Po raz pierwszy zobaczy\u0142am ojczysty kraj, maj\u0105c dwadzie\u015bcia sze\u015b\u0107 lat. Przez kwadrans sta\u0142am na jego kraw\u0119dzi.<\/p>\n
Do granicy Tybetu i Nepalu w\u0119drowa\u0142am siedem dni. Pieszo, jak moi rodzice p\u00f3\u0142 wieku wcze\u015bniej, tyle \u017ce oni szli w przeciwnym kierunku, zostawiaj\u0105c za sob\u0105 miejsce, o kt\u00f3rym nie mog\u0105 ju\u017c opowiada\u0107.<\/p>\n
<\/p>\n
W obawie, \u017ce b\u0119d\u0105 nas \u015bciga\u0107, do pokonania ostatniego odcinka wynaj\u0119\u0142am d\u017cipa. Kiedy zbli\u017cali\u015bmy si\u0119 do granicy, wzniecaj\u0105c k\u0142\u0119by kurzu, poczu\u0142am si\u0119 samotna, niepewna i zupe\u0142nie nieprzygotowana.<\/p>\n
Wiesz, \u017ce jeste\u015b w Tybecie, kiedy przestajesz si\u0119 wspina\u0107.<\/p>\n
W pierwszej minucie powita\u0142a mnie bia\u0142a klacz. Nie by\u0142a duchem ani dzikim zwierz\u0119ciem, w\u0142a\u015bciciel na\u0142o\u017cy\u0142 jej drewniane chom\u0105to. Ale teraz najwyra\u017aniej bieg\u0142a wolno. Przypomnia\u0142am sobie o spoczywaj\u0105cym w plecaku mosi\u0119\u017cnym dzwonku, kt\u00f3ry znalaz\u0142am na szlaku trzeciego dnia w\u0119dr\u00f3wki. Tw\u00f3j? \u2013 zapyta\u0142am bezg\u0142o\u015bnie.<\/p>\n
W drugiej minucie ko\u0144 zr\u00f3wna\u0142 si\u0119 z samochodem. W moich wspomnieniach poruszamy si\u0119 unisono.<\/p>\n
Nepalski kierowca ostrzega\u0142, \u017ce nie zostanie d\u0142ugo w zakazanej strefie. Zgodzi\u0142 si\u0119 mnie zabra\u0107 tylko dlatego, \u017ce chcia\u0142 tego jego szef, Tybeta\u0144czyk, kt\u00f3rego spotka\u0142am w <\/span>Lomanthangu, ostatniej mie\u015bcinie na starym szlaku handlowym. Nie musia\u0142am mu nic t\u0142umaczy\u0107. Rozumia\u0142 i wszystko za\u0142atwi\u0142.<\/p>\n Dziesi\u0119\u0107 lat wcze\u015bniej t\u0119 sam\u0105 tras\u0119 pokona\u0142 Karmapa, drugi co do wa\u017cno\u015bci hierarcha buddyjski w Tybecie. Jego ucieczka<\/a> by\u0142a szokiem i ciosem dla chi\u0144skiego pa\u0144stwa, kt\u00f3re natychmiast \u015bci\u0105gn\u0119\u0142o na ziemi\u0119 niczyj\u0105 setki \u017co\u0142nierzy.<\/p>\n Karmapa najpierw jecha\u0142 dwa dni samochodem, a na granicy \u2013 dok\u0142adnie tam, gdzie spotka\u0142am si\u0119 z bia\u0142\u0105 klacz\u0105 \u2013 przesiad\u0142 si\u0119 na konia i ruszy\u0142 w stron\u0119 Indii. Mia\u0142 wtedy czterna\u015bcie lat.<\/p>\n W trzeciej minucie ko\u0144 przyspieszy\u0142 i zostawi\u0142 nas, zawracaj\u0105c galopem do Nepalu. M\u00f3j ojciec odczyta\u0142by to jako wiadomo\u015b\u0107 od b\u00f3stw. Palden Lhamo dosiada wierzchowca.<\/p>\n Tata ostrzega\u0142 i prosi\u0142, \u017cebym by\u0142a ostro\u017cna. Tam roi si\u0119 od szpieg\u00f3w, powtarza\u0142. Tutejsi musz\u0105 my\u015ble\u0107 podobnie. Wszyscy zwracali si\u0119 do mnie po nepalsku, przechodz\u0105c na tybeta\u0144ski dopiero wtedy, gdy uznali, \u017ce mo\u017cna mi ufa\u0107.<\/p>\n W czwartej minucie zauwa\u017cy\u0142am niebo. Tak niebieskie, jakby si\u0119 otwar\u0142o, \u017ceby pokaza\u0107 swoje wn\u0119trze. M\u00f3j kraj le\u017cy wysoko i otaczaj\u0105 go strome urwiska, a niebo jest jak ocean, w kt\u00f3ry trzeba si\u0119 zag\u0142\u0119bi\u0107, \u017ceby zastyg\u0142, pociemnia\u0142 i ods\u0142oni\u0142 skrywane tajemnice.<\/p>\n W pi\u0105tej minucie zakr\u0119cili\u015bmy i wyros\u0142y przed nami g\u00f3ry. Zupe\u0142nie nowe, gigantyczne, jakby wyczarowane. Wychowa\u0142am si\u0119 w Katmandu, w dolinie u st\u00f3p Himalaj\u00f3w. Zanim miastem zaw\u0142adn\u0105\u0142 smog, niemal co dzie\u0144 widywa\u0142am Czomolungm\u0119 z okna szkolnego autobusu. M\u0105\u017c m\u00f3wi, \u017ce zmieniam si\u0119 g\u00f3rach. Jego zdaniem to w nich garbi\u0119 si\u0119 i cichn\u0119, cho\u0107 poznali\u015bmy si\u0119 w Nowym Jorku jako nieprzytomnie zm\u0119czeni studenci.<\/p>\n W sz\u00f3stej minucie samoch\u00f3d zrobi\u0142 si\u0119 male\u0144ki. Ja tak\u017ce. Przed nami rozci\u0105ga\u0142o si\u0119 niebo i ziemia. Bez ko\u0144ca. Hen daleko za rodzinn\u0105 wiosk\u0119 matki, pastwiska z opowie\u015bci ojca, wi\u0119zienie, w kt\u00f3rym zabito brata dziadka i w kt\u00f3rym wci\u0105\u017c gnij\u0105 nasi bohaterowie. A\u017c do samego pa\u0142acu Potala i zaj\u0119tego przez udrapowany p\u0142aszcz tronu Dalajlamy.<\/p>\n W si\u00f3dmej minucie zatrzyma\u0142 si\u0119 samoch\u00f3d. Staj\u0105c po raz pierwszy na tej ziemi, dostrzeg\u0142am niezliczone kilkunastocentymetrowe stupy: jedne doskonale zachowane, inne ledwie rozpoznawalne. \u017bywi odprowadzaj\u0105 najbli\u017cszych do ukochanego Tybetu. Z prochu w proch.<\/p>\n W \u00f3smej minucie zobaczy\u0142am dziwaczny stos: butle gazowe, skrzynki piwa, koce, puszki. Chwil\u0119 p\u00f3\u017aniej rozleg\u0142 si\u0119 terkot i zza naszych plec\u00f3w wynurzy\u0142 si\u0119 ci\u0105gnik z dwoma nastoletnimi mnichami, kt\u00f3rzy zacz\u0119li pospiesznie \u0142adowa\u0107 przyczep\u0119. Zapyta\u0142am, co robi\u0105 i jeden wyja\u015bni\u0142, \u017ce czasem udaje im si\u0119 zrobi\u0107 w ten spos\u00f3b zakupy.<\/p>\n Dzie\u0144 wcze\u015bniej rozmawia\u0142am z m\u0142od\u0105 kobiet\u0105 z dzieckiem w chu\u015bcie na plecach. Sprzedawa\u0142a upominki w Lomanthangu. Kiedy powiedzia\u0142am, \u017ce jestem Tybetank\u0105 i mieszkam w Nowym Jorku, zaprosi\u0142a mnie do siebie. Do jednoizbowego mieszkania wchodzi\u0142am z dusz\u0105 na ramieniu, zastanawiaj\u0105c si\u0119, czym przyjdzie mi j\u0105 rozczarowa\u0107, gdy poprosi o pomoc. Ale ona zacz\u0119\u0142a opowiada\u0107 swoj\u0105 histori\u0119. Urodzi\u0142a si\u0119 w Tybecie i zakocha\u0142a w ch\u0142opcu z nepalskiego Mustangu. Po \u015blubie zamieszka\u0142a u niego, a gdy zamkni\u0119to granic\u0119, nie mog\u0142a ju\u017c wr\u00f3ci\u0107. Chi\u0144czycy czasem pozwalaj\u0105 na transgraniczny handel i wtedy widuje si\u0119 z siostr\u0105. Zawsze p\u0142acz\u0105. Teraz m\u0105\u017c wyjecha\u0142 po pieni\u0105dze do Nowego Jorku, ona zosta\u0142a z dzieckiem. Da\u0142a mi zaadresowany do niego list.<\/p>\n Przegl\u0105da\u0142am si\u0119 w jej oczach. Cho\u0107 \u017cycie u\u0142o\u017cy\u0142o si\u0119 nam inaczej, obie by\u0142y\u015bmy zawieszone mi\u0119dzy Tybetem, Nepalem i Ameryk\u0105.<\/p>\n Edward Said napisa\u0142: \u201ewygnanie jest interesuj\u0105cym zjawiskiem i koszmarnym do\u015bwiadczeniem\u201d. Zauwa\u017cy\u0142 te\u017c, \u017ce cho\u0107 emigracyjnych pisarzy chwali si\u0119 za si\u0142\u0119 moraln\u0105, w bezdomno\u015bci nie ma nic romantycznego. Uchod\u017aca zastyga w pr\u00f3bie zaczerpni\u0119cia powietrza. Wszystko wok\u00f3\u0142 niego \u2013 do b\u00f3lu chwilowe \u2013 jest etykiet\u0105 zast\u0119pcz\u0105.<\/p>\n W dziewi\u0105tej minucie dostrzeg\u0142am p\u0142ot z drutu kolczastego, przecinaj\u0105cy bezmiar p\u0142askowy\u017cu po horyzont z lewej i prawej strony. Za kresk\u0105 majaczy\u0142a niebieska kropka \u2013 baza wojskowa, z kt\u00f3rej mo\u017cna jedynie pilnowa\u0107 p\u0142otu.<\/p>\n Kiedy ja szykowa\u0142am si\u0119 do wyprawy na granic\u0119, m\u0142ody tybeta\u0144ski malarz przemyca\u0142 do Indii dwadzie\u015bcia ton tybeta\u0144skiej ziemi. Rozsypa\u0142 j\u0105 potem na boisku w Dharamsali i przez trzy dni tybeta\u0144scy uchod\u017acy chodzili po niej, w\u0105chali, ca\u0142owali, nawet kosztowali. Tenzin Rigdol<\/a> ustawi\u0142 obok mikrofon, zapraszaj\u0105c do nagrywania opowie\u015bci. Ogl\u0105da\u0142am to na \u017cywo z mieszkania w Brooklynie, os\u0142upia\u0142a emocjami, kt\u00f3rymi eksplodowa\u0142a nagle nasza sk\u0105din\u0105d stoicka spo\u0142eczno\u015b\u0107.<\/p>\n Dziesi\u0105t\u0105 i jedenast\u0105 minut\u0119 przep\u0142aka\u0142am. Sta\u0142am tak blisko domu, jak tylko mog\u0142am.<\/p>\n Gdzie\u015b za horyzontem mieszka\u0142a ciocia, kt\u00f3rej nigdy nie widzia\u0142am. M\u00f3wiono mi, \u017ce jest lekark\u0105.<\/p>\n Dwa lata wcze\u015bniej bezskutecznie pr\u00f3bowa\u0142am dosta\u0107 si\u0119 do Chin. Mia\u0142am spotka\u0107 si\u0119 z obro\u0144cami praw cz\u0142owieka w Hongkongu, \u017ceby opowiedzie\u0107 na konferencji prasowej o cierpieniach rodak\u00f3w, kt\u00f3rzy spontanicznie wyszli na ulice, protestuj\u0105c<\/a> przed igrzyskami olimpijskimi w Pekinie. W odpowiedzi w\u0142adze chi\u0144skie odci\u0119\u0142y Tybet od \u015bwiata.<\/p>\n Kiedy m\u0142ody oficer zeskanowa\u0142 m\u00f3j paszport, oczy dos\u0142ownie wysz\u0142y mu z orbit. Szybko przeprowadzono mnie przez szereg posterunk\u00f3w do pomieszczenia bez okien wype\u0142nionego biednymi emigrantami z Afryki i Azji Po\u0142udniowo-Wschodniej. Cho\u0107 niekt\u00f3rych przetrzymywano tam miesi\u0105cami, przes\u0142uchanie i wydalenie mnie z Chin zaj\u0119\u0142o ledwie pi\u0119\u0107 godzin.<\/p>\n Du\u017co wtedy my\u015bla\u0142am o pod\u0142o\u015bci zapraszania \u015bwiata i zatrzaskiwania drzwi przed nosem Tybeta\u0144czykom. Dla chi\u0144skiego pa\u0144stwa jeste\u015bmy barbarzy\u0144cami \u2013 to szlachetnymi i egzotycznymi, to zn\u00f3w prymitywnymi i niewdzi\u0119cznymi, odtr\u0105caj\u0105cymi kaganek cywilizacji. Zawsze jednak w roli przedmiotu, nigdy podmiotu.<\/p>\n W dwunastej minucie wpatrywa\u0142am si\u0119 niebiesk\u0105 baz\u0119, licz\u0105c, \u017ce kto\u015b do nas wyjdzie. I szuka\u0142am kamienia, kt\u00f3ry mog\u0142abym w nich rzuci\u0107.<\/p>\n Edward Said cisn\u0105\u0142 kiedy\u015b kamie\u0144 w kierunku wzniesionego po osiemnastu latach okupacji ogrodzenia z drutu kolczastego na granicy Libanu i Izraela. Sfotografowa\u0142 to francuski reporter i wybuch\u0142 skandal. Said napisa\u0142 wtedy, \u017ce wielu rzuca kamieniami, \u201e\u017ceby sprawdzi\u0107, czy dolec\u0105 do zasiek\u201d. Nazwa\u0142 to nawet \u201eb\u0142ahostk\u0105\u201d, cho\u0107 nie wydaje mi si\u0119, by my\u015bla\u0142 tak nawet przez chwil\u0119. Czy mo\u017ce by\u0107 co\u015b wa\u017cniejszego od przekonania si\u0119 o w\u0142asnych mo\u017cliwo\u015bciach? Ja w \u017cyciu bym tam nie dorzuci\u0142a, ale nie o to chodzi\u0142o. Chcia\u0142am zwr\u00f3ci\u0107 ich uwag\u0119. Chcia\u0142am, \u017ceby mnie zobaczyli.<\/p>\n W trzynastej minucie posz\u0142am za ska\u0142\u0119 i zrobi\u0142am siku. Pami\u0119tam, \u017ce patrz\u0105c na ma\u0142\u0105 ka\u0142u\u017c\u0119, zastanawia\u0142am si\u0119, czy przyjdzie mi jeszcze kiedy\u015b siusia\u0107 na ojczyst\u0105 ziemi\u0119.<\/p>\n W czternastej minucie us\u0142ysza\u0142am rz\u0119\u017cenie uruchamianego silnika. \u201eCzas jecha\u0107\u201d, krzykn\u0105\u0142 kierowca. \u201eJeszcze chwil\u0119\u201d, poprosi\u0142am po nepalsku, ale nie chcia\u0142 s\u0142ucha\u0107. Obserwuj\u0105 nas i zaraz tu b\u0119d\u0105. Musimy wraca\u0107.<\/p>\n Odwr\u00f3ci\u0142am si\u0119 i jeszcze raz spojrza\u0142am na zasieki. Nie pami\u0119tam, o czym my\u015bla\u0142am. Cia\u0142o zrobi\u0142o to, co do niego nale\u017ca\u0142o. R\u0119ka otworzy\u0142a drzwi, noga stan\u0119\u0142a na progu, wargi pozosta\u0142y zaci\u015bni\u0119te.<\/p>\n I tak sp\u0119dzi\u0142am kwadrans na urwistej kraw\u0119dzi mojego kraju. O rzut kamieniem od cienkiego kolczastego drutu, kt\u00f3ry przecina na p\u00f3\u0142 wszystko, co go dotknie.<\/p>\n \u00a0<\/p>\n \u00a0<\/p>\n