Has\u0142o \u201eRhodes musi upa\u015b\u0107!\u201d da\u0142o nazw\u0119 ruchowi, kt\u00f3ry narodzi\u0142 si\u0119 na Uniwersytecie Kapsztadzkim w 2015 roku. Wezwanie do obalania pomnik\u00f3w szybko sta\u0142o si\u0119 symbolem walki z instytucjonalnym rasizmem i dziedzictwem kolonializmu. W centrum debaty znalaz\u0142y si\u0119 \u2013 kluczowe dla zaborczych rz\u0105d\u00f3w \u2013 akty nadawania nazw terytoriom. Zmienianie imperialnych imion stanowi symbol dekolonizacji i naprawiania epistemicznych krzywd.<\/p>\n
<\/p>\n
W ostatnich latach starym narz\u0119dziem kolonialist\u00f3w pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 tak\u017ce Chiny, pr\u00f3buj\u0105ce zast\u0105pi\u0107 globalnie uznawan\u0105 nazw\u0119<\/a> \u201eTybet\u201d swoim \u201eXizangiem\u201d, czyli ichnim okre\u015bleniem \u015brodkowego i zachodniego Tybetu. Cho\u0107 same twierdz\u0105, \u017ce Dach \u015awiata by\u0142 ich cz\u0119\u015bci\u0105 od zawsze, s\u0142owo Tybet kojarzy si\u0119 wsz\u0119dzie z odr\u0119bnym pa\u0144stwem, a nie chi\u0144sk\u0105 prowincj\u0105. Ten rozziew budzi niepok\u00f3j Pekinu. Nawet w Pakistanie, jednym z najbli\u017cszych sojusznik\u00f3w, \u201eTybet\u201d przywodzi na my\u015bl sanktuarium wysokich g\u00f3r i kryszta\u0142owo czyste powietrze, a nie Chiny. Usilne pr\u00f3by zmienienia tego stanu rzeczy wskazuj\u0105, \u017ce chi\u0144scy aparatczycy nie dowierzaj\u0105 Szekspirowi i \u201epod inn\u0105 nazw\u0105 r\u00f3wnie\u201d im nie pachnie.<\/p>\n Ta nerwowo\u015b\u0107 sprawia, \u017ce od ponad dw\u00f3ch lat Chiny pot\u0119guj\u0105 naciski na zagranicznych przedsi\u0119biorc\u00f3w, wydawc\u00f3w i kartograf\u00f3w, pr\u00f3buj\u0105c wymusi\u0107 zast\u0105pienie nazwy \u201eTybet\u201d ichnim \u201eXizangiem\u201d. Podczas wizyt polityk\u00f3w i dygnitarzy, zw\u0142aszcza z pa\u0144stw zad\u0142u\u017conych i korzystaj\u0105cych z program\u00f3w pomocowych Pekinu, rz\u0105dowe media z lubo\u015bci\u0105 wk\u0142adaj\u0105 im w usta nowe s\u0142owo. Rytua\u0142 s\u0142u\u017cy upokorzeniu go\u015bci i wprowadzeniu Xizangu do mi\u0119dzynarodowego dyskursu. Wiernopodda\u0144cze akty pojawiaj\u0105 si\u0119 ju\u017c tak\u017ce na Zachodzie. W paryskim muzeum Quai Branly, na przyk\u0142ad, tybeta\u0144skie eksponaty pochodz\u0105 z \u201eXizangu\u201d, a w s\u0105siednim Guimet \u2013 ze \u201e\u015bwiata Himalaj\u00f3w\u201d. Nawet Muzeum Brytyjskie w katalogu sta\u0142ej wystawy jedwabnego szlaku pisze o Lhasie w \u201eTybecie, czyli Autonomicznym Regionie Xizang\u201d. Chiny stosowa\u0142y nomenklaturow\u0105 presj\u0119 ju\u017c wcze\u015bniej. W 2023 roku Pekin domaga\u0142 si\u0119 od muzeum w Nantes usuni\u0119cia wszystkich wzmianek o Czyngis-chanie oraz mongolskim imperium i cho\u0107 wtedy si\u0119 nie uda\u0142o, dzi\u015b wiele zachodnich instytucji wydaje si\u0119 podporz\u0105dkowywa\u0107 zawczasu, nie czekaj\u0105c na \u017cadne presje.<\/p>\n S\u0142owo Tybet uwiera Chi\u0144czyk\u00f3w od dawna. W latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych pr\u00f3bowano legitymizowa\u0107 rz\u0105dy Pekinu, wprowadzaj\u0105c do publikacji obligatoryjny, ko\u015blawy \u201echi\u0144ski Tybet\u201d, w kt\u00f3rym przysz\u0142o nawet prze\u017cywa\u0107 przygody Tintinowi. Ta wycieczka w \u015bwiat kultury popularnej nie przynios\u0142a jednak korzy\u015bci politycznych, tylko kpiny.<\/p>\n W obecnej kampanii ma pono\u0107 chodzi\u0107 nie o podkre\u015blanie \u201eprawa w\u0142asno\u015bci\u201d, tylko o rugowanie pozosta\u0142o\u015bci zachodniego imperializmu, jednak tezy tej nie da si\u0119 obroni\u0107. S\u0142owo \u201eTybet\u201d pochodzi od nazwy lokalnej i przyj\u0119\u0142o si\u0119 na wieki przed europejskim kolonializmem w Azji. J\u0119zykoznawcy s\u0105 zgodni, \u017ce druga sylaba s\u0142owa \u201eTybet\u201d pochodzi od rdzennie tybeta\u0144skiej nazwy \u201eBod\u201d, kt\u00f3r\u0105 w czasach chi\u0144skiej dynastii Tang oddawano jako \u201eTubo\u201d. Wieki kontakt\u00f3w i procesy historycznej wymiany z s\u0105siednimi tureckimi i chi\u0144skimi kulturami zmieni\u0142y \u201eTubo\u201d w \u201eTybet\u201d. W czasach mongolskiej dynastii Yuan s\u0142owo \u201eTubo\u201d pokutowa\u0142o w oficjalnych tytu\u0142ach, cho\u0107by \u201eKomisarza Pacyfikacji\u201d. \u201eXizang\u201d pojawi\u0142 si\u0119 o wiele p\u00f3\u017aniej, w epoce Qing\u00f3w, prawdopodobnie na skutek b\u0142\u0119dnej transliteracji mand\u017curskiego okre\u015blenia \u201eWargi dzang\u201d (zachodni Tybet). W dokumentach dynastii Qing wyst\u0119puje za to czasem \u201eWeizang\u201d, kalka U-Cangu, tybeta\u0144skiej nazwy dzielnicy centralnej.<\/p>\n Komunistyczna Partia Chin pocz\u0105tkowo pos\u0142ugiwa\u0142a si\u0119 endonimami \u201eBod\u201d i \u201eBodpa\u201d, staraj\u0105c si\u0119 przypodoba\u0107 Tybeta\u0144czykom. W latach trzydziestych XX wieku chi\u0144scy komuni\u015bci proklamowali we wschodniotybeta\u0144skim Gjalrongu \u201eRepublik\u0119 Ludow\u0105 Bodpa\u201d, gdy\u017c \u201eXizang\u201d by\u0142 dla nich reliktem feudalizmu Qing\u00f3w. Po przej\u0119ciu w\u0142adzy KPCh wr\u00f3ci\u0142a jednak do okre\u015blenia Mand\u017cur\u00f3w i wprowadzi\u0142a je do wsp\u00f3\u0142czesnego mandary\u0144skiego, co wpisuje si\u0119 w tradycyjn\u0105 chi\u0144sk\u0105 strategi\u0119 czynienia z nazw narz\u0119dzia kontroli politycznej.<\/p>\n \u017b\u0105daj\u0105c od spo\u0142eczno\u015bci mi\u0119dzynarodowej pos\u0142ugiwania si\u0119 s\u0142owem \u201eXizang\u201d, Pekin si\u0119ga po kolonialn\u0105 praktyk\u0119 narzucania dominacji. Zmieniaj\u0105c lokalne, powszechnie znane nazwy, zaborca wymazuje histori\u0119 i rdzenn\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107. Nadaj\u0105c w\u0142asne imiona, usi\u0142uje wpisa\u0107 tybeta\u0144sko\u015b\u0107 w etnicznie chi\u0144sk\u0105 narracj\u0119, zatrze\u0107 dziedzictwo narodowej kultury i historii, odebra\u0107 Tybeta\u0144czykom g\u0142os, spu\u015bcizn\u0119 i suwerenno\u015b\u0107.<\/p>\n Na arenie mi\u0119dzynarodowej s\u0142owo \u201eTybet\u201d sta\u0142o si\u0119 symbolem unikalnej to\u017csamo\u015bci, nios\u0105cej wielk\u0105 kulturow\u0105 \u201emi\u0119kk\u0105 si\u0142\u0119\u201d, kt\u00f3ra w oczach Pekinu przywo\u0142uje poczucie odr\u0119bno\u015bci i podkopuje chi\u0144skie roszczenia. Pr\u00f3buj\u0105c narzuci\u0107 \u015bwiatu \u201eXizang\u201d, Chi\u0144czycy \u017congluj\u0105 szumnymi has\u0142ami dekolonizacji, cho\u0107 w istocie wprz\u0119gaj\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107 mi\u0119dzynarodow\u0105 w proces narzucania ichnich rz\u0105d\u00f3w i wymazywania rdzennej kultury. \u201eTybet\u201d, powt\u00f3rzmy, nie zosta\u0142 narzucony przez Zach\u00f3d, tylko utar\u0142 si\u0119 ponad tysi\u0105c lat temu w kontaktach Tybeta\u0144czyk\u00f3w z s\u0105siadami.<\/p>\n Je\u015bli Chiny chc\u0105 faktycznie zdekolonizowa\u0107 Tybet, powinny zacz\u0105\u0107 od uznania i promowania rdzennych nazw i j\u0119zyk\u00f3w Tybeta\u0144czyk\u00f3w, zamiast narzuca\u0107 im \u2013 jako i cudzoziemcom \u2013 w\u0142asn\u0105 nomenklatur\u0119 oraz narzecze. Dostrze\u017cenie w nazwie \u201eTybet\u201d dziedzictwa historii i odr\u0119bno\u015bci regionu jest pierwszym, najmniejszym kroczkiem do uznania suwerenno\u015bci rodzimej kultury Tybeta\u0144czyk\u00f3w.<\/p>\n \u00a0<\/p>\n 11 grudnia 2024<\/p>\n \u00a0<\/p>\n \u00a0<\/p>\n