Chi\u0144ski rz\u0105d i jego koncern energetyczny rozpocz\u0119\u0142y budow\u0119 \u201ejednego zbiornika o trzynastu poziomach\u201d w g\u00f3rnym biegu rzeki Driczu, skazuj\u0105c na zatopienie osady zamieszkiwane od wiek\u00f3w przez Tybeta\u0144czyk\u00f3w, zabytkowe klasztory oraz cenne siedliska zwierz\u0105t i ro\u015blin. Kaskada Kamtok, nazywana \u201eprojektem wiod\u0105cym\u201d, unicestwi co najmniej sze\u015b\u0107 \u015bwi\u0105ty\u0144 (\u0141onto, Jena, Khardo, Rabten, Gonsar, Pharok) i dwie wioski w Dege, przy\u0142\u0105czonym obecnie administracyjnie do prefektury Kardze w prowincji Sichuan. Mnisi \u015bl\u0105 petycje, prosz\u0105c o zostawienie ich w spokoju.<\/p>\n
<\/p>\n
Wi\u0119kszo\u015b\u0107 ludzi nie wie nic o historii, kulturze, przyrodzie i urodzie ziemi, kt\u00f3ra ma znikn\u0105\u0107 pod wod\u0105. \u201eBezludne i ja\u0142owe tereny po\u0142o\u017cone ponad gardziel\u0105 Skacz\u0105cego Tygrysa w g\u00f3rnym biegu Driczu \u2013 napisali zatrudnieni przez w\u0142adz\u0119 bezwstydni rzeczoznawcy \u2013 zostan\u0105 pokryte szlamem\u201d. Postanowi\u0142am przeprowadzi\u0107 w\u0142asne \u201ebadania\u201d i znalaz\u0142am mn\u00f3stwo film\u00f3w, zdj\u0119\u0107 oraz artyku\u0142\u00f3w na chi\u0144skich stronach internetowych. Dowiedzia\u0142am si\u0119 z nich, \u017ce klasztor \u0141onto<\/a> jest bezcennym zabytkiem, a jego spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u2013 trzystu mnich\u00f3w i ponad dwa tysi\u0105ce \u015bwieckich \u2013 poddano okrutnym represjom<\/a> za b\u0142aganie o ratunek<\/a>.<\/p>\n Autor pracy naukowej, kt\u00f3r\u0105 w zesz\u0142ym roku referowano na konferencji w Hangzhou, pisze, \u017ce \u201eklasztor \u0141onto stoi na wzniesieniu, na wschodnim brzegu rzeki Driczu. Znajduj\u0105 si\u0119 w nim wspania\u0142e malowid\u0142a, kt\u00f3re mo\u017cna dzi\u015b podziwia\u0107 dzi\u0119ki wzmocnieniu struktury \u015bwi\u0105tyni. W pobli\u017cu ma powsta\u0107 elektrownia wodna, co zapewne utrudni studiowanie i restaurowanie zabytk\u00f3w, kt\u00f3rych ochrona powinna by\u0107 najwy\u017cszym priorytetem\u201d.<\/p>\n \u201eNienaruszone\u201d freski \u201ez czytelnymi inskrypcjami\u201d znajduj\u0105 si\u0119 w dw\u00f3ch budynkach \u2013 w bibliotece przy \u015bwi\u0105tyni Tary oraz w nawie g\u0142\u00f3wnej \u201ez setk\u0105 filar\u00f3w wysoko\u015bci siedmiu metr\u00f3w\u201d \u2013 pokrywaj\u0105c \u015bciany o powierzchni ponad tysi\u0105ca metr\u00f3w kwadratowych. Malowid\u0142a \u201enie maj\u0105 sobie r\u00f3wnych w Dege i ca\u0142ym Khamie\u201d, a w klasztorze przechowywane s\u0105 tak\u017ce \u201einne zabytki, takie jak stare pos\u0105gi i thangki, oraz wa\u017cne religijne i polityczne dokumenty z r\u00f3\u017cnych okres\u00f3w historii\u201d.<\/p>\n Zdaniem chi\u0144skiego naukowca \u201efreski z \u0141onto s\u0105 wi\u0119ksze od malowide\u0142 w pobliskiej drukarni Dege i w klasztorze Jena. Stanowi\u0105 wa\u017cny zabytek oraz \u015bwiadectwo rozwoju sztuki sakralnej nie tylko w Khamie, ale r\u00f3wnie\u017c na drugim brzegu Driczu. Ich badanie wzbogaci nasz\u0105 wiedz\u0119 o historii wschodniego Tybetu\u201d.<\/p>\n Trzeba pami\u0119ta\u0107, \u017ce na skutek operacji wojskowych w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych oraz rewolucji kulturalnej (1966\u201376) wi\u0119kszo\u015b\u0107 klasztor\u00f3w Tybetu (czyli tradycyjnych dzielnic U-Cang, Amdo i Kham) leg\u0142a w gruzach. \u0141onto przetrwa\u0142o dzi\u0119ki \u015bwieckim, kt\u00f3rzy magazynowali w nawie j\u0119czmie\u0144 i pasz\u0119 dla zwierz\u0105t, ukrywszy staro\u017cytne thangki i pos\u0105gi w g\u00f3rach. Klasztor od\u017cy\u0142, gdy w\u0142adze chi\u0144skie pozwoli\u0142y wr\u00f3ci\u0107 mnichom w 1983 roku, ale dzi\u015b \u2013 wraz z okolicznymi osadami \u2013 ma znikn\u0105\u0107 pod wod\u0105. Innymi s\u0142owy, przetrwawszy hekatomb\u0119 rewolucji kulturalnej, sczezn\u0105\u0107 w imi\u0119 rozwoju.<\/p>\n W 2012 roku koncern Huaneng, kt\u00f3ry buduje hydroelektrownie w ca\u0142ym Tybecie, zacz\u0105\u0142 planowa\u0107 zapory \u2013 a z nimi, rzecz jasna, przymusowe wysiedlenia \u2013 na pograniczu Dege w Sichuanie i Dzomdy w Tybeta\u0144skim Regionie Autonomicznym. \u201eTamy nie tylko skazuj\u0105 nas na bezdomno\u015b\u0107 \u2013 napisali w petycji mieszka\u0144cy Dege \u2013 ale stanowi\u0105 \u015bmiertelne zagro\u017cenie dla \u015brodowiska naturalnego. My, \u015bwieccy i lamowie z klasztor\u00f3w jeste\u015bmy im wi\u0119c stanowczo przeciwni. Obawiaj\u0105c si\u0119 incydent\u00f3w przed XVIII Zjazdem Partii, administracja obieca\u0142a, \u017ce nie zbuduje elektrowni bez zgody 80 procent mieszka\u0144c\u00f3w, my jednak dobrze znamy te metody i nie wierzymy w \u017cadne zapewnienia\u201d.<\/p>\n Poszpera\u0142am w sieci i dowiedzia\u0142am si\u0119, \u017ce Driczu ma dostarcza\u0107 \u201eponad 40 procent\u201d energii wodnej ca\u0142ej Jangcy. M\u00f3wi si\u0119 o najwi\u0119kszej kaskadzie na \u015bwiecie, szeregu 27 wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105cych ze sob\u0105 stopni wodnych oraz 13 elektrowniach w samym g\u00f3rnym biegu, cytuj\u0119: \u201edojnej krowie\u201d chi\u0144skiego koncernu! Wierz\u0119 w to bez zastrze\u017ce\u0144. Pozna\u0142am cz\u0142owieka, kt\u00f3ry dorobi\u0142 si\u0119 na stawianiu zap\u00f3r w pobliskim Czatrengu, i na w\u0142asne oczy widzia\u0142am will\u0119 w sadzie owocowym, flot\u0119 luksusowych samochod\u00f3w, zdj\u0119cie jachtu, piwnic\u0119 z winami tudzie\u017c klasztorne pos\u0105gi na p\u00f3\u0142kach i thangki na \u015bcianach oraz spi\u017carni\u0119 pe\u0142n\u0105 delikates\u00f3w z g\u00f3rskich wiosek. O tak, w tym biznesie na pewno s\u0105 pieni\u0105dze.<\/p>\n Wiele lat temu chi\u0144scy ekologowie ostrzegali przed budowaniem zap\u00f3r na Driczu, kt\u00f3re b\u0119d\u0105 \u201ewisie\u0107 Chinom nad g\u0142ow\u0105\u201d, w jednym z \u201enajbardziej niebezpiecznych i geologicznie niestabilnych\u201d rejon\u00f3w \u015bwiata. Zacz\u0119to stawia\u0107 je na pot\u0119g\u0119 w 2000 roku i od tego czasu faktycznie dochodzi do najr\u00f3\u017cniejszych katastrof, osuwisk i powodzi. Cierpi\u0105 wioski i klasztory, ludzie trac\u0105 dobytek i \u017cycie, ale dla chi\u0144skich medi\u00f3w to tylko okazja do wychwalania \u201eb\u0142yskawicznych akcji ratunkowych\u201d i innych \u201epomocy\u201d.<\/p>\n Smutno mi, \u017ce najpewniej nie zdo\u0142amy ocali\u0107 wiosek i zabytkowych \u015bwi\u0105ty\u0144. Na publikowanych w internecie filmach i zdj\u0119ciach wida\u0107 cudown\u0105 przyrod\u0119, urocze zak\u0105tki, majestatyczne klasztory oraz setki mnich\u00f3w, studiuj\u0105cych Dharm\u0119, \u0107wicz\u0105cych rytualne ta\u0144ce i graj\u0105cych w koszyk\u00f3wk\u0119 w wolnych chwilach. S\u0142owem, \u201ebezludne i ja\u0142owe tereny\u201d z kolonialnej wizji cynicznego durnia, kt\u00f3ry chce \u201epokry\u0107 je szlamem\u201d.<\/p>\n Co s\u0142ycha\u0107 dzi\u015b u ludzi z idyllicznych obrazk\u00f3w? Zgodnie z tradycj\u0105 ngor szko\u0142y sakja pi\u0119tnastego dnia nowego roku kalendarza tybeta\u0144skiego mnisi \u0141onto powinni b\u0142ogos\u0142awi\u0107 t\u0142umy wiernych, ale klasztor by\u0142 ju\u017c pusty. Setki duchownych i \u015bwieckich \u2013 pokornie b\u0142agaj\u0105cych o ocalenie ich \u015bwiata \u2013 pobito, zamkni\u0119to w aresztach<\/a>, przes\u0142uchano i zmuszono do podpisania lojalek. Je\u015bli nawet w\u0142adze \u201eprzenios\u0105\u201d gdzie\u015b klasztor, po\u017cegna si\u0119 on na zawsze nie tylko z naw\u0105 o stu filarach i tysi\u0105cem metr\u00f3w bezcennych fresk\u00f3w, ale tak\u017ce ze swoj\u0105 \u015bwieck\u0105 spo\u0142eczno\u015bci\u0105, kt\u00f3ra od wiek\u00f3w dostarcza\u0142a mu nowicjuszy i materialnego wsparcia. I rych\u0142o umrze \u015bmierci\u0105 naturaln\u0105.<\/p>\n Jak na darmo pisz\u0105 ci ludzie, unicestwianie Tybetu w imi\u0119 rozwoju Chin jest niewys\u0142owion\u0105 tragedi\u0105. Spo\u0142eczno\u015b\u0107 mi\u0119dzynarodowa powinna o tym wiedzie\u0107 i pr\u00f3bowa\u0107 chroni\u0107 skarby tak\u017ce \u015bwiatowego dziedzictwa \u2013 o odr\u0119bnej kulturze i prawach spo\u0142eczno\u015bci tybeta\u0144skiej nie wspominaj\u0105c.<\/p>\n Mam te\u017c nadziej\u0119, \u017ce lamowie diaspory u\u017cyj\u0105 swoich wp\u0142yw\u00f3w, by ratowa\u0107 domy tysi\u0119cy wiernych. Ogl\u0105da\u0142am zdj\u0119cia 43. hierarchy szko\u0142y sakja (w kt\u00f3rym mieszka\u0144cy Dege widz\u0105 ojca) oraz Dzongsara Khjence Rinpoczego, kt\u00f3ry ma mn\u00f3stwo (tak\u017ce bardzo znanych i wp\u0142ywowych) uczni\u00f3w w Chinach. Obaj odwiedzili \u0141onto, jeden z najwa\u017cniejszych klasztor\u00f3w sakjap\u00f3w, duchowy skarbiec religijnej i kulturowej spu\u015bcizny ca\u0142ego \u015bwiata.<\/p>\n \u00a0<\/p>\n 4 marca 2024<\/p>\n \u00a0<\/p>\n \u00a0<\/p>\n