{"id":11220,"date":"2021-05-03T06:21:40","date_gmt":"2021-05-03T04:21:40","guid":{"rendered":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/?p=11220"},"modified":"2021-04-27T08:19:11","modified_gmt":"2021-04-27T06:19:11","slug":"oser-zanies-andre-do-domu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/?p=11220","title":{"rendered":"Oser: Zanie\u015b Andr\u00e9 do domu"},"content":{"rendered":"\n

Chc\u0119 zacz\u0105\u0107 od tego, \u017ce spotka\u0142am Andr\u00e9 tylko dwa razy, ale zawsze chcia\u0142am o nim napisa\u0107. I nawet to zrobi\u0142am, a on poprosi\u0142, \u017cebym nie publikowa\u0142a artyku\u0142u, bo pragn\u0105\u0142 kiedy\u015b wr\u00f3ci\u0107 do Lhasy. Cz\u0119sto kartkuj\u0119 ci\u0119\u017cki album o lhaskich \u015bwi\u0105tyniach, kt\u00f3ry mi podarowa\u0142. Miasto, jakim je widzia\u0142, jest ju\u017c inne. Wielu ludzi ci\u0105gle pami\u0119ta tam jego drobn\u0105 posta\u0107, d\u0142ugie jasne w\u0142osy i s\u0142abo\u015b\u0107 do tybeta\u0144skich kurtek. Wszyscy m\u00f3wi\u0105 o nim \u201eAndr\u00e9\u201d.<\/p>\n

<\/p>\n

Bardzo lubi\u0119 opublikowane przez Tibet Heritage Fund<\/a> \u201eKr\u00f3tkie wprowadzenie do historycznej architektury lhaskiego Barkhoru\u201d: czarno-bia\u0142e r\u0119cznie rysowane mapy i sk\u0142adane strony, przywodz\u0105ce na my\u015bl tradycyjne tybeta\u0144skie wydawnictwa. Ma\u0142e, przeno\u015bne muzeum z obrazkami. Nie mog\u0119 si\u0119 napatrze\u0107 na te scenki z \u017cycia miasta, kt\u00f3re karmi\u0105 wyobra\u017ani\u0119 i nostalgi\u0119. Chybotliwe \u015blady i murszej\u0105ce cienie naszej rzeczywisto\u015bci \u2013 a i wiele z nich zd\u0105\u017cono ju\u017c zniszczy\u0107.<\/p>\n

Andr\u00e9 odbudowywa\u0142 lhaskie budynki, ale pewnego dnia nast\u0105pi\u0142 na odcisk aparatczykom: powiedzia\u0142 oenzetowskim ekspertom od \u015bwiatowego dziedzictwa, \u017ce trzystuletni\u0105 rezydencj\u0119 zast\u0105piono domem towarowym. Ju\u017c po wyrzuceniu z Lhasy on i jego organizacja zrobili wiele dla ratowania peki\u0144skich hutong\u00f3w, ale i to musia\u0142o si\u0119 sko\u0144czy\u0107. M\u00f3wiono mi, \u017ce pracowali potem w himalajskim Ladakhu i gdzie indziej nad renowacj\u0105 \u015bwi\u0105ty\u0144; na zdj\u0119ciach na Facebooku zawsze sta\u0142 albo w ruinach, albo w odnawianych budynkach.<\/p>\n

Dwa miesi\u0105ce temu napisa\u0142am do niego list. Lhascy urz\u0119dnicy i biznesmeni zw\u0105chali si\u0119 w celu wystawienia wielkiego centrum handlowego \u2013 ryli dwadzie\u015bcia cztery godziny na dob\u0119, ci\u0105gn\u0105c wody gruntowe na potrzeby tej \u201eniebia\u0144skiej inwestycji\u201d i budz\u0105c panik\u0119 mieszka\u0144c\u00f3w. Pyta\u0142am, czy mog\u0105 w ten spos\u00f3b wyrz\u0105dzi\u0107 powa\u017cne szkody.<\/p>\n

Odpowied\u017a by\u0142a smutna. \u201eWoda to powa\u017cny problem w Tybecie, poniewa\u017c wsz\u0119dzie buduje si\u0119 elektrownie wodne. Lhasa jest ju\u017c mocno zanieczyszczona, a zach\u0142anni deweloperzy wspierani przez chciwych urz\u0119dnik\u00f3w pa\u0144stwowych zmieniaj\u0105 ca\u0142\u0105 dolin\u0119 w wielk\u0105 fabryk\u0119. Je\u017celi wyschn\u0105 mokrad\u0142a Lhalu, b\u0119dzie za p\u00f3\u017ano\u201d. Chcia\u0142am zada\u0107 mu jeszcze kilka pyta\u0144, chcia\u0142am powiedzie\u0107, \u017ce napisa\u0142am o nim w \u201eTybecie w 2008 roku\u201d, ale Andr\u00e9, kt\u00f3ry sko\u0144czy\u0142 w\u0142a\u015bnie czterdzie\u015bci siedem lat, 21 stycznia zmar\u0142 nagle na zawa\u0142 serca w Berlinie. Przejrza\u0142em wszystkie zdj\u0119cia, jakie powiesi\u0142 w sieci. Najpi\u0119kniejsze s\u0105 te z Lhasy, jest na nich tak pe\u0142en m\u0142odo\u015bci, szcz\u0119\u015bliwy.<\/p>\n

Lharigco, jego by\u0142a dziewczyna, kt\u00f3ra t\u0142umaczy\u0142a podczas naszego spotkania, opowiada przez \u0142zy urywanymi zdaniami: \u201eBy\u0142 zafascynowany architektur\u0105, przyrod\u0105 i kultur\u0105 Tybetu. \u0141\u0105czy\u0142a go z nimi niezwyk\u0142a wi\u0119\u017a. Ca\u0142ymi dniami potrafi\u0142 chodzi\u0107 wok\u00f3\u0142 D\u017cokhangu, Ramocze i okolicznych \u015bwi\u0105tynek. M\u00f3wi\u0142, \u017ce najsmaczniejsz\u0105 rzecz\u0105 na \u015bwiecie s\u0105 ziemniaki na lhaskiej ulicy. Potem grymasi\u0142, \u017ce te od Gjami (Chi\u0144czyk\u00f3w) nie s\u0105 ju\u017c takie dobre. Jego znajomo\u015b\u0107 miasta wprawia\u0142a mnie w os\u0142upienie. Biega\u0142am za nim po star\u00f3wce \u2013 zawsze chodzi\u0142 bardzo szybko \u2013 i co chwila odkrywa\u0142am nowe alejki i zau\u0142ki. Zmiany, jakie zachodzi\u0142y w Lhasie od 2003 roku, doprowadza\u0142y go do p\u0142aczu. Id\u0105c po Barkhorze, zatrzymywa\u0142 si\u0119 nagle, zas\u0142ania\u0142 usta r\u0119k\u0105 i potrz\u0105sa\u0142 g\u0142ow\u0105. Widzia\u0142am \u0142zy w jego niebieskich oczach. Cz\u0119sto tu wraca\u0142. W 2008 roku zabra\u0142 rodzic\u00f3w do Amdo, a potem wsiad\u0142 w poci\u0105g do Lhasy. By\u0142 w mie\u015bcie jeszcze w 2010 i 2011 roku, i miesi\u0105c temu. Lubi\u0142 s\u0142odycze i filmy, czasem na nich p\u0142aka\u0142. Od czternastego czy pi\u0119tnastego roku \u017cycia by\u0142 wegetarianinem. Kiedy gryz\u0142 si\u0119 w palce, \u015bmia\u0142am si\u0119, \u017ce je w\u0142asne mi\u0119so. Uwielbia\u0142 wyci\u0105ga\u0107 ma\u0142y szwajcarski scyzoryk i przycina\u0107 sobie w\u0142osy. Wydawa\u0142o mi si\u0119, \u017ce tylko wtedy naprawd\u0119 si\u0119 odpr\u0119\u017ca\u0142\u201d.<\/p>\n

Przyjaciel napisa\u0142 na jego stronie kilka zda\u0144, pod kt\u00f3rymi chc\u0119 si\u0119 podpisa\u0107. \u201eBez niego ochrona zabytk\u00f3w w Himalajach i Tybecie nie b\u0119dzie ju\u017c taka sama. Niechaj tutejszy ko\u0144 wiatru niesie Ci\u0119 wy\u017cej i wy\u017cej do krainy ca\u0142kowitej pogody i spokoju. Niech ta podr\u00f3\u017c b\u0119dzie pe\u0142na odkry\u0107 i spotka\u0144 z Dewami, Dakiniami, Opiekunami, Widjadharami Indii i Tybetu oraz wszystkimi b\u00f3stwami kosmicznej Linii Przekazu. Opowiedz im o sobie i swoim \u017cyciu. Bon voyage, przyjacielu\u201d.<\/p>\n

Lungto, koniu wiatru, prosz\u0119, zanie\u015b Andr\u00e9 do domu.<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

1 lutego 2012<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

Obro\u0144cy starej Lhasy<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

Nikt nie wie, czym Tibet Heritage Fund narazi\u0142 si\u0119 w\u0142adzom chi\u0144skim w Tybecie. Mija pi\u0119\u0107 lat od wykopania ich z Lhasy. To mi\u0119dzynarodowa organizacja pozarz\u0105dowa nienastawiona na zysk, za\u0142o\u017cona przez Andr\u00e9 Alexandra z Niemiec, Pimpim de Azevedo z Portugalii i kilka innych os\u00f3b. Od 1996 roku zajmowa\u0142a si\u0119 g\u0142\u00f3wne \u201ebadaniem i ochron\u0105 historycznej Lhasy\u201d. Do dzi\u015b my\u015bli o nich ciep\u0142o wielu tybeta\u0144skich mieszka\u0144c\u00f3w miasta \u2013 od lam\u00f3w po prostych ludzi. M\u00f3wi\u0105, \u017ce nie widzieli nikogo, kto okazywa\u0142by taki szacunek naszym starym budynkom. THF podchodzi\u0142 do pracy z wi\u0119ksz\u0105 powag\u0105 i sercem ni\u017c autochtoni, cz\u0119sto wr\u0119cz ich zawstydzaj\u0105c. Dlaczego wi\u0119c rz\u0105d musia\u0142 ich st\u0105d wyrzuci\u0107?<\/p>\n

Niekt\u00f3rzy m\u00f3wi\u0105, \u017ce pracowali na takim poziomie, \u017ce k\u0142uli w oczy lokalne \u201es\u0142ugi ludu\u201d. Czytam w internecie, \u017ce od 1996 roku THF \u201eca\u0142kowicie odrestaurowa\u0142 dwana\u015bcie historycznych rezydencji i jedn\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119, zabezpieczy\u0142 w zakresie podstawowym trzy rezydencje, w trybie pilnym naprawi\u0142 osiemna\u015bcie budynk\u00f3w mieszkalnych, usprawni\u0142 instalacje wodne i kanalizacyjne dla ponad tysi\u0105ca mieszka\u0144c\u00f3w star\u00f3wki, zbudowa\u0142 dwie toalety publiczne, wybrukowa\u0142 alejki, odbudowa\u0142 stup\u0119 i odnowi\u0142 drug\u0105, wzmocni\u0142 pi\u0119tnastowieczne freski w \u015bwi\u0105tyni w po\u0142udniowej Lhasie. Ca\u0142kowita warto\u015b\u0107 inwestycji przekroczy\u0142a osiemset tysi\u0119cy dolar\u00f3w ameryka\u0144skich. Zapewniono prac\u0119 i mo\u017cliwo\u015b\u0107 szkolenia ponad trzystu Tybeta\u0144czykom\u201d. W sumie uratowali siedemdziesi\u0105t sze\u015b\u0107 zabytk\u00f3w i tradycyjnych budynk\u00f3w w mie\u015bcie i na jego obrze\u017cach.<\/p>\n

Inni uwa\u017caj\u0105, \u017ce ujawnili niewygodn\u0105 prawd\u0119 o starych sto\u0142ecznych budynkach, kt\u00f3rymi jakoby \u015bwietnie opiekuj\u0105 si\u0119 w\u0142adze. W \u201eKr\u00f3tkim wprowadzeniu do historycznej architektury Barkhoru\u201d napisali na przyk\u0142ad, \u017ce \u201eantyczne budowle niszczy si\u0119 tam systematycznie w ramach przebudowy trwaj\u0105cej od 1980 roku\u201d. Zarysy i c\u0119tkowane cienie naniesione na map\u0119 namalowan\u0105 przez lokalnych artyst\u00f3w wo\u0142aj\u0105, \u017ce zr\u00f3wnano tu z ziemi\u0105 nie tylko stare budynki, ale cz\u0119\u015b\u0107 duszy narodu. THF podaje, \u017ce \u201eod 1993 roku wyburza si\u0119 \u015brednio po trzydzie\u015bci pi\u0119\u0107 historycznych budowli. Je\u017celi to tempo zostanie utrzymane, pozosta\u0142e znikn\u0105 w ci\u0105gu niespe\u0142na czterech lat\u201d.<\/p>\n

Jeszcze inni s\u0105 zdania, \u017ce \u201eobcy\u201d nie tylko ci\u0119\u017cko pracowali rami\u0119 w rami\u0119 z Tybeta\u0144czykami, ale i ignorowali \u201eniepisane zasady\u201d obowi\u0105zuj\u0105ce w Lhasie i ca\u0142ych Chinach. Odbudowa budynk\u00f3w mieszkalnych to \u017cy\u0142a z\u0142ota i ka\u017cdy urz\u0119das, wysoki i niski, chce przy okazji uszczkn\u0105\u0107 co\u015b dla siebie. THF nigdy nie dawa\u0142 \u0142ap\u00f3wek, wi\u0119c aparatczycy woleli przekazywa\u0107 zlecenia chi\u0144skim firmom, kt\u00f3re zasady znaj\u0105 na pami\u0119\u0107 i wiedz\u0105, gdzie trzeba posmarowa\u0107. Moim zdaniem do wyrzucenia tej organizacji tak czy owak trzeba by\u0142o dobrego powodu \u2013 a tego w Tybecie zawsze dostarcza polityka. I w\u0142a\u015bnie dlatego pewnego pi\u0119knego dnia 2002 roku rz\u0105dz\u0105ca nami dyktatura wys\u0142a\u0142a po nich samoch\u00f3d, kt\u00f3ry zabra\u0142 ich prosto na sto\u0142eczne lotnisko.<\/p>\n

M\u00f3j podziw i szacunek dla pracy THF ci\u0105gle ro\u015bnie. \u015aci\u0105gam wszystko, co pojawia si\u0119 na ich witrynie, i gdzie mog\u0119 wypytuj\u0119, co robi\u0105 po wyje\u017adzie z Lhasy. Bez prawdziwej mi\u0142o\u015bci i estymy dla naszej kultury, nie pracowaliby do dzi\u015b z takim duchem, energi\u0105 i po\u015bwi\u0119ceniem. THF jest \u015bwiadkiem zmaga\u0144 tybeta\u0144skiego dziedzictwa z sinizacj\u0105 i globalizacj\u0105 oraz walki Tybeta\u0144czyk\u00f3w o zachowanie to\u017csamo\u015bci kulturowej. \u201eIlekro\u0107 wracam do Tybetu, widz\u0119, \u017ce zn\u00f3w uby\u0142o starych budynk\u00f3w. Znikaj\u0105 kamienie, ceg\u0142y, zau\u0142ki, ulice, znikaj\u0105 nawet psy\u201d, powiedzia\u0142 mi smutno Andr\u00e9 Alexander.<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

grudzie\u0144 2007<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Chc\u0119 zacz\u0105\u0107 od tego, \u017ce spotka\u0142am Andr\u00e9 tylko dwa razy, ale zawsze chcia\u0142am o nim napisa\u0107. I nawet to zrobi\u0142am, a on poprosi\u0142, \u017cebym nie publikowa\u0142a artyku\u0142u, bo pragn\u0105\u0142 kiedy\u015b wr\u00f3ci\u0107 do Lhasy. Cz\u0119sto kartkuj\u0119 ci\u0119\u017cki album o lhaskich \u015bwi\u0105tyniach, kt\u00f3ry mi podarowa\u0142. Miasto, jakim je widzia\u0142, jest ju\u017c inne. Wielu ludzi ci\u0105gle pami\u0119ta tam […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":11221,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4,7],"tags":[31,29,58,46],"class_list":["post-11220","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-teksty","category-z-perspektywy-tybetanczykow","tag-marginalizacja","tag-oser","tag-swiat","tag-sztuka"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/11220","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=11220"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/11220\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":11224,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/11220\/revisions\/11224"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/11221"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=11220"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=11220"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=11220"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}