{"id":10950,"date":"2021-02-18T06:21:22","date_gmt":"2021-02-18T05:21:22","guid":{"rendered":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/?p=10950"},"modified":"2021-02-19T06:50:55","modified_gmt":"2021-02-19T05:50:55","slug":"pace-gjal-nasza-zlota-ojcowizna-wasze-nieuzytki","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/?p=10950","title":{"rendered":"Pace Gjal: Nasza z\u0142ota ojcowizna, wasze nieu\u017cytki"},"content":{"rendered":"\n

Otw\u00f3rzcie pierwsz\u0105 lepsz\u0105 chi\u0144sk\u0105 publikacj\u0119 naukow\u0105 albo partyjny dokument po\u015bwi\u0119cony Wy\u017cynie Tybeta\u0144skiej, a zaraz znajdziecie kt\u00f3re\u015b z tych okre\u015ble\u0144 (je\u015bli nie ich komplet): \u201etrudne warunki\u201d, \u201esurowy klimat\u201d, \u201esiarczysty mr\u00f3z\u201d, \u201esucha ziemia\u201d, \u201enieu\u017cytki\u201d, \u201edelikatny ekosystem\u201d. Sk\u0105d bior\u0105 si\u0119 te apokaliptyczne frazy? A przede wszystkim, czy maj\u0105 poj\u0119ciowe odpowiedniki w j\u0119zykach rdzennych mieszka\u0144c\u00f3w \u2013 tybeta\u0144skich pasterzy i rolnik\u00f3w?<\/p>\n

<\/p>\n

Wy\u017cyn\u0119 Tybeta\u0144sk\u0105 nazywa si\u0119 cz\u0119sto \u201ezbiornikiem Azji\u201d, poniewa\u017c dostarcza wod\u0119 1,4 miliarda ludzi (pi\u0105tej cz\u0119\u015bci ludzko\u015bci) we wschodniej, po\u0142udniowej i po\u0142udniowo-wschodniej cz\u0119\u015bci kontynentu. Je\u015bli doda\u0107 do tego miliony ar\u00f3w soczystych pastwisk, zas\u0142uguje raczej na miano \u017ar\u00f3d\u0142a \u017cycia, a nie suchego, niego\u015bcinnego pustkowia.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Uczeni twierdz\u0105, \u017ce tybeta\u0144skie \u0142\u0105ki ukszta\u0142towa\u0142y si\u0119 przed o\u015bmioma tysi\u0105cami lat. Wed\u0142ug rodzimych mit\u00f3w dawno temu nasz p\u0142askowy\u017c zamieszkiwa\u0142y s\u0142onie i nosoro\u017cce. W 2020 roku paleontologowie og\u0142osili odkrycie w Tybecie szcz\u0105tk\u00f3w wo\u0142\u00f3w i nosoro\u017cc\u00f3w sprzed 5200 lat, nie wspominaj\u0105c, rzecz jasna, o staro\u017cytnych podaniach. I tak wiedza naszych przodk\u00f3w sta\u0142a si\u0119 wasz\u0105 naukow\u0105 sensacj\u0105.<\/p>\n

W dystopicznym opowiadaniu Dolina czarnych lis\u00f3w<\/em> tybeta\u0144ski pisarz Cering Dhondup opisuje fikcyjny okr\u0119g, w kt\u00f3rym chi\u0144ska kopalnia przynosi zag\u0142ad\u0119 szemrz\u0105cym potokom, g\u0119stym lasom i \u0142\u0105kom pokrytym kobiercem lepi\u0119\u017cnik\u00f3w, rdest\u00f3w, gojnik\u00f3w, \u015bnie\u017cnych lilii, bia\u0142ych i czarnych goryczkowc\u00f3w, himalajskich astr\u00f3w, mleczy, pio\u0142un\u00f3w, pi\u0119ciornik\u00f3w i niezliczonych innych kwiat\u00f3w.<\/p>\n

Kiedy dorasta\u0142em w koczowniczej spo\u0142eczno\u015bci w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, jedn\u0105 z naszych ulubionych zabaw by\u0142o zbieranie ro\u015blin i licytowanie si\u0119 znajomo\u015bci\u0105 ich nazw. Zwyci\u0119zca z regu\u0142y potrafi\u0142 zidentyfikowa\u0107 ponad pi\u0119\u0107dziesi\u0105t. W razie w\u0105tpliwo\u015bci o bezstronne rozstrzygni\u0119cie sporu prosili\u015bmy starszych. S\u0119dziowie za\u015bmiewali si\u0119 do rozpuku, ilekro\u0107 odkryli, \u017ce w zapale rywalizacji dzieci zmy\u015bla\u0142y, nadaj\u0105c kwiatom w\u0142asne nazwy. Jak powiada tybeta\u0144skie przys\u0142owie: \u201eje\u015bli chcesz wi\u0119cej widzie\u0107, wejd\u017a na g\u00f3r\u0119; je\u015bli chcesz wi\u0119cej wiedzie\u0107, zapytaj starszego\u201d (aczkolwiek \u2013 o czym zaraz \u2013 wiar\u0119 w ich m\u0105dro\u015b\u0107 metodycznie podkopuje dzi\u015b chi\u0144ska szko\u0142a).<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Tybeta\u0144scy poeci cz\u0119sto tkliwie opisuj\u0105 \u201euzdrawiaj\u0105cy\u201d p\u0142askowy\u017c i zamieszkuj\u0105ce go istoty, kryszta\u0142owe potoki i lecznicze zio\u0142a. Wedle popularnej epopei o kr\u00f3lu Gesarze naszemu krajowi \u2013 kt\u00f3rego \u017cyciodajno\u015b\u0107, co ciekawe, ma barw\u0119 nie zieleni, a z\u0142ota \u2013 b\u0142ogos\u0142awi \u201etysi\u0105c lotos\u00f3w\u201d.<\/p>\n

Mo\u017cecie s\u0105dzi\u0107, \u017ce maluj\u0119 romantyczny obraz \u017cycia na Wy\u017cynie Tybeta\u0144skiej, niemniej jej rdzennych mieszka\u0144c\u00f3w naprawd\u0119 nie zaprz\u0105ta ch\u0142\u00f3d ani brak tlenu. Jasne, zim\u0105 jest zimno, ale od tego s\u0105 ko\u017cuchy z owczej sk\u00f3ry. \u015anie\u017cna burza mo\u017ce zdziesi\u0105tkowa\u0107 stado, lecz i to idzie prze\u017cy\u0107 dzi\u0119ki g\u0142\u0119boko zakorzenionej kulturze wzajemnej pomocy. \u201ePoza okresem kolektywizacji w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych \u2013 m\u00f3wi\u0142 mi staruszek ze wschodniego Tybetu \u2013 \u015bmier\u0107 z g\u0142odu i n\u0119dzy by\u0142a u nas nie do pomy\u015blenia\u201d. Trudno oprze\u0107 si\u0119 wra\u017ceniu, \u017ce wszystkie te \u201etrudne warunki\u201d, \u201esurowe klimaty\u201d, \u201esiarczyste mrozy\u201d i \u201enieu\u017cytki\u201d s\u0142u\u017c\u0105 g\u0142\u00f3wnie uzasadnianiu ingerencji chi\u0144skiego pa\u0144stwa.<\/p>\n

Zmieniona ziemia<\/p>\n

Od czas\u00f3w Mao tybeta\u0144skie ziemie konsekwentnie nazywa si\u0119 niezbywaln\u0105 w\u0142asno\u015bci\u0105 chi\u0144skiego pa\u0144stwa, wymazuj\u0105c emocjonaln\u0105 i historyczn\u0105 wi\u0119\u017a Tybeta\u0144czyk\u00f3w z ich ojcowizn\u0105. Od po\u0142owy lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych w\u0142adze dodatkowo grodz\u0105 pastwiska i za pomoc\u0105 drutu kolczastego zmieniaj\u0105 pasterskie tradycje wsp\u00f3lnego wypasu, narzucaj\u0105c obcy j\u0119zyk gospodarstw, granic, przepis\u00f3w i kontrakt\u00f3w. Pa\u0144stwowa terminologia i definicje ogo\u0142acaj\u0105 krajobraz z rdzennej, tybeta\u0144skiej wizji ziemi i przyrody.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Grodzenie opiera si\u0119 na za\u0142o\u017ceniu, \u017ce nadmierny wypas prowadzi do degradacji \u0142\u0105k, jak w Tragedii wsp\u00f3lnego pastwiska<\/em> Garretta Hardina, dla kt\u00f3rego jest ono nieracjonalne i szkodliwe dla \u015brodowiska. Ta przebrzmia\u0142a wizja uzasadnia wszystkie narzucane odg\u00f3rne rozwi\u0105zania, kt\u00f3re \u0142\u0105cz\u0105 mechanizmy rynkowe, has\u0142a prywatyzacji, \u201enaukowego\u201d zarz\u0105dzania i \u201ezielonego\u201d rozwoju, sprowadzaj\u0105cego si\u0119 do masowego osiedlania koczownik\u00f3w.<\/p>\n

Dla Tybeta\u0144czyk\u00f3w ziemia jest dziedzictwem przodk\u00f3w, a nie nieu\u017cytkiem. Ma wymiar spo\u0142eczny i duchowy. O jej dobro dbaj\u0105 lokalne i w\u0142adaj\u0105ce g\u00f3rami b\u00f3stwa, kt\u00f3rym sk\u0142ada si\u0119 codzienne ofiary. Wedle tej tradycyjnej wizji ludzie nie s\u0105 panami ziemi, zamieszkiwanej przez pot\u0119\u017cne istoty takie jak nagowie<\/em>. Fundamentem z\u0142o\u017conego systemu wierze\u0144 jest relacja wzajemnej zale\u017cno\u015bci, \u0142\u0105cz\u0105cej ludzi, ich ojcowizn\u0119, b\u00f3stwa g\u00f3r i zwierz\u0119ta, od kt\u00f3rych zale\u017cy pomy\u015blno\u015b\u0107: jaki, konie, owce i kozy.<\/p>\n

Jeszcze bardziej dolegliwe od polityki gruntowej jest poddawanie codziennego \u017cycia Tybeta\u0144czyk\u00f3w administracyjnej kontroli chi\u0144skiego pa\u0144stwa, kt\u00f3re win\u0105 za gospodarcz\u0105 marginalizacj\u0119, degradacj\u0119 ziemi i \u201enisk\u0105 jako\u015b\u0107 zasob\u00f3w ludzkich\u201d nieodmiennie obarcza \u201ezacofanych\u201d koczownik\u00f3w.<\/p>\n

Polityka zaszczepiania ni\u017cszo\u015bci<\/p>\n

Dzisiejsze grodzenie pastwisk i osiedlanie nomad\u00f3w stanowi\u0105 elementy pakietu \u201emisji cywilizacyjnej\u201d, na kt\u00f3r\u0105 sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 \u201ekszta\u0142cenie\u201d, \u201emodernizowanie\u201d i \u201epodnoszenie jako\u015bci\u201d Tybeta\u0144czyk\u00f3w. Od lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych j\u0119zyk polityki rozwoju stygmatyzuje tybeta\u0144skich pasterzy jako \u201ezacofanych\u201d (chi\u0144. luohou<\/em>), utrwalaj\u0105c uprzedzenia chi\u0144skich aparatczyk\u00f3w i mieszka\u0144c\u00f3w miast. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 badaczy skupia si\u0119 na ekonomicznych konsekwencjach polityki i dyskursu rozwoju, nie zastanawiaj\u0105c si\u0119, jak wp\u0142ywaj\u0105 one na ludzk\u0105 psychik\u0119.<\/p>\n

W 1997 roku w\u0142adze lokalne zbudowa\u0142y w naszym regionie szko\u0142\u0119 z internatem. Drog\u0105 losowania zosta\u0142em jednym z jej pierwszych siedmiu uczni\u00f3w. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 rodzin nie chcia\u0142a posy\u0142a\u0107 dzieci do szk\u00f3\u0142 i p\u0142aci\u0142a za to wysokie grzywny. Szko\u0142a zapewnia\u0142a tylko wrz\u0105tek i kawa\u0142ek pieczywa na \u015bniadanie, obiad i kolacj\u0119 (a dzi\u0119ki naszym niezawodnym jakom przywykli\u015bmy do jedzenia mleka, jogurtu i mas\u0142a). Zim\u0105 w prymitywnym betonowym budynku temperatura spada\u0142a do siedmiu stopni poni\u017cej zera. Wszyscy uczniowie i nauczyciele mieli sp\u0119kan\u0105 sk\u00f3r\u0119 na d\u0142oniach i stopach oraz purpurowe policzki. Lekcje prowadzono po tybeta\u0144sku i chi\u0144sku.<\/p>\n

Najwa\u017cniejsz\u0105 misj\u0105 szko\u0142y nie by\u0142o uczenie poszczeg\u00f3lnych przedmiot\u00f3w, tylko fundamentalne przeobra\u017cenie naszych umys\u0142\u00f3w i systemu warto\u015bci. Za spraw\u0105 nauczycieli \u2013 Tybeta\u0144czyk\u00f3w z po\u0142o\u017conych ni\u017cej wiosek, niedawnych absolwent\u00f3w chi\u0144skich uczelni \u2013 szybko dowiedzieli\u015bmy si\u0119, co to \u201eczysto\u015b\u0107\u201d (kt\u00f3rej brakowa\u0142o naszym cia\u0142om), \u201eog\u0142ada\u201d (kt\u00f3rej brak by\u0142 mankamentem naszego wys\u0142awiania) i \u201elepsze \u017cycie\u201d (do kt\u00f3rego mieli\u015bmy aspirowa\u0107). Lepienie z nas idealnych, nowoczesnych poddanych u\u015bwi\u0119ca\u0142o wszystkie \u015brodki. Bicie \u2013 i b\u00f3l \u2013 by\u0142y na porz\u0105dku dziennym. Najgorzej znosi\u0142em t\u0142uczenie bambusowym kijem w zmarzni\u0119te d\u0142onie. Jak powiada nasze przys\u0142owie, \u201eb\u00f3l minie, ale nigdy go nie zapomnisz\u201d. (Nie twierdz\u0119, \u017ce Tybeta\u0144czycy nie znali wcze\u015bniej kar fizycznych. Nam, z uwagi na wspomniany \u201ecywilizacyjny\u201d charakter, kazano jednak by\u0107 za nie wdzi\u0119cznym).<\/p>\n

\u201eUczcie si\u0119 pilnie, je\u015bli nie chcecie by\u0107 ciemni jak wasi rodzice\u201d. \u201eJe\u017celi nie zaczniecie si\u0119 uczy\u0107, zostaniecie na zawsze g\u0142upimi koczownikami\u201d. Nauczyciele wpajali nam nienawi\u015b\u0107 do w\u0142asnego dziedzictwa, do starszych, nawet do rodzic\u00f3w. Mieli uosabia\u0107 pa\u0144stwo i przekonywa\u0107, \u017ce dobre \u017cycie jest daleko st\u0105d, nie w naszych spo\u0142eczno\u015bciach. Kara\u0107 za to, \u017ce jeste\u015bmy dzie\u0107mi tybeta\u0144skich koczownik\u00f3w. Wstydzili\u015bmy si\u0119 swojego pochodzenia, czuli\u015bmy rosn\u0105c\u0105 niech\u0119\u0107 do w\u0142asnego otoczenia i jego obyczaj\u00f3w.<\/p>\n

Powie kto\u015b, \u017ce nadu\u017cywam zaimka \u201emy\u201d, jakby wszyscy tybeta\u0144scy koczownicy wyznawali takie same pogl\u0105dy i warto\u015bci. Bez \u017cadnych odst\u0119pstw, zapo\u017cycze\u0144, kolaboracji? Oczywi\u015bcie, zgadzam si\u0119, ale jak m\u00f3wi kenijski pisarz Ng\u0169g\u0129 wa Thiong\u2019o, kiedy zewn\u0119trzna presja jest tak wielka, \u017ce \u201eodbiera ludziom wiar\u0119 we w\u0142asne imi\u0119, we w\u0142asny j\u0119zyk, we w\u0142asne \u015brodowisko, w spu\u015bcizn\u0119 w\u0142asnej walki, we w\u0142asn\u0105 jedno\u015b\u0107, we w\u0142asne mo\u017cliwo\u015bci i ostatecznie w nich samych\u201d, niszczycielskie skutki tego, co nazywam politycznym wpajaniem kompleksu ni\u017cszo\u015bci, s\u0105 odczuwane przez ca\u0142\u0105 grup\u0119, a nie tylko jednostki.<\/p>\n

\u201eLudzie musz\u0105 to zrozumie\u0107. Ludzie to zrozumiej\u0105\u201d<\/p>\n

Mnie pomog\u0142o niespodziewane spotkanie z j\u0119zykiem angielskim w szkole \u015bredniej. Odnalaz\u0142em nawet sw\u00f3j g\u0142os w antropologii. Latem 2017 roku, pracuj\u0105c nad doktoratem, rozpocz\u0105\u0142em dwuletni projekt badawczy w pasterskiej spo\u0142eczno\u015bci, we wschodnim Tybecie. Aczkolwiek musia\u0142em wydawa\u0107 si\u0119 bardzo naiwny, zadaj\u0105c swoje dziwaczne pytania, uznano mnie tam za swego, dziel\u0105c ze mn\u0105 rado\u015bci i smutki.<\/p>\n

Najbardziej bola\u0142o mnie to, \u017ce wielu tybeta\u0144skich pasterzy przyswoi\u0142o narzucane przez chi\u0144skie pa\u0144stwo poczucie ni\u017cszo\u015bci. Systematyczne podkopywanie tradycyjnych warto\u015bci i stylu \u017cycia znajduje odzwierciedlenie w codziennym j\u0119zyku. Odpowiadaj\u0105c na moje pytania, ludzie nieodmiennie zaczynali od deprecjonowania siebie: \u201eoczywi\u015bcie jako zwyk\u0142y koczownik nie mam \u017cadnej wiedzy ani wykszta\u0142cenia\u201d. Wielu te\u017c ewidentnie straci\u0142o wiar\u0119 w siebie. I w bezcenn\u0105 m\u0105dro\u015b\u0107 zrodzon\u0105 z relacji z w\u0142asn\u0105 ziemi\u0105 i \u015bwiatem, w nazwy unikalnych ro\u015blin oraz w ich w\u0142a\u015bciwo\u015bci.<\/p>\n

S\u0105 przecie\u017c i tacy, kt\u00f3rzy wci\u0105\u017c twardo kwestionuj\u0105 narracj\u0119 \u201ezacofania\u201d. Zako\u0144cz\u0119 s\u0142owami Akhu Sonama Tasziego (pseudonim), siedemdziesi\u0119cioletniego wizjonera i przyw\u00f3dcy, kt\u00f3ry zorganizowa\u0142 protest przeciwko kopalni: \u201eKiedy tam wr\u00f3cisz, chc\u0119, \u017ceby\u015b powiedzia\u0142 co\u015b \u015bwiatu. To my, tybeta\u0144scy pasterze, jako pierwsi mieszkali\u015bmy na tej ziemi. Jeste\u015bmy tu od tysi\u0119cy lat. Nie mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce zawsze chronili\u015bmy to miejsce, ale nigdy nie wyrz\u0105dzali\u015bmy mu krzywdy. Dzi\u015b wielu powiada, \u017ce niszczymy ten kraj nadmiernym wypasem. A co z kopalniami? Co z \u0142\u0105kami grodzonymi drutem kolczastym? M\u00f3wi\u0105 te\u017c, \u017ce jeste\u015bmy zacofani. Tylko czy wsp\u00f3\u0142czesny model rozwoju nie opiera si\u0119 aby na dewastacji \u015brodowiska naturalnego? Je\u015bli twierdz\u0105, \u017ce zostali\u015bmy w tyle, to odstajemy od nich wy\u0142\u0105cznie w dziele niszczenia przyrody. I dobrze nam z tym. Powiedz to \u015bwiatu. Ludzie musz\u0105 to zrozumie\u0107. Ludzie to zrozumiej\u0105\u201d.<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

6 lutego 2021<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

Autor \u2013 w wersji angloj\u0119zycznej: Huatse Gyal \u2013 jest doktorantem Uniwersytetu Michigan<\/em>.<\/p>\n

Za American Ethnologist<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Otw\u00f3rzcie pierwsz\u0105 lepsz\u0105 chi\u0144sk\u0105 publikacj\u0119 naukow\u0105 albo partyjny dokument po\u015bwi\u0119cony Wy\u017cynie Tybeta\u0144skiej, a zaraz znajdziecie kt\u00f3re\u015b z tych okre\u015ble\u0144 (je\u015bli nie ich komplet): \u201etrudne warunki\u201d, \u201esurowy klimat\u201d, \u201esiarczysty mr\u00f3z\u201d, \u201esucha ziemia\u201d, \u201enieu\u017cytki\u201d, \u201edelikatny ekosystem\u201d. Sk\u0105d bior\u0105 si\u0119 te apokaliptyczne frazy? A przede wszystkim, czy maj\u0105 poj\u0119ciowe odpowiedniki w j\u0119zykach rdzennych mieszka\u0144c\u00f3w \u2013 tybeta\u0144skich pasterzy i […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":10954,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4,7],"tags":[28,31,32,34],"class_list":["post-10950","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-teksty","category-z-perspektywy-tybetanczykow","tag-edukacja","tag-marginalizacja","tag-przesiedlenia","tag-srodowisko"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/10950","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=10950"}],"version-history":[{"count":8,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/10950\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":11002,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/10950\/revisions\/11002"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/10954"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=10950"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=10950"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=10950"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}