Czoni Jum Cering (nagradzany pisarz, literaturoznawca i filmowiec):<\/p>\n
Raz, dla wi\u0119kszo\u015bci naszych autor\u00f3w literatura to hobby, a nie g\u0142\u00f3wne zaj\u0119cie, podczas gdy wszyscy wielcy pisarze w tym kraju i gdzie indziej mieli odwag\u0119 po\u015bwi\u0119ci\u0107 si\u0119 tworzeniu ca\u0142ym cia\u0142em i umys\u0142em. U nas z regu\u0142y robi si\u0119 to co najwy\u017cej na p\u00f3\u0142 gwizdka.<\/p>\n
<\/p>\n
Dwa, pisarz mo\u017ce miewa\u0107 natchnienia, niemniej jego praca wymaga fundamentu wiedzy, kt\u00f3ra bierze si\u0119 z czytania. Wielu naszych autor\u00f3w obywa si\u0119 bez tego i wi\u0119cej publikuje ni\u017c czyta, jakby medytowali nad pusto\u015bci\u0105 i budowali w umy\u015ble pa\u0142ace iluzji. Spontaniczno\u015b\u0107 i skupienie na indywidualnym do\u015bwiadczeniu mo\u017ce sprawdza\u0107 si\u0119 w poezji, fikcja prosi si\u0119 jednak o znajomo\u015b\u0107 wielu dziedzin i lokalnych obyczaj\u00f3w. Pr\u00f3ba wiernego przedstawienia z\u0142o\u017conych uczu\u0107 i chaosu naszego \u015bwiata bez oczytania jest jak wspinaczka bez r\u0105k. Lektura s\u0142u\u017cy zdobywaniu zrozumienia i systematycznej wiedzy oraz wypracowaniu w\u0142asnej, niezale\u017cnej estetyki i filozofii. Ja tak\u017ce zapisywa\u0142em mn\u00f3stwo kartek bez czytania i my\u015blenia, czego dzi\u015b bardzo \u017ca\u0142uj\u0119.<\/p>\n
Trzy, jako istoty uwarunkowane uosabiamy dziedzictwo duchowych tradycji tego \u015bwiata. Z natury chwalimy swoje i brzydzimy si\u0119 cudzym, dzi\u015b jednak wielu pisarzy zwyczajnie klei si\u0119 do monitor\u00f3w w poszukiwaniu taniej s\u0142awy. Poch\u0142ania ich to tak bardzo, \u017ce nie s\u0105 w stanie doceni\u0107 kunsztu i warsztatu swoich poprzednik\u00f3w. Nie znaj\u0105c w\u0142asnej tradycji, pisz\u0105 s\u0142abo. Jedni zatracaj\u0105 si\u0119 w konwencji i trac\u0105 z oczu prawdziwy \u015bwiat, inni stawiaj\u0105 na akcj\u0119, kt\u00f3ra nie zostawia miejsca na literackie eksperymenty. Najcz\u0119\u015bciej nasza fikcja zaniedbuje detal i sprawia wra\u017cenia niedorozwini\u0119tej, przez co jest artystycznie nieprzekonuj\u0105ca. Warsztat naj\u0142atwiej opisa\u0107 porzekad\u0142em o stu piosenkach na jedn\u0105 melodi\u0119 \u2013 nie dzieje si\u0119 nic nowego. A nasze fabu\u0142y nie ogarniaj\u0105 spo\u0142ecznego chaosu i nie potrafi\u0105 wg\u0142\u0119bi\u0107 si\u0119 w psychik\u0119 bohatera.<\/p>\n
\u00a0<\/p>\n
Cziekjong (krytyk i wydawca):<\/p>\n
Mimo wielu problem\u00f3w mamy powody do rado\u015bci. Dlaczego? Wystarczy prze\u015bledzi\u0107 rozw\u00f3j wsp\u00f3\u0142czesnej literatury tybeta\u0144skiej od pierwszych niepewnych krok\u00f3w po dzisiejsz\u0105 eksplozj\u0119 i popatrze\u0107 na niezliczone owoce, kt\u00f3re wyda\u0142a w ci\u0105gu zaledwie trzydziestu lat. Z drugiej strony, nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce nasza tradycja \u2013 tak ustna, jak i pisana \u2013 balansuje dzi\u015b na kraw\u0119dzi przepa\u015bci.<\/p>\n
\u00a0<\/p>\n
Lhaczam Gjal (nagradzany pisarz, kt\u00f3ry pracuje jako nauczyciel w Pekinie):<\/p>\n
Literatura stanowi dow\u00f3d na to, \u017ce kultura, kt\u00f3ra j\u0105 wyda\u0142a, mo\u017ce sta\u0107 o w\u0142asnych si\u0142ach, odzwierciedla warunki bytowe, potencja\u0142 i odwag\u0119 jednostek itd. Zrz\u0105dzeniem losu mo\u017ce wyrosn\u0105\u0107 ponad sw\u00f3j kontekst, z regu\u0142y odzwierciedla jednak stan rzeczy i ludzi. W tym sensie nie jest fikcj\u0105, tylko og\u00f3ln\u0105 miar\u0105. Trudno zatem spodziewa\u0107 si\u0119 innowacji i kreatywno\u015bci tam, gdzie nie ma mowy o post\u0119pie i rozwoju.<\/p>\n
Pytanie o stan rodzimej literatury nieuchronnie wywo\u0142uje gwa\u0142town\u0105 dyskusj\u0119 o sytuacji narodu tybeta\u0144skiego. W literaturze spotykaj\u0105 si\u0119 j\u0119zyk, kultura i spo\u0142ecze\u0144stwo. Wiekowe, ale niedojrza\u0142e, niezachowane i nierozwini\u0119te, zdezorientowane i niestabilne, kr\u0119powane i atakowane, bezmy\u015blne i puste, niesta\u0142e i niecierpliwe, pr\u00f3\u017cne i zarozumia\u0142e. S\u0142owem, wszystkie spo\u0142eczne bol\u0105czki trawi\u0105 literatur\u0119 niczym zaka\u017ana choroba. Niekt\u00f3rzy nie chc\u0105 tego przyzna\u0107 \u2013 zw\u0142aszcza ci, kt\u00f3rzy roj\u0105 sobie, \u017ce wyro\u015bli ponad otoczenie, i pr\u00f3buj\u0105 przekonywa\u0107, \u017ce ich g\u00f3wno nie \u015bmierdzi. Powtarzam, literatura nie jest fikcj\u0105. We\u017acie do r\u0119ki te ksi\u0105\u017cki i dobrze si\u0119 przyjrzyjcie. Nie mo\u017cna by\u0107 dalej od prawdy! Ale te\u017c t\u0119 przepa\u015b\u0107 mo\u017cemy zasypa\u0107 tylko my sami.<\/p>\n
Jeste\u015bmy w\u0119drowcami i daleko nam do celu. Nie czas na triumfalne pohukiwanie ani potulne machanie czerwon\u0105 chor\u0105giewk\u0105. Trzeba nam dyscypliny, ciszy i hartu w obliczu samotno\u015bci, rozwa\u017cnego stawiania st\u00f3p i posuwania si\u0119 naprz\u00f3d krok po kroku. Tylko tak dojdziemy do prawdy i zapewnimy naszej literaturze chwa\u0142\u0119.<\/p>\n
\u00a0<\/p>\n
Kjabczen Dedrol (awangardowy poeta uwa\u017cany za twarz \u201etrzeciego pokolenia\u201d obrazoburc\u00f3w):<\/p>\n
Nie uwa\u017cam, by wsp\u00f3\u0142czesna literatura tybeta\u0144ska mia\u0142a si\u0119 szczeg\u00f3lnie dobrze. I nie widz\u0119, jak inni, \u015bwietlanej przysz\u0142o\u015bci. Pisarzom to jednak nie przeszkadza. Wielu porzuci\u0142o mity i legendy, zwracaj\u0105c si\u0119 ku rzeczywisto\u015bci. Ja staram si\u0119 opisywa\u0107 to, co w \u015bwiecie najbrzydsze, najobrzydliwsze i najbardziej przera\u017caj\u0105ce: nietkni\u0119te i pod\u015bwiadome, ukryte pod zewn\u0119trzn\u0105 pow\u0142ok\u0105. Wymiar \u2013 o ile poszerzymy perspektyw\u0119 \u2013 \u201eodga\u0142\u0119ziaj\u0105cy si\u0119 od rzeki zmys\u0142\u00f3w\u201d. By\u0107 mo\u017ce piszemy nowe mity i legendy, szukaj\u0105c esencji pokolenia, ale j\u0119zykowo i warsztatowo daleko nam do kreatywno\u015bci. Ja\u0142owa retoryka i zabawy s\u0142owami sprawiaj\u0105, \u017ce nasza literatura nie zas\u0142uguje na miano wsp\u00f3\u0142czesnej. Naprawd\u0119 nie wydaje si\u0119 wam przegadana i zwyczajnie durna?<\/p>\n
\u00a0<\/p>\n
Re Kangling (poeta i prozaik):<\/p>\n
Wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 literatur\u0105 tybeta\u0144sk\u0105 nazywa si\u0119 dzi\u015b tw\u00f3rczo\u015b\u0107 zwi\u0105zan\u0105 z zachodnim modernizmem. Jak sama (zapo\u017cyczona) nazwa wskazuje, w du\u017cej mierze polega ona na podwa\u017caniu tradycyjnych form i konwencji realistycznego opisu, skupiaj\u0105c si\u0119 na subiektywnym, zmys\u0142owym \u015bwiecie pisarza i ubieraniu w s\u0142owa stan\u00f3w psychicznych. Tempo zmian \u015bwiata i warto\u015bci estetycznych sprawia, \u017ce ten worek rozdyma si\u0119 bez ko\u0144ca, jakby chcia\u0142 pomie\u015bci\u0107 wszystko, przez co w\u0142a\u015bciwie nic nie jest \u201etypow\u0105\u201d literatur\u0105 wsp\u00f3\u0142czesn\u0105.<\/p>\n
W ostatnich latach prze\u0142o\u017cono na tybeta\u0144ski wiele dzie\u0142 literatury chi\u0144skiej i \u015bwiatowej, co odcisn\u0119\u0142o si\u0119 na strukturze, technikach narracyjnych oraz tematyce naszych opowiada\u0144 i poezji. Globalna literatura by\u0142a i pozostaje nowym \u017ar\u00f3d\u0142em inspiracji dla rozwoju rodzimej tradycji literackiej. Tybeta\u0144ski tw\u00f3rca ma prawo do eksperyment\u00f3w formalnych, niemniej \u015bwiatowy duch post\u0119pu nie mo\u017ce stanowi\u0107 usprawiedliwienia dla rasizmu i seksizmu.<\/p>\n
\u00a0<\/p>\n
Akjab Dhargje (poeta i prozaik z Sertharu):<\/p>\n
Problem numer jeden to brak talentu i kwalifikacji pisarzy, zw\u0142aszcza znajomo\u015bci teorii literatury. Wielu m\u00f3wi, \u017ce j\u0105 kocha, ale z regu\u0142y ma na my\u015bli w\u0142asn\u0105 tw\u00f3rczo\u015b\u0107. Artyst\u00f3w, kt\u00f3rzy po\u015bwi\u0119caj\u0105 jej serce i umys\u0142, jest ma\u0142o jak gwiazd za dnia. Ze \u015bwiec\u0105 szuka\u0107 w\u015br\u00f3d nich m\u0142odych, nie wspominaj\u0105c nawet takich, kt\u00f3rzy potrafiliby napisa\u0107 powie\u015b\u0107.<\/p>\n
Problem numer dwa to jako\u015b\u0107 ich tw\u00f3rczo\u015bci. Na palcach jednej r\u0119ki mo\u017cna policzy\u0107 wybitne dzie\u0142a wsp\u00f3\u0142czesnej literatury tybeta\u0144skiej \u2013 dobrze napisane, oddaj\u0105ce ducha narodu i bogactwo jego kultury. \u017badne nie zas\u0142uguje nawet na krajowe nagrody literackie Mao Duna czy Lu Xuna.<\/p>\n
Problem numer trzy to czytelnik kochaj\u0105cy literatur\u0119, a \u015bci\u015blej \u2013 jego brak. Zw\u0142aszcza m\u0142odego. Kr\u00f3tko m\u00f3wi\u0105c, nie mamy \u015brodowiska, kt\u00f3re doceni\u0142oby i najwybitniejsze dzie\u0142a.<\/p>\n
\u00a0<\/p>\n
Gangnjon (prozaik i poeta):<\/p>\n
Dyskusja o wsp\u00f3\u0142czesnej literaturze tybeta\u0144skiej przypomina roztrz\u0105sanie ma\u015bci czarno-bia\u0142ego konia albo \u0142aciatej owcy: ba\u0142agan, chaos, pomieszanie z popl\u0105taniem. Nic nie jest tu jednoznacznie dobre ani z\u0142e. Jedno nie ulega jednak w\u0105tpliwo\u015bci i wszyscy s\u0105 zgodni, \u017ce osi\u0105gn\u0119li\u015bmy punkt, w kt\u00f3rym problemu nie stanowi ilo\u015b\u0107, a jako\u015b\u0107.<\/p>\n
Dlaczego? Dawniej ma\u0142o kto u nas pisa\u0142. Mo\u017ce jeden na stu. Wymaga\u0142o to lat nauki i wielu po\u015bwi\u0119ce\u0144; potu i krwi. Najpierw trzeba by\u0142o studiowa\u0107 ortografi\u0119 i gramatyk\u0119, bez znajomo\u015bci kt\u00f3rej nie da si\u0119 zrozumie\u0107 buddyjskiego traktatu. Potem nale\u017ca\u0142o zg\u0142\u0119bi\u0107 poetyk\u0119 i metryk\u0119, niezb\u0119dne do rozszyfrowania kunsztownej retoryki. I wreszcie studiowa\u0107 inne tradycyjne dyscypliny, by wyj\u015b\u0107 poza zupe\u0142nie powierzchowne odczytanie tekstu. My\u015blenie o pisaniu zaczyna\u0142o si\u0119 dopiero w tym miejscu.<\/p>\n
Dzi\u015b ortografia i gramatyka nie stanowi\u0105 \u017cadnego problemu. Pisarzami mog\u0105 by\u0107 wszyscy, kt\u00f3rzy znaj\u0105 alfabet. Do napisania wiersza wystarczy przelanie na papier my\u015bli bez cho\u0107by pozoru tre\u015bci, \u0142adu i sk\u0142adu. T\u0142umaczem jest ka\u017cdy, kto jako tako zna dwa j\u0119zyki \u2013 nie wymaga to \u017cadnych innych kwalifikacji. Co wi\u0119cej, wszyscy mi\u0142o\u015bnicy opluwania i znies\u0142awiania bli\u017anich maj\u0105 si\u0119 za krytyk\u00f3w literackich i recenzent\u00f3w kultury. Tym sposobem w najdalszych zak\u0105tkach Krainy \u015aniegu zaroi\u0142o si\u0119 od pisarzy, ale ich tw\u00f3rczo\u015b\u0107 \u2013 a wraz z ni\u0105 stan wsp\u00f3\u0142czesnej literatury tybeta\u0144skiej \u2013 si\u0119ga dna. Dlatego uwa\u017cam, \u017ce zawodowe pisanie to ci\u0119\u017cki kawa\u0142ek chleba.<\/p>\n
Buddyjskim pisaniem rz\u0105dzi\u0142a zasada, wedle kt\u00f3rej poznanie jednego wyzwala wszystko. Pisanie wsp\u00f3\u0142czesne sprowadza si\u0119 do widzenia jednego i za\u015blepienia na ca\u0142\u0105 reszt\u0105 \u2013 jak w przypadku pas\u0105cej si\u0119 krowy.<\/p>\n
\u00a0<\/p>\n
E Nima Cering (prozaik, poeta, cz\u0142onek Stowarzyszenia Pisarzy TRA):<\/p>\n
We wsp\u00f3\u0142czesnej literaturze tybeta\u0144skiej s\u0105 rzeczy, kt\u00f3re ciesz\u0105 i kt\u00f3re smuc\u0105. Dobrze, \u017ce dzi\u0119ki internetowi pisze si\u0119 i rozmawia o literaturze dos\u0142ownie wsz\u0119dzie. Szkoda jednak, \u017ce ka\u017cdy, kto trzyma pi\u00f3ro, ma si\u0119 za pisarza, a gdy skre\u015bli kilka s\u0142\u00f3w w wersach \u2013 za poet\u0119. W tym grochu z kapust\u0105 trudno odnale\u017a\u0107 si\u0119 prawdziwym pisarzom i dostrzec rzeczy warto\u015bciowe. Za dawnych czas\u00f3w literatura by\u0142a klejnotem w koronie. Dzi\u015b czerwony wiatr tw\u00f3rczo\u015bci internetowej lada chwila zdmuchnie \u015bwieczk\u0119 s\u0142owa drukowanego.<\/p>\n
\u00a0<\/p>\n
Ce\u0142ang Namgjal (nagradzany pisarz):<\/p>\n
Ruch literacki z ko\u0144ca XX wieku jest dzi\u015b tylko wspomnieniem. Dajemy si\u0119 uwodzi\u0107 nowym formom komunikacji i akademickich bada\u0144. Trudno oprze\u0107 si\u0119 wra\u017ceniu, \u017ce Tybeta\u0144czycy nie darz\u0105 literatury wystarczaj\u0105co siln\u0105 mi\u0142o\u015bci\u0105. Nawet w\u015br\u00f3d os\u00f3b, kt\u00f3re studiuj\u0105 j\u0119zyk tybeta\u0144ski, ma\u0142o kto powa\u017cnie si\u0119 ni\u0105 interesuje. Mo\u017ce jeden czy dw\u00f3ch na czterdziestu uczni\u00f3w, a i tak wybij\u0105 im to z g\u0142owy zaraz po opuszczeniu szko\u0142y. W ko\u0144cu ka\u017cdy widzi, \u017ce w dzisiejszym \u015bwiecie literatura nie ma \u017cadnej warto\u015bci. Warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, \u017ce jednocze\u015bnie nie spada zainteresowanie studiowaniem buddyzmu i tradycyjnych dyscyplin, w tym tak\u017ce dziedzin poetyki, kt\u00f3re \u2013 zdaniem Sakja Pandity \u2013 nie le\u017ca\u0142y Tybeta\u0144czykom w XIII wieku.<\/p>\n
Tymczasem wci\u0105\u017c nie mamy wybitnych tw\u00f3rc\u00f3w i dzie\u0142 literatury wsp\u00f3\u0142czesnej. By\u0107 mo\u017ce niespe\u0142na p\u00f3\u0142 wieku to za ma\u0142o na pojawienie rodzimego Kafki, Borgesa, Camusa, Dostojewskiego czy Marksa. Z drugiej strony na ca\u0142ym P\u0142askowy\u017cu wci\u0105\u017c jest wielu ludzi oddanych literaturze tybeta\u0144skiej, podczas gdy w innych dziedzinach sztuki panuje zupe\u0142na stagnacja. To dobry znak. Fakt, \u017ce literatury nie ceni si\u0119 dzi\u015b tak, jak w poprzednim pokoleniu, te\u017c mo\u017ce mie\u0107 zalety, sk\u0142aniaj\u0105c zainteresowanych do traktowania jej z wi\u0119ksz\u0105 powag\u0105.<\/p>\n
\u00a0<\/p>\n
Melce (prozaik, poeta, krytyk literacki):<\/p>\n
Dawni pisarze tybeta\u0144scy mieli poczucie odpowiedzialno\u015bci i misji, z kt\u00f3rych wyrasta\u0142a ich tw\u00f3rczo\u015b\u0107 i intelektualna odwaga. Si\u0142y historii wstrz\u0105sn\u0119\u0142y naszym \u015bwiatem pojmowania, rozumienia i do\u015bwiadczania, zamieniaj\u0105c miejscami niebo i ziemi\u0119. Z tego szoku zrodzi\u0142a si\u0119 trauma. Spoczywa na nas odpowiedzialno\u015b\u0107 za to, by nast\u0119pne pokolenie Tybeta\u0144czyk\u00f3w mog\u0142o znale\u017a\u0107 w sobie poczucie samo\u015bwiadomo\u015bci odczuwania i postrzegania. Je\u015bli literatura jest poszukiwaniem takich form oporu, z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 u nas nie osi\u0105gn\u0119\u0142a jeszcze swego celu.<\/p>\n
\u00a0<\/p>\n
\u00a0<\/p>\n