Kluczowa rola etyki w buddyzmie<\/p>\n
\u00a0<\/p>\n
Przenosz\u0105c buddyzm z jednego kontekstu spo\u0142ecznego w drugi, musimy umie\u0107 wskaza\u0107 i odr\u00f3\u017cni\u0107 nauki podstawowe od kulturowego t\u0142a. Umieraj\u0105c, Budda przedstawi\u0142 kryteria, kt\u00f3rymi nale\u017cy si\u0119 wtedy kierowa\u0107. Wedle Sutry mahaparanirwany<\/em> (tyb. mDo mya-ngan-las\u2018das chen-po<\/em>) mia\u0142 powiedzie\u0107 zgromadzonym uczniom, \u017ce gdy odejdzie z tego \u015bwiata, powinni stosowa\u0107 si\u0119 do jego nauk (Dharma) i zasad dyscypliny (winaja). Zapytany, sk\u0105d maj\u0105 wiedzie\u0107, kt\u00f3re pouczenia s\u0105 najwa\u017cniejsze, ostrzeg\u0142, by nie pozostawia\u0107 tego os\u0105dowi przysz\u0142ych nauczycieli ani konsensusowi spo\u0142eczno\u015bci monastycznej.<\/p>\n <\/p>\n Kryterium oceny wagi \u2013 powiedzia\u0142 \u2013 ma by\u0107 cz\u0119sto\u015b\u0107 pojawiania si\u0119 okre\u015blonej kwestii w jego naukach. Cztery szlachetne prawdy, dwa rodzaje prawdziwych zjawisk, mi\u0142o\u015b\u0107, wsp\u00f3\u0142czucie, o\u015bmioraka \u015bcie\u017cka, trzy wy\u017csze \u0107wiczenia \u2013 to tematy powracaj\u0105ce w licznych wywodach. Nie ma wi\u0119c w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce zgodnie z wytycznymi samego Buddy s\u0105 to kwestie fundamentalne. Ich usuwanie b\u0105d\u017a modyfikowanie by\u0142oby wi\u0119c niew\u0142a\u015bciwe bez wzgl\u0119du na kontekst kulturowy. Budda m\u00f3wi\u0142 te\u017c jednak, \u017ceby nie bra\u0107 jego s\u0142\u00f3w na wiar\u0119, tylko analizowa\u0107 je i sprawdza\u0107 niczym kupowane z\u0142oto. Kr\u00f3tko m\u00f3wi\u0105c, w przypadku weryfikowania s\u0142uszno\u015bci tak\u017ce najcz\u0119\u015bciej powtarzanych nauk obowi\u0105zuje kryterium logiki, nie wiary.<\/p>\n Skoro przestrzeganie etycznej samodyscypliny (tshul-khrims<\/em>; sanskr. \u015b\u012bla<\/em>) \u2013 jako jednego z trzech (obok koncentracji i \u015bwiadomo\u015bci rozr\u00f3\u017cniaj\u0105cej) wy\u017cszych \u0107wicze\u0144 \u2013 jest nieodzownym aspektem buddyzmu, trzeba rozumie\u0107, na czym ona polega, jak\u0105 odgrywa rol\u0119 na \u015bcie\u017cce duchowej i sk\u0105d bierze si\u0119 jej waga. Etyczn\u0105 dyscyplin\u0119 przedstawia si\u0119 jako czynnik czy te\u017c stan mentalny, przy pomocy kt\u00f3rego kontrolujemy cia\u0142o, mow\u0119 i umys\u0142, z regu\u0142y za po\u015brednictwem przestrzegania \u015blubowa\u0144 i wskaza\u0144 (zasad post\u0119powania). Wszystkie tradycje buddyjskie k\u0142ad\u0105 nacisk na pilnowanie cia\u0142a, mowy i umys\u0142u oraz wystrzeganie si\u0119 szkodliwych czyn\u00f3w, s\u0142\u00f3w i my\u015bli. Pragn\u0105c osi\u0105gn\u0105\u0107 wyzwolenie, staramy si\u0119 unika\u0107 wszystkiego, co przysporzy nam problem\u00f3w i cierpie\u0144.<\/p>\n Szko\u0142y mahajany dodatkowo zalecaj\u0105 unikanie dzia\u0142a\u0144, kt\u00f3rych destruktywno\u015b\u0107 polega na bezpo\u015brednim szkodzeniu innym i po\u015brednim szkodzeniu sobie (uniemo\u017cliwiaj\u0105c najskuteczniejsze s\u0142u\u017cenie wszystkim istotom). Krzywdzenie bli\u017anich ma negatywne konsekwencje tak\u017ce dla nas, wi\u0119c ka\u017c\u0105 go unika\u0107 r\u00f3wnie\u017c nauki innych tradycji buddyjskich (cho\u0107 motywacja po temu zawiera wtedy pierwiastek mi\u0142o\u015bci i wsp\u00f3\u0142czucia, w znacznym stopniu sprowadza si\u0119 w\u0142a\u015bnie do unikania reperkusji). Drugim aspektem dyscypliny w mahajanie jest dbanie o konstruktywno\u015b\u0107 dzia\u0142a\u0144 tak, by s\u0142u\u017cy\u0142y one bezpo\u015brednio innym albo po\u015brednio nam samym, rozwijaj\u0105c potencja\u0142 bycia jak najbardziej pomocnym. Tu skupimy si\u0119 jednak na kwestii pierwszej, unikaniu szkodliwych postaw, gdy\u017c zalecaj\u0105 to wszystkie szko\u0142y.<\/p>\n W szerokim kontek\u015bcie buddyjskim samokontrola opiera si\u0119 na nastawieniu umys\u0142u, kt\u00f3re odrzuca nie tylko wyrz\u0105dzanie szkody czynem, ale tak\u017ce, na poziomie g\u0142\u0119bszym, brakiem \u015bwiadomo\u015bci (ma-rigs-pa<\/em>; avidy\u0101<\/em>) oraz szkodliwymi emocjami i postawami (nyon-mongs<\/em>; kle\u015ba<\/em>), sprawiaj\u0105cymi, \u017ce podejmujemy negatywne dzia\u0142ania. Na pocz\u0105tku u\u017cywamy si\u0142y woli i samokontroli do ograniczenia wp\u0142ywu szkodliwych emocji. Im wi\u0119kszych dokonujemy post\u0119p\u00f3w na \u015bcie\u017cce \u0107wicze\u0144 wy\u017cszej etycznej samodyscypliny, tym mocniejsze staj\u0105 si\u0119 fundamenty dw\u00f3ch pozosta\u0142ych (koncentracji i m\u0105dro\u015bci), kt\u00f3re umo\u017cliwiaj\u0105 ca\u0142kowite wyeliminowanie przyczyn problemu. Spoiwo tego fundamentu stanowi\u0105 uwa\u017cno\u015b\u0107 (dran-pa<\/em>; sm\u1e5bti<\/em>) i czujno\u015b\u0107 (shes-bzhin<\/em>; sa\u1e43prajanya<\/em>), dwa stany umys\u0142u, kt\u00f3re rozwijamy, zawsze utrzymuj\u0105c \u015bwiadomo\u015b\u0107 tego, co robimy, m\u00f3wimy i my\u015blimy, a tak\u017ce odr\u00f3\u017cniaj\u0105c po\u017cyteczne od szkodliwego.<\/p>\n Dzi\u0119ki identyfikowaniu i wystrzeganiu si\u0119 szkodliwych zachowa\u0144 zyskujemy, na poziomie g\u0142\u0119bszym, zdolno\u015b\u0107 i si\u0142\u0119 do zauwa\u017cania oraz powstrzymywania umys\u0142u przed popadaniem w chwiejno\u015b\u0107, ot\u0119pienie i inne subtelne stany uniemo\u017cliwiaj\u0105ce osi\u0105gni\u0119cie stabilnej koncentracji (ting-nge-\u2019dzin<\/em>; sam\u0101dhi<\/em>). Dzi\u0119ki doskona\u0142ej koncentracji oraz nale\u017cytemu zrozumieniu czterech szlachetnych prawd i dw\u00f3ch prawdziwych rzeczy \u2013 iluzorycznych zjawisk i pusto\u015bci (stong-pa-nyid<\/em>; \u015b\u016bnyat\u0101<\/em>) \u2013 mo\u017cemy skupi\u0107 si\u0119 na braku autentycznej to\u017csamo\u015bci czy samoistnej \u201eduszy\u201d (bdag-med<\/em>; nair\u0101tmya<\/em>), eliminuj\u0105c w ten spos\u00f3b najg\u0142\u0119bsze przyczyny cierpienia i osi\u0105gaj\u0105c wyzwolenie. Jak by\u015bmy wi\u0119c na to nie patrzyli, \u0107wiczenie dyscypliny zajmuje na buddyjskiej \u015bcie\u017cce centralne miejsce.<\/p>\n \u00a0<\/p>\n Apele o unowocze\u015bnienie etyki buddyjskiej<\/p>\n \u00a0<\/p>\n Wielu ludzi wo\u0142a dzi\u015b o modernizacj\u0119 etyki buddyjskiej, wykre\u015blenie cz\u0119\u015bci \u015blubowa\u0144 i wskaza\u0144 jako nieistotnych oraz interpretowanie innych tak, \u017ce trac\u0105 one pierwotny sens i przestaj\u0105 czemukolwiek s\u0142u\u017cy\u0107. Niekt\u00f3rzy w og\u00f3le kwestionuj\u0105 potrzeb\u0119 etyki w tradycji duchowej, kt\u00f3ra jest niedualna albo po prostu propaguje medytacj\u0119 i psychologi\u0119. Ludzie, kt\u00f3rzy szukaj\u0105 wyzwolenia, nie wiedz\u0105c, czym w istocie jest wolno\u015b\u0107, chc\u0105 by\u0107 wolni od wszystkiego, nawet od moralno\u015bci.<\/p>\n Te protesty s\u0105 zrozumia\u0142e. Je\u015bli rodzima religia narzuca surowe restrykcje, szczeg\u00f3lnie o charakterze seksualnym, ludzie, kt\u00f3rzy j\u0105 odrzucaj\u0105 i zwracaj\u0105 si\u0119 ku buddyzmowi, cz\u0119sto czuj\u0105 si\u0119 buntownikami przeciwko w\u0142adzy oraz establishmentowi i przenosz\u0105 t\u0119 postaw\u0119 na now\u0105 wiar\u0119. Nie pisz\u0105 si\u0119 na kolejne zasady. Zw\u0142aszcza p\u0142ac\u0105c za nauki, chc\u0105 zrobi\u0107 \u201edobry interes\u201d, czyli dosta\u0107 przyzwolenie na to, co lubi\u0105. Nie\u015bwiadomie podchodz\u0105 do buddyzmu z zachodni\u0105, konsumenck\u0105 mentalno\u015bci\u0105.<\/p>\n Osoby, kwestionuj\u0105ce potrzeb\u0119 etycznej dyscypliny, cz\u0119sto wskazuj\u0105 i chc\u0105 bra\u0107 za wz\u00f3r post\u0119powanie wielkich tantrycznych mistrz\u00f3w. Por\u00f3wnywanie si\u0119 z nimi nie wydaje si\u0119 jednak trafne. Etyczna samokontrola ma pomaga\u0107 w uwolnieniu si\u0119 od wp\u0142ywu szkodliwych emocji i destrukcyjnych kompulsywnych zachowa\u0144 oraz rozwini\u0119ciu \u015bwiadomo\u015bci niedualnego stanu rzeczywisto\u015bci. Kiedy adept osi\u0105ga poziom urzeczywistnienia, na kt\u00f3rym nie podlega przeszkadzaj\u0105cym uczuciom i kompulsywnym reakcjom oraz ma bezpo\u015bredni\u0105, pe\u0142n\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107 natury wszechrzeczy, zostawia \u0107wiczenie dyscypliny za sob\u0105, gdy\u017c osi\u0105gn\u0105\u0142 jej cel. Cokolwiek teraz robi, powoduje nim wy\u0142\u0105cznie wsp\u00f3\u0142czucie i bodhicitta (pragnienie jak najszybszego osi\u0105gni\u0119cia Przebudzenia, by jak najskuteczniej s\u0142u\u017cy\u0107 wszystkim istotom) oraz towarzysz\u0105ca im m\u0105dro\u015b\u0107. Nawet je\u015bli jego zachowanie mo\u017ce wydawa\u0107 si\u0119 niekonwencjonalne, z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 nie jest nieodpowiedzialne czy nieetyczne. Na d\u0142u\u017csz\u0105 met\u0119 nie przynosi szk\u00f3d, tylko po\u017cytek \u2013 zw\u0142aszcza innym. W ko\u0144cu tantra jest \u2013 motywowan\u0105 wielkim wsp\u00f3\u0142czuciem \u2013 praktyk\u0105 mahajany.<\/p>\n Pr\u00f3by na\u015bladowania wielkich mistrz\u00f3w przed osi\u0105gni\u0119ciem g\u0142\u0119bi ich urzeczywistnienia s\u0105 nie tylko bezwstydne, ale i niebezpieczne. Osoby, kt\u00f3rymi powoduje chciwo\u015b\u0107, przywi\u0105zanie, z\u0142o\u015b\u0107 i duma, mog\u0105 wyrz\u0105dzi\u0107 wielk\u0105 krzywd\u0119 sobie i innym, neguj\u0105c potrzeb\u0119 samokontroli i odrzucaj\u0105c odpowiedzialno\u015b\u0107 za uczenie si\u0119 dyscypliny. Podobne postawy zachwia\u0142y ostatnio wieloma spo\u0142eczno\u015bciami buddyjskimi na Zachodzie, potwierdzaj\u0105c tylko konieczno\u015b\u0107 przestrzegania zasad przez wszystkich buddyst\u00f3w \u2013 tak nauczycieli, jak uczni\u00f3w.<\/p>\n Analizuj\u0105c rzecz g\u0142\u0119biej, przekonamy si\u0119, \u017ce poszukiwanie wolno\u015bci osobistej za wszelk\u0105 cen\u0119 wyrasta z lgni\u0119cia do poczucia \u201eja\u201d (bdag-\u2018dzin<\/em>; \u0101tmagr\u0101ha<\/em>), kt\u00f3re jest niezale\u017cne, samoistne, namacalne, uprawnione do stawiania na swoim i robienia, co chce. Ale takiego bytu \u2013 funkcjonuj\u0105cego w pr\u00f3\u017cni, ca\u0142kowicie wolnego od odpowiedzialno\u015bci i konsekwencji w\u0142asnych dzia\u0142a\u0144 \u2013 po prostu nie ma.<\/p>\n Nie znaczy to przecie\u017c, \u017ce nie istniejemy. Do\u015bwiadczamy te\u017c rezultat\u00f3w swoich poczyna\u0144. Musimy zrozumie\u0107, \u017ce w kontek\u015bcie buddyjskim poszukiwanie wolno\u015bci oznacza osi\u0105gni\u0119cie wyzwolenia od problem\u00f3w i cierpie\u0144, kt\u00f3rych przysparzamy sobie kompulsywnymi zachowaniami, nap\u0119dzanymi szkodliwymi emocjami oraz brakiem zrozumienia przyczyny i skutku tudzie\u017c prawdziwej natury wszystkiego, z nami samymi na czele. W \u017cadnym razie nie jest to wolno\u015b\u0107 do robienia tego, co zachcemy (tak\u017ce pod wp\u0142ywem destrukcyjnych emocji), jakby nasze czyny nie mia\u0142y \u017cadnych konsekwencji dla nas i dla innych.<\/p>\n \u00a0<\/p>\n R\u00f3\u017cne spojrzenia na etyk\u0119<\/p>\n \u00a0<\/p>\n Fakt, i\u017c nie da si\u0119 podwa\u017cy\u0107 kluczowej roli etycznej samodyscypliny w buddyzmie, nie oznacza, \u017ce nie mo\u017cna postulowa\u0107 jej modyfikowania podczas procesu przenoszenia do wsp\u00f3\u0142czesnych spo\u0142ecze\u0144stw. Adaptacja kulturowa sprowadza si\u0119 do dw\u00f3ch kwestii: podej\u015bcia do etyki i formy dyscypliny. Przyjrzyjmy si\u0119 wi\u0119c, jak widz\u0105 etyk\u0119 spo\u0142ecze\u0144stwa, kt\u00f3re maj\u0105 korzenie w religiach abrahamowych oraz w staro\u017cytnych greckich warto\u015bciach, i zastan\u00f3wmy nad sensem dostosowywania si\u0119 do nich. Nie wszyscy, rzecz jasna, wyznaj\u0105 takie pogl\u0105dy, wi\u0119kszo\u015b\u0107 ulega im jednak cho\u0107by pod\u015bwiadomie.<\/p>\n W kulturach, kt\u00f3re kszta\u0142towa\u0142 Stary Testament, wzorcem kodeksu etyki jest dziesi\u0119\u0107 przykaza\u0144. Moralno\u015b\u0107 opiera si\u0119 na prawach ustanowionych przez w\u0142adz\u0119 wy\u017csz\u0105. Jedne dzia\u0142ania uchodz\u0105 za \u201ez\u0142e\u201d, drugie za \u201edobre\u201d. To model oceniaj\u0105cy. Ci, kt\u00f3rzy post\u0119puj\u0105 niew\u0142a\u015bciwie i nie przestrzegaj\u0105 prawa, s\u0105 \u201e\u017ali\u201d i zas\u0142uguj\u0105 na kar\u0119. Pos\u0142uszni boskim nakazom s\u0105 prawi i \u201edobrzy\u201d, tote\u017c czeka ich zas\u0142u\u017cona nagroda.<\/p>\n W staro\u017cytnej greckiej demokracji etyka opiera\u0142a si\u0119 na prawach, ustanowionych przez ludzi do rz\u0105dzenia spo\u0142ecze\u0144stwem. W\u0142a\u015bciwe funkcjonowanie pa\u0144stwa i dobrobyt mieszka\u0144c\u00f3w wymaga mechanizm\u00f3w kontroli i r\u00f3wnowagi. Przestrzegaj\u0105c owych praw, stajemy si\u0119 \u201edobrymi obywatelami\u201d. W przeciwnym razie nara\u017camy si\u0119 na zas\u0142u\u017con\u0105 kar\u0119, tego bowiem wymaga dobro wi\u0119ksze, zbiorowo\u015bci.<\/p>\n Tymczasem w kulturach buddyjskich etyka opiera si\u0119 na rozr\u00f3\u017cnianiu dzia\u0142a\u0144, kt\u00f3re przynosz\u0105 szcz\u0119\u015bcie i cierpienie. Tych wskaza\u0144 nie przekazuje wszechmocny stw\u00f3rca poddanych i w\u0142adc\u00f3w, maj\u0105cy moc nagradzania i karania. Nie ustanawiaj\u0105 ich te\u017c wybrani legislatorzy, pragn\u0105cy stworzy\u0107 lepsze pa\u0144stwo. Wyk\u0142ada je wszechwiedz\u0105cy Budda, kt\u00f3ry widzi ca\u0142\u0105 z\u0142o\u017cono\u015b\u0107 naturalnych praw przyczyny i skutku. Nie s\u0105 one egzekwowane przez Budd\u00f3w, stanowi\u0105c cz\u0119\u015b\u0107 niestworzonego porz\u0105dku wszech\u015bwiata.<\/p>\n Je\u015bli chcemy unikn\u0105\u0107 problem\u00f3w i cierpienia, powstrzymujemy si\u0119 przed podejmowaniem negatywnych dzia\u0142a\u0144, kt\u00f3re je na nas \u015bci\u0105gn\u0105, oraz \u2013 patrz\u0105c na rzecz g\u0142\u0119biej \u2013 nie poddajemy si\u0119 szkodliwym emocjom, popychaj\u0105cym do destrukcyjnych czyn\u00f3w. Ta pow\u015bci\u0105gliwo\u015b\u0107 jest najzupe\u0142niej dobrowolna i podyktowana m\u0105dro\u015bci\u0105. Nie ma mowy o \u017cadnym przymusie. Nasza samokontrola nie bierze si\u0119 z przekonania, \u017ce musimy albo powinni\u015bmy, bo tak nam kazano albo tak stanowi\u0105 przepisy. Miarkujemy si\u0119, poniewa\u017c rozumiemy zasad\u0119 przyczyny i skutku, naturalnego porz\u0105dku wszech\u015bwiata, i nie chcemy cierpie\u0107. Przestrzeganie etyki buddyjskiej przypomina wi\u0119c poszanowanie praw fizyki i niewk\u0142adanie r\u0119ki do ognia. Bez \u017cadnych os\u0105d\u00f3w moralnych i spo\u0142ecznych.<\/p>\n W realiach buddyjskich ci, kt\u00f3rzy dopuszczaj\u0105 si\u0119 negatywnych dzia\u0142a\u0144, robi\u0105 to dlatego, \u017ce nie wiedz\u0105, i\u017c b\u0119d\u0105 one destrukcyjne, albo s\u0105 ow\u0142adni\u0119ci szkodliw\u0105 emocj\u0105 z\u0142o\u015bci, po\u017c\u0105dania, przywi\u0105zania, chciwo\u015bci czy g\u0142upoty, nie maj\u0105c przy tym skrupu\u0142\u00f3w. Ludzie nie post\u0119puj\u0105 destrukcyjnie, bo s\u0105 \u201e\u017ali\u201d i nie przestrzegaj\u0105 praw boskich albo spo\u0142ecznych, tylko za spraw\u0105 nie\u015bwiadomo\u015bci b\u0105d\u017a zaburzenia. Brak wiedzy nie czyni z nich pogan, barbarzy\u0144c\u00f3w czy, w najlepszym razie, po\u017ca\u0142owania godnych istot, kt\u00f3re mo\u017cemy nawr\u00f3ci\u0107 i zbawi\u0107. Ich post\u0119pki nie budz\u0105 w nas oburzenia i nie obra\u017caj\u0105 naszej moralno\u015bci, jakby\u015bmy sami byli Bogiem, ani nie ka\u017c\u0105 wymierza\u0107 kar w imi\u0119 wszechmocnego stw\u00f3rcy. Nie czujemy si\u0119 nawet zobowi\u0105zani do zamykania w wi\u0119zieniu dla dobra og\u00f3\u0142u. Zagubienie bli\u017anich budzi w nas wsp\u00f3\u0142czucie i pragnienie uwolnienia ich od cierpienia oraz jego przyczyn.<\/p>\n Co wi\u0119cej, etyka buddyjska nie wi\u0105\u017ce si\u0119 z poczuciem winy. Wed\u0142ug nauk buddyjskich ci, kt\u00f3rzy post\u0119puj\u0105 destrukcyjnie i niew\u0142a\u015bciwie, bez w\u0105tpienia ponosz\u0105 odpowiedzialno\u015b\u0107 \u2013 r\u00f3wnie\u017c prawn\u0105 \u2013 za swoje czyny. Mog\u0105 \u017ca\u0142owa\u0107 swoich b\u0142\u0119d\u00f3w, ale je\u015bli zostali wychowani zgodnie z tradycj\u0105, nie b\u0119d\u0105 si\u0119 obwinia\u0107. Wina \u2013 podszyta prze\u015bwiadczeniem, \u017ce jeste\u015bmy \u017ali, i chorobliwym lgni\u0119ciem do uto\u017csamiania si\u0119 z poczuciem prawdziwego, wiecznego \u201eja\u201d \u2013 jest zjawiskiem kulturowym, zwi\u0105zanym ze spo\u0142ecznym oddzia\u0142ywaniem religii abrahamowych. Ta emocja nie ma charakteru powszechnego. Nie ka\u017cdy czuje za siedemnastowiecznym angielskim elementarzem, \u017ce \u201ewina Adama jest naszym wsp\u00f3lnym grzechem\u201d. Bywa wr\u0119cz odwrotnie. Wedle nauk o Naturze Buddy nasze umys\u0142y s\u0105 fundamentalnie czyste i wszyscy mo\u017cemy rozproszy\u0107 przelotne chmury u\u0142udy, kt\u00f3ra popycha do szkodliwych dzia\u0142a\u0144.<\/p>\n W spo\u0142ecze\u0144stwach judeo-chrze\u015bcija\u0144skich post\u0119puje si\u0119 etycznie, \u017ceby by\u0107 dobrym cz\u0142owiekiem i zadowoli\u0107 Boga. W krajach, kt\u00f3re dodatkowo s\u0105 spadkobiercami greckiej demokracji, dochodzi do tego pragnienie bycia dobrym obywatelem i s\u0142u\u017cenia \u201edobru\u201d. W obu przypadkach istnieje niebezpiecze\u0144stwo uczynienia z tego nakazu realnej, trwa\u0142ej to\u017csamo\u015bci. Tymczasem w kulturach buddyjskich moralno\u015b\u0107 s\u0142u\u017cy przede wszystkim wyzwoleniu z cierpienia \u2013 co zreszt\u0105 dos\u0142ownie oznacza sanskrycka nazwa podstawowych, \u201eindywidualnych\u201d \u015blubowa\u0144 pratimoksza (so-sor thar-pa<\/em>).<\/p>\n Osoby, kt\u00f3re wychowa\u0142y si\u0119 w spo\u0142eczno\u015bciach ukszta\u0142towanych przez Bibli\u0119, cz\u0119sto podchodz\u0105 do Dharmy z nieu\u015bwiadomionym poczuciem skrzywionego przywi\u0105zania do tego aspektu swojego dziedzictwa, nerwowo poszukuj\u0105c odpowiedzi na pytanie, co jest dobre, a co z\u0142e. Dostosowywanie etyki buddyjskiej do kultury judeo-chrze\u015bcija\u0144skiej poprzez formu\u0142owanie nowej wersji dziesi\u0119ciu przykaza\u0144 nie wydaje si\u0119 jednak rozs\u0105dne. Nie tylko k\u0142\u00f3ci\u0142oby si\u0119 to z buddyjsk\u0105 wizj\u0105 etyki, ale i stawia\u0142o pod znakiem zapytania sens \u0107wiczenia dyscypliny.<\/p>\n Buddyzm nie przedstawia listy przykaza\u0144, nakazuj\u0105c ich przestrzega\u0107. Tradycyjny spis dziesi\u0119ciu destrukcyjnych czyn\u00f3w nie jest rejestrem zakaz\u00f3w. W przeciwie\u0144stwie do chrze\u015bcija\u0144stwa nawet w przypadku buddyjskich \u015blubowa\u0144 monastycznych nie ma mowy o bezwzgl\u0119dnym pos\u0142usze\u0144stwie. Tu wyk\u0142ada si\u0119 behawioralne prawa przyczyny i skutku, zach\u0119caj\u0105c ludzi do analizowania w\u0142asnych do\u015bwiadcze\u0144 i umys\u0142\u00f3w, aby mogli zobaczy\u0107 problemy, bior\u0105ce si\u0119 z kompulsywnych zachowa\u0144 i nawyk\u00f3w. Sami musz\u0105 bowiem dostrzec szkodliwe emocje i postawy tudzie\u017c stoj\u0105c\u0105 na nimi nie\u015bwiadomo\u015b\u0107 oraz niezrozumienie rzeczywisto\u015bci i przyczynowo\u015bci, nap\u0119dzaj\u0105ce destrukcyjne zachowania. Musz\u0105 te\u017c doj\u015b\u0107 do wniosku i przekonania, \u017ce nawykowe przyczyny da si\u0119 ca\u0142kowicie wypleni\u0107 dzi\u0119ki w\u0142a\u015bciwemu zrozumieniu, raz na zawsze uwalniaj\u0105c si\u0119 w ten spos\u00f3b od cierpienia.<\/p>\n Kiedy dzi\u0119ki takiej introspekcji obudzi si\u0119 przemo\u017cne pragnienie wyrwania si\u0119 z b\u0142\u0119dnego ko\u0142a powracaj\u0105cych problem\u00f3w, nale\u017cy rozwin\u0105\u0107 postaw\u0119, kt\u00f3rej nazw\u0119 zwykle t\u0142umaczy si\u0119 jako \u201ewyrzeczenie\u201d: determinacj\u0119 bycia wolnym od cierpienia (nges-byung<\/em>; ni\u1e25sara\u1e47a<\/em>). Motywuje ona do rozpocz\u0119cia procesu wyzwalania poprzez zmienianie behawioralnych schemat\u00f3w dzi\u0119ki wystrzeganiu si\u0119 czyn\u00f3w powodowanych szkodliwymi emocjami \u2013 przyczyn kompulsywnych zachowa\u0144 i zrodzonych z nich problem\u00f3w. Innymi s\u0142owy, staramy si\u0119 unika\u0107 tego, co negatywne, w imi\u0119 wolno\u015bci od cierpienia i jego przyczyn.<\/p>\n Indo-tybeta\u0144ska tradycja \u201estopniowej \u015bcie\u017cki\u201d (lam-rim<\/em>) m\u00f3wi o uwalnianiu si\u0119 od trzech poziom\u00f3w cierpienia zgodnie z trzema rodzajami duchowej motywacji. Ludzie mog\u0105 pragn\u0105\u0107 wolno\u015bci od m\u0119czarni spowodowanych gorszym odrodzeniem, kt\u00f3rym ko\u0144cz\u0105 si\u0119 destrukcyjne czyny \u2013 to poziom pierwszy. Na szczeblu drugim chc\u0105 uwolni\u0107 si\u0119 od wszelkich cierpie\u0144 zwi\u0105zanych z odrodzeniem w og\u00f3le, tak\u017ce takich, kt\u00f3re s\u0105 skutkiem kompulsywnych zachowa\u0144 konstruktywnych, na przyk\u0142ad obsesyjnego sprz\u0105tania. Na poziomie zaawansowanym przy\u015bwieca im pragnienie wyzwolenia wszystkich istot, a wi\u0119c pokonania ka\u017cdej przeszkody, kt\u00f3ra uniemo\u017cliwia najskuteczniejsze s\u0142u\u017cenie innym.<\/p>\n Niemniej najpowszechniejsze i wsp\u00f3lne wszystkim tradycjom buddyjskim jest miarkowanie si\u0119 w celu uwolnienia si\u0119 od cierpie\u0144 i problem\u00f3w, b\u0119d\u0105cych skutkiem kompulsywnego destrukcyjnego zachowania.<\/p>\n Buddyjska wizja etyki zrodzona jest wi\u0119c z odrzucenia cierpienia, wynikaj\u0105cego z destrukcyjnego i nie\u015bwiadomego zachowania, a nie czyn\u00f3w, uznanych za grzeszne przez w\u0142adz\u0119 duchow\u0105 albo za nielegalne przez kodeksy i s\u0105dy. Tu bada si\u0119 cztery szlachetne prawdy: autentyczne problemy, ich autentyczne przyczyny, autentyczne ustanie oraz prowadz\u0105ce do niego autentyczne praktyki i operacje umys\u0142u. Istnieje niebezpiecze\u0144stwo, \u017ce zmiany i kulturowe adaptacje na zachodni\u0105 mod\u0142\u0119 b\u0119d\u0105 fundamentalnie sprzeczne z tym podej\u015bciem.<\/p>\n \u00a0<\/p>\n Rola nauczyciela duchowego w udzielaniu etycznych porad<\/p>\n \u00a0<\/p>\n Staj\u0105c przed moralnym dylematem, ludzie wychowani w tradycji judeo-chrze\u015bcija\u0144skiej mog\u0105 poprosi\u0107 o duszpastersk\u0105 porad\u0119 ksi\u0119dza, pastora czy rabina. Aby podj\u0105\u0107 decyzj\u0119 \u2013 na przyk\u0142ad w sprawie plan\u00f3w dziecka, kt\u00f3re pragnie zwi\u0105za\u0107 si\u0119 z innowierc\u0105 \u2013 chc\u0105 wiedzie\u0107, co jest dobre, a co z\u0142e. W obliczu kwestii czysto cywilnej, na przyk\u0142ad ulg podatkowych, mog\u0105 zwr\u00f3ci\u0107 si\u0119 do prawnika, szukaj\u0105c w przepisach luk, kt\u00f3re pozwol\u0105 unikn\u0105\u0107 wysokich op\u0142at.<\/p>\n Azjatyccy buddy\u015bci, kt\u00f3rzy odebrali tradycyjne wychowanie, nie p\u00f3jd\u0105 z tak\u0105 spraw\u0105 do swojego nauczyciela duchowego, mnicha czy mniszki. Gdy nie pomaga logika, a trzeba podj\u0105\u0107 trudn\u0105 decyzj\u0119, Tybeta\u0144czycy mog\u0105 poprosi\u0107 lam\u0119 o wr\u00f3\u017cb\u0119. Takie kwestie z regu\u0142y nie dotycz\u0105 jednak moralno\u015bci, tylko spraw materialnych albo zdrowotnych, na przyk\u0142ad wyboru miejsca sprzeda\u017cy swetr\u00f3w lub lekarza. Zmagaj\u0105c si\u0119 z czysto \u015bwiatowymi problemami, chi\u0144scy buddy\u015bci te\u017c zwr\u00f3c\u0105 si\u0119 do \u015bwi\u0105tyni o wr\u00f3\u017cb\u0119, a tajscy \u2013 o amulet ochronny. Cho\u0107 na Zachodzie uczniowie cz\u0119sto prosz\u0105 dzi\u015b lam\u00f3w o \u201eczerwone sznureczki\u201d, wi\u0119kszo\u015b\u0107 os\u00f3b w takie rzeczy nie wierzy.<\/p>\n Na Zachodzie wielu ludzi ma problem z fundamentalizmem konserwatyst\u00f3w w kwestiach takich jak homoseksualizm czy aborcja. Bywa, \u017ce zwracaj\u0105 si\u0119 oni do nauczycieli buddyjskich, szukaj\u0105c moralnej aprobaty i usprawiedliwienia swoich zachowa\u0144. Chc\u0105 us\u0142ysze\u0107, \u017ce dokonali dobrego wyboru. Pragn\u0105 zapewnienia, \u017ce nie s\u0105 z\u0142ymi lud\u017ami.<\/p>\n W takiej sytuacji nauczyciele buddyjscy \u2013 zw\u0142aszcza zachodni, a wi\u0119c bardziej empatyczni \u2013 chc\u0105 okaza\u0107 wsp\u00f3\u0142czucie. Wiedz\u0105, \u017ce je\u015bli ich odpowied\u017a, na przyk\u0142ad cytat z buddyjskiej ksi\u0119gi, b\u0119dzie si\u0119 pokrywa\u0107 z konserwatywnym stanowiskiem ko\u015bcio\u0142a, pytaj\u0105cy mo\u017ce zniech\u0119ci\u0107 si\u0119 do Dharmy i nie przyj\u015b\u0107 na nast\u0119pny wyk\u0142ad. Dokonuj\u0105 wi\u0119c kulturowej adaptacji etyki buddyjskiej, pragn\u0105c udzieli\u0107 liberalnej, tolerancyjnej odpowiedzi na pytanie o dobro i z\u0142o, zadane przez osob\u0119, kt\u00f3ra wywodzi si\u0119 ze spo\u0142eczno\u015bci ukszta\u0142towanej przez Bibli\u0119.<\/p>\n Takich adaptacji nale\u017cy dokonywa\u0107 z najwy\u017csz\u0105 ostro\u017cno\u015bci\u0105. Wielu ludzi na Zachodzie podchodzi do buddyzmu z nadziej\u0105 czy wr\u0119cz prze\u015bwiadczeniem, \u017ce potwierdzi on przyj\u0119te ju\u017c przez nich \u201epost\u0119powe\u201d pogl\u0105dy na polityk\u0119, seks i sprawy spo\u0142eczne, zwyczajnie ignoruj\u0105c te aspekty nauk, kt\u00f3re si\u0119 z nimi k\u0142\u00f3c\u0105. Albo traktuje etyk\u0119 buddyjsk\u0105 jak prawnicy, szukaj\u0105c luk b\u0105d\u017a negocjuj\u0105c odst\u0119pstwa. Nauczyciele musz\u0105 by\u0107 bardzo ostro\u017cni. Uleganie sobie lub innym mo\u017ce subtelnie pokrywa\u0107 obchodzenie b\u0105d\u017a fa\u0142szowanie Dharmy, przed kt\u00f3rymi wyra\u017anie ostrzega\u0142 Budda. Jak wi\u0119c znale\u017a\u0107 drog\u0119 \u015brodka mi\u0119dzy konserwatywnym fundamentalizmem a moralnym pob\u0142a\u017caniem?<\/p>\n Istniej\u0105 przecie\u017c o wiele wa\u017cniejsze kwestie, kt\u00f3re nale\u017cy rozwa\u017cy\u0107, zanim zacznie si\u0119 kulturowo adaptowa\u0107 etyk\u0119 buddyjsk\u0105. Na przyk\u0142ad, czy m\u00f3wienie komu\u015b, co jest dobre, a co z\u0142e, najlepiej s\u0142u\u017cy duchowemu rozwojowi tej osoby? Czy zagadnienia etyczne s\u0105 zawsze czarno-bia\u0142e? Czy rol\u0105 nauczyciela Dharmy jest rozstrzyganie wszystkich problem\u00f3w etycznych (zw\u0142aszcza w \u015bwiecie moralnego relatywizmu)?<\/p>\n \u00a0<\/p>\n Metoda nauczania Buddy<\/p>\n \u00a0<\/p>\n Raz zrozpaczona matka przynios\u0142a Buddzie zw\u0142oki dziecka, b\u0142agaj\u0105c o przywr\u00f3cenie go do \u017cycia. Siakjamuni poprosi\u0142, \u017ceby przynios\u0142a ziarno gorczycy z domu, kt\u00f3rego nigdy nie odwiedzi\u0142a \u015bmier\u0107, a zobaczy, co si\u0119 da zrobi\u0107. Kobieta ruszy\u0142a od drzwi do drzwi i w ten spos\u00f3b zrozumia\u0142a nauk\u0119 o nietrwa\u0142o\u015bci. Znalaz\u0142szy pocieszenie, mog\u0142a wreszcie po\u017cegna\u0107 si\u0119 ze swoim dzieckiem.<\/p>\n Ten epizod doskonale ilustruje metod\u0119 nauczania Buddy, kt\u00f3ry nie odpar\u0142 z fachow\u0105 swad\u0105, \u017ce wszystkie uwarunkowane zjawiska s\u0105 nietrwa\u0142e i \u017ce ka\u017cdy kiedy\u015b umrze. Nie uni\u00f3s\u0142 si\u0119 \u015bwi\u0119tym oburzeniem, opowiadaj\u0105c o niezmierzonej m\u0105dro\u015bci Boga, kt\u00f3ry powo\u0142a\u0142 do siebie dziecko. Nie roztkliwia\u0142 si\u0119 i nie pociesza\u0142 zapewnieniami, \u017ce posz\u0142o ono do nieba albo odrodzi\u0142o si\u0119 w czystej krainie. Z charakterystyczn\u0105 mieszank\u0105 wsp\u00f3\u0142czucia i beznami\u0119tno\u015bci tak zaaran\u017cowa\u0142 okoliczno\u015bci, by kobieta zrozumia\u0142a co\u015b, co pozwoli jej samej upora\u0107 si\u0119 z b\u00f3lem.<\/p>\n Budda nie udziela wi\u0119c gotowych odpowiedzi, tylko pomaga ludziom zobaczy\u0107 rzeczywisto\u015b\u0107. Siakjamuni wpaja\u0142 uczniom odpowiedzialno\u015b\u0107 za rozstrzyganie w\u0142asnych dylemat\u00f3w. Nie m\u00f3wi\u0142, co maj\u0105 robi\u0107, tylko zach\u0119ca\u0142 do samodzielnego my\u015blenia, odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do zdarze\u0144 albo przypowie\u015bci. Aby nie pob\u0142\u0105dzili, kaza\u0142 sobie opowiada\u0107, do jakich doszli konkluzji, ale nigdy nie wt\u0142acza\u0142 w nich Dharmy. Nawet gdy wyk\u0142ada\u0142 prawa i zasady, na przyk\u0142ad przyczyny i skutku okre\u015blonego post\u0119powania, ka\u017cdemu zostawia\u0142 wyci\u0105ganie wniosk\u00f3w i dostosowywanie ich do indywidualnych sytuacji. W ten spos\u00f3b prowadzi\u0142 ludzi \u015bcie\u017ck\u0105 duchowego rozwoju tak\u017ce w chwilach moralnego kryzysu i w\u0105tpliwo\u015bci.<\/p>\n Tymczasem osoby ukszta\u0142towane przez tradycje abrahamowe chc\u0105 wiedzie\u0107, co maj\u0105 robi\u0107. Szukaj\u0105 odpowiedzi typu \u201etak\u201d i \u201enie\u201d, charakterystycznych dla zero-jedynkowej zdigitalizowanej rzeczywisto\u015bci. Dzi\u015b w\u0105tpliwo\u015bci rozwiewa si\u0119 przy pomocy autorytet\u00f3w: ksi\u0105\u017cki, portalu internetowego, eksperta. Wpaja to nawet \u015bwiecka szko\u0142a. Kiedy pytany o etyczn\u0105 ocen\u0119 okre\u015blonego zachowania \u2013 na przyk\u0142ad utrzymywania stosunk\u00f3w seksualnych z przypadkowymi partnerami \u2013 nauczyciel duchowy odpowiada, \u017ce to z\u0142o i \u017ce je\u015bli nie przestaniemy, p\u00f3jdziemy do piek\u0142a, sprawa jest rozstrzygni\u0119ta. Mo\u017cemy teraz st\u0142umi\u0107 to pragnienie albo wci\u0105\u017c je odczuwa\u0107, ale si\u0119 kontrolowa\u0107, b\u0105d\u017a folgowa\u0107 mu dalej, tyle \u017ce z silnym poczuciem winy. Mo\u017cemy te\u017c zignorowa\u0107 otrzyman\u0105 ocen\u0119 i zwr\u00f3ci\u0107 si\u0119 do innego autorytetu. Ludzie Zachodu cz\u0119sto zachowuj\u0105 si\u0119 dzi\u015b tak, jakby szukali nie nauczyciela, a duchowego prawnika, kt\u00f3ry poka\u017ce im luk\u0119 w przepisach moralnych, udzielaj\u0105c w ko\u0144cu odpowiedzi, jak\u0105 chcieli us\u0142ysze\u0107!<\/p>\n Buddyjska metoda rozwiewania w\u0105tpliwo\u015bci, zw\u0142aszcza moralnych, polega na czym\u015b innym. Niepewno\u015b\u0107 czy te\u017c wahanie (the-tshom<\/em>; vicikits\u0101<\/em>) uwa\u017ca si\u0119 za szkodliw\u0105 postaw\u0119. Antidotum stanowi zdecydowanie, kt\u00f3re pochodzi ze \u015bwiadomo\u015bci rozr\u00f3\u017cniaj\u0105cej, pozwalaj\u0105cej miarodajnie oceni\u0107, co jest stosowne i pomocne, a co niew\u0142a\u015bciwe i zgubne. Nie ma to nic wsp\u00f3lnego z wizj\u0105 \u201epodszept\u00f3w szatana\u201d, egzorcyzmowanego moc\u0105 totalnej wiary w wymagaj\u0105cy absolutnego pos\u0142uchu autorytet moralny, ani ze spraw\u0105 publiczn\u0105, rozstrzygan\u0105 przez przysi\u0119g\u0142ych i s\u0119dzi\u00f3w. W\u0105tpienie to po prostu stan zaburzenia umys\u0142u, kt\u00f3ry przynosi niepok\u00f3j i cierpienie. Trzeba si\u0119 go wi\u0119c pozby\u0107 przy pomocy introspektywnej m\u0105dro\u015bci.<\/p>\n Siakjamuni t\u0142umaczy\u0142, \u017ce nie mo\u017ce nikogo uwolni\u0107 od cierpienia tak, jak wyci\u0105ga si\u0119 drzazg\u0119 z czyjej\u015b stopy. M\u00f3g\u0142 jedynie wskaza\u0107 metod\u0119, pozwalaj\u0105c\u0105 uczyni\u0107 to samemu. Udziela\u0142 wi\u0119c nauk i etycznych rad, ale odpowiedzialno\u015b\u0107 za ich zrozumienie, zastosowanie i rozstrzygni\u0119cie moralnych dylemat\u00f3w spoczywa\u0142a na uczniach. Dostosowywanie standardowych rozwi\u0105za\u0144 do zmieniaj\u0105cych si\u0119 okoliczno\u015bci to tradycyjna azjatycka wizja kreatywno\u015bci, na Zachodzie rozumianej zwykle jako szukanie nowego, indywidualnego wyj\u015bcia z trudnej sytuacji. Raczej nie jest to jednak dobry spos\u00f3b na dostosowywanie etyki buddyjskiej do wsp\u00f3\u0142czesnych zachodnich kultur.<\/p>\n Kr\u00f3tko m\u00f3wi\u0105c, zach\u0119canie uczni\u00f3w do patrzenia w siebie oraz studiowania genezy i implikacji buddyjskich poucze\u0144 mo\u017ce pom\u00f3c im w uwalnianiu si\u0119 od cierpienia skuteczniej ni\u017c zero-jedynkowa ocena post\u0119powania. Nieocenianie daje buddystom mentaln\u0105 i emocjonaln\u0105 przestrze\u0144 do bycia \u015bwiadomym i rozwijania w\u0142asnej m\u0105dro\u015bci rozr\u00f3\u017cniaj\u0105cej. Szukanie korzenia problem\u00f3w pozwala na stopniowe si\u0119ganie po coraz bardziej wyrafinowane metody eliminowania, a nie tylko t\u0142umienia tego, co przysparza b\u00f3lu.<\/p>\n \u00a0<\/p>\n Kulturowa adaptacja buddyjskich standard\u00f3w etycznych<\/p>\n \u00a0<\/p>\n Skoro zmienianie buddyjskiego podej\u015bcia do etyki nie wydaje si\u0119 dobrym pomys\u0142em, czy w gr\u0119 wchodzi adaptacja kszta\u0142tu dyscypliny i etycznych standard\u00f3w?<\/p>\n Cho\u0107 nie ma \u201eprzykaza\u0144\u201d, buddyjska etyka nie jest przecie\u017c zupe\u0142nie wzgl\u0119dna. O po\u017cyteczno\u015bci i szkodliwo\u015bci dzia\u0142a\u0144 nie decyduje jednostka ani jej preferencje i upodobania. Analizuj\u0105c konsekwencje moralnych wybor\u00f3w, nie mo\u017cna ignorowa\u0107 sztywnych zasad karmy, behawioralnych praw przyczyny i skutku. Niemniej dzia\u0142ania jako takie nie s\u0105 same z siebie destruktywne ani konstruktywne; czy te\u017c, przek\u0142adaj\u0105c to na kryteria zachodnie, dobre albo z\u0142e, legalne b\u0105d\u017a nielegalne. Warto\u015b\u0107 etyczn\u0105 nadaj\u0105 im \u2013 decyduj\u0105c tym samym o rezultacie, jakiego za ich spraw\u0105 do\u015bwiadczymy \u2013 pobudki, kt\u00f3rymi si\u0119 kierujemy.<\/p>\n Zachodnie pr\u00f3by kulturowego modyfikowania konstruktywno\u015bci b\u0105d\u017a destruktywno\u015bci post\u0119powania mijaj\u0105 si\u0119 z celem etyki buddyjskiej, je\u015bli skupiaj\u0105 si\u0119 wy\u0142\u0105cznie na legalizowaniu okre\u015blonych zachowa\u0144 (przede wszystkim seksualnych). Je\u015bli ma by\u0107 zgodna z zasadami buddyzmu, rewizja etyki buddyjskiej nie mo\u017ce sprowadza\u0107 si\u0119 do kwestii legalistycznych. Szlachetna prawda o faktycznych przyczynach cierpienia m\u00f3wi, \u017ce ka\u017cde zachowanie seksualne motywowane szkodliw\u0105 emocj\u0105, tak\u0105 jak \u017c\u0105dza czy przywi\u0105zanie, jest destruktywne i na d\u0142u\u017csz\u0105 met\u0119 \u2013 nawet daj\u0105c chwilow\u0105, ulotn\u0105 rozkosz \u2013 przyniesie nam smutek i b\u00f3l.<\/p>\n To prawda, \u017ce seksualna relacja motywowana nie tylko po\u017c\u0105daniem, ale czu\u0142ym pragnieniem sprawiania przyjemno\u015bci drugiej osobie, jest konstruktywna \u2013 niemniej wy\u0142\u0105cznie w kontek\u015bcie samsary. Nawet je\u015bli my sami i partner zdajemy sobie spraw\u0119, \u017ce taka rozkosz b\u0119dzie trwa\u0142a tylko chwil\u0119, i tak przysporzymy sobie w ten spos\u00f3b cierpienia: cierpienia zmiany. Z kolei identyfikuj\u0105c si\u0119 z seksualnym aktem, zadr\u0119czamy si\u0119 w\u0105tpliwo\u015bciami, czy byli\u015bmy wystarczaj\u0105co dobrzy, co niew\u0105tpliwie jest cierpieniem.<\/p>\n Je\u017celi, nie maj\u0105c \u015blubowa\u0144 celibatu, uprawiamy seks, musimy podchodzi\u0107 do tego realistycznie bez wzgl\u0119du na jego form\u0119. Cho\u0107 odgrywa on istotn\u0105 rol\u0119 w zdrowym, \u015bwieckim \u017cyciu, nie jest w nim najwa\u017cniejszy, a ju\u017c na pewno nie stanowi \u015bcie\u017cki do trwa\u0142ego szcz\u0119\u015bcia. Jako buddy\u015bci nigdy nie mo\u017cemy traci\u0107 z oczu czterech szlachetnych prawd.<\/p>\n Nie znaczy to, \u017ce warto\u015bci kulturowe i normy spo\u0142eczne nie maj\u0105 wp\u0142ywu na karmiczne rezultaty naszego zachowania. Trzeba je uwzgl\u0119dnia\u0107, poniewa\u017c przyczyna i skutek to zjawiska wsp\u00f3\u0142zale\u017cne, obejmuj\u0105ce w swej mnogo\u015bci i r\u00f3\u017cnorodno\u015bci tak\u017ce czynniki takie jak prawo cywilne. Zachowania nieakceptowane w staro\u017cytnych Indiach, na przyk\u0142ad seks przedma\u0142\u017ce\u0144ski, mog\u0105 nie razi\u0107 we wsp\u00f3\u0142czesnym spo\u0142ecze\u0144stwie na Zachodzi \u2013 i odwrotnie: rzecz dozwolona w dawnych Indiach, cho\u0107by zawieranie ma\u0142\u017ce\u0144stw przez dzieci, mo\u017ce by\u0107 dzi\u015b przest\u0119pstwem.<\/p>\n Buddyjscy mistrzowie dodawali okre\u015blone zachowania, na przyk\u0142ad kazirodztwo, do listy szkodliwych praktyk seksualnych, gdy buddyzm dociera\u0142 do miejsc, gdzie by\u0142y one powszechne. Mo\u017cna to uzna\u0107 za kulturow\u0105 adaptacj\u0119. Tyle \u017ce nauczyciele ci po prostu pomagali w ten spos\u00f3b w duchowym rozwoju, zwracaj\u0105c uwag\u0119 adept\u00f3w na aspekty post\u0119powania, wymagaj\u0105ce przeanalizowania z perspektywy czterech szlachetnych prawd o cierpieniu. Bez wzgl\u0119du na czas i miejsce, czyny motywowane szkodliwymi emocjami oraz nie\u015bwiadomo\u015bci\u0105 prawa przyczyny i skutku przynios\u0105 b\u00f3l i cierpienie. I w tej kwestii nie ma mowy o \u017cadnych kulturowych modyfikacjach.<\/p>\n \u00a0<\/p>\n Podsumowanie<\/p>\n \u00a0<\/p>\n Wszystko sprowadza si\u0119 do tego, \u017ce musimy uwolni\u0107 si\u0119 od nie\u015bwiadomo\u015bci i szkodliwych emocji, kt\u00f3re nap\u0119dzaj\u0105 ka\u017cde kompulsywne dzia\u0142anie. Je\u015bli stracimy z oczu t\u0119 kluczow\u0105 kwesti\u0119, skupiaj\u0105c si\u0119 zamiast tego na skracaniu lub wyd\u0142u\u017caniu listy destrukcyjnych czyn\u00f3w, produkt naszych wysi\u0142k\u00f3w raczej nie b\u0119dzie zas\u0142ugiwa\u0142 na miano buddyzmu, kt\u00f3ry opiera si\u0119 na przyj\u0119ciu Schronienia w Buddzie Siakjamunim jako niekwestionowanym autorytecie.<\/p>\n \u00a0<\/p>\n \u00a0<\/p>\n \u00a0<\/p>\n \u00a0<\/p>\n