Dla Tybeta\u0144czyk\u00f3w w kraju i na wychod\u017astwie nasta\u0142y bardzo trudne czasy. Xi Jinping prowadzi w Tybecie polityk\u0119 twardej r\u0119ki: si\u0142owej asymilacji, powszechnych represji i inwigilacji, kt\u00f3re zatrzyma\u0142y masowe protesty, takie jak powstanie z 2008 roku i wywo\u0142ana nimi fala samospale\u0144. Znany chi\u0144ski akademik powiedzia\u0142 mi niedawno, \u017ce Tybeta\u0144czycy stali si\u0119 now\u0105 wzorow\u0105 mniejszo\u015bci\u0105. Jednocze\u015bnie Pekin wci\u0105\u017c szkaluje Dalajlam\u0119 i Centraln\u0105 Administracj\u0119 Tybeta\u0144sk\u0105 (CAT) w Indiach, najwyra\u017aniej nie zamierzaj\u0105c wraca\u0107 do dialogu, kt\u00f3ry urwa\u0142 si\u0119 w 2010 roku.<\/p>\n
<\/p>\n
S\u0119dziwy Dalajlama mniej udziela si\u0119 na arenie mi\u0119dzynarodowej, a regionalne i ideologiczne podzia\u0142y diaspory zmniejszy\u0142y rang\u0119 sprawy Tybetu, kt\u00f3r\u0105 \u201eprzykrywaj\u0105\u201d doniesienia o Ujgurach i Hongkongu.<\/p>\n
Jak wr\u00f3\u017cy to przysz\u0142o\u015bci Tybetu? Czy\u017cby Xi Jinpingowi uda\u0142o si\u0119 skutecznie podkopa\u0107 tybeta\u0144sk\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 oraz pragnienie wolno\u015bci, autonomii i niepodleg\u0142o\u015bci, wobec kt\u00f3rych bezradni byli jego poprzednicy? Czy Tybet przesta\u0142 si\u0119 liczy\u0107 w regionalnych i mi\u0119dzynarodowych kalkulacjach? Czy CAT jest skazana na niebyt? Czy diaspora nie ma ju\u017c \u017cadnego wp\u0142ywu na sytuacj\u0119 w kraju? Postaram si\u0119 odpowiedzie\u0107 na te pytania, cho\u0107 powiem od razu, \u017ce Tybet pozostanie problemem dla Pekinu i wa\u017cn\u0105 kwesti\u0105 dla \u015bwiata.<\/p>\n
Sytuacja nie wygl\u0105da\u0142a r\u00f3\u017cowo jeszcze przed nastaniem Xi Jinpinga, kt\u00f3ry niespodziewanie zaostrzy\u0142 kurs, wprowadzaj\u0105c nadzwyczajne \u015brodki bezpiecze\u0144stwa w imi\u0119 sinizacji. Ju\u017c w 2013 roku powiedzia\u0142<\/a> tybeta\u0144skim deputowanym Og\u00f3lnochi\u0144skiego Zgromadzenia Przedstawicieli Ludowych, \u017ce \u201edobre rz\u0105dzenie krajem wymaga dobrego zarz\u0105dzania granicami, do czego niezb\u0119dny jest stabilny Tybet\u201d. Wezwania do \u201ezabezpieczenia\u201d Tybetu w imi\u0119 \u201ebezpiecze\u0144stwa narodowego Chin\u201d powt\u00f3rzy\u0142, otwieraj\u0105c obrady sz\u00f3stego<\/a> i si\u00f3dmego<\/a> tybeta\u0144skiego \u201eforum roboczego\u201d w 2015 i 2020 roku. Lokalni aparatczycy uznali, \u017ce realizacja tej dyrektywy wymaga podporz\u0105dkowania klasztor\u00f3w i lam\u00f3w, niezb\u0119dnych do zjednania lokalnych spo\u0142eczno\u015bci.<\/p>\n Priorytet bezpiecze\u0144stwa sprawi\u0142, \u017ce we wszystkim, co tybeta\u0144skie, zacz\u0119to widzie\u0107 realne lub potencjalne zagro\u017cenie dla Chin i partii komunistycznej. I kara\u0107 za ka\u017cd\u0105 krytyk\u0119 chi\u0144skich rz\u0105d\u00f3w, informacj\u0119 o samospaleniach<\/a>, zainteresowanie Dalajlam\u0105 czy kontakt z zagranic\u0105. Jednocze\u015bnie rozbudowywano sie\u0107 inwigilacji, cenzur\u0119, \u201ekrat\u0119<\/a>\u201d zarz\u0105dzania, systemy wykluczania, zapobiegania i wczesnego ostrzegania, wykorzystuj\u0105c do tego sztuczn\u0105 inteligencj\u0119 oraz (np. przy pobieraniu DNA i gromadzeniu danych biometrycznych) zachodnie technologie. Kij w postaci surowych kar \u2013 arbitralnych zatrzyma\u0144 i drako\u0144skich wyrok\u00f3w za udzia\u0142 w protestach, krytykowanie (s\u0142owem pisanym i \u015bpiewanym) chi\u0144skich rz\u0105d\u00f3w, s\u0142uchanie nauk czy cho\u0107by posiadanie zdj\u0119\u0107 Dalajlamy albo komunikowanie si\u0119 z diaspor\u0105 \u2013 oraz marchewka instrument\u00f3w gospodarczych po\u0142o\u017cy\u0142y kres \u201ewidowiskowym\u201d masowym protestom (cho\u0107 w lutym 2024 roku tysi\u0105ce os\u00f3b demonstrowa\u0142y<\/a> przeciwko budowie kolejnej zapory na Driczu oraz planom zatopienia kilku wiosek i klasztor\u00f3w buddyjskich w Dege). Liczba samospale\u0144 spad\u0142a z 84 w 2012 do dw\u00f3ch w 2022 roku. W latach 2020\u20132023 do Indii dotar\u0142o tylko 55 Tybeta\u0144czyk\u00f3w (kt\u00f3rych Chiny n\u0119kaj\u0105 dzi\u015b zreszt\u0105 tak\u017ce na wychod\u017astwie).<\/p>\n W ramach \u201estrze\u017cenia bezpiecze\u0144stwa\u201d w\u0142adze zacz\u0119\u0142y kwestionowa\u0107 odr\u0119bno\u015b\u0107 Tybeta\u0144czyk\u00f3w i zmusza\u0107 ich do przybierania \u201enarodowej\u201d chi\u0144skiej to\u017csamo\u015bci. Kluczowymi elementami procesu tego kulturowego i psychologicznego przeobra\u017cenia \u2013 ostatecznego celu programu sinizacji \u2013 s\u0105 (zmieniaj\u0105ce tybeta\u0144skie dzieci w obywateli Chin) pa\u0144stwowe szko\u0142y z internatami<\/a>, rugowanie tybeta\u0144skiego<\/a> z systemu o\u015bwiaty i codziennego \u017cycia oraz sinizowanie buddyzmu tybeta\u0144skiego (w celu, cytuj\u0105c Xi Jinpinga, \u201ezintegrowania religijnych przykaza\u0144 z kultur\u0105 chi\u0144sk\u0105\u201d).<\/p>\n Wszechobecna, wszechstronna sinizacja ma tak\u017ce wymiar fizyczny, obejmuj\u0105cy nakaz wywieszania portret\u00f3w sekretarzy partii oraz chi\u0144skich flag (na dachach prywatnych dom\u00f3w i \u2013 co krok, na przemian z czerwonymi lampionami \u2013 na ka\u017cdej ulicy). Schi\u0144szczeniu podlega tybeta\u0144ska historia i kultura materialna. Tybeta\u0144sko\u015b\u0107 przeniesionego z Indii buddyzmu nazywa si\u0119 dzi\u015b chi\u0144sko\u015bci\u0105, zaw\u0142aszcza medycyn\u0119, oper\u0119, taniec i epopej\u0119 Gesara. M\u00f3wi si\u0119 nie tylko o historycznej zwierzchno\u015bci Chin, ale r\u00f3wnie\u017c o chi\u0144skim wp\u0142ywie \u2013 kt\u00f3rego \u201e\u015blady\u201d pono\u0107 wida\u0107 nawet na klasztornych freskach \u2013 na kszta\u0142towanie i rozw\u00f3j tybeta\u0144skiej kultury. W przek\u0142adach oficjalnych dokument\u00f3w s\u0142owo \u201eTybet\u201d zast\u0119puje si\u0119<\/a> mandary\u0144skim Xizangiem. Inwencja, z jak\u0105 chi\u0144scy i tybeta\u0144scy aparatczycy oraz akademicy odpowiadaj\u0105 na apel Xi Jinpinga, musi budzi\u0107 najwy\u017cszy niepok\u00f3j.<\/p>\n W tym samym czasie diaspora zmaga si\u0119 z w\u0142asnymi problemami: k\u0142odami rzucanymi pod nogi przez Pekin, wiekiem Dalajlamy, wyludnianiem si\u0119 szk\u00f3\u0142 i klasztor\u00f3w po szczelnym zamkni\u0119ciu granicy, emigracj\u0105 na Zach\u00f3d i spadkiem dzietno\u015bci oraz absurdaln\u0105 ideologiczn\u0105 i regionaln\u0105 polaryzacj\u0105, wywo\u0142an\u0105 przez dw\u00f3ch kandydat\u00f3w, kt\u00f3rzy ubiegali si\u0119 o stanowisko sikjonga (najwy\u017cszego przyw\u00f3dcy, wybieranego demokratycznie po zrzeczeniu si\u0119 przez Dalajlam\u0119 ostatnich prerogatyw politycznych w 2011 roku). Personalny konflikt przerodzi\u0142 si\u0119 w globalny po\u017car podsycany przez sekciarskie media spo\u0142eczno\u015bciowe i odwracaj\u0105cy uwag\u0119 od sytuacji w Tybecie praktycznie ca\u0142ej diaspory, w\u0142\u0105cznie z intelektualistami i dzie\u0107mi. Uwi\u0105d rz\u0105du emigracyjnego \u2013 rzecz nie do wyobra\u017cenia dwadzie\u015bcia lat temu \u2013 wydaje si\u0119 obecnie najzupe\u0142niej realn\u0105 konsekwencj\u0105 znikni\u0119cia elementu jednocz\u0105cego: obecno\u015bci Dalajlamy. To wyzwania wielkie, ale te\u017c w du\u017cej mierze zawinione.<\/p>\n Mimo to Tybet bez w\u0105tpienia przetrwa i nadal b\u0119dzie odgrywa\u0107 wa\u017cn\u0105 rol\u0119 w Azji. Zagro\u017cenia, jakie niesie polityka sinizacji, s\u0105 ogromne, Tybeta\u0144czycy wychodzili jednak zwyci\u0119sko z trudniejszych pr\u00f3b: ludob\u00f3jstwa po powstaniach z lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, hekatomby wielkiego skoku i horroru rewolucji kulturalnej. Si\u0142owa asymilacja mo\u017ce wr\u0119cz wzmocni\u0107 determinacj\u0119 i op\u00f3r \u2013 w ko\u0144cu powstanie w 2008 roku<\/a> po cz\u0119\u015bci wywo\u0142a\u0142a pami\u0119\u0107 chi\u0144skich zbrodni. Tybet jest w dobrych r\u0119kach. Jego mieszka\u0144cy uosabiaj\u0105 wytrwa\u0142o\u015b\u0107, kreatywno\u015b\u0107, oddanie i lojalno\u015b\u0107. Chwilowo \u2013 moim zdaniem, s\u0142usznie \u2013 nie porywaj\u0105 si\u0119 na wielkie protesty, ale nie trac\u0105 ducha i codziennie stawiaj\u0105 op\u00f3r na wiele sposob\u00f3w. Wystarczy pos\u0142ucha\u0107 ostatnich szlagier\u00f3w:<\/p>\n Kiedy tu przysz\u0142am na \u015bwiat, ojciec da\u0142 mi g\u00f3r\u0119 Polaryzacja jest konsekwencj\u0105 demokracji (zw\u0142aszcza m\u0142odej), ale diaspora musi da\u0107 spok\u00f3j plemiennej rywalizacji, zostawiaj\u0105c za sob\u0105 regionalne szowinizmy i nieodpowiedzialnie brutalny j\u0119zyk. System wyborczy wymaga reform, kt\u00f3re sprawi\u0105, \u017ce urz\u0119dnicy b\u0119d\u0105 odpowiada\u0107 przed wszystkimi, a nie tylko w\u0142asnym elektoratem, co szybko wyleczy ich z ekstremizmu. To wyzwanie o charakterze egzystencjalnym. Emigrowanie na Zach\u00f3d ma dobre strony \u2013 rozw\u00f3j kapita\u0142u ludzkiego, wzrost zamo\u017cno\u015bci i samodzielno\u015bci. Tybeta\u0144czycy, kt\u00f3rym si\u0119 uda\u0142o, powinni wspiera\u0107 rodzim\u0105 sztuk\u0119, literatur\u0119 i kultur\u0119 oraz naukowe ambicje ziomk\u00f3w, nie skupiaj\u0105c si\u0119 wy\u0142\u0105cznie na budowie infrastruktury w Indiach itd. Kiedy zabraknie Dalajlamy, ma\u0142a diaspora b\u0119dzie si\u0119 liczy\u0107 w kraju tylko za spraw\u0105 wybitnych, innowacyjnych, wartych uwagi dzie\u0142 artystycznych, literackich, muzycznych, filmowych, naukowych i filozoficznych. To bardzo trudne zadanie, ale alternatyw\u0105 jest zapomnienie. Tybeta\u0144czycy musz\u0105 uwa\u017cnie \u015bledzi\u0107 i studiowa\u0107 zmiany zachodz\u0105ce w polityce regionalnej i mi\u0119dzynarodowej, strategicznie redefiniowa\u0107 Tybet i jego miejsce, nie przedstawiaj\u0105c si\u0119 jako ofiara, kt\u00f3ra b\u0142aga o lito\u015b\u0107 i pomoc humanitarn\u0105. Musz\u0105 umie\u0107 pokaza\u0107, \u017ce wnosz\u0105 co\u015b wa\u017cnego do spo\u0142ecze\u0144stw, w kt\u00f3rych \u017cyj\u0105, oraz dobrze wiedz\u0105, jak za\u0142atwia si\u0119 sprawy z Chinami.<\/p>\n Tybet pozostanie wa\u017cnym graczem ju\u017c za spraw\u0105 geografii i kluczowego znaczenia dla relacji (wci\u0105\u017c spieraj\u0105cych si\u0119 o granic\u0119) Chin i Indii. Drugi wa\u017cny czynnik stanowi \u2013 podkre\u015blana przez obecno\u015b\u0107 diaspory i jej instytucji, a zw\u0142aszcza Dalajlamy \u2013 ponadnarodowa kulturowa wsp\u00f3lnota Tybetu z indyjskimi i nepalskimi Himalajami. Wymownym symbolem geopolitycznej wsp\u00f3\u0142zale\u017cno\u015bci s\u0105 tybeta\u0144scy \u017co\u0142nierze po obu stronach konfliktu \u2013 i krwawych star\u0107<\/a> \u2013 w Ladakhu. Buddyzm tybeta\u0144ski tak\u017ce ma charakter ponadnarodowy i wp\u0142yw na sytuacj\u0119 w Azji (cho\u0107by za spraw\u0105 potencjalnego konfliktu o wyb\u00f3r nast\u0119pnego Dalajlamy). Nie da si\u0119 przeceni\u0107 znaczenia zasob\u00f3w naturalnych Tybetu (niezb\u0119dnych na przyk\u0142ad do produkcji supernowoczesnych czip\u00f3w) oraz wody, kt\u00f3ra utrzymuje przy \u017cyciu miliony ludzi w Chinach i Azji Po\u0142udniowo-Wschodniej. W wymiarze praw cz\u0142owieka Tybet rzutuje na stosunki Pekinu z pa\u0144stwami zachodnimi (zw\u0142aszcza Stanami Zjednoczonymi) i instytucjami mi\u0119dzynarodowymi. Warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce ameryka\u0144ski Kongres znacznie poszerzy\u0142 tradycyjn\u0105 retoryk\u0119 i dzi\u015b m\u00f3wi tak\u017ce o chi\u0144skich machinacjach wok\u00f3\u0142 sukcesji Dalajlamy oraz nierozwi\u0105zanym do tej pory problemie statusu Tybetu. Geopolityczne znaczenie Tybetu b\u0119dzie rosn\u0105\u0107 wraz z rywalizacj\u0105 Chin z innymi pa\u0144stwami oraz nawarstwianiem si\u0119 ich problem\u00f3w wewn\u0119trznych \u2013 tudzie\u017c rosn\u0105cych koszt\u00f3w subsydiowania i si\u0142owego kontrolowania Wy\u017cyny Tybeta\u0144skiej.<\/p>\n Wszystkie czynniki zewn\u0119trzne wa\u017c\u0105, niemniej o przysz\u0142o\u015bci Tybetu ostatecznie zdecyduj\u0105 jego mieszka\u0144cy oraz rozw\u00f3j wypadk\u00f3w w Chinach. Tybeta\u0144czycy \u2013 kt\u00f3rzy przetrwali niezliczone najazdy od XIII wieku \u2013 pozostan\u0105 s\u0105siadami Chi\u0144czyk\u00f3w i dalej b\u0119d\u0105 pisa\u0107 w\u0142asn\u0105 histori\u0119, kt\u00f3ra uczy, \u017ce nigdy nie przestan\u0105 walczy\u0107 o swoj\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 i nale\u017cne prawa. Pytanie brzmi, czy diaspora i spo\u0142eczno\u015b\u0107 mi\u0119dzynarodowa stan\u0105 na wysoko\u015bci zadania i zdo\u0142aj\u0105 si\u0119 jako\u015b zapisa\u0107 w tym rozdziale.<\/p>\n \u00a0<\/p>\n \u00a0<\/p>\n \u00a0<\/p>\n
I rzek\u0142: \u201eKochana, tw\u00f3j umys\u0142 ma by\u0107 czysty jak ten \u015bnieg\u201d.
Kiedy tu przysz\u0142am na \u015bwiat, matka da\u0142a mi potok
I rzek\u0142a: \u201eKochana, twoje my\u015bli maj\u0105 by\u0107 czyste jak ta woda\u201d.<\/p>\n