Pod koniec pa\u017adziernika 2016 roku zadzwoni\u0142 do mnie wyra\u017anie zdenerwowany brat, m\u00f3wi\u0105c, \u017ce z jego c\u00f3rkami \u201edzieje si\u0119 co\u015b dziwnego\u201d.<\/p>\n
Dziewczynki, maj\u0105ce wtedy cztery i pi\u0119\u0107 lat, wys\u0142ano niedawno do szko\u0142y z internatem, kt\u00f3r\u0105 w\u0142adze chi\u0144skie utworzy\u0142y w moim rodzinnym Kanlho, \u201ep\u00f3\u0142koczowniczym\u201d regionie p\u00f3\u0142nocno-wschodniego Tybetu. Nowa plac\u00f3wka by\u0142a cz\u0119\u015bci\u0105 b\u0142yskawicznie rosn\u0105cej sieci przedszkoli i szk\u00f3\u0142 \u2013 sam doliczy\u0142em si\u0119 ponad 160 w trzech prefekturach \u2013 s\u0142u\u017c\u0105cych Pekinowi do asymilowania odbieranych rodzinom tybeta\u0144skich dzieci.<\/p>\n
<\/p>\n
Ju\u017c po trzech miesi\u0105cach dziewczynki zacz\u0119\u0142y by\u0107 \u201ewyobcowane\u201d. Przywo\u017cone do domu na weekendy, nie chcia\u0142y je\u015b\u0107 tradycyjnych potraw, okazywa\u0142y mniejsze zainteresowanie buddyjskimi obyczajami, rzadziej m\u00f3wi\u0142y po tybeta\u0144sku i, co najgorsze, traci\u0142y emocjonaln\u0105 wi\u0119\u017a z rodzin\u0105. \u201eJe\u015bli czego\u015b nie zrobimy \u2013 gor\u0105czkowa\u0142 si\u0119 brat \u2013 mog\u0119 je straci\u0107\u201d.<\/p>\n
Autentycznie zaniepokojony, kilka dni p\u00f3\u017aniej pojecha\u0142em do szko\u0142y, \u017ceby zabra\u0107 dziewczynki na weekend. Kiedy wysz\u0142y przed bram\u0119, pomacha\u0142y mi, ale prawie si\u0119 nie odzywa\u0142y. Nie przytuli\u0142y si\u0119 do rodzic\u00f3w na powitanie. Rozmawia\u0142y ze sob\u0105 tylko po chi\u0144sku i milcza\u0142y przy stole. By\u0142y obce we w\u0142asnym domu.<\/p>\n
Kiedy zapyta\u0142em o szko\u0142\u0119, starsza powiedzia\u0142a, \u017ce pierwszego dnia wiele dzieci \u2013 nie mog\u0105c porozumie\u0107 si\u0119 ze znaj\u0105cymi jedynie chi\u0144ski nauczycielami \u2013 \u201enarobi\u0142o w majtki\u201d.<\/p>\n
W\u0142adze chi\u0144skie, kt\u00f3re od siedemdziesi\u0119ciu lat szukaj\u0105 legitymacji do panowania nad Tybetem, obracaj\u0105 szko\u0142y w pole politycznej bitwy. Oddzielone od rodzin i znajomego otoczenia dzieci s\u0105 asymilowane i zmieniane w poddanych chi\u0144skiego pa\u0144stwa oraz Komunistycznej Partii Chin, \u0142atwo poddaj\u0105cych si\u0119 kontroli i manipulacji wzorowych obywateli.<\/p>\n
Dzi\u015b w szko\u0142ach z internatem skoszarowanych jest milion \u2013 czyli 80 procent \u2013 tybeta\u0144skich dzieci w wieku do czterech do osiemnastu lat.<\/p>\n
Wys\u0142uchawszy dziewczynek, zapyta\u0142em brata, co si\u0119 stanie, je\u015bli ich tam wi\u0119cej nie po\u015ble. Rozp\u0142aka\u0142 si\u0119. Sprzeciw wobec polityki w\u0142adz oznacza\u0142 znalezienie si\u0119 na czarnej li\u015bcie i utrat\u0119 wszystkich \u015bwiadcze\u0144. Ci, kt\u00f3rzy protestowali przeciwko internatom \u2013 powiedzia\u0142 \u2013 ponie\u015bli \u201estraszne konsekwencje\u201d.<\/p>\n
Nie by\u0142o te\u017c alternatywy. Cho\u0107 plac\u00f3wki z internatami pojawi\u0142y si\u0119 ju\u017c na pocz\u0105tku lat osiemdziesi\u0105tych poprzedniego stulecia, do niedawna by\u0142y to niemal wy\u0142\u0105cznie szko\u0142y \u015brednie i wy\u017csze. Oko\u0142o 2020 roku, przygotowuj\u0105c grunt dla sieci nowych przedszkoli, w\u0142adze lokalne zacz\u0119\u0142y zamyka\u0107 wiejskie podstaw\u00f3wki. Wkr\u00f3tce potem wprowadzono \u201eobowi\u0105zek przedszkolny\u201d. Cho\u0107 do nowych plac\u00f3wek wi\u0119kszo\u015b\u0107 rodzin ma daleko, niepos\u0142anie do nich dzieci przekre\u015bla mo\u017cliwo\u015b\u0107 zdobycia wykszta\u0142cenia, spychaj\u0105c na margines \u017cycia gospodarczego, z kt\u00f3rego wielu Tybeta\u0144czyk\u00f3w i tak jest ju\u017c praktycznie wykluczonych.<\/p>\n
Przera\u017cony tym, co zobaczy\u0142em w rodzinnym domu, w ci\u0105gu nast\u0119pnych trzech lat odwiedzi\u0142em ponad pi\u0119\u0107dziesi\u0105t szk\u00f3\u0142 z internatem w p\u00f3\u0142nocnym i wschodnim Tybecie, kt\u00f3ry Chiny nazywaj\u0105 prowincjami Qinghai, Sichuan i Gansu. To, co widzia\u0142em i s\u0142ysza\u0142em od uczni\u00f3w, rodzic\u00f3w oraz nauczycieli, okaza\u0142o si\u0119 gorsze od moich najwi\u0119kszych obaw.<\/p>\n
Spotyka\u0142em tybeta\u0144skie dzieci, kt\u00f3re utraci\u0142y znajomo\u015b\u0107 ojczystego j\u0119zyka. Szko\u0142y reglamentowa\u0142y kontakty z rodzicami, cz\u0119sto ograniczaj\u0105c je do jednego spotkania na p\u00f3\u0142 roku. Sypialnie, boiska i klasy by\u0142y monitorowane. Widzia\u0142em kamery przemys\u0142owe, s\u0142u\u017c\u0105ce bez w\u0105tpienia do kontrolowania prawomy\u015blno\u015bci tre\u015bci przekazywanych przez nauczycieli, z regu\u0142y niemaj\u0105cych dyplom\u00f3w, nieznaj\u0105cych tybeta\u0144skiego j\u0119zyka i kultury.<\/p>\n
\u201eJak robi si\u0119 ciemno, czuj\u0119 si\u0119 bezradny. Bardzo t\u0119skni\u0119 za mam\u0105 i dziadkami\u201d, powiedzia\u0142 mi szeptem ch\u0142opczyk z koczowniczego Zorge.<\/p>\n
\u201eKiedy wracam skonana z pola, chc\u0119 tylko przytuli\u0107 moje male\u0144stwa. Ale ich nie ma\u201d, us\u0142ysza\u0142em od s\u0105siadki, kt\u00f3ra musia\u0142a odda\u0107 do internatu dzieci w wieku czterech i pi\u0119ciu lat.<\/p>\n
\u201eWiemy, \u017ce to nie jest nasz rz\u0105d \u2013 wykrzycza\u0142 mi pewien rolnik. \u2013 Ilekro\u0107 pojawiaj\u0105 si\u0119 tu jacy\u015b urz\u0119dnicy, m\u00f3wi\u0105 do nas w obcym j\u0119zyku\u201d.<\/p>\n
\u201eJak ma przetrwa\u0107 nasza mowa i kultura, skoro nie mo\u017cemy tego powstrzyma\u0107?\u201d, spyta\u0142 bezradnie inny.<\/p>\n
Wykorzystywanie szk\u00f3\u0142 do podkopywania tybeta\u0144skiej kultury nie jest niczym nowym. W czasie rewolucji kulturalnej w\u0142adze chi\u0144skie zakaza\u0142y nauczania j\u0119zyka tybeta\u0144skiego w wielu regionach. W 1985 roku uruchomiono nie tylko pierwsze internaty, ale i program wysy\u0142ania tybeta\u0144skich uczni\u00f3w do plac\u00f3wek w Chinach w\u0142a\u015bciwych. James Leibold, ekspert od chi\u0144skiej polityki wobec mniejszo\u015bci, nazwa\u0142 te plac\u00f3wki \u201eobozami szkoleniowymi, w kt\u00f3rych uczy si\u0119 bycia Chi\u0144czykami oraz wpaja akceptowane sposoby bycia, dzia\u0142ania i my\u015blenia\u201d. Do 2005 roku przewin\u0119\u0142o si\u0119 przez nie 29 tysi\u0119cy tybeta\u0144skich uczni\u00f3w.<\/p>\n
Teraz proces ten tylko przyspieszono i zabrano si\u0119 za znacznie m\u0142odsze dzieci. \u201ePodstawowe warto\u015bci socjalistyczne \u2013 powiedzia\u0142 przewodnicz\u0105cy Xi Jinping podczas dorocznego posiedzenia parlamentu w 2018 roku \u2013 maj\u0105 stanowi\u0107 fundament wsp\u00f3lnego duchowego domu wszystkich grup etnicznych. Nale\u017cy wpaja\u0107 je ka\u017cdemu, a zw\u0142aszcza dzieciom, ju\u017c w \u017c\u0142obkach\u201d.<\/p>\n
Chi\u0144skim programem wynaradawiania tybeta\u0144skich dzieci zainteresowa\u0142 si\u0119 wreszcie Zach\u00f3d. W sierpniu 2023 roku sekretarz stanu Antony Blinken zapowiedzia\u0142 restrykcje wizowe wobec chi\u0144skich aparatczyk\u00f3w uczestnicz\u0105cych w \u201eprzymusowej asymilacji ponad miliona tybeta\u0144skich dzieci w pa\u0144stwowych szko\u0142ach z internatami\u201d. Mam nadziej\u0119, \u017ce w \u015blady Stan\u00f3w Zjednoczonych p\u00f3jd\u0105 inne kraje, zw\u0142aszcza Kanada i Australia, kt\u00f3re mierz\u0105 si\u0119 z horrorem w\u0142asnej przesz\u0142o\u015bci, skrz\u0119tnie rekonstruowanym dzi\u015b przez Pekin w mojej ojczy\u017anie.<\/p>\n
Mog\u0119 mie\u0107 tylko nadziej\u0119, \u017ce zainteresowanie spo\u0142eczno\u015bci mi\u0119dzynarodowej zmusi Chiny do rewizji polityki i zmieni los dzieci takich jak moje bratanice. Przepracowawszy wiele lat w r\u00f3\u017cnych regionach Tybetu, boj\u0119 si\u0119, \u017ce na skutek zmuszania naszych dzieci do stawania si\u0119 Chi\u0144czykami tybeta\u0144ska kultura, jak\u0105 znam i kocham, powoli zniknie i nie zostanie przekazana nast\u0119pnemu pokoleniu \u2013 pokoleniu obcych we w\u0142asnym kraju i domu.<\/p>\n
\u00a0<\/p>\n
15 wrze\u015bnia 2023<\/p>\n
\u00a0<\/p>\n
\u00a0<\/p>\n