{"id":15732,"date":"2025-02-03T06:21:22","date_gmt":"2025-02-03T05:21:22","guid":{"rendered":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/?p=15732"},"modified":"2025-01-22T07:53:44","modified_gmt":"2025-01-22T06:53:44","slug":"tibet-information-network-niewidzialne-kajdany-sytuacja-bylych-wiezniow-politycznych-w-tybecie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/?p=15732","title":{"rendered":"Tibet Information Network: Niewidzialne kajdany. Sytuacja by\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych w Tybecie"},"content":{"rendered":"\n

Wprowadzenie<\/strong><\/p>\n

Rokrocznie dwa, trzy tysi\u0105ce Tybeta\u0144czyk\u00f3w uciekaj\u0105 ze swojej ojczyzny. Z regu\u0142y w\u0119druj\u0105 przez Nepal do Indii, cho\u0107 niekt\u00f3rzy trafiaj\u0105 p\u00f3\u017aniej do innych pa\u0144stw. S\u0105 w\u015br\u00f3d nich dzieci, kt\u00f3re chc\u0105 si\u0119 uczy\u0107, i pielgrzymi, pragn\u0105cy zobaczy\u0107 Dalajlam\u0119 i wr\u00f3ci\u0107 potem do Tybetu. Wielu wraca\u0107 jednak nie zamierza \u2013 w tym byli wi\u0119\u017aniowie polityczni: mnisi, mniszki i \u015bwieccy, dla kt\u00f3rych \u017cycie za murami wi\u0119zienia okaza\u0142o si\u0119 tak trudne, i\u017c musieli, najcz\u0119\u015bciej niech\u0119tnie, zdecydowa\u0107 si\u0119 na ucieczk\u0119 za granic\u0119.<\/p>\n

<\/p>\n

W raporcie tym om\u00f3wimy sytuacj\u0119 by\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych. Cho\u0107 dotyczy on przede wszystkim ostatnich lat, opiera si\u0119 na relacjach, nap\u0142ywaj\u0105cych do TIN od 1987 roku, kiedy to po fali protest\u00f3w niepodleg\u0142o\u015bciowych w\u0142adze chi\u0144skie zacz\u0119\u0142y odchodzi\u0107 od bardziej liberalnej polityki, zainicjowanej przez Hu Yaobanga, pierwszego sekretarza Komunistycznej Partii Chin, kt\u00f3ry z\u0142o\u017cy\u0142 wizyt\u0119 w Tybecie w 1980 roku.<\/p>\n

Wszystkie te przygn\u0119biaj\u0105ce \u015bwiadectwa s\u0105 do siebie bardzo podobne. Mnisi i mniszki, stanowi\u0105cy lwi\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych, s\u0105 z regu\u0142y informowani, \u017ce po zwolnieniu nie b\u0119d\u0105 mogli wr\u00f3ci\u0107 do macierzystych klasztor\u00f3w ani wst\u0105pi\u0107 do innej instytucji monastycznej. \u015awieccy, kt\u00f3rzy przed wyrokiem mieli prac\u0119, najcz\u0119\u015bciej nie mog\u0105 jej podj\u0105\u0107, a znalezienie innego zaj\u0119cia okazuje si\u0119 niemal niemo\u017cliwe. W\u0142adze traktuj\u0105 ich podejrzliwie, \u015bledz\u0105, wzywaj\u0105 na przes\u0142uchania, zatrzymuj\u0105 na kr\u00f3tkie okresy.<\/p>\n

Cho\u0107 wydaje si\u0119, \u017ce po roku 1987 nie skazano na \u015bmier\u0107 \u017cadnego tybeta\u0144skiego wi\u0119\u017ania politycznego, w okresie tym na skutek brutalno\u015bci stra\u017cnik\u00f3w i funkcjonariuszy zgin\u0119\u0142o co najmniej 39 skazanych. Pot\u0119guje to l\u0119k, jaki budz\u0105 w Tybeta\u0144czykach s\u0142u\u017cby bezpiecze\u0144stwa i system penitencjarny. Byli wi\u0119\u017aniowie cz\u0119sto choruj\u0105 z powodu obra\u017ce\u0144, jakie zadano im za kratami; wielu opisuje symptomy traumy, wywo\u0142anej uwi\u0119zieniem, strachem, niepewno\u015bci\u0105 i frustracj\u0105, zwi\u0105zan\u0105 z sytuacj\u0105, w jakiej znale\u017ali si\u0119 po zwolnieniu.<\/p>\n

Problemy te nie dotycz\u0105 wy\u0142\u0105cznie samych wi\u0119\u017ani\u00f3w, ale tak\u017ce ich krewnych, przyjaci\u00f3\u0142 i znajomych. Ludzie ci, automatycznie, staj\u0105 si\u0119 podejrzani przez skojarzenie. W\u0142adze chc\u0105, by rodziny r\u0119czy\u0142y za \u201edobre zachowanie\u201d zwalnianych, kt\u00f3rzy cz\u0119sto stanowi\u0105 dla nich powa\u017cne obci\u0105\u017cenie, gdy\u017c nie mog\u0105 zarobi\u0107 na swoje utrzymanie lub wymagaj\u0105 d\u0142ugotrwa\u0142ego, kosztownego leczenia.<\/p>\n

Za symboliczny, kilkuminutowy, a bywa, \u017ce jeszcze kr\u00f3tszy pokojowy protest, polegaj\u0105cy na wzniesieniu niepodleg\u0142o\u015bciowego okrzyku lub rozrzuceniu gar\u015bci politycznych ulotek, p\u0142aci si\u0119 niezwykle wysok\u0105 cen\u0119. W\u0142adze chi\u0144skie reaguj\u0105 obsesyjnie na \u201eseparatystyczne\u201d nastroje Tybeta\u0144czyk\u00f3w i przedstawicieli innych \u201emniejszo\u015bci narodowych\u201d. Partia, rz\u0105d i armia boj\u0105 si\u0119 rozpadu pa\u0144stwa i utraty kontroli. Z materia\u0142\u00f3w propagandowych, kt\u00f3re publikuje si\u0119 w pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat po podpisaniu Siedemnastopunktowej Ugody, wynika jasno, \u017ce Pekin wci\u0105\u017c widzi w \u201eseparatyzmie\u201d powa\u017cne, permanentne zagro\u017cenie.<\/p>\n

Traum\u0119, zwi\u0105zan\u0105 z maltretowaniem za kratami, pog\u0142\u0119bia sytuacja, w jakiej znajduj\u0105 si\u0119 byli wi\u0119\u017aniowie polityczni po zwolnieniu. \u017byj\u0105 w \u015bwiecie, kt\u00f3rym rz\u0105dz\u0105 s\u0142u\u017cby bezpiecze\u0144stwa, wyposa\u017cone przez pa\u0144stwo w niezwyk\u0142e uprawnienia, maj\u0105ce zapewni\u0107 porz\u0105dek publiczny i odbieraj\u0105ce wszelk\u0105 podmiotowo\u015b\u0107 jednostkom. Parali\u017cuj\u0105ca \u015bwiadomo\u015b\u0107 braku jakichkolwiek gwarancji bezpiecze\u0144stwa osobistego, zagro\u017cenia dla najbli\u017cszych i setki zamkni\u0119tych przed nimi drzwi sprawiaj\u0105, \u017ce byli wi\u0119\u017aniowie nie potrafi\u0105 lub po prostu nie mog\u0105 znale\u017a\u0107 sobie miejsca w spo\u0142ecze\u0144stwie.<\/p>\n

Terminologia<\/p>\n

Terminem \u201eby\u0142y wi\u0119zie\u0144 polityczny\u201d okre\u015blamy tu osoby oskar\u017cone, os\u0105dzone, skazane przez chi\u0144skie s\u0105dy i zwolnione po odbyciu kary za przest\u0119pstwo polityczne oraz zatrzymanych \u2013 cz\u0119sto na d\u0142ugi czas \u2013 za dzia\u0142alno\u015b\u0107 polityczn\u0105, ale nigdy nie postawionych przed s\u0105dem.<\/p>\n

Utworzony w 1965 roku Tybeta\u0144ski Region Autonomiczny (chi\u0144. Xizang Zizhiqu) obejmuje regiony Tybetu, le\u017c\u0105ce na zach\u00f3d od Jangcy i podlegaj\u0105ce jurysdykcji rz\u0105du Dalajlamy (Tybet \u015brodkowy). Po 1949 roku inne zamieszkiwane przez Tybeta\u0144czyk\u00f3w ziemie w\u0142\u0105czono do s\u0105siednich prowincji chi\u0144skich \u2013 Qinghai, Gansu, Sichuan i Yunnan. Prefekturom, w kt\u00f3rych Tybeta\u0144czycy stanowili \u201eludno\u015b\u0107 zwart\u0105\u201d, w\u0142adze chi\u0144skie nada\u0142y status autonomii.<\/p>\n

W raporcie tym nazwa \u201eTybet\u201d ma charakter etnograficzny i odnosi si\u0119 nie tylko do TRA, ale wszystkich ziem tybeta\u0144skich w granicach Chi\u0144skiej Republiki Ludowej. U\u017cywamy tybeta\u0144skich nazw \u201eregion\u00f3w autonomicznych\u201d, w nawiasach podaj\u0105c ich chi\u0144skie odpowiedniki.<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

Nadz\u00f3r i ograniczanie swobody poruszania si\u0119<\/strong><\/p>\n

Chi\u0144czycy maj\u0105 bardzo wyrafinowany system inwigilacji. Obserwuj\u0105c ludzi, kt\u00f3rych kiedy\u015b zatrzymali i uzyskali dzi\u0119ki temu materia\u0142y obci\u0105\u017caj\u0105ce, namierzaj\u0105 i powoli zamykaj\u0105 kolejne osoby. I tak by\u0142y wi\u0119zie\u0144 poci\u0105ga za sob\u0105 nast\u0119pnych. Mo\u017ce to trwa\u0107 i dziesi\u0119\u0107 lat, a te zwi\u0105zki wcale nie musz\u0105 by\u0107 silne \u2013 starczy spotka\u0107 si\u0119, zostawi\u0107 co\u015b u kogo\u015b na przechowanie. Prowadz\u0105 niezwykle rozbudowane dochodzenia. Nie tylko w powa\u017cnych sprawach, zwi\u0105zanych z czym\u015b naprawd\u0119 niebezpiecznym: to s\u0105 zupe\u0142ne b\u0142ahostki \u2013 ot, zdj\u0119cia Dalajlamy, jakie\u015b papiery z Indii, zapiski, kt\u00f3re poka\u017ce si\u0119 kilku osobom. Tacy ludzie nie planuj\u0105 nic wielkiego, ale w aktach wszystko to nabiera zupe\u0142nie innych proporcji: zagra\u017cania bezpiecze\u0144stwu pa\u0144stwa czy \u2013 do niedawna \u2013 dzia\u0142alno\u015bci kontrrewolucyjnej<\/em>.<\/p>\n

By\u0142y wi\u0119zie\u0144 polityczny, obecnie uchod\u017aca<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

Wobec by\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych i os\u00f3b zatrzymanych za dzia\u0142alno\u015b\u0107 polityczn\u0105 rutynowo stosuje si\u0119 nadz\u00f3r; osoby takie nie mog\u0105 te\u017c swobodnie podr\u00f3\u017cowa\u0107. \u015arodki te s\u0142u\u017c\u0105 przede wszystkim kontroli i zastraszaniu. Cho\u0107 nie wspominaj\u0105 o nich przepisy kodeksu karnego, dotycz\u0105ce pozbawienia praw politycznych1<\/a><\/sup>, wydaj\u0105 si\u0119 one kluczowym elementem nowej, \u201ewyprzedzaj\u0105cej\u201d strategii s\u0142u\u017cb bezpiecze\u0144stwa w Tybecie, kt\u00f3r\u0105 wprowadzono na pocz\u0105tku lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych i zatwierdzono podczas III Forum (1994), by zapobiega\u0107 masowym protestom politycznym Tybeta\u0144czyk\u00f3w. Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce utrzymywanie \u201estabilizacji\u201d w regionach tybeta\u0144skich ma dla w\u0142adz znacznie wi\u0119ksze znaczenie, ni\u017c poszanowanie praw indywidualnych. Dla by\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w oznacza to poczucie izolacji, bezradno\u015bci i niemo\u017cno\u015bci powrotu do normalnego \u017cycia.<\/p>\n

Po zwolnieniu<\/p>\n

Opuszczaj\u0105c mury zak\u0142adu karnego, wi\u0119\u017aniowie otrzymuj\u0105 kopi\u0119 dokumentu, kt\u00f3ry nazywa si\u0119 \u201ezawiadomieniem o zwolnieniu\u201d. Dokument \u00f3w sporz\u0105dza si\u0119 w trzech egzemplarzach \u2013 drugi zostaje w wi\u0119zieniu, a trzeci trafia do w\u0142adz okr\u0119gu lub miasta, w kt\u00f3rym ma zamieszka\u0107 skazany2<\/a><\/sup>. Czasem zawiera on uwagi o zachowaniu wi\u0119\u017ania \u2013 np. poddaniu si\u0119 \u201ereformie\u201d lub sprawianiu \u201ek\u0142opot\u00f3w\u201d podczas odbywania kary. Komentarze te s\u0105 zazwyczaj bardzo zwi\u0119z\u0142e; szczeg\u00f3\u0142owe informacje o wi\u0119\u017aniu znajduj\u0105 si\u0119 w aktach, kt\u00f3re przekazuje w\u0142adzom lokalnym towarzysz\u0105cy zwolnionemu funkcjonariusz. Je\u017celi wi\u0119zie\u0144 wraca do domu sam, musi stawi\u0107 si\u0119 w administracji i przekaza\u0107 \u201ezawiadomienie o zwolnieniu\u201d. Przed opuszczeniem wi\u0119zienia skazany pouczany jest o na\u0142o\u017conych na\u0144 restrykcjach.<\/p>\n

TIN mia\u0142 dost\u0119p niemal wy\u0142\u0105cznie do dokument\u00f3w, kt\u00f3re wydaje si\u0119 wi\u0119\u017aniom, nie wiemy wi\u0119c, czy egzemplarze przechowywane w zak\u0142adach karnych i przekazywane w\u0142adzom lokalnym s\u0105 dok\u0142adnie takie same. Na znanych \u201ezawiadomieniach\u201d nie ma \u017cadnych wzmianek o ograniczeniach, zwi\u0105zanych z pozbawieniem praw politycznych.<\/p>\n

Po przybyciu do rodzinnego miasta lub wioski, byli wi\u0119\u017aniowie s\u0105 cz\u0119sto zmuszani do z\u0142o\u017cenia odcisk\u00f3w palc\u00f3w pod \u201elojalk\u0105\u201d, w kt\u00f3rej zobowi\u0105zuj\u0105 si\u0119 do \u201edobrego zachowania\u201d. Niekt\u00f3rzy odmawiaj\u0105 i w\u00f3wczas deklaracje takie musz\u0105 z\u0142o\u017cy\u0107 za nich najbli\u017csi krewni. Mniszka, kt\u00f3ra sp\u0119dzi\u0142a w Drapczi ponad pi\u0119\u0107 lat i obecnie przebywa za granic\u0105, powiedzia\u0142a TIN, \u017ce Biuro Bezpiecze\u0144stwa Publicznego przygotowa\u0142o dokumenty, na kt\u00f3rych widnia\u0142y nazwiska skazanych i ich \u201ezbrodnie\u201d. Ani ona, ani inne zwalniane mniszki nie chcia\u0142y ich podpisa\u0107. \u201eWtedy zmusili naszych krewnych do podpisania, \u017ce nigdy ju\u017c nie dopu\u015bcimy si\u0119 takich rzeczy. Moj\u0105 kartk\u0119 podpisa\u0142 starszy brat\u201d. Stosuj\u0105c takie praktyki, w\u0142adze wywieraj\u0105 presj\u0119 na by\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w i ich najbli\u017cszych, co cz\u0119sto prowadzi potem do konflikt\u00f3w.<\/p>\n

Zdarza si\u0119, \u017ce krewni, obawiaj\u0105c si\u0119 represji wobec ca\u0142ej rodziny, namawiaj\u0105 by\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w do konformizmu. \u201eNie by\u0142o mnie, kiedy przyszli do mojego domu \u2013 powiedzia\u0142 TIN Tybeta\u0144czyk, kt\u00f3rego zatrzymano za rozlepianie plakat\u00f3w niepodleg\u0142o\u015bciowych i zwolniono w po\u0142owie lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych. \u2013 M\u00f3wili, \u017ce otrzymali zawiadomienie o zwolnieniu, i pytali, gdzie jestem. Zjawi\u0142em si\u0119 w domu po trzech tygodniach. Wszyscy prosili mnie, \u017cebym stawi\u0142 si\u0119 z dokumentami. Nie chcia\u0142em, ale poszed\u0142em, bo strasznie si\u0119 bali\u201d. Wydaje si\u0119 jednak, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 by\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w natychmiast przekazuje w\u0142adzom lokalnym \u201ezawiadomienia o zwolnieniu\u201d.<\/p>\n

Meldowanie si\u0119<\/p>\n

Najpierw siedzia\u0142em w wi\u0119zieniu i musia\u0142em przestrzega\u0107 dyscypliny. Teraz by\u0142em \u201ewolny\u201d, ale gdy zacz\u0119li mnie przes\u0142uchiwa\u0107, poczu\u0142em si\u0119 tak, jakbym nadal by\u0142 za kratami. Cho\u0107 moje cia\u0142o wysz\u0142o z wi\u0119zienia, presja na moj\u0105 g\u0142ow\u0119 wcale nie zel\u017ca\u0142a<\/em>.<\/p>\n

By\u0142y wi\u0119zie\u0144 polityczny, zwolniony w 1994 roku<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

W\u0142adze w Lhasie odwiedzaj\u0105 by\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w w domach prywatnych, sprawdzaj\u0105 w miejscach publicznych i wzywaj\u0105 na przes\u0142uchania. Z regu\u0142y za nadz\u00f3r nad nimi odpowiada funkcjonariusz z lokalnego komisariatu, drongmi ujonlhenkhang<\/em> (komitetu dzielnicowego) lub kom\u00f3rki, zajmuj\u0105cej si\u0119 sprawami politycznymi. Z nieoficjalnych raport\u00f3w wynika, \u017ce zasi\u0119g owej kontroli bywa r\u00f3\u017cny i zale\u017cy od gorliwo\u015bci \u201eanio\u0142a str\u00f3\u017ca\u201d. Zdaniem Tybeta\u0144czyka, kt\u00f3ry do\u015bwiadczy\u0142 tego osobi\u015bcie, wizyty i przes\u0142uchania \u201es\u0142u\u017c\u0105 ustaleniu, czy nadal my\u015blisz w kategoriach politycznych i prowadzisz jak\u0105\u015b dzia\u0142alno\u015b\u0107. Cz\u0119sto pr\u00f3buj\u0105 te\u017c zastrasza\u0107, \u017ceby zniech\u0119ci\u0107 do polityki\u201d.<\/p>\n

Poza granicami Lhasy byli wi\u0119\u017aniowie musz\u0105 regularnie meldowa\u0107 si\u0119 w lokalnym BBP. Cz\u0119stotliwo\u015b\u0107 tych wizyt bywa r\u00f3\u017cna. Pewien wi\u0119zie\u0144 m\u00f3wi\u0142 TIN, \u017ce najpierw musia\u0142 meldowa\u0107 si\u0119 co tydzie\u0144, a potem co miesi\u0105c, podczas gdy innemu od razu polecono stawia\u0107 si\u0119 raz w miesi\u0105cu (obaj mieszkali w tybeta\u0144skich regionach prowincji Qinghai). Wydaje si\u0119, \u017ce z jednej strony zale\u017cy to od zachowania skazanego w wi\u0119zieniu i charakteru jego \u201eprzest\u0119pstwa\u201d, z drugiej za\u015b od czynnik\u00f3w bardziej personalnych \u2013 osobistej wrogo\u015bci i ambicji funkcjonariusza czy te\u017c postawy zwierzchnik\u00f3w, kt\u00f3rzy mog\u0105 chcie\u0107 mniej lub bardziej uprzykrza\u0107 \u017cycie wi\u0119\u017aniom. Informacje s\u0105 zbyt sk\u0105pe, by analizowa\u0107 r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy poszczeg\u00f3lnymi regionami.<\/p>\n

Podczas wizyt w BBP by\u0142y wi\u0119zie\u0144 jest pytany o to, co robi, gdzie bywa, o czym my\u015bli. \u201eWzywali mnie wielokrotnie \u2013 m\u00f3wi pewien Tybeta\u0144czyk. \u2013 Trzy, cztery razy zatrzymali na dwa, trzy dni. Ale traktowali zupe\u0142nie przyzwoicie. Nie bili, u\u015bmiechali si\u0119. Pytali, na przyk\u0142ad, o czym rozmy\u015bla\u0142em po zwolnieniu i (wyszed\u0142em warunkowo, ze wzgl\u0119d\u00f3w zdrowotnych) czy dobrze si\u0119 czuj\u0119. Chcieli wiedzie\u0107, co my\u015bl\u0119 o tych latach, kt\u00f3re sp\u0119dzi\u0142em za kratami, i o \u017cyciu w wi\u0119zieniu. Pytali: Rozmawia\u0142e\u015b z kim\u015b o tym? Gdzie by\u0142e\u015b? Z kim si\u0119 spotyka\u0142e\u015b? Nadal my\u015blisz o wolnym Tybecie? I tak dalej\u201d.<\/p>\n

Rozmowy te bywaj\u0105 do\u015b\u0107 nieformalne. By\u0142y wi\u0119zie\u0144 powiedzia\u0142 TIN, \u017ce jego \u015bledczy poili go alkoholem, \u201e\u017ceby wydoby\u0107 ze mnie, co naprawd\u0119 my\u015bl\u0119\u201d. Inny m\u00f3wi, \u017ce niekt\u00f3re rozmowy by\u0142y bardzo mi\u0142e, a on sam stara\u0142 si\u0119 nie irytowa\u0107 funkcjonariuszy, uznaj\u0105c, \u017ce po prostu wykonuj\u0105 swoj\u0105 prac\u0119.<\/p>\n

Po zwolnieniu \u2013 podobnie jak w wi\u0119zieniu \u2013 skazanych pyta si\u0119 przede wszystkim o \u201ereformy\u201d, czyli \u201ezmiany\u201d, jakie zachodz\u0105 w ich \u201emy\u015bleniu\u201d. By\u0142y wi\u0119zie\u0144 z Qinghai m\u00f3wi, \u017ce \u201efunkcjonariusze udzielali nam rad, by zmieni\u0107 nasze my\u015blenie. Powiadali, \u017ce o pewnych rzeczach lepiej nie my\u015ble\u0107. Doradzali, zach\u0119cali, ca\u0142kiem mi\u0142o, do my\u015blenia o sobie, swoim \u017cyciu i ambicjach, o dorabianiu si\u0119, o nie wchodzeniu w drog\u0119 rz\u0105dowi, bo nie ma innej drogi\u201d. Inne \u017ar\u00f3d\u0142o podaje, \u017ce funkcjonariusze cz\u0119sto m\u00f3wili o zwyk\u0142ych, codziennych sprawach, gdy\u017c \u2013 jego zdaniem \u2013 wiedzieli, i\u017c poruszaj\u0105c kwestie polityczne, natychmiast obudz\u0105 czujno\u015b\u0107 rozm\u00f3wcy.<\/p>\n

Nadz\u00f3r dodatkowy<\/p>\n

Byli wi\u0119\u017aniowie utrzymuj\u0105, \u017ce obserwowano ich w domach i przy codziennych zaj\u0119ciach. Wydaje si\u0119, \u017ce czasami w\u0142adze nie robi\u0105 nic, by ukry\u0107 \u00f3w doz\u00f3r \u2013 skazani doskonale zdaj\u0105 sobie spraw\u0119, \u017ce s\u0105 \u015bledzeni, i wiedz\u0105, kto ich obserwuje. Ostentacyjna jawno\u015b\u0107 inwigilacji pozwala s\u0105dzi\u0107, \u017ce jej g\u0142\u00f3wnym celem nie jest wykrywanie przest\u0119pstw czy ujawnianie tajemnic, lecz zastraszanie i kontrolowanie poddawanych bezustannej presji jednostek. Odpowiada to wyprzedzaj\u0105cej, zapobiegawczej strategii walki z protestami politycznymi, kt\u00f3r\u0105 wypracowano w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych po pot\u0119\u017cnych demonstracjach niepodleg\u0142o\u015bciowych z ko\u0144ca lat osiemdziesi\u0105tych.<\/p>\n

Z nieoficjalnych raport\u00f3w wynika, \u017ce przed wa\u017cnymi rocznicami s\u0142u\u017cby bezpiecze\u0144stwa drastycznie zwi\u0119kszaj\u0105 nadz\u00f3r nad by\u0142ymi wi\u0119\u017aniami i osobami, podejrzewanymi o dzia\u0142alno\u015b\u0107 polityczn\u0105. Z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 ma to zniech\u0119ci\u0107 potencjalnych \u201ewichrzycieli\u201d do podejmowania protest\u00f3w. Nadz\u00f3r taki mo\u017ce te\u017c oznacza\u0107 tymczasowe zatrzymanie.<\/p>\n

Obiektem zainteresowania s\u0142u\u017cb s\u0105 nie tylko byli wi\u0119\u017aniowie polityczni, ale tak\u017ce ich krewni, przyjaciele i znajomi. Policja cz\u0119sto pyta krewnych, co s\u0105dz\u0105 o dzia\u0142alno\u015bci politycznej skazanego. \u201eSzli za mn\u0105, gdy wyp\u0119dza\u0142em stado na pastwisko \u2013 powiedzia\u0142 TIN by\u0142y wi\u0119zie\u0144. \u2013 Udawali, \u017ce poluj\u0105 na antylopy. W tym samym czasie inni kr\u0119cili si\u0119 wok\u00f3\u0142 naszego domu. Pytali, gdzie jestem i co porabiam. Ci\u0105gle mnie obserwowali. Najgorsze s\u0105 pierwsze miesi\u0105ce, jakie\u015b p\u00f3\u0142 roku. Przez ca\u0142y czas nie spuszczaj\u0105 ci\u0119 z oka\u201d.<\/p>\n

Z wielu raport\u00f3w wynika, \u017ce BBP niepokoi krewnych, przyjaci\u00f3\u0142 i s\u0105siad\u00f3w skazanych. By\u0142y wi\u0119zie\u0144 polityczny, kt\u00f3ry mieszka\u0142 w okolicach Lhasy, powiedzia\u0142 TIN, \u017ce zast\u0119pca dyrektora lokalnej prokuratury wielokrotnie przes\u0142uchiwa\u0142 jego s\u0105siad\u00f3w i raz uderzy\u0142 w twarz \u017con\u0119 kolegi.<\/p>\n

Byli zatrzymani<\/p>\n

Wydaje si\u0119, \u017ce w\u0142adze inwigiluj\u0105 wszystkie osoby podejrzewane o dzia\u0142alno\u015b\u0107 polityczn\u0105 oraz ich bliskich. Nic nie wskazuje na to, by by\u0142o to \u015bci\u015ble zwi\u0105zane z okresem pozbawienia praw politycznych. Obowi\u0105zek meldowania si\u0119 na policji nie dotyczy tylko by\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w, kt\u00f3rzy zostali os\u0105dzeni i skazani (co z regu\u0142y obejmuje tak\u017ce kar\u0119 pozbawienia praw politycznych). W podobnej sytuacji znajduj\u0105 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c byli zatrzymani, kt\u00f3rzy nigdy nie stan\u0119li przez s\u0105dem.<\/p>\n

By\u0142ych mnich z tybeta\u0144skiej prefektury autonomicznej w Qinghai, obecnie uchod\u017aca, zosta\u0142 zatrzymany w czerwcu 1995 roku przez policjant\u00f3w, kt\u00f3rzy wkroczyli do jego klasztoru i skonfiskowali notatki duchownych. Zwolniono go po siedmiu miesi\u0105cach, bez procesu, i pozwolono wr\u00f3ci\u0107 do klasztoru, ale bezustanny doz\u00f3r \u201euniemo\u017cliwia\u0142 prowadzenie normalnego \u017cycia\u201d. \u201eKiedy wypuszczali mnie w styczniu 1996 roku, dosta\u0142em list. Powiedzieli, \u017ce tak naprawd\u0119 mnie nie zwalniaj\u0105 i \u017ce b\u0119d\u0119 musia\u0142 stawia\u0107 si\u0119 na ka\u017cde wezwanie. Nie wzywali mnie jednak. Policja powiedzia\u0142a mi, \u017ce mam ich informowa\u0107 i prosi\u0107 o zezwolenie, gdybym chcia\u0142 si\u0119 gdzie\u015b oddali\u0107. Bardzo trudno by\u0142o mi si\u0119 odnale\u017a\u0107 w klasztorze. Ko\u0142o mojej celi zawsze kr\u0119ci\u0142 si\u0119 funkcjonariusz, kt\u00f3ry mnie obserwowa\u0142 i pods\u0142uchiwa\u0142. Kiedy wychodzi\u0142em, robili rewizj\u0119. Wsz\u0119dzie zostawiali \u015blady. Wchodzili jak z\u0142odzieje, tyle \u017ce nic nie kradli. Odwiedzaj\u0105cy mnie krewni nie mogli tego nie dostrzec. Wszyscy byli smutni i przygn\u0119bieni\u201d.<\/p>\n

Cho\u0107 nie postawiono mu \u017cadnych zarzut\u00f3w, \u00f3w mnich podlega\u0142 restrykcjom, obowi\u0105zuj\u0105cym by\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych. Nie by\u0142o po temu \u017cadnych podstaw prawnych \u2013 wystarczy\u0142o podejrzenie w\u0142adz.<\/p>\n

Gro\u017aby i prze\u015bladowania<\/p>\n

Nadz\u00f3r mo\u017ce polega\u0107 na cz\u0119stych wizytach na przyk\u0142ad w miejscu pracy, kt\u00f3re zabieraj\u0105 czas i pot\u0119guj\u0105 parali\u017cuj\u0105cy strach by\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w. \u201eW 1998 i 1999 \u2013 wspomina by\u0142y wi\u0119zie\u0144 z Lhasy \u2013 zacz\u0119li nas nachodzi\u0107 i przes\u0142uchiwa\u0107 przed ka\u017cdym chi\u0144skim \u015bwi\u0119tem. Przewozili do okr\u0119gowego BBP. Na komisariacie ka\u017cdy musia\u0142 opowiedzie\u0107 swoj\u0105 histori\u0119. Od \u00f3smego roku \u017cycia. Przy okazji zdejmowali odciski wszystkich palc\u00f3w i ca\u0142ych d\u0142oni. Robili to wielokrotnie, \u017ceby wyprowadzi\u0107 nas z r\u00f3wnowagi. Gdyby zdarzy\u0142o si\u0119 to raz czy dwa razy, nikt nie zwr\u00f3ci\u0142by na to uwagi. Poniewa\u017c ci\u0105gle si\u0119 powtarza\u0142o, zaczynali\u015bmy si\u0119 ba\u0107 przed ka\u017cdym chi\u0144skim \u015bwi\u0119tem\u201d.<\/p>\n

Inn\u0105 form\u0105 prze\u015bladowa\u0144 s\u0105 kr\u00f3tkie zatrzymania i przes\u0142uchania \u2013 o ka\u017cdej porze dnia i nocy, bez \u017cadnego ostrze\u017cenia, z regu\u0142y przed dra\u017cliwymi rocznicami. Z relacji by\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w wynika, \u017ce otwieraj\u0105 oni list\u0119 podejrzanych o przygotowywanie demonstracji. Wiarygodne \u017ar\u00f3d\u0142o podaje, \u017ce mi\u0119dzy marcem a 23 maja 2001 zatrzymano w Lhasie co najmniej dwunastu Tybeta\u0144czyk\u00f3w w ramach \u201eprewencyjnych\u201d przygotowa\u0144 do obchod\u00f3w pi\u0119\u0107dziesi\u0105tej rocznicy Siedemnastopunktowej Ugody (jedynego dokumentu, podpisanego przez Tybeta\u0144czyk\u00f3w i Chi\u0144czyk\u00f3w, kt\u00f3ry, zdaniem Pekinu, przy\u0142\u0105cza\u0142 do \u201emacierzy\u201d ziemie obecnego Tybeta\u0144skiego Regionu Autonomicznego). Wed\u0142ug nieoficjalnych \u017ar\u00f3de\u0142, przed czterdziest\u0105 rocznic\u0105 Powstania Lhaskiego (10 marca 1999) w stolicy regionu zatrzymano co najmniej 80 os\u00f3b, by zapobiec demonstracjom niepodleg\u0142o\u015bciowym. Wi\u0119ziono je od kilku tygodni do sze\u015bciu, siedmiu miesi\u0119cy.<\/p>\n

Z licznych relacji wynika, \u017ce policja rutynowo grozi by\u0142ym wi\u0119\u017aniom \u015bmierci\u0105 lub \u201esko\u0144czeniem\u201d za kratami. Z posiadanych przez TIN informacji nie wynika, by w\u0142adze chi\u0144skie skaza\u0142y jakiego\u015b Tybeta\u0144czyka na \u015bmier\u0107 za \u201ezagra\u017canie bezpiecze\u0144stwu pa\u0144stwa\u201d lub \u201edzia\u0142alno\u015b\u0107 separatystyczn\u0105\u201d. (Niemniej artyku\u0142 113 kodeksu karnego ChRL, kt\u00f3ry przewiduje kar\u0119 \u015bmierci za \u201ezagra\u017canie bezpiecze\u0144stwu pa\u0144stwa\u201d, by\u0142 stosowany wobec Ujgur\u00f3w z Xinjiangu.) Dla by\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w, kt\u00f3rzy przeszli traum\u0119 wyroku i znajduj\u0105 si\u0119 w bardzo trudnym po\u0142o\u017ceniu, gro\u017aby te s\u0105 jednak najzupe\u0142niej realne. Nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, \u017ce wielu z nich skazano na d\u0142ugoletnie wyroki za udzia\u0142 w symbolicznych, pokojowych protestach, a nast\u0119pnie maltretowano i torturowano w wi\u0119zieniach. Musi to zostawia\u0107 psychiczne \u2013 je\u015bli nie fizyczne \u2013 blizny.<\/p>\n

Wszystko wskazuje na to, \u017ce wielu skazanym grozi si\u0119 ponownym wyrokiem \u2013 za to, co mogliby powiedzie\u0107 \u2013 ju\u017c w chwili zwolnienia. Pewna mniszka, skazana w 1995 roku na cztery lata w Drapczi, powiedzia\u0142a TIN, i\u017c wychodz\u0105c z wi\u0119zienia, us\u0142ysza\u0142a: \u201eNie wolno ci robi\u0107 teraz wielu rzeczy, a przede wszystkim cho\u0107by pisn\u0105\u0107 o tym, co spotka\u0142o ci\u0119 w wi\u0119zieniu. Tw\u00f3j wyrok si\u0119 sko\u0144czy\u0142, ale nadal nie masz praw politycznych. Je\u017celi b\u0119dziesz gada\u0107, dostaniesz wyrok dwa razy wy\u017cszy od poprzedniego\u201d.<\/p>\n

Te akurat gro\u017aby pad\u0142y jeszcze przed protestami, do kt\u00f3rych dosz\u0142o w Drapczi w maju 1998 roku i kt\u00f3re kosztowa\u0142y \u017cycie co najmniej dziewi\u0119ciorga Tybeta\u0144czyk\u00f3w \u2013 w tym pi\u0119ciu mniszek. W\u0142adze zrobi\u0142y wszystko, by informacje o demonstracjach i represjach nie wydosta\u0142y si\u0119 za mury wi\u0119zienia. Cho\u0107 lhaskie Biuro Sprawiedliwo\u015bci poinformowa\u0142o w ko\u0144cu przedstawicieli zachodnich rz\u0105d\u00f3w, \u017ce w Drapczi dosz\u0142o do protestu, polegaj\u0105cego na \u201ewznoszeniu okrzyk\u00f3w\u201d, Chiny nadal zaprzeczaj\u0105, \u017ce by\u0142y ofiary \u015bmiertelne.<\/p>\n

\u201eWprowadzono nadzwyczajne \u015brodki bezpiecze\u0144stwa, by zablokowa\u0107 przep\u0142yw informacji o protestach \u2013 powiedzia\u0142o TIN tybeta\u0144skie \u017ar\u00f3d\u0142o. \u2013 [W lipcu 1998] grozili, \u017ce ka\u017cdy, kto pu\u015bci par\u0119 z g\u0119by, zostanie skazany na \u015bmier\u0107. Kadry czeka\u0142a odpowiedzialno\u015b\u0107 karna\u201d.<\/p>\n

Funkcjonariuszom, kt\u00f3rzy ujawnili prawd\u0119 o majowych protestach, grozi\u0142 \u2013 zapewne zamkni\u0119ty \u2013 proces o zdrad\u0119 tajemnicy pa\u0144stwowej. Za przest\u0119pstwo ujawnienia tajemnicy pa\u0144stwowej organizacji zagranicznej lub cudzoziemcowi kodeks karny przewiduje kar\u0119 do dziesi\u0119ciu lat wi\u0119zienia, a w przypadku \u201eszczeg\u00f3lnie powa\u017cnym\u201d \u2013 do\u017cywocia (artyku\u0142 111). Je\u017celi \u201ezbrodnia\u201d taka wyrz\u0105dza \u201eszczeg\u00f3ln\u0105 krzywd\u0119 pa\u0144stwu i ludowi\u201d, zagro\u017cona jest kar\u0105 \u015bmierci (artyku\u0142 113). Cho\u0107 TIN nie zna przypadku skazania na kar\u0119 \u015bmierci za rozmow\u0119 o sytuacji w wi\u0119zieniu, fakt, i\u017c Tybeta\u0144czycy traktuj\u0105 te gro\u017aby powa\u017cnie, \u015bwiadczy o ich prze\u015bwiadczeniu, \u017ce w\u0142adze s\u0105 zdolne do wszystkiego.<\/p>\n

Wiece edukacji politycznej<\/p>\n

Byli wi\u0119\u017aniowie bywaj\u0105 zmuszani do udzia\u0142u w specjalnych wiecach edukacji politycznej, kt\u00f3re s\u0105 te\u017c \u015brodkiem kontroli, gdy\u017c uczestnicy musz\u0105 odpowiada\u0107 na pytania, dotycz\u0105ce ich obecnej sytuacji. Wed\u0142ug dobrze poinformowanego \u017ar\u00f3d\u0142a, ostatni wiec tego rodzaju odby\u0142 si\u0119 w Lhasie tu\u017c przed przypadaj\u0105c\u0105 23 maja 2001 pi\u0119\u0107dziesi\u0105t\u0105 rocznic\u0105 podpisania Siedemnastopunktowej Ugody. 5 marca 2001 (pi\u0119\u0107 dni przed rocznic\u0105 powstania) podobny wiec zorganizowa\u0142y w\u0142adze miejskie oraz przedstawiciele Departamentu Sprawiedliwo\u015bci TRA i komendantury lhaskich wi\u0119zie\u0144. Byli wi\u0119\u017aniowie i ich krewni musieli uczestniczy\u0107 w obu \u201espotkaniach\u201d. Funkcjonariusze przestrzegali skazanych przed s\u0142uchaniem zagranicznych rozg\u0142o\u015bni i m\u00f3wili, \u017ce nie s\u0105 usatysfakcjonowani ich post\u0119pami w edukacji politycznej. \u201ePowiedzieli by\u0142ym wi\u0119\u017aniom politycznym \u2013 informuje \u017ar\u00f3d\u0142o TIN \u2013 \u017ce korzystaj\u0105c z nowej polityki partii i sprzyjaj\u0105cych okoliczno\u015bci, powinni ca\u0142ym sercem pomaga\u0107, a nie szkodzi\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwu. Kazano im te\u017c walczy\u0107 z elementami antypa\u0144stwowymi\u201d.<\/p>\n

Rzadko s\u0142yszy si\u0119 o podobnych wiecach w innych regionach. \u201eNie przychodzili do mnie, ale organizowali wiece dla mnich\u00f3w, kt\u00f3rych wydalono z klasztor\u00f3w, i by\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w \u2013 powiedzia\u0142 TIN Tybeta\u0144czyk z okr\u0119gu Lhundrup (chi\u0144. Lingzhi), kt\u00f3ry w 1995 roku trafi\u0142 do aresztu Guca jako podejrzany o rozlepianie plakat\u00f3w i ulotek niepodleg\u0142o\u015bciowych. \u2013 W 1996 i pierwszej po\u0142owie 1997 roku by\u0142o ich chyba pi\u0119\u0107 czy sze\u015b\u0107. Prowadzi\u0142o je sze\u015bciu funkcjonariuszy grup roboczych z biura ds. religii, w\u0142adz okr\u0119gu i miasta. Trwa\u0142y ko\u0142o godziny. \u201eEdukowali\u201d i wypytywali, czym si\u0119 zajmujemy, gdzie bywamy itd. Ca\u0142y czas robili notatki\u201d.<\/p>\n

Ograniczanie swobody poruszania si\u0119<\/p>\n

Byli wi\u0119\u017aniowie z regu\u0142y nie mog\u0105 swobodnie podr\u00f3\u017cowa\u0107. Wed\u0142ug kodeksu post\u0119powania karnego z 1997 roku, restrykcje takie nie s\u0105 jednak formalnym elementem kary pozbawienia praw politycznych. Byli wi\u0119\u017aniowie polityczni z TRA i innych region\u00f3w tybeta\u0144skich m\u00f3wili TIN, \u017ce przed wyjazdem musieli najpierw uzyska\u0107 zgod\u0119 so\u0142tysa, a nast\u0119pnie aprobat\u0119 w\u0142adz okr\u0119gu. Pytano ich, gdzie jad\u0105 i jak d\u0142ugo zamierzaj\u0105 tam przebywa\u0107.<\/p>\n

\u201eW 1998 roku chcia\u0142em pojecha\u0107 na operacj\u0119 do […] \u2013 m\u00f3wi \u017ar\u00f3d\u0142o TIN. \u2013 Musia\u0142em uzyska\u0107 zezwolenie wydzia\u0142u bezpiecze\u0144stwa BBP. Kiedy si\u0119 po nie zg\u0142osi\u0142em, zadawali mi mn\u00f3stwo bezsensownych pyta\u0144, np. o autobus, kt\u00f3rym zamierzam wraca\u0107. Po prostu nie mog\u0142em na nie odpowiedzie\u0107. Odes\u0142ali mnie do domu, zmuszaj\u0105c do od\u0142o\u017cenia operacji oka. Po dziesi\u0119ciu dniach powiedzieli mi, \u017ce mog\u0119 jecha\u0107\u201d.<\/p>\n

Kiedy w\u0142adze obawiaj\u0105 si\u0119 protest\u00f3w, restrykcje bywaj\u0105 jeszcze surowsze. Tak by\u0142o w 1999 \u2013 roku okr\u0105g\u0142ych rocznic. By\u0142y wi\u0119zie\u0144 z Qinghai, kt\u00f3ry uzyska\u0142 zgod\u0119 na podj\u0119cie pracy w Lhasie i odwiedzi\u0142 rodzinne strony na pocz\u0105tku 1999, dowiedzia\u0142 si\u0119 potem, \u017ce dos\u0142ownie min\u0105\u0142 si\u0119 z funkcjonariuszami BBP, kt\u00f3rzy przez cztery dni wypytywali s\u0105siad\u00f3w i krewnych o jego przyjazd. W pa\u017adzierniku \u2013 pi\u0119\u0107dziesi\u0105ta rocznica utworzenia ChRL \u2013 byli wi\u0119\u017aniowie z Lhasy w\u0142a\u015bciwie nie mogli wychodzi\u0107 na ulic\u0119. \u201eCa\u0142y czas siedzia\u0142em w domu \u2013 powiedzia\u0142 TIN by\u0142y wi\u0119zie\u0144, kt\u00f3ry zosta\u0142 zwolniony w po\u0142owie sierpnia 1999 i obecnie przebywa za granic\u0105. \u2013 Wszystko przez chi\u0144sk\u0105 rocznic\u0119 z 1 pa\u017adziernika. W mie\u015bcie roi\u0142o si\u0119 od policjant\u00f3w, kt\u00f3rzy mieli nasze zdj\u0119cia. Nie mogli\u015bmy wychodzi\u0107. Przez dwa miesi\u0105ce nie pr\u00f3bowa\u0142em nawet wyjrze\u0107 za drzwi\u201d.<\/p>\n

Niekt\u00f3rzy funkcjonariusze okazuj\u0105 jednak by\u0142ym wi\u0119\u017aniom zdumiewaj\u0105c\u0105 \u017cyczliwo\u015b\u0107, ryzykuj\u0105c, jak si\u0119 wydaje, w\u0142asnymi posadami.<\/p>\n

Ograniczanie swobody poruszania si\u0119 by\u0142ych zatrzymanych<\/p>\n

Byli zatrzymani, kt\u00f3rzy musieli ubiega\u0107 si\u0119 o zgod\u0119 na opuszczenie rodzinnych stron, informowali TIN o podobnych restrykcjach. \u201eWr\u00f3ci\u0142em [do domu] nast\u0119pnego ranka \u2013 m\u00f3wi mnich, kt\u00f3ry sp\u0119dzi\u0142 pi\u0119\u0107 miesi\u0119cy w areszcie \u015bledczym Guca, rozchorowa\u0142 si\u0119 i zosta\u0142 zwolniony bez postawienia zarzut\u00f3w. \u2013 Kazali mi przyprowadzi\u0107 kogo\u015b, kto za mnie por\u0119czy, i so\u0142tysa. Us\u0142ysza\u0142em, \u017ce zosta\u0142em zwolniony. Przyj\u0119li moje zapewnienia, \u017ce nie rzuca\u0142em kamieniami. Podkre\u015blali, \u017ce przede wszystkim sz\u0142o o tybeta\u0144sk\u0105 flag\u0119. Skoro si\u0119 pochorowa\u0142em, mog\u0119 siedzie\u0107 w domu i szuka\u0107 pomocy lekarza. Ostrzegali, \u017ce je\u015bli dopuszcz\u0119 si\u0119 czego\u015b takiego w przysz\u0142o\u015bci, zostan\u0119 ukarany z ca\u0142\u0105 surowo\u015bci\u0105. Powiedzieli, \u017ce przez rok nie wolno mi wyje\u017cd\u017ca\u0107. Gdyby by\u0142a taka konieczno\u015b\u0107, mia\u0142em si\u0119 stawi\u0107 w administracji okr\u0119gu z rekomendacj\u0105 bezpo\u015brednich prze\u0142o\u017conych. Bez tego nie mog\u0142em si\u0119 nigdzie ruszy\u0107. Powiedzieli mi te\u017c, \u017ce nie mog\u0119 si\u0119 kontaktowa\u0107 z klasztorem ani z lud\u017ami\u201d.<\/p>\n

Podobne restrykcje na\u0142o\u017cono na mnicha, kt\u00f3rego zatrzymano za stawianie oporu grupie roboczej i pr\u00f3b\u0119 ucieczki do Indii. \u201eObawiaj\u0105c si\u0119, \u017ce zostanie aresztowany za pysk\u00f3wki z cz\u0142onkami grupy roboczej, kt\u00f3ra prowadzi\u0142a w klasztorze edukacj\u0119 patriotyczn\u0105, rodzice postanowili wys\u0142a\u0107 go do Indii \u2013 powiedzia\u0142a TIN jego siostra. \u2013 Niestety, ucieczka si\u0119 nie powiod\u0142a i trafi\u0142 do aresztu w Szigace, gdzie by\u0142 przes\u0142uchiwany. Nie przyzna\u0142 si\u0119 do niczego i po kilku dniach zosta\u0142 zwolniony. Tyle \u017ce grupa robocza donios\u0142a ju\u017c o nim policji. Ci z komisariatu zabronili mu wyje\u017cd\u017ca\u0107. Gdyby chcia\u0142, mia\u0142 prosi\u0107 ich o pozwolenie\u201d.<\/p>\n

Warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce restrykcje takie nak\u0142ada si\u0119 nie tylko na by\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w i zatrzymanych, ale r\u00f3wnie\u017c na mnich\u00f3w i mniszki z wielu klasztor\u00f3w. 1 lutego 1999 w\u0142adze Lhasy zarz\u0105dzi\u0142y, \u017ce ka\u017cdy mnich, kt\u00f3ry zamierza prowadzi\u0107 \u201edzia\u0142alno\u015b\u0107 religijn\u0105\u201d poza swoim klasztorem, musi uzyska\u0107 \u201ecertyfikat personelu religijnego\u201d oraz \u201episemn\u0105 zgod\u0119 zarz\u0105du miejsca uprawiania dzia\u0142alno\u015bci religijnej\u201d. Egzekwowanie tych przepis\u00f3w pozwoli\u0142oby na kontrolowanie wszystkich ceremonii religijnych za murami klasztor\u00f3w. Artyku\u0142 18 Regulaminu klasztoru Kardze (chi\u0144. Ganzi) w Tybeta\u0144skiej Prefekturze Autonomicznej Kardze prowincji Sichuan stanowi: \u201eMnisi, kt\u00f3rzy pragn\u0105 opu\u015bci\u0107 \u015bwi\u0105tyni\u0119 poza wyznaczonymi dniami wolnymi, musz\u0105 uzyska\u0107 zgod\u0119 zarz\u0105du i pisemne zezwolenie, bez kt\u00f3rego nie wolno opuszcza\u0107 klasztoru\u201d.<\/p>\n

W\u0142adze s\u0105 tak podejrzliwe, \u017ce usi\u0142uj\u0105 kontrolowa\u0107 ruchy i poczynania nawet tych mnich\u00f3w i mniszek, kt\u00f3rzy nie mieli nic wsp\u00f3lnego z jak\u0105kolwiek dzia\u0142alno\u015bci\u0105 polityczn\u0105.<\/p>\n

Podstawy prawne<\/p>\n

Artyku\u0142 14 Tymczasowych Przepis\u00f3w TRA w sprawie Wszechstronnego Kierowania Bezpiecze\u0144stwem Publicznym (przyj\u0119tych na dziesi\u0105tym posiedzeniu Sta\u0142ego Komitetu Zgromadzenia Przedstawicieli Ludowych TRA) stanowi: \u201eDepartamenty bezpiecze\u0144stwa publicznego odpowiadaj\u0105 za kontrolowanie, nadzorowanie i reformowanie os\u00f3b inwigilowanych, korzystaj\u0105cych z zawieszenia wykonania wyroku, zwolnionych warunkowo lub ze wzgl\u0119d\u00f3w zdrowotnych. Lokalne komitety wiejskie lub dzielnicowe, kt\u00f3rym podlegaj\u0105 wy\u017cej wymienieni, b\u0119d\u0105 wsp\u00f3\u0142pracowa\u0107 z prokuratur\u0105 ludow\u0105, kt\u00f3ra b\u0119dzie sprawdza\u0107 i nadzorowa\u0107 ich prac\u0119\u201d.<\/p>\n

Nie istnieje \u017cadna definicja \u201eosoby inwigilowanej\u201d, nie wiadomo wi\u0119c kim s\u0105 \u201einwigilowani\u201d i \u201einwigiluj\u0105cy\u201d.<\/p>\n

Artyku\u0142 54 kodeksu karnego, dotycz\u0105cy pozbawienia praw politycznych, nie m\u00f3wi o ograniczaniu swobody poruszania si\u0119 by\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w ani, tym bardziej, by\u0142ych zatrzymanych, kt\u00f3rym nie postawiono \u017cadnych zarzut\u00f3w. Artyku\u0142 58 stanowi, \u017ce osoba pozbawiona praw politycznych \u201eb\u0119dzie (…) poddana nadzorowi\u201d, kt\u00f3rego nie zdefiniowano. Z praktyki wynika, \u017ce obejmuje on obowi\u0105zek meldowania si\u0119 i inwigilacj\u0119, kt\u00f3r\u0105 prowadzi policja lub inne organy bezpiecze\u0144stwa.<\/p>\n

W kodeksie karnym s\u0105 jednak przepisy (Rozdzia\u0142 III: Kary, Cz\u0119\u015b\u0107 I: Rodzaje kar), kt\u00f3re oddaj\u0105 do\u015bwiadczenia by\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w. Wedle tych artyku\u0142\u00f3w, \u201ekontrola\u201d jest jedn\u0105 z kar i nale\u017cy do tej samej kategorii co \u201ekara wi\u0119zienia\u201d; nie nazywa si\u0119 jej kar\u0105 \u201edodatkow\u0105\u201d ani \u201e\u015brodkiem\u201d stosowanym po zwolnieniu. S\u0105d mo\u017ce skaza\u0107 na \u201ekontrol\u0119\u201d na okres od trzech miesi\u0119cy do dw\u00f3ch lat. W tym czasie \u201ekontrolowany\u201d musi \u201epodda\u0107 si\u0119 nadzorowi\u201d, \u201emeldowa\u0107 o swoich dzia\u0142aniach zgodnie z wymaganiami sprawuj\u0105cego kontrol\u0119 organu\u201d (tzn. odpowiedniej kom\u00f3rki BBP) oraz \u201emeldowa\u0107 i uzyska\u0107 zgod\u0119 sprawuj\u0105cego kontrol\u0119 organu na zmian\u0119 miejsca zamieszkania b\u0105d\u017a wyjazd z miasta lub okr\u0119gu\u201d. Kar\u0119 t\u0119 wymierza si\u0119 najwyra\u017aniej za przest\u0119pstwa l\u017cejsze, gdy\u017c jej wymiar nie przekracza dw\u00f3ch lat. Wydaje si\u0119, \u017ce byli wi\u0119\u017aniowie i zatrzymani de facto do\u015bwiadczaj\u0105 tej w\u0142a\u015bnie kary, tyle \u017ce bez \u017cadnych limit\u00f3w czasowych. TIN nie zna przypadku formalnego skazania na \u201ekontrol\u0119\u201d by\u0142ego wi\u0119\u017ania ani zatrzymanego (ci ostatni w og\u00f3le nie staj\u0105 przecie\u017c przed s\u0105dem).<\/p>\n

Nale\u017cy wspomnie\u0107 tu r\u00f3wnie\u017c o dw\u00f3ch artyku\u0142ach Konstytucji ChRL. Artyku\u0142 51 stanowi, \u017ce obywatele ChRL \u201ekorzystaj\u0105c z wolno\u015bci i praw, nie mog\u0105 szkodzi\u0107 interesom pa\u0144stwa\u201d, a artyku\u0142 54 nak\u0142ada na nich obowi\u0105zek \u201estrze\u017cenia bezpiecze\u0144stwa, honoru i interes\u00f3w macierzy; nie wolno im pope\u0142nia\u0107 czyn\u00f3w, kt\u00f3re mog\u0142yby szkodzi\u0107 bezpiecze\u0144stwu, honorowi lub interesom macierzy\u201d. Konstytucyjne prawa i wolno\u015bci s\u0105 wi\u0119c w ChRL \u015bci\u015ble podporz\u0105dkowane interesom pa\u0144stwa. Pa\u0144stwa, przyznaj\u0105cego niezwyk\u0142e uprawnienia policji (maj\u0105cej strzec bezpiecze\u0144stwa i porz\u0105dku publicznego) i nie posiadaj\u0105cego niezale\u017cnych s\u0105d\u00f3w, kt\u00f3re mog\u0142yby okre\u015bli\u0107 granice w\u0142adzy policji i precyzyjnie zdefiniowa\u0107 interesy pa\u0144stwa.<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

Restrykcje wobec duchownych<\/strong><\/p>\n

Kiedy mnie zwalniali, funkcjonariusze z Drapczi m\u00f3wili: \u201eJeste\u015b nadal wi\u0119\u017aniem. Na dwa lata odebrano ci prawa polityczne. Nie wolno ci robi\u0107 ani m\u00f3wi\u0107 wielu rzeczy. Jak b\u0119dziesz gada\u0107, wr\u00f3cisz do wi\u0119zienia. Nie masz \u017cadnych praw. Nie mo\u017cesz wr\u00f3ci\u0107 do klasztoru ani zamkn\u0105\u0107 w pustelni. Nie wolno ci si\u0119 nigdzie ruszy\u0107 bez zezwolenia z okr\u0119gu i z miasta. Je\u017celi chcesz i\u015b\u0107 do szpitala, musisz mie\u0107 przepustk\u0119\u201d. Tak mi powiedzieli<\/em>.<\/p>\n

Mniszka, kt\u00f3r\u0105 zwolniono z Drapczi w 2000 roku<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

W latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych mnisi i mniszki, kt\u00f3rych skazano za przest\u0119pstwa polityczne, nie mogli wraca\u0107 do macierzystych klasztor\u00f3w ani wst\u0119powa\u0107 do innych instytucji monastycznych. Wielu otrzyma\u0142o formalne zakazy; inni nie potrafili odnale\u017a\u0107 si\u0119 w klasztorach z powodu politycznej presji. W takiej sytuacji znajduje si\u0119 dwie trzecie by\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w. Z danych TIN wynika, \u017ce na pocz\u0105tku 2001 mnisi i mniszki stanowili 74 procent 266 znanych wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych; w latach 1987-2001 odsetek ten wynosi\u0142 oko\u0142o 68 procent. W\u0142adze widz\u0105 w klasztorach \u017ar\u00f3d\u0142o potencjalnych protest\u00f3w i robi\u0105 wszystko, by zaanga\u017cowani politycznie duchowni nie tworzyli grup oporu. W przesz\u0142o\u015bci klasztory przymyka\u0142y oko na \u201enieoficjalnych\u201d mnich\u00f3w, ale w ostatnich latach sta\u0142o si\u0119 to zbyt ryzykowne.<\/p>\n

Niemo\u017cno\u015b\u0107 powrotu do klasztoru jest dla zwalnianych z wi\u0119zie\u0144 duchownych spo\u0142eczn\u0105, finansow\u0105 i psychologiczn\u0105 katastrof\u0105. Zamykaj\u0105c przed nimi klasztory, odbiera si\u0119 im kontakt z nauczycielami, przyjaci\u00f3\u0142mi, grup\u0105 spo\u0142eczn\u0105 i \u017ar\u00f3d\u0142em utrzymania. Cho\u0107 byli wi\u0119\u017aniowie kontynuuj\u0105 w domach studia i praktyk\u0119 duchow\u0105, z pewno\u015bci\u0105 nie mog\u0105 si\u0119 im po\u015bwi\u0119ci\u0107 tak, jak w klasztorze, u boku nauczyciela. Niezale\u017cnie od tego, czy wr\u00f3c\u0105 w rodzinne strony czy pozostan\u0105 w Lhasie, musz\u0105 znale\u017a\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142o utrzymania. Konieczno\u015b\u0107 podj\u0119cia pracy uniemo\u017cliwia kontynuowanie pe\u0142nych studi\u00f3w religijnych. Stres i ci\u0105g\u0142a inwigilacja (cz\u0119sto r\u00f3wnie\u017c prze\u015bladowania) przywodz\u0105 wielu duchownych do przekonania, \u017ce w takich warunkach nie utrzymaj\u0105 zakonnych \u015blubowa\u0144, i ka\u017c\u0105 im szuka\u0107 innych rozwi\u0105za\u0144. Niekt\u00f3rzy rezygnuj\u0105 z powo\u0142ania, inni uciekaj\u0105 do klasztor\u00f3w w Indiach, Nepalu itd.<\/p>\n

Wydaje si\u0119, \u017ce restrykcje, uniemo\u017cliwiaj\u0105ce zwalnianym z wi\u0119zie\u0144 duchownym powr\u00f3t do klasztor\u00f3w, by\u0142y jednym ze skutk\u00f3w ubocznych fali politycznych protest\u00f3w i niepokoj\u00f3w z ko\u0144ca lat osiemdziesi\u0105tych. Walk\u0119 z religijno\u015bci\u0105 Tybeta\u0144czyk\u00f3w rozpocz\u0119to w 1959 roku. W po\u0142owie lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych zamkni\u0119ta by\u0142a ju\u017c wi\u0119kszo\u015b\u0107 klasztor\u00f3w; reszt\u0119 zburzono na pocz\u0105tku lat siedemdziesi\u0105tych, zakazuj\u0105c jednocze\u015bnie wszelkich praktyk religijnych. Polityk\u0119 wobec religii z\u0142agodzono dopiero na pocz\u0105tku lat osiemdziesi\u0105tych. Tybeta\u0144czycy mogli zn\u00f3w praktykowa\u0107, przywdziewa\u0107 zakonne szaty i odbudowywa\u0107 g\u0142\u00f3wne klasztory. W 1986 roku Chi\u0144czycy zacz\u0119li mie\u0107 problemy z rosn\u0105c\u0105 liczb\u0105 duchownych i instytucji religijnych; sta\u0142o si\u0119 jasne, \u017ce Tybeta\u0144czycy nie zamierzaj\u0105 zaakceptowa\u0107 oficjalnych granic odzyskanych swob\u00f3d religijnych. Od ko\u0144ca 1987 do pierwszych miesi\u0119cy 1989 roku przez Lhas\u0119 przetacza\u0142y si\u0119 pot\u0119\u017cne manifestacje, w kt\u00f3rych uczestniczy\u0142o wielu mnich\u00f3w i mniszek. Demonstranci trafiali za kraty, a w\u0142adze pracowa\u0142y nad now\u0105 strategi\u0105 walki z protestami. Jej elementem by\u0142o zamkni\u0119cie klasztor\u00f3w przed zwalnianymi z wi\u0119zie\u0144 duchownymi.<\/p>\n

Po zwolnieniu<\/p>\n

W\u0142adze zwi\u0119kszy\u0142y kontrol\u0119 nad buntowniczymi mnichami i mniszkami w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych. Na pocz\u0105tku dekady niekt\u00f3rym wi\u0119\u017aniom zezwalano na powr\u00f3t do klasztor\u00f3w. Palden Gjaco, zwolniony z Drapczi w sierpniu 1992, wspomina, \u017ce komendantura poinformowa\u0142a go, i\u017c zgodzi si\u0119 na jego powr\u00f3t do klasztoru Drepung, o ile uzyska zgod\u0119 Biura ds. Religii i zarz\u0105du \u015bwi\u0105tyni3<\/a><\/sup>. Z danych TIN wynika, \u017ce w po\u0142owie lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych przypadki takie by\u0142y ju\u017c niezwykle rzadkie. Zacie\u015bniaj\u0105ca si\u0119 sie\u0107 kontroli praktycznie uniemo\u017cliwia\u0142a zwalnianym z wi\u0119zie\u0144 duchownym z TRA powr\u00f3t do klasztoru. Sk\u0105po\u015b\u0107 relacji spoza TRA uniemo\u017cliwia wiarygodn\u0105 ocen\u0119 strategii w\u0142adz w innych regionach tybeta\u0144skich.<\/p>\n

Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce wielu Tybeta\u0144czyk\u00f3w, kt\u00f3rych skazano za przest\u0119pstwa polityczne, pragnie po zwolnieniu wr\u00f3ci\u0107 do zakonnego \u017cycia. W\u0142adze nie przyznaj\u0105 jednak by\u0142ym wi\u0119\u017aniom statusu \u201epersonelu religijnego\u201d, a to oznacza, \u017ce nie mog\u0105 oni przebywa\u0107 w klasztorach. Co wi\u0119cej, wielu musi wraca\u0107 do rodzinnych dom\u00f3w, kt\u00f3re cz\u0119sto le\u017c\u0105 daleko od macierzystych instytucji monastycznych. Nawet je\u015bli skazany przerejestrowa\u0142 wcze\u015bniej swoje \u201ezezwolenie na pobyt\u201d (tyb. themtho<\/em>; chi\u0144. hukou<\/em>) z rodzinnej miejscowo\u015bci na klasztor, dokument ten przesy\u0142a si\u0119 do zak\u0142adu karnego, a po zwolnieniu \u2013 do miejsca urodzenia. (W praktyce wielu mnich\u00f3w nie przerejestrowuje zezwole\u0144, by w\u0142adze nie skonfiskowa\u0142y nale\u017cnej im ziemi w rodzinnych wioskach.)<\/p>\n

Wi\u0119kszo\u015b\u0107 duchownych pr\u00f3buje wr\u00f3ci\u0107 do swoich klasztor\u00f3w. \u201eCz\u0142owiek, kt\u00f3ry wydawa\u0142 mi dokumenty, o\u015bwiadczy\u0142, \u017ce nie mog\u0119 wr\u00f3ci\u0107 do klasztoru \u2013 powiedzia\u0142 TIN mnich z prefektury Lhoka (chi\u0144. Shannan) TRA, kt\u00f3rego zwolniono z wi\u0119zienia w 1997 roku. \u2013 Dotyczy\u0142o to wszystkich wi\u0119\u017ani\u00f3w. Gdyby\u015bmy wr\u00f3cili, ukaraliby tych, kt\u00f3rzy pozwolili nam zosta\u0107. Rodzina pyta\u0142a w klasztorze, czy pozwol\u0105 mi wr\u00f3ci\u0107, sam te\u017c poszed\u0142em do nauczyciela i spyta\u0142em, czy mog\u0119 zosta\u0107. Powiedzia\u0142, \u017ce to wykluczone\u201d.<\/p>\n

Inny mnich, kt\u00f3rego w 1996 skazano na rok wi\u0119zienia za \u201eszerzenie propagandy kontrrewolucyjnej\u201d, narazi\u0142 si\u0119 na dodatkowe k\u0142opoty, apeluj\u0105c do w\u0142adz lokalnych. \u201eKiedy mnie wypu\u015bcili, pojecha\u0142em do rodzic\u00f3w \u2013 powiedzia\u0142 TIN \u2013 a potem poruszy\u0142em niebo i ziemi\u0119, by wr\u00f3ci\u0107 do klasztoru. Powiedzieli mi, \u017ce jako kontrrewolucjonista nie mog\u0119 by\u0107 mnichem, nosi\u0107 zakonnych szat, swobodnie podr\u00f3\u017cowa\u0107 itd. Zabronili mi nawet je\u017cd\u017cenia do Lhasy. Zwr\u00f3ci\u0142em si\u0119 do prze\u0142o\u017conego lokalnego BBP. To samo. Jako kontrrewolucjonista nie mog\u0142em nosi\u0107 zakonnych szat przez cztery czy pi\u0119\u0107 lat, odprawia\u0107 pud\u017c [rytua\u0142\u00f3w religijnych] w domach prywatnych, wchodzi\u0107 na teren klasztoru bez specjalnego zezwolenia itp. Chiny gwarantuj\u0105 wolno\u015b\u0107 religii \u2013 odpar\u0142em \u2013 i prosz\u0119, by mi j\u0105 zwr\u00f3ci\u0107. Powiedzieli, \u017cebym si\u0119 do nich zg\u0142osi\u0142 za jakie\u015b pi\u0119\u0107 lat, a wtedy rozwa\u017c\u0105 moje podanie. Chcieli mnie sko\u0144czy\u0107 jako mnicha. Gdybym przez te cztery czy pi\u0119\u0107 lat mia\u0142 \u017cy\u0107 \u015bwieckim \u017cyciem, m\u00f3g\u0142bym przecie\u017c z\u0142ama\u0107 moje \u015blubowania\u201d.<\/p>\n

Okres oczekiwania na ewentualn\u0105 zgod\u0119 na powr\u00f3t do klasztoru \u2013 o ile, oczywi\u015bcie, w\u0142adze nie znalaz\u0142yby \u017cadnych przeciwwskaza\u0144 \u2013 wydaje si\u0119 zupe\u0142nie p\u0142ynny. Mnich odni\u00f3s\u0142 wra\u017cenie, \u017ce w\u0142adzom chodzi\u0142o tylko o to, by zrezygnowa\u0142 z powo\u0142ania.<\/p>\n

Inne \u017ar\u00f3d\u0142o, mnich z ma\u0142ego klasztoru szko\u0142y kagju w prefekturze Lhoka, twierdzi, \u017ce urz\u0119dnicy, kt\u00f3rzy pr\u00f3buj\u0105 pomaga\u0107 by\u0142ym wi\u0119\u017aniom, nara\u017caj\u0105 si\u0119 na k\u0142opoty: \u201ePo zwolnieniu [na pocz\u0105tku 1995] liczy\u0142em na to, b\u0119d\u0119 m\u00f3g\u0142 by\u0107 mnichem. Pr\u00f3bowa\u0142em kontynuowa\u0107 studia w Sera, Gandenie i Drepungu. Nie mo\u017cna tam jednak zosta\u0107 bez rekomendacji lokalnego departamentu religii. (…) Pr\u00f3bowa\u0142em w mojej prefekturze, ale okaza\u0142o si\u0119 to bardzo trudne. Zna\u0142em wysoko postawionych urz\u0119dnik\u00f3w, ale strasznie si\u0119 bali, bo by\u0142em po wyroku. Gdyby mi pomogli, mieliby problemy\u201d.<\/p>\n

Nieliczni, kt\u00f3rym udaje si\u0119 wr\u00f3ci\u0107 do klasztor\u00f3w, s\u0105 bezustannie inwigilowani i nara\u017ceni na wydalenie. Mnich z klasztoru w prowincji Qinghai, kt\u00f3remu pozwolono wr\u00f3ci\u0107 do \u015bwi\u0105tyni po odbyciu wyroku, uciek\u0142 z Tybetu na wie\u015b\u0107, \u201e\u017ce maj\u0105 mnie znowu wezwa\u0107 na przes\u0142uchanie\u201d. By\u0142 przekonany, \u017ce nawet gdyby nie odebrano mu praw politycznych, \u201eci\u0105gle prowadziliby dochodzenie\u201d. Inny mnich z jednego z najwi\u0119kszych klasztor\u00f3w w TRA, kt\u00f3rego aresztowano za udzia\u0142 w demonstracji w Lhasie w 1988, powiedzia\u0142 TIN, \u017ce pozwolono mu wr\u00f3ci\u0107 do klasztoru w 1994 roku. Zgod\u0119 Komitetu Demokratycznego Zarz\u0105dzania wyjedna\u0142 Rinpocze [inkarnowany lama], uwa\u017caj\u0105cy go za \u201ebardzo zdolnego ucznia, kt\u00f3ry powinien kontynuowa\u0107 studia i [monastyczne] debaty\u201d. Po \u015bmierci Rinpocze w 1999 roku grupa robocza kaza\u0142a mu jednak natychmiast opu\u015bci\u0107 klasztor. Nic nie wskazuje na to, by w gr\u0119 wchodzi\u0142y inne czynniki \u2013 dziewi\u0119\u0107 lat po zwolnieniu z wi\u0119zienia \u00f3w mnich nadal budzi\u0142 podejrzliwo\u015b\u0107 w\u0142adz. Gdy zabrak\u0142o protektora, musia\u0142 odej\u015b\u0107 ze \u015bwi\u0105tyni.<\/p>\n

Wszystko wskazuje na to, \u017ce zwalniani z wi\u0119zie\u0144 duchowni post\u0119puj\u0105 bardziej racjonalnie, nie zabiegaj\u0105c o oficjalne zezwolenie, lecz szukaj\u0105c bardziej \u201edyskretnych\u201d rozwi\u0105za\u0144. Niekt\u00f3rzy byli wi\u0119\u017aniowie twierdz\u0105, i\u017c m\u00f3wiono im, \u017ce mog\u0105 studiowa\u0107, ale nie mieszka\u0107 w klasztorach. \u201eJak mnie wypu\u015bcili, wr\u00f3ci\u0142em do klasztoru \u2013 powiedzia\u0142 TIN mnich z TRA, kt\u00f3ry sp\u0119dzi\u0142 dwa lata w areszcie \u015bledczym Guca. \u2013 Wcze\u015bniej og\u0142osili, \u017ce wi\u0119\u017aniowie i ci, co byli w Indiach, nie b\u0119d\u0105 przyjmowani do klasztor\u00f3w. W \u015bwi\u0105tyni us\u0142ysza\u0142em, \u017ce nie wolno mnie przyj\u0105\u0107, ale mog\u0119, kiedy chc\u0119, przychodzi\u0107 si\u0119 uczy\u0107. Przez pewien czas pracowa\u0142em w Lhasie, ale potem rodzice powiedzieli, \u017ce powinienem wr\u00f3ci\u0107 do domu. Pos\u0142ucha\u0142em. Przez pewien czas nie wychyla\u0142em nosa za pr\u00f3g, ale p\u00f3\u017aniej zacz\u0105\u0142em czyta\u0107 po domach [religijne] ksi\u0119gi i odprawia\u0107 rytua\u0142y. Sp\u0119dza\u0142em te\u017c wiele czasu w klasztorze, ale oficjalnie nie by\u0142em mnichem\u201d.<\/p>\n

Nie wiadomo, czy \u00f3w mnich odprawia\u0142 rytua\u0142y \u201eoficjalnie\u201d. Inni byli wi\u0119\u017aniowie twierdz\u0105, i\u017c kategorycznie zakazywano im takich praktyk. W\u0142adzom trudniej jednak monitorowa\u0107 domy prywatne ni\u017c instytucje monastyczne.<\/p>\n

Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce byli wi\u0119\u017aniowie staraj\u0105 si\u0119 unika\u0107 wi\u0119kszych zgromadze\u0144 \u2013 np. uroczysto\u015bci religijnych \u2013 gdy\u017c zdaj\u0105 sobie spraw\u0119, i\u017c w razie jakichkolwiek niepokoj\u00f3w automatycznie znajd\u0105 si\u0119 na szczycie listy podejrzanych. Przera\u017ceni konsekwencjami, jakie mog\u0105 spa\u015b\u0107 na nich samych i najbli\u017cszych krewnych, narzucaj\u0105 sobie dodatkowe \u201erestrykcje\u201d.<\/p>\n

Zatrzymani, kt\u00f3rym nie postawiono \u017cadnych zarzut\u00f3w<\/p>\n

Zakaz powrotu do klasztoru obowi\u0105zuje nie tylko by\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w i osoby formalnie pozbawione praw politycznych, ale i zatrzymanych oraz duchownych, kt\u00f3rzy byli w Indiach, gdy\u017c ludzie ci wzbudzaj\u0105 podejrzliwo\u015b\u0107 w\u0142adz, nawet je\u015bli nie maj\u0105 \u017cadnej \u201eprzesz\u0142o\u015bci politycznej\u201d.<\/p>\n

Mnich z klasztoru Dunphu Czoekhor w okr\u0119gu Gongkar (chi\u0144. Gong\u2019ga) prefektury Lhoka sp\u0119dzi\u0142 miesi\u0105c w areszcie \u015bledczym BBP Cethang, gdy\u017c w 1997 roku odm\u00f3wi\u0142 podpisania dokumentu pot\u0119piaj\u0105cego Dalajlam\u0119. \u201eKiedy mnie wypuszczali, dosta\u0142em za\u015bwiadczenie \u2013 powiedzia\u0142 TIN. \u2013 Drugi dokument wys\u0142ano do w\u0142adz okr\u0119gu, kt\u00f3re kaza\u0142y mnie obserwowa\u0107. Funkcjonariusze z aresztu powiedzieli mi, \u017ce nie mog\u0119 wr\u00f3ci\u0107 do klasztoru ani nosi\u0107 szat\u201d.<\/p>\n

Wielu zatrzymanych nie pr\u00f3buje nawet wraca\u0107 do klasztor\u00f3w, uznaj\u0105c \u017ce nie ma na to szans lub nie chc\u0105c nara\u017ca\u0107 innych. Mniszk\u0119 z klasztoru w regionie Gjance, kt\u00f3ra uczestniczy\u0142a w wielu masowych protestach w 1989 roku, przes\u0142uchiwano przez tydzie\u0144 w Szigace. Zosta\u0142a zwolniona, ale przez trzy lata musia\u0142a meldowa\u0107 si\u0119 na komisariacie i nie mog\u0142a odprawia\u0107 rytua\u0142\u00f3w w prywatnych domach. Pytana przez TIN, czy pr\u00f3bowa\u0142a wr\u00f3ci\u0107 do klasztoru, odpar\u0142a: \u201eNie. I tak by si\u0119 nie zgodzili. Ja naprawd\u0119 kocham m\u00f3j klasztor, ale zdawa\u0142am sobie spraw\u0119, \u017ce nie ma dla mnie powrotu. Nie chcia\u0142am stawia\u0107 w trudnej sytuacji innych mniszek. Wiedzia\u0142am, \u017ce wracaj\u0105c, przysporz\u0119 im tylko problem\u00f3w. To by\u0142a sprawa polityczna \u2013 \u017cadnych szans na powr\u00f3t\u201d.<\/p>\n

Ci, kt\u00f3rym udaje si\u0119 wr\u00f3ci\u0107, czuj\u0105, \u017ce nie mog\u0105 zosta\u0107. \u201ePrzed zatrzymaniem mieszka\u0142em w klasztorze \u2013 wspomina mnich, kt\u00f3ry w 1998 roku sp\u0119dzi\u0142 sze\u015b\u0107 miesi\u0119cy w areszcie za posiadanie ulotki politycznej. \u2013 Wr\u00f3ci\u0142em do klasztoru, ale lama powiedzia\u0142 mi, \u017ce musz\u0119 odej\u015b\u0107. Odpar\u0142em, \u017ce mam tu izb\u0119, kt\u00f3r\u0105 zbudowa\u0142em w\u0142asnymi r\u0119koma, i \u017ce b\u0119d\u0119 w niej mieszka\u0107. Lama powt\u00f3rzy\u0142, \u017ce nic to nie zmienia. Wtedy pokaza\u0142em mu moje themtho [zezwolenie na pobyt] i zapyta\u0142em, gdzie mam mieszka\u0107, je\u015bli nie w miejscu zameldowania. Nie odpowiedzia\u0142\u201d. \u00d3w mnich sp\u0119dzi\u0142 w klasztorze jeszcze pi\u0119tna\u015bcie dni, odmawiaj\u0105c udzia\u0142u w sesjach edukacji patriotycznej. Potem uciek\u0142 za granic\u0119.<\/p>\n

Kwestie proceduralne<\/p>\n

K\u0142opoty z powracaniem do instytucji monastycznych nasilaj\u0105 si\u0119 od ko\u0144ca lat osiemdziesi\u0105tych. Procedura formalnego przyjmowania do klasztor\u00f3w pozwala obecnie w\u0142adzom lokalnym, s\u0142u\u017cbom bezpiecze\u0144stwa i kom\u00f3rkom partii na \u201eprze\u015bwietlenie\u201d ka\u017cdego kandydata; przebywanie w klasztorze bez zgody tych organ\u00f3w jest nielegalne. W\u0142adze mog\u0105 odrzuci\u0107 ka\u017cdego kandydata, nie podaj\u0105c powod\u00f3w takiej decyzji i nie ponosz\u0105c za ni\u0105 \u017cadnej odpowiedzialno\u015bci prawnej.<\/p>\n

Mnisi i mniszki, skazani za przest\u0119pstwa \u201epolityczne\u201d i przyj\u0119ci potem do klasztor\u00f3w, mog\u0105 zosta\u0107 w ka\u017cdej chwili wydaleni. Dzia\u0142aj\u0105ce we wszystkich \u015bwi\u0105tyniach Komitety Demokratycznego Zarz\u0105dzania (KDZ) maj\u0105 prawo usun\u0105\u0107 duchownego, kt\u00f3rego uznaj\u0105 za niepo\u017c\u0105danego. Poniewa\u017c lojalno\u015b\u0107 polityczna (\u015bci\u015blej \u201emi\u0142o\u015b\u0107 do macierzy\u201d) stanowi integraln\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 tzw. \u201enormalnej praktyki religijnej\u201d, na KDZ-ach spoczywa obowi\u0105zek wydalania wszystkich, kt\u00f3rzy si\u0119 ni\u0105 nie wykazuj\u0105.<\/p>\n

Praktycznie rzecz bior\u0105c, problem pojawia si\u0119, ilekro\u0107 trzeba wykaza\u0107 \u201ew\u0142a\u015bciw\u0105\u201d postaw\u0105 polityczn\u0105. Sytuacj\u0119 utrudnia prowadzona we wszystkich \u015bwi\u0105tyniach kampania edukacji patriotycznej, kt\u00f3rej g\u0142\u00f3wnym celem jest zacie\u015bnienie kontroli nad klasztorami. W ramach kampanii w\u0142adze zmieniaj\u0105 struktury zarz\u0105dzania klasztorami, wprowadzaj\u0105 nowe dowody to\u017csamo\u015bci (certyfikaty personelu religijnego) oraz obowi\u0105zkowe zaj\u0119cia edukacyjne i egzaminy pisemne. Duchowni musz\u0105 \u201ekocha\u0107 kraj (Chiny, nie Tybet) oraz religi\u0119\u201d i wyrzec si\u0119 Dalajlamy4<\/a><\/sup>. Mnisi i mniszki, kt\u00f3rzy nie spe\u0142niaj\u0105 tych wymaga\u0144, s\u0105 z regu\u0142y wydalani lub pozbawiani \u201ecertyfikat\u00f3w\u201d, pozwalaj\u0105cych na przebywanie w klasztorze.<\/p>\n

Zdarza\u0142o si\u0119, \u017ce duchowni, kt\u00f3rzy nie z\u0142o\u017cyli wymaganych o\u015bwiadcze\u0144 politycznych, zostawali w \u015bwi\u0105tyniach. Takie \u201eprzeoczenia\u201d grup roboczych s\u0105 jednak odst\u0119pstwem, a nie regu\u0142\u0105.<\/p>\n

W ramach kampanii edukacji patriotycznej narzuca si\u0119 r\u00f3wnie\u017c limity liczbowe, usuwaj\u0105c osoby \u201enadliczbowe\u201d lub przebywaj\u0105ce w \u015bwi\u0105tyniach bez oficjalnych zezwole\u0144. Szczeg\u00f3lne dotyka to by\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w, kt\u00f3rzy nie mog\u0105 liczy\u0107 na \u201ecertyfikat\u201d. Nielegalni rezydenci odchodz\u0105 z w\u0142asnej woli albo s\u0105 do tego zmuszani \u2013 bywa, \u017ce brutalnie \u2013 przez grupy.<\/p>\n

Zarz\u0105dy klasztor\u00f3w<\/p>\n

Priorytetem w\u0142adz w Tybecie jest walka z \u201etendencjami separatystycznymi\u201d. Cz\u0119sto podkre\u015bla si\u0119, \u017ce religia nie mo\u017ce by\u0107 wykorzystywana w celach politycznych \u2013 i to, mi\u0119dzy innymi, t\u0142umaczy zamykanie klasztor\u00f3w przed by\u0142ymi wi\u0119\u017aniami. Instytucje religijne uznawane s\u0105 za mateczniki opozycji; usuwaj\u0105c z nich wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych, w\u0142adze zapobiegaj\u0105 tworzeniu zorganizowanego ruchu oporu.<\/p>\n

Urz\u0119dnicy lokalni, kt\u00f3rzy mog\u0105 w duchu sympatyzowa\u0107 z przekonaniami i poczynaniami by\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w, musz\u0105 zastanawia\u0107 si\u0119, jak ich zwierzchnicy odbior\u0105 przyj\u0119cie do klasztoru takiej osoby \u2013 zw\u0142aszcza je\u015bli zn\u00f3w podejmie ona dzia\u0142alno\u015b\u0107 polityczn\u0105. Byli wi\u0119\u017aniowie mog\u0105 mie\u0107 negatywny wp\u0142yw na innych duchownych i \u015bwi\u0105tyni\u0119. Poniewa\u017c rz\u0105d traktuje z najwy\u017csz\u0105 podejrzliwo\u015bci\u0105 wszystkich, kt\u00f3rzy utrzymuj\u0105 z nimi kontakt, sama ich obecno\u015b\u0107 nara\u017ca klasztor na zarzuty o skryte popieranie \u201eseparatyzmu\u201d, a to oznacza powa\u017cne k\u0142opoty dla ca\u0142ej instytucji.<\/p>\n

W przesz\u0142o\u015bci, cho\u0107 narusza\u0142o to przepisy, prze\u0142o\u017ceni klasztor\u00f3w i urz\u0119dnicy w\u0142adz lokalnych cz\u0119sto przymykali oczy na \u201enieoficjalnych rezydent\u00f3w\u201d. Zmieni\u0142o si\u0119 to jednak wraz z zaci\u015bni\u0119ciem sieci kontroli \u2013 teraz \u015bwi\u0105tynie musz\u0105 opuszcza\u0107 nie tylko byli wi\u0119\u017aniowie, ale i mnisi, nie posiadaj\u0105cy odpowiednich zezwole\u0144.<\/p>\n

\u201eWr\u00f3ci\u0142em do klasztoru i podj\u0105\u0142em studia \u2013 powiedzia\u0142 TIN mnich z TRA, kt\u00f3rego zatrzymano i zwolniono na pocz\u0105tku 1995 roku. \u2013 Znika\u0142em, gdy w \u015bwi\u0105tyni pojawiali si\u0119 urz\u0119dnicy. Jak tylko odjechali, wraca\u0142em do studi\u00f3w. W 1999 roku powiedzieli mi, \u017ce musz\u0119 odej\u015b\u0107. Opat zacz\u0105\u0142 si\u0119 ba\u0107. Uzna\u0142, \u017ce moja obecno\u015b\u0107 mo\u017ce narazi\u0107 na szwank innych mnich\u00f3w\u201d.<\/p>\n

Prze\u0142o\u017ceni klasztor\u00f3w cz\u0119sto patrz\u0105 niech\u0119tnie na zakaz przyjmowania by\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w. Niekt\u00f3rzy, je\u015bli tylko mog\u0105, staraj\u0105 si\u0119 im pom\u00f3c. Pewien mnich z do\u015b\u0107 du\u017cego klasztoru spoza TRA zosta\u0142 zwolniony z wi\u0119zienia w po\u0142owie lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych. Odebrano mu prawa polityczne na dwa lata. W kilka dni po zwolnieniu uda\u0142 si\u0119 do opata (kt\u00f3ry, co podkre\u015bla\u0142, piastowa\u0142 te\u017c wysokie stanowisko polityczne) oraz klasztornego mistrza dyscypliny: \u201eLama najpierw opowiada\u0142 mi o po\u017cytkach i wadze pracy dla kraju. Pyta\u0142 te\u017c o zdrowie, bo wiedzia\u0142, \u017ce chorowa\u0142em w wi\u0119zieniu. Na koniec kaza\u0142 przyk\u0142ada\u0107 si\u0119 do studi\u00f3w religijnych. (…) Gdyby faktycznie s\u0142ucha\u0142 Chi\u0144czyk\u00f3w, natychmiast by mnie wydali\u0142. Mnich\u00f3w, kt\u00f3rzy \u0142amali zasady klasztorne \u2013 na przyk\u0142ad, wszczynali b\u00f3jki \u2013 wyrzuca\u0142 od razu\u201d. Dla tego mnicha protekcja wysoko postawionego lamy okaza\u0142a si\u0119 jednak zbyt s\u0142ab\u0105 ochron\u0105. Wezwany na przes\u0142uchanie, uciek\u0142 z Tybetu.<\/p>\n

Podstawy prawne<\/p>\n

Konstytucja ChRL gwarantuje \u201ewolno\u015b\u0107 wierze\u0144 religijnych\u201d, a pa\u0144stwo chroni \u201enormaln\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 religijn\u0105\u201d (artyku\u0142 36), kt\u00f3ra \u2013 cho\u0107 nikt jej nie zdefiniowa\u0142 \u2013 jest w oczywisty spos\u00f3b podporz\u0105dkowana ideologicznemu obowi\u0105zkowi \u201emi\u0142owania pa\u0144stwa i religii\u201d. Wedle modelu narzucanego w ramach kampanii reedukacji patriotycznej, zasady \u201enormalnych wierze\u0144 religijnych\u201d i \u201epatriotyzmu\u201d s\u0105 nierozdzielne. Prymat patriotyzmu, czy raczej lojalno\u015bci wobec pa\u0144stwa, nie jest niczym nowym. W ChRL religia d\u0142ugo nie mia\u0142a \u017cadnego statusu. Teraz jej \u201ewolno\u015b\u0107\u201d uzale\u017cniona jest od \u201emi\u0142o\u015bci do macierzy\u201d i przestrzegania wytycznych pa\u0144stwa. Artyku\u0142y 51 i 54 podporz\u0105dkowuj\u0105 korzystanie z wolno\u015bci i praw indywidualnych interesom pa\u0144stwa i nak\u0142adaj\u0105 na obywateli ChRL obowi\u0105zek strze\u017cenia bezpiecze\u0144stwa, honoru i interes\u00f3w macierzy.<\/p>\n

W pomieszczonej w kodeksie karnym definicji pozbawienia praw politycznych m\u00f3wi si\u0119 o zakazie gromadzenia si\u0119 i zrzeszania. Nie wiadomo, czy zakaz \u00f3w dotyczy te\u017c \u017cycia zakonnego, kt\u00f3re obejmuje codzienne wsp\u00f3lne ceremonie i rytua\u0142y. Trudno orzec, czy \u2013 a je\u015bli tak, to w jaki spos\u00f3b \u2013 w\u0142adze \u0142\u0105cz\u0105 kar\u0119 pozbawienia praw politycznych z korzystaniem ze swob\u00f3d religijnych (maj\u0105cych w ChRL charakter prawa politycznego). Jedno wydaje si\u0119 pewne: skazani za przest\u0119pstwa polityczne mnisi i mniszki nie mog\u0105 przebywa\u0107 w instytucjach religijnych, poniewa\u017c w\u0142adze widz\u0105 w nich zagro\u017cenie dla pa\u0144stwa i jego bezpiecze\u0144stwa.<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

Trudno\u015bci w znalezieniu pracy<\/strong><\/p>\n

Kiedy podejmujesz dzia\u0142alno\u015b\u0107 polityczn\u0105, skazujesz si\u0119 na strach i niepewno\u015b\u0107. W wi\u0119zieniu, ma si\u0119 rozumie\u0107, jest jeszcze gorzej. Ale nawet po zwolnieniu nie ma dla ciebie miejsca w spo\u0142ecze\u0144stwie i mo\u017cliwo\u015bci zarabiania na \u017cycie. Wyszed\u0142em w 1994 i okaza\u0142o si\u0119, \u017ce nie mog\u0119 wr\u00f3ci\u0107 do pracy. Musia\u0142em pojecha\u0107 w rodzinne strony i robi\u0107 w polu. Wszyscy byli wi\u0119\u017aniowie polityczni maj\u0105 takie problemy. Najlepiej wiedzie si\u0119 tym, kt\u00f3rzy prowadzili w\u0142asny interes, powiedzmy, sklepik. To szczyt marze\u0144. Ale i tak nikt nie dorabia si\u0119 wi\u0119kszych pieni\u0119dzy \u2013 wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nas zarabia jakie\u015b 300 yuan\u00f3w [36 USD] miesi\u0119cznie. \u017baden nie znalaz\u0142 dobrej pracy<\/em>.<\/p>\n

By\u0142y wi\u0119zie\u0144 polityczny<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

Byli wi\u0119\u017aniowie polityczni maj\u0105 ogromne trudno\u015bci z powrotem do starej lub znalezieniem nowej pracy oraz podj\u0119ciem nauki. Nikt jednak nie informuje ich o restrykcjach tego rodzaju. Pracownicy urz\u0119d\u00f3w pa\u0144stwowych lub podlegaj\u0105cych im plac\u00f3wek nie maj\u0105 w\u0142a\u015bciwie \u017cadnych szans na powr\u00f3t na stanowisko; firmy prywatne boj\u0105 si\u0119 ich zatrudnia\u0107, obawiaj\u0105c si\u0119 podejrze\u0144 czy wr\u0119cz prze\u015bladowa\u0144. Mnisi i mniszki, kt\u00f3rzy nie mog\u0105 wr\u00f3ci\u0107 do klasztor\u00f3w, musz\u0105 szuka\u0107 pracy. Przed podobnymi problemami staj\u0105 wszyscy wi\u0119\u017aniowie polityczni, szukaj\u0105cy satysfakcjonuj\u0105cej pracy, \u015brodk\u00f3w do \u017cycia i miejsca w spo\u0142ecze\u0144stwie.<\/p>\n

Oko\u0142o 30 procent znanych TIN by\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych pracowa\u0142o zarobkowo przed aresztowaniem. Dziewi\u0119\u0107 procent to urz\u0119dnicy pa\u0144stwowi, a pi\u0119\u0107 (trzy w TRA, 16 poza jego granicami) \u2013 nauczyciele i studenci.<\/p>\n

Pracownicy urz\u0119d\u00f3w pa\u0144stwowych<\/p>\n

Urz\u0119dnicy pa\u0144stwowi, kt\u00f3rych skazano za przest\u0119pstwo polityczne, nie maj\u0105 \u017cadnych szans powrotu na piastowane wcze\u015bniej stanowisko.<\/p>\n

\u201ePo zwolnieniu nie mog\u0142em wr\u00f3ci\u0107 do biura \u2013 powiedzia\u0142 TIN by\u0142y urz\u0119dnik administracji okr\u0119gu w prowincji Qinghai, kt\u00f3rego aresztowano w 1993 i zwolniono po czterech i p\u00f3\u0142 roku. \u2013 Zacz\u0105\u0142em szuka\u0107 pracy. W departamencie personalnym powiedzieli mi, \u017ce najpierw musz\u0105 obejrze\u0107 moje akta. Obejrzeli. Te z biura, i te z wi\u0119zienia, czyli \u201eczarn\u0105 teczk\u0119\u201d. Wyra\u017anie si\u0119 przestraszyli. To b\u0119dzie bardzo trudne, us\u0142ysza\u0142em, id\u017acie do sekretarza partii. Poszed\u0142em. Sekretarz powiedzia\u0142, \u017ce b\u0119d\u0105 to musieli przedyskutowa\u0107. Sekretarz by\u0142 Tybeta\u0144czykiem, mia\u0142 jednego tybeta\u0144skiego zast\u0119pc\u0119, reszta Chi\u0144czycy, kt\u00f3rzy natychmiast o\u015bwiadczyli, \u017ce pa\u0144stwo nie mo\u017ce p\u0142aci\u0107 pensji cz\u0142owiekowi, kt\u00f3ry wyst\u0119powa\u0142 przeciwko pa\u0144stwu. Kropka. Oczywi\u015bcie, dowiedzia\u0142em si\u0119 tego p\u00f3\u017aniej, prywatnymi kana\u0142ami. Nie mia\u0142em szans na prac\u0119 w \u017cadnym urz\u0119dzie. Pomy\u015bla\u0142em, \u017ce w takim razie b\u0119d\u0119 si\u0119 dalej uczy\u0107, prowadzi\u0107 badania. Zanios\u0142em papiery. Powiedzieli, \u017ce mog\u0119 przyst\u0105pi\u0107 do egzaminu, ale potem i tak sprawdz\u0105 moj\u0105 polityczn\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107 i odpadn\u0119. Te drzwi te\u017c by\u0142y zamkni\u0119te. Zostawa\u0142 mi tylko prywatny biznes. Ale je\u015bli nie mo\u017cesz robi\u0107 tego, co chcesz, zostaje ci tylko gorycz\u201d.<\/p>\n

TIN zna kilka przypadk\u00f3w by\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w, kt\u00f3rych zatrudniono w pa\u0144stwowych firmach, niemniej ich etaty nie mia\u0142y nic wsp\u00f3lnego z kwalifikacjami. Na przyk\u0142ad wysoki urz\u0119dnik administracji pa\u0144stwowej, kt\u00f3ry zosta\u0142 skazany na cztery lata wi\u0119zienia za udzia\u0142 w demonstracji politycznej, po roku poszukiwa\u0144 i zabieg\u00f3w dosta\u0142, jak to uj\u0105\u0142, \u201edo\u015b\u0107 skromne stanowisko\u201d \u2013 prac\u0119 kasjera na stacji benzynowej.<\/p>\n

Na powr\u00f3t do pracy nie maj\u0105 te\u017c szans byli pracownicy medi\u00f3w. \u201eZosta\u0142em uchod\u017ac\u0105, bo wyrzucili mnie z pracy \u2013 powiedzia\u0142 TIN dziennikarz, kt\u00f3ry pod koniec lat osiemdziesi\u0105tych sp\u0119dzi\u0142 dwa lata w wi\u0119zieniu za szerzenie propagandy kontrrewolucyjnej. \u2013 Nie mog\u0142em znale\u017a\u0107 \u017cadnego zaj\u0119cia. Naprawd\u0119 szuka\u0142em. Bez szans\u201d. Inny Tybeta\u0144czyk, pracuj\u0105cy przed wyrokiem w przedsi\u0119biorstwie pa\u0144stwowym, powiedzia\u0142 TIN, \u017ce cho\u0107 dwa miesi\u0105ce po zwolnieniu przyj\u0119to go z powrotem, szybko zosta\u0142 zwolniony, gdy\u017c \u201epowiedzia\u0142 co\u015b, czego nie powinien by\u0142 powiedzie\u0107\u201d. Jego spraw\u0119 nag\u0142o\u015bni\u0142y zagraniczne media i to mog\u0142o sprawi\u0107, \u017ce w og\u00f3le zosta\u0142 zatrudniony.<\/p>\n

Byli wi\u0119\u017aniowie, kt\u00f3rym udawa\u0142o si\u0119 znale\u017a\u0107 pa\u0144stwowe posady, nie mieli wi\u0119kszych problem\u00f3w, p\u00f3ki nie wiedzieli o nich Chi\u0144czycy. Kiedy jednak wychodzi\u0142o na jaw, \u017ce instytucja zatrudnia skazanego, zaczyna\u0142y si\u0119 k\u0142opoty i przes\u0142uchania. TIN zna przypadek ujawnienia obecno\u015bci by\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w w pa\u0144stwowej firmie podczas wizyty grupy roboczej, prowadz\u0105cej kampani\u0119 edukacji politycznej, nie mo\u017ce jednak, ze wzgl\u0119d\u00f3w bezpiecze\u0144stwa, ujawni\u0107 \u017cadnych szczeg\u00f3\u0142\u00f3w. Nikogo nie wyrzucono, gdy\u017c dyrektor osobi\u015bcie por\u0119czy\u0142 za wszystkich pracownik\u00f3w. Incydent ten pokazuje, \u017ce byli wi\u0119\u017aniowie zawsze, automatycznie budz\u0105 podejrzliwo\u015b\u0107 w\u0142adz i \u017ce jedynym sposobem na prowadzenie w miar\u0119 normalnego \u017cycia jest dla nich ukrywanie \u201epolitycznej przesz\u0142o\u015bci\u201d.<\/p>\n

Firmy prywatne 5<\/a><\/sup><\/p>\n

Prywatne firmy wyrastaj\u0105 w Lhasie i innych miastach Tybetu niczym grzyby po deszczu. Tybeta\u0144czycy twierdz\u0105, \u017ce wielu by\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w znajduje zatrudnienie w sektorze prywatnym. Wiarygodne \u017ar\u00f3d\u0142a utrzymuj\u0105 jednak, \u017ce byli wi\u0119\u017aniowie miewaj\u0105 powa\u017cne problemy z zak\u0142adaniem w\u0142asnych firm. Przede wszystkim lata, kt\u00f3re sp\u0119dzaj\u0105 w wi\u0119zieniu, s\u0105 ogromnie kosztowne i cz\u0119sto poch\u0142aniaj\u0105 oszcz\u0119dno\u015bci ca\u0142ych rodzin \u2013 trudno wi\u0119c potem inwestowa\u0107.<\/p>\n

\u201eJak siedzisz, rodzina wydaje ogromne pieni\u0105dze, \u017ceby odwiedzi\u0107 ci\u0119 raz na miesi\u0105c \u2013 powiedzia\u0142 TIN pewien Tybeta\u0144czyk. \u2013 Kupuj\u0105 mi\u0119so, mas\u0142o, buty: co najmniej 100 yuan\u00f3w na miesi\u0105c. Teraz sobie to pomn\u00f3\u017ccie, powiedzmy, przez trzyna\u015bcie lat. Ch\u0142opska rodzina w \u017cyciu tyle nie zarobi. We\u017acie krewnych Sonama \u0141angdu. Ci ludzie sprzedali dos\u0142ownie wszystko, jego wyrok wp\u0119dzi\u0142 ich w n\u0119dz\u0119. Kiedy wyszed\u0142, nie sta\u0107 ich by\u0142o na leczenie, a on nie m\u00f3g\u0142 wr\u00f3ci\u0107 do interes\u00f3w\u201d.<\/p>\n

Wi\u0119kszo\u015bci by\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w nie sta\u0107 na dokonanie \u017cadnych inwestycji. Nawet je\u015bli dysponuj\u0105 jakimi\u015b \u015brodkami, tempo zmian sprawia, \u017ce po kilku latach za kratami nie maj\u0105 w\u0142a\u015bciwie \u017cadnych kwalifikacji. Zmagaj\u0105 si\u0119 te\u017c z przeszkodami p\u00f3\u0142oficjalnymi \u2013 trudno im, na przyk\u0142ad, uzyska\u0107 wymagane zezwolenia na w\u0142asne nazwisko.<\/p>\n

\u201eWi\u0119kszo\u015b\u0107 by\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w z Lhasy pracuje w sektorze prywatnym \u2013 m\u00f3wi cytowane wy\u017cej \u017ar\u00f3d\u0142o. \u2013 Za\u0142atwiaj\u0105 zezwolenia przez podstawionych krewnych, na ich nazwiska. Sami nigdy by ich nie dostali. Trzeba za tym chodzi\u0107 od biura do biura. Od departamentu podatk\u00f3w, przez departamenty przemys\u0142u i handlu, po departament cen. Ale je\u015bli tylko rozstawiasz rano stragan i zwijasz go wieczorem, nie potrzebujesz zezwolenia\u201d.<\/p>\n

Pewna Tybetanka powiedzia\u0142 TIN, \u017ce spotka\u0142a w Lhasie by\u0142ych mnich\u00f3w, wyrabiaj\u0105cych betonowe p\u0142yty. Dobry robotnik mo\u017ce zarobi\u0107 w ten spos\u00f3b 18 yuan\u00f3w dziennie. Mnisi sprzedawali je potem na Barkhorze, ale nie maj\u0105c zezwole\u0144, musieli ucieka\u0107, ilekro\u0107 kontrolowano straganiarzy.<\/p>\n

Nic nie wiadomo o przepisach, kt\u00f3re zabrania\u0142yby zatrudniania by\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w w firmach prywatnych. W praktyce, szukaj\u0105cy pracy skazany musi przedstawi\u0107 za\u015bwiadczenie z lokalnego BBP lub komitetu dzielnicowego, kt\u00f3re stwierdza, \u017ce nie prowadzi ju\u017c \u017cadnej dzia\u0142alno\u015bci politycznej. Byli wi\u0119\u017aniowie twierdz\u0105, \u017ce uzyskanie takiego dokumentu jest bardzo trudne. Bez niego potencjalny pracodawca nara\u017ca si\u0119 na podejrzenia o sympatyzowanie z pogl\u0105dami skazanego, co mo\u017ce mie\u0107 powa\u017cne konsekwencje. W takiej sytuacji elementarna troska o siebie, firm\u0119 i rodzin\u0119 sk\u0142ania raczej do zatrudnienia kogo\u015b mniej \u201ek\u0142opotliwego\u201d. Pracodawcy skazanych bywaj\u0105 niepokojeni przez policj\u0119, kt\u00f3ra chce wiedzie\u0107, co \u0142\u0105czy ich z wi\u0119\u017aniami. A takich problem\u00f3w lepiej unika\u0107.<\/p>\n

\u201eW wi\u0119zieniu zaprzyja\u017ani\u0142em si\u0119 z facetem oskar\u017conym o korupcj\u0119 \u2013 wspomina by\u0142y wi\u0119zie\u0144 z Qinghai, kt\u00f3ry nie m\u00f3g\u0142 wr\u00f3ci\u0107 na pa\u0144stwow\u0105 posad\u0119. \u2013 Niczego mu nie udowodnili i szybko wyszed\u0142. Powiedzia\u0142, \u017ce mog\u0119 pracowa\u0107 w jego firmie, bo chce mi pom\u00f3c. My\u015bl\u0119, \u017ce da\u0142oby si\u0119 to zrobi\u0107. To by\u0142a jedyna oferta\u201d.<\/p>\n

Czasem byli wi\u0119\u017aniowie zatrudniaj\u0105 si\u0119 w prywatnych firmach, nie informuj\u0105c w\u0142adz o swojej przesz\u0142o\u015bci. Dwie \u015bwietnie wykszta\u0142cone osoby dosta\u0142y posady nauczycieli w prywatnych szko\u0142ach. \u0179r\u00f3d\u0142o TIN uwa\u017ca, \u017ce gdyby kto\u015b dowiedzia\u0142 si\u0119 o ich wyrokach, zosta\u0142yby zwolnione pod zarzutem wywierania negatywnego wp\u0142ywu na dzieci. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 by\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w z Lhasy nie ma szans na znalezienie sta\u0142ej posady i dorabia w restauracjach, sklepach lub na stacjach benzynowych.<\/p>\n

Inn\u0105 przeszkod\u0105 w znalezieniu pracy jest zakaz podr\u00f3\u017cowania i obowi\u0105zek meldowania si\u0119 w BBP. I t\u0119 regu\u0142\u0119 potwierdzaj\u0105 wyj\u0105tki. By\u0142y wi\u0119zie\u0144 z Qinghai, kt\u00f3ry zosta\u0142 zwolniony w 1997 roku, wyst\u0105pi\u0142 o zgod\u0119 na wyjazd, motywuj\u0105c to tym, \u017ce nie mo\u017ce znie\u015b\u0107 bezczynnego siedzenia w domu i bycia na utrzymaniu krewnych. Lokalne BBP pozwoli\u0142o mu robi\u0107 interesy i meldowa\u0107 si\u0119 raz na trzy miesi\u0105ce.<\/p>\n

Byli wi\u0119\u017aniowie miewaj\u0105 te\u017c problemy z mieszkaniem. Zwolniony w 1994 roku skazany powiedzia\u0142 TIN, \u017ce znalaz\u0142 pok\u00f3j nad lhask\u0105 restauracj\u0105, w kt\u00f3rym pozwolono mu mieszka\u0107 za sprz\u0105tanie i str\u00f3\u017cowanie w nocy. Gdy w\u0142a\u015bciciel zapyta\u0142, czy mia\u0142 co\u015b wsp\u00f3lnego z \u201epolityk\u0105\u201d, zaprzeczy\u0142. Policja odszuka\u0142a go jednak i powiedzia\u0142a w\u0142a\u015bcicielowi, \u017ce zamkn\u0105 restauracj\u0119, je\u015bli b\u0119dzie w niej trzyma\u0142 wi\u0119\u017ani\u00f3w. Musia\u0142 opu\u015bci\u0107 pok\u00f3j. Poniewa\u017c nie m\u00f3g\u0142 zarobi\u0107 na inny k\u0105t, wr\u00f3ci\u0142 do rodzinnej wioski.<\/p>\n

Edukacja<\/p>\n

TIN zna tylko kilka przypadk\u00f3w by\u0142ych student\u00f3w, kt\u00f3rzy pr\u00f3bowali wr\u00f3ci\u0107 na uczelnie po odbyciu wyroku, trudno tu wi\u0119c o sensowne uog\u00f3lnienia. Wydaje si\u0119 jednak, \u017ce za problemami tych ludzi stoj\u0105 nie tyle w\u0142adze pa\u0144stwowe, co rektoraty.<\/p>\n

\u201eWp\u0142aci\u0142em czesne za dwa lata, w sumie ponad cztery tysi\u0105ce yuan\u00f3w \u2013 powiedzia\u0142 TIN student, skazany w drugiej po\u0142owie lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych na trzy lata wi\u0119zienia za dzia\u0142alno\u015b\u0107 kontrrewolucyjn\u0105. \u2013 Nie przyj\u0119li mnie z powrotem, a \u017ce studiowa\u0142em tylko p\u00f3\u0142tora semestru, pomy\u015bla\u0142em, \u017ce powinni odda\u0107 mi reszt\u0119. Kiedy za\u017c\u0105da\u0142em pieni\u0119dzy, powiedzieli, \u017cebym to sobie wybi\u0142 z g\u0142owy. Dziekan wydzia\u0142u tybeta\u0144skiego powiedzia\u0142, \u017ce w ca\u0142ej historii tego uniwersytetu by\u0142a tylko jednak czarna kropka. Ja. Pope\u0142nili\u015bcie przest\u0119pstwo, nie macie wi\u0119c prawa do studiowania, us\u0142ysza\u0142em na po\u017cegnanie\u201d.<\/p>\n

Odzyskawszy pieni\u0105dze, student ten m\u00f3g\u0142by pr\u00f3bowa\u0107 podj\u0105\u0107 studia na innej uczelni, cho\u0107 i te drzwi zamyka zapewne strach przed \u201epolitycznie podejrzanymi\u201d.<\/p>\n

Postawy prawne: zatrudnienie i pozbawienie praw politycznych<\/p>\n

Artyku\u0142 100 kodeksu karnego ChRL stanowi, \u017ce \u201eskazane wyrokiem s\u0105du\u201d osoby, kt\u00f3re \u201ewst\u0119puj\u0105 do armii lub szukaj\u0105 pracy\u201d musz\u0105 \u201epowiadomi\u0107 odpowiedni\u0105 kom\u00f3rk\u0119 o wymierzonej im karze\u201d. Na by\u0142ych wi\u0119\u017aniach spoczywa wi\u0119c obowi\u0105zek informowania pracodawc\u00f3w o \u201ekryminalnej przesz\u0142o\u015bci\u201d.<\/p>\n

O zatrudnieniu m\u00f3wi\u0105 te\u017c przepisy, dotycz\u0105ce kary \u201epozbawienia praw politycznych\u201d. Paragraf 3 artyku\u0142u 54 kodeksu karnego odbiera by\u0142ym wi\u0119\u017aniom prawo do piastowania stanowisk w organach pa\u0144stwa i agendach rz\u0105dowych. Nie wydaje si\u0119, by stanowi\u0142o to problem dla wielu tybeta\u0144skich wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych. Paragraf 4 zabrania zajmowania \u201ekluczowych\u201d stanowisk w przedsi\u0119biorstwach pa\u0144stwowych. Je\u017celi by\u0142ym wi\u0119\u017aniom w og\u00f3le udaje si\u0119 wr\u00f3ci\u0107 do pracy w takich firmach, nieodmiennie oznacza to ogromny spadek w hierarchii.<\/p>\n

Paragraf 2 odbiera by\u0142ym wi\u0119\u017aniom prawo do gromadzenia si\u0119 i zrzeszania. Mo\u017cna pod to podci\u0105gn\u0105\u0107 \u201emiejsce pracy\u201d. Niekt\u00f3rzy skazani twierdz\u0105, \u017ce przed zwolnieniem m\u00f3wiono im, \u017ce w okresie odbywania kary pozbawienia praw politycznych nie mog\u0105 odwiedza\u0107 dom\u00f3w prywatnych \u2013 co jest zapewne skrajn\u0105 interpretacj\u0105 tego przepisu. Problem, jak zawsze z chi\u0144skim prawem, polega na braku \u015bcis\u0142ej definicji.<\/p>\n

Przepisy nak\u0142adaj\u0105 na pa\u0144stwo obowi\u0105zek dopomo\u017cenia by\u0142emu wi\u0119\u017aniowi w znalezieniu pracy. Paragraf 6 artyku\u0142u 4 Tymczasowych Przepis\u00f3w TRA w sprawie Wszechstronnego Kierowania Bezpiecze\u0144stwem Publicznym (WKBP) z 18 sierpnia 1994 stanowi, \u017ce podstawowym celem WKBP jest \u201eedukowanie, przeobra\u017canie i pomaganie tym, kt\u00f3rzy z\u0142amali prawo, skuteczne pomaganie i edukowanie tych, kt\u00f3rzy opuszczaj\u0105 zak\u0142ady karne i obozy reformy przez prac\u0119 po odbyciu wyrok\u00f3w, oraz pomaganie im w znalezieniu zatrudnienia\u201d. Warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, \u017ce przepis ten nie m\u00f3wi o zatrudnieniu \u201eodpowiednim\u201d. Jeszcze na pocz\u0105tku lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych w wielu regionach organizowano by\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w w \u201ezespo\u0142y robocze\u201d (chi\u0144. lao zhidui<\/em>), kt\u00f3re \u2013 w najgorszych warunkach, za symboliczne stawki \u2013 budowa\u0142y drogi, mosty itd. Z danych TIN wynika jednak, \u017ce p\u00f3\u017aniej z tego procederu zrezygnowano.<\/p>\n

Cho\u0107 pomaganie by\u0142ym wi\u0119\u017aniom w znalezieniu pracy uznano za jedno z najwa\u017cniejszych zada\u0144 WKBP, nie powierzono go jednak \u017cadnemu konkretnemu organowi ani zespo\u0142owi. Niemniej za wdra\u017canie wi\u0119kszo\u015bci tych przepis\u00f3w odpowiadaj\u0105 organizacje WKBP r\u00f3\u017cnych szczebli, nale\u017cy wi\u0119c s\u0105dzi\u0107, \u017ce obowi\u0105zek ten spoczywa w\u0142a\u015bnie na nich. Przypomnijmy, \u017ce artyku\u0142 ten m\u00f3wi nie tylko o by\u0142ych wi\u0119\u017aniach, ale i osobach skazanych na reedukacj\u0119 przez prac\u0119 w obozach takich jak Trisam w TRA.<\/p>\n

Artyku\u0142 16 WKBP stanowi, \u017ce \u201eodpowiednie departamenty i kom\u00f3rki podejm\u0105 aktywne kroki w celu (…) przywr\u00f3cenia [osoby, kt\u00f3ra zako\u0144czy\u0142a odbywanie kary w wi\u0119zieniu lub obozie reformy przez edukacj\u01196<\/a><\/sup>] na zajmowane wcze\u015bniej stanowisko, o ile zosta\u0142o ono dla niej zarezerwowane, lub inne odpowiednie stanowisko w pierwotnym zak\u0142adzie pracy, je\u015bli wykre\u015bli\u0142 on t\u0119 osob\u0119 z listy, ale dokona\u0142a ona zadowalaj\u0105cych post\u0119p\u00f3w w reedukacji. (…) Osoby, kt\u00f3re wcze\u015bniej nie mia\u0142y pracy, b\u0119d\u0105 traktowane jako osoby na prac\u0119 oczekuj\u0105ce. Departamenty pracy b\u0119d\u0105 aktywnie szuka\u0107 dla nich zatrudnienia, a pracodawcy b\u0119d\u0105 traktowa\u0107 je na r\u00f3wni z innymi, bez \u017cadnej dyskryminacji. Osoby, kt\u00f3re nie mog\u0105 podj\u0105\u0107 pracy ani wr\u00f3ci\u0107 do pierwotnego zak\u0142adu, otrzymaj\u0105 zaj\u0119cie tymczasowe od odpowiedniego komitetu dzielnicowego oraz rad\u0119 i pomoc w znalezieniu zatrudnienia\u201d.<\/p>\n

Nawet je\u015bli uzna\u0107, \u017ce w okresie \u201epozbawienia praw politycznych\u201d zak\u0142ady pracy daj\u0105 by\u0142ym wi\u0119\u017aniom zbyt wiele okazji do \u201egromadzenia si\u0119\u201d, to po zako\u0144czeniu tej kary w\u0142adze lokalne powinny czu\u0107 si\u0119 zobowi\u0105zane do udzielania pomocy, o kt\u00f3rej mowa w cytowanych przepisach. Byli tybeta\u0144scy wi\u0119\u017aniowie polityczni \u2013 nawet ci, kt\u00f3rzy mog\u0105 zamieszka\u0107 w Lhasie, gdzie jest najwi\u0119cej mo\u017cliwo\u015bci, i s\u0105 zdolni, fizycznie i psychicznie, do podj\u0119cia pracy \u2013 natrafiaj\u0105 jednak na ogromne trudno\u015bci, pr\u00f3buj\u0105c zarabia\u0107 na \u017cycie.<\/p>\n

W praktyce przepisy dotycz\u0105ce resocjalizacji by\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w blokuj\u0105 liczne oficjalne, nieoficjalne i quasioficjalne czynniki. Interpretacja prawa nale\u017cy do urz\u0119dnik\u00f3w lokalnych \u2013 st\u0105d przepa\u015b\u0107 mi\u0119dzy jego liter\u0105 a zastosowaniem.<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

Konsekwencje fizyczne i psychologiczne<\/strong><\/p>\n

Zatrudniaj\u0105 armi\u0119 ludzi, kt\u00f3rzy nas \u015bledz\u0105 i donosz\u0105. D\u0142awi\u0105 nas bardziej ni\u017c w wi\u0119zieniu. W wi\u0119zieniu jeste\u015b sama, zawsze. Wszystko, co robisz po zwolnieniu, odbija si\u0119 na twoich rodzicach i krewnych. Zaczynasz od tego wariowa\u0107. Poza tym, je\u015bli zdarzy ci si\u0119 je\u015b\u0107 co\u015b dobrego, my\u015blisz o tych za kratami. W ko\u0144cu zaczynasz m\u00f3wi\u0107, \u017ce wola\u0142aby\u015b wr\u00f3ci\u0107 do wi\u0119zienia. Wtedy rodzice p\u0142acz\u0105 i m\u00f3wi\u0105: przecie\u017c nast\u0119pnym razem ci\u0119 zabij\u0105<\/em>.<\/p>\n

Mniszka zwolniona z Drapczi w 1998 roku<\/p>\n

Po zwolnieniu w twojej g\u0142owie jest tylko jedno pytanie: kiedy wreszcie wyrwiesz si\u0119 z otaczaj\u0105cego ci\u0119 kr\u0119gu podejrzliwo\u015bci<\/em>?<\/p>\n

Mnich spoza TRA, zwolniony w po\u0142owie lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

W\u0142a\u015bciwie wszyscy byli wi\u0119\u017aniowie polityczni z Tybetu m\u00f3wi\u0105, \u017ce wi\u0119zienie zostawi\u0142o w nich g\u0142\u0119bokie, d\u0142ugotrwa\u0142e, fizyczne i psychiczne urazy. Bicie i tortury odebra\u0142y niekt\u00f3rym z nich \u017cycie i zdrowie. Traum\u0119 psychiczn\u0105 pog\u0142\u0119bia \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce s\u0105 bezustannie \u015bledzeni i w ka\u017cdej chwili mog\u0105 zn\u00f3w trafi\u0107 za kraty, gdzie czeka ich ten sam los. Na taki stres nie ma prostych recept. W\u0142adze uwa\u017caj\u0105 natomiast, \u017ce wszystkie te po\u015brednie i bezpo\u015brednie prze\u015bladowania dzia\u0142aj\u0105 odstraszaj\u0105co na tych, kt\u00f3rzy mogliby chcie\u0107 p\u00f3j\u015b\u0107 w \u015blady skazanych, anga\u017cuj\u0105c si\u0119 politycznie. Byli wi\u0119\u017aniowie maj\u0105 jedynie wiele powod\u00f3w do rozpaczy i b\u00f3lu \u2013 i niemal \u017cadnej nadziei na przysz\u0142o\u015bci.<\/p>\n

Trauma psychiczna<\/p>\n

Maltretowanie tybeta\u0144skich wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych nie sprowadza si\u0119 tylko do tortur7<\/a><\/sup>, niemniej brutalne, fizyczne i psychiczne, zn\u0119canie si\u0119 nad zatrzymanymi i wi\u0119\u017aniami trzeba zaliczy\u0107 do tej w\u0142a\u015bnie kategorii. Z relacji Tybeta\u0144czyk\u00f3w wynika przecie\u017c, \u017ce byli wi\u0119\u017aniowie \u2013 a cz\u0119sto tak\u017ce ich krewni \u2013 poddawani s\u0105 okrutnej presji r\u00f3wnie\u017c po odbyciu wyrok\u00f3w. Skutki tortur mog\u0105 by\u0107 bardzo g\u0142\u0119bokie i dotkliwe8<\/a><\/sup>. Wieloletnie badania O\u015brodka rehabilitacji ofiar tortur przy tybeta\u0144skim rz\u0105dzie emigracyjnym wykaza\u0142y, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 uchod\u017ac\u00f3w z Tybetu cierpi na zespo\u0142u zaburze\u0144 posttraumatycznych9<\/a><\/sup>. Rehabilitacja \u2013 g\u0142\u00f3wnie spo\u0142eczna \u2013 ofiar zajmuje O\u015brodkowi od roku do trzech lat. Nie trzeba chyba dodawa\u0107, \u017ce podobna plac\u00f3wka nie mog\u0142aby istnie\u0107 w Tybecie; pozostaj\u0105cy tam byli wi\u0119\u017aniowie polityczni nie otrzymuj\u0105 \u017cadnej fachowej pomocy.<\/p>\n

Z relacji by\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w wynika jasno, \u017ce traumatyczne prze\u017cycia utrudniaj\u0105 im powr\u00f3t do normalnego \u017cycia. Niekt\u00f3rzy nie potrafi\u0105 si\u0119 do niego dostosowa\u0107. \u201eWsz\u0119dzie by\u0142o za du\u017co ludzi \u2013 powiedzia\u0142 TIN pewien mnich. \u2013 Wola\u0142em siedzie\u0107 w domu, ni\u017c wej\u015b\u0107 w ten t\u0142um. Modli\u0142em si\u0119 tylko i wpada\u0142em w panik\u0119, gdy otwiera\u0142y si\u0119 drzwi, bo w wi\u0119zieniu nie mogli\u015bmy si\u0119 modli\u0107. Przera\u017ca\u0142 mnie ka\u017cdy nieoczekiwany d\u017awi\u0119k\u201d.<\/p>\n

Wielu by\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w m\u00f3wi, \u017ce przed zwolnieniem kategorycznie zakazywano im rozmawiania z kimkolwiek o sytuacji i prze\u017cyciach w zak\u0142adzie karnym (w przypadku os\u00f3b wypuszczanych z Drapczi po protestach w maju 1998 by\u0142y to zupe\u0142nie jednoznaczne gro\u017aby). L\u0119k utrudnia m\u00f3wienie o bolesnych do\u015bwiadczeniach \u2013 pierwszy krok w procesie leczenia.<\/p>\n

\u201ePo wi\u0119zieniu by\u0142am innym cz\u0142owiekiem \u2013 powiedzia\u0142a TIN pewna mniszka. \u2013 \u0141atwo wpada\u0142am w gniew, krzycza\u0142am nawet na rodzic\u00f3w. Ci\u0105gle p\u0142aka\u0142am. Dopiero po wyj\u015bciu dowiedzia\u0142am si\u0119, \u017ce nasze kole\u017canki zgin\u0119\u0142y. Nie wiedzia\u0142am, co robi\u0107. Nie mog\u0142am p\u00f3j\u015b\u0107 do wi\u0119zienia, \u017ceby z nimi walczy\u0107\u201d. Strach, depresja, rozchwianie emocjonalne s\u0105 symptomami zespo\u0142u zaburze\u0144 posttraumatycznych.<\/p>\n

W\u0142adze chi\u0144skie s\u0105 najwyra\u017aniej przekonane, \u017ce byli wi\u0119\u017aniowie polityczni z Tybetu stanowi\u0105 zagro\u017cenie dla pa\u0144stwa. Je\u015bli dochodzi do akt\u00f3w protestu, natychmiast si\u0119 ich przes\u0142uchuje lub prewencyjnie zatrzymuje. Perspektywa ponownego uwi\u0119zienia napawa skazanych autentycznym przera\u017ceniem.<\/p>\n

\u201eZanim mnie wsadzili, cz\u0119sto rozmawiali\u015bmy o tym, \u017ce mog\u0105 nas aresztowa\u0107, ale ta ewentualno\u015b\u0107 jako\u015b nie przera\u017ca\u0142a \u2013 powiedzia\u0142 TIN cz\u0142owiek, kt\u00f3rego skazano na dwa lata reedukacji przez prac\u0119. \u2013 Ale potem, po wi\u0119zieniu, po wszystkich tych torturach, po zobaczeniu na w\u0142asne oczy, jak wali si\u0119 moje \u017cycie i perspektywy na przysz\u0142o\u015b\u0107 (cho\u0107by szanse na uko\u0144czenie szko\u0142y), sama my\u015bl o ponownym aresztowaniu budzi\u0142a we mnie zwierz\u0119cy l\u0119k. Nigdy mnie nie zatrzymali, ale nie umia\u0142em o tym zapomnie\u0107. Ci\u0105gle wyrzuca\u0142em z domu rzeczy, w kt\u00f3rych mog\u0142o by\u0107 co\u015b \u201epolitycznego\u201d. Potem zacz\u0119\u0142o mi si\u0119 wydawa\u0107, \u017ce zaraz po mnie przyjd\u0105. I wtedy uciek\u0142em\u201d.<\/p>\n

Byli wi\u0119\u017aniowie twierdz\u0105, \u017ce charakter ich \u201ezbrodni\u201d automatycznie czyni\u0142 ich podejrzanymi w ka\u017cdej podobnej sprawie. Osoba skazana, na przyk\u0142ad, za rozlepianie plakat\u00f3w niepodleg\u0142o\u015bciowych, by\u0142a nieodmiennie pierwszym podejrzanym po pojawieniu si\u0119 nowego plakatu.<\/p>\n

\u201ePo jakim\u015b incydencie aresztowali mojego przyjaciela, kt\u00f3ry siedzia\u0142 ju\u017c wcze\u015bniej \u2013 powiedzia\u0142 TIN wi\u0119zie\u0144 spoza TRA, zwolniony w drugiej po\u0142owie lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych. \u2013 Potem nast\u0119pnego. Pomy\u015bla\u0142em, \u017ce teraz moja kolej. (…) Rozmawia\u0142em o tym z najbli\u017cszymi, kt\u00f3rzy bagatelizowali ca\u0142\u0105 spraw\u0119. Uwa\u017cali, \u017ce skoro ju\u017c siedzia\u0142em, to na pewno po mnie nie przyjd\u0105. Ale ja ba\u0142em si\u0119 coraz bardziej. \u017be zn\u00f3w mnie posadz\u0105, \u017ce zn\u00f3w b\u0119d\u0119 przechodzi\u0142 przez to piek\u0142o, tym razem w dodatku za nic. Uciek\u0142em\u201d.<\/p>\n

Ci\u0105g\u0142a inwigilacja sprawia, \u017ce byli wi\u0119\u017aniowie czuj\u0105 si\u0119 bezustannie zagro\u017ceni. Niepok\u00f3j pot\u0119guje fakt, i\u017c w\u0142adze z regu\u0142y zmuszaj\u0105 krewnych do r\u0119czenia za ich dobre sprawowanie. Ka\u017cde podejrzenie mo\u017ce uderzy\u0107 w por\u0119czyciela. Niekt\u00f3rzy byli wi\u0119\u017aniowie m\u00f3wi\u0105, \u017ce bali si\u0119 wychodzi\u0107 z domu, by nie nara\u017ca\u0107 krewnych.<\/p>\n

Poczucie izolacji<\/p>\n

L\u0119k by\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w odcina ich \u2013 na wiele sposob\u00f3w \u2013 od spo\u0142ecze\u0144stwa. Boj\u0105 si\u0119 o siebie samych i boj\u0105 si\u0119 o innych; wielu powtarza, \u017ce czuli, i\u017c nie mog\u0105 sobie pozwoli\u0107 na prowadzenie normalnego \u017cycia, gdy\u017c nara\u017caliby na niebezpiecze\u0144stwo przyjaci\u00f3\u0142 i bliskich. By\u0142a wi\u0119\u017aniarka wspomina, \u017ce najwi\u0119kszym problemem po zwolnieniu by\u0142a jej w\u0142asna psychika: \u201eKiedy szli\u015bmy porozmawia\u0107 do restauracji, zaczyna\u0142am si\u0119 podejrzliwie rozgl\u0105da\u0107. W takiej sytuacji cz\u0142owiek czuje si\u0119 naprawd\u0119 fatalnie\u201d.<\/p>\n

Byli wi\u0119\u017aniowie zdaj\u0105 sobie spraw\u0119, \u017ce musz\u0105 ostro\u017cnie wa\u017cy\u0107 s\u0142owa i cenzurowa\u0107 swoje wypowiedzi. Pewna mniszka powiedzia\u0142a TIN, \u017ce kiedy j\u0105 zwalniano, funkcjonariusze ostrzegli krewnych, i\u017c nawet w domu nie mog\u0105 rozmawia\u0107 o wi\u0119zieniu. Funkcjonariusze BBP zabronili jej utrzymywania kontaktu z rodzin\u0105 kole\u017canki \u2013 mniszki, kt\u00f3ra zmar\u0142a za kratami. W wiosce czu\u0142a si\u0119 \u201eklaustrofobicznie\u201d [gu dogpo<\/em>], poniewa\u017c w\u0142adze doskonale wiedzia\u0142y, z kim utrzymuje kontakt.<\/p>\n

Wszyscy obywatele Chin \u2013 tak Hanowie, jak Tybeta\u0144czycy \u2013 czuj\u0105 si\u0119 \u201eograniczeni\u201d i wiedz\u0105, \u017ce musz\u0105 uwa\u017ca\u0107 na to, co m\u00f3wi\u0105. Sytuacja by\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w jest jednak znacznie trudniejsza, gdy\u017c doskonale wiedz\u0105, \u017ce s\u0105 inwigilowani i \u017ce ka\u017cde nierozwa\u017cne s\u0142owo \u2013 wyrwane z kontekstu, przekr\u0119cone lub wyolbrzymione przez informatora \u2013 mo\u017ce sprowadzi\u0107 powa\u017cne k\u0142opoty na nich samych i ich bliskich.<\/p>\n

Wszyscy zdaj\u0105 sobie spraw\u0119, \u017ce w\u0142adze maj\u0105 obsesj\u0119 na punkcie \u201eprzest\u0119pstw politycznych\u201d, widz\u0105c w nich zagro\u017cenie dla bezpiecze\u0144stwa pa\u0144stwa. Byli wi\u0119\u017aniowie nie maj\u0105 wi\u0119c szans na powr\u00f3t do normalnego \u017cycia. Przyjaciele unikaj\u0105 ich, bo boj\u0105 si\u0119, \u017ce b\u0119d\u0105 \u015bledzeni i obserwowani. Wielu obawia si\u0119, \u017ce kontakt z wi\u0119\u017aniem \u2013 wina przez skojarzenie \u2013 mo\u017ce zrujnowa\u0107 im karier\u0119.<\/p>\n

\u201eR\u00f3\u017cnica, jak mi\u0119dzy noc\u0105 a dniem \u2013 powiedzia\u0142 TIN by\u0142y wi\u0119zie\u0144 z Qinghai, kt\u00f3ry przed aresztowaniem piastowa\u0142 wysokie stanowisko w administracji okr\u0119gu. \u2013 Przed wi\u0119zieniem przyja\u017ani\u0142em si\u0119 wieloma uczonymi i dygnitarzami, ale po wyj\u015bciu mia\u0142em ogromne problemy z utrzymaniem tych kontakt\u00f3w. Wszyscy byli przera\u017ceni i podejrzliwi. Ci\u0105gle si\u0119 rozgl\u0105dali, \u017ceby sprawdzi\u0107, kto za mn\u0105 chodzi. Ludzie spotykali si\u0119 ze mn\u0105, ale zawsze ukradkiem, potajemnie, nigdy otwarcie. W miejscach publicznych, powiedzmy, na targu, wielu znajomych udawa\u0142o, \u017ce mnie nie widzi. Takie miejsca s\u0105 szczeg\u00f3lnie niebezpieczne. Koledzy ze szko\u0142y i z pracy zapraszali mnie jednak \u2013 po cichu \u2013 do swoich dom\u00f3w\u201d.<\/p>\n

Cz\u0142owiek ten m\u00f3wi, \u017ce sam stara\u0142 si\u0119 unika\u0107 ludzi, kt\u00f3rym mog\u0142oby to zaszkodzi\u0107 \u2013 zw\u0142aszcza \u201eos\u00f3b pracuj\u0105cych dla Tybeta\u0144czyk\u00f3w\u201d (cho\u0107 niekoniecznie na rzecz niepodleg\u0142o\u015bci) oraz \u201ebadaczy historii Tybetu\u201d. Jedni unikali jego, on unika\u0142 innych (nawet je\u015bli okazywali mu \u017cyczliwo\u015b\u0107). \u201eKontakty w pewnych kr\u0119gach \u2013 wyja\u015bnia \u2013 zw\u0142aszcza zamkni\u0119tych, budz\u0105 szczeg\u00f3lne zainteresowanie Departamentu Bezpiecze\u0144stwa Pa\u0144stwa\u201d.<\/p>\n

Alienacj\u0119 pot\u0119guj\u0105 rozmaite czynniki. Wielu by\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w stara si\u0119 oszcz\u0119dzi\u0107 bliskim b\u00f3lu i nie m\u00f3wi o prze\u017cyciach za kratami. Inni czuj\u0105 wstyd. Najwi\u0119ksz\u0105 pociech\u0105 i wsparciem s\u0105 dla nich cz\u0119sto kontakty z innymi wi\u0119\u017aniami. \u201eBy\u0142em szcz\u0119\u015bliwy, spotykaj\u0105c ludzi z mojego wi\u0119zienia \u2013 m\u00f3wi \u017ar\u00f3d\u0142o TIN. \u2013 Siadali\u015bmy w k\u0105ciku restauracji, \u017ceby pogada\u0107 o sytuacji i zmianach w kraju\u201d.<\/p>\n

W Lhasie byli wi\u0119\u017aniowie s\u0105 sobie bardzo bliscy. Cz\u0119sto dziel\u0105 mieszkania i wsp\u00f3lnie pracuj\u0105. Dla wielu jest to jedyne wyj\u015bcie \u2013 je\u015bli nie maj\u0105 w mie\u015bcie krewnych i nie chc\u0105, wbrew zaleceniom w\u0142adz, wraca\u0107 w rodzinne strony, z regu\u0142y nie sta\u0107 ich na samodzielne wynaj\u0119cie pokoju.<\/p>\n

Sytuacja rodzinna<\/p>\n

Jak ju\u017c powiedzieli\u015bmy, wi\u0119kszo\u015b\u0107 zwalnianych z wi\u0119zie\u0144 duchownych nie mo\u017ce wr\u00f3ci\u0107 do klasztor\u00f3w. W\u0142adze odsy\u0142aj\u0105 ich w rodzinne strony. Ju\u017c to wywo\u0142uje stres i poczucia wyobcowania. Wielu, zw\u0142aszcza mnisi, czuje, \u017ce zawiedli swoje rodziny, kt\u00f3re tradycyjnie posy\u0142a\u0142y jednego z syn\u00f3w do klasztoru.<\/p>\n

Wielu pochodz\u0105cych z region\u00f3w wiejskich wi\u0119\u017ani\u00f3w, kt\u00f3rzy przed wyrokiem latami studiowali w klasztorach, nie ma \u017cadnego do\u015bwiadczenia w pracy na roli. Cz\u0119sto sami rodzice nie chc\u0105, by ich syn lub c\u00f3rka \u2013 w kt\u00f3rych nadal widz\u0105 duchownych \u2013 pracowali na polu. Byli wi\u0119\u017aniowie, nie zarabiaj\u0105c, czuj\u0105 si\u0119 tylko ci\u0119\u017carem.<\/p>\n

\u201ePowr\u00f3t do domu by\u0142 straszny \u2013 powiedzia\u0142 TIN mieszkaniec Qinghai. \u2013 Brat, jego \u017cona i dwoje dzieci mieszkali z rodzicami. Nie mia\u0142em pracy, ca\u0142ymi dniami wysiadywa\u0142em w domu. Nie potrafi\u0142em si\u0119 z tym upora\u0107. Ten problem zafundowa\u0142em sobie sam. Nikt nie powiedzia\u0142 mi z\u0142ego s\u0142owa\u201d.<\/p>\n

Liczne \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105, \u017ce aresztowanie za przest\u0119pstwo polityczne mo\u017ce oznacza\u0107 k\u0142opoty dla ca\u0142ej rodziny \u2013 na przyk\u0142ad problemy w pracy lub w szkole. Krewni wi\u0119\u017ani\u00f3w s\u0105 cz\u0119sto przes\u0142uchiwani i zatrzymywani. By\u0142y wi\u0119zie\u0144 powiedzia\u0142 TIN, \u017ce jego siostr\u0119 zatrzymano na dwa dni. Kiedy uciek\u0142 z Tybetu, zn\u00f3w wezwano j\u0105 na przes\u0142uchanie. Niepok\u00f3j o najbli\u017cszych towarzyszy by\u0142ym wi\u0119\u017aniom ca\u0142ymi latami.<\/p>\n

Strach przed konsekwencjami kontynuowania dzia\u0142alno\u015bci politycznej prowadzi cz\u0119sto do konflikt\u00f3w rodzinnych. Krewni \u2013 najcz\u0119\u015bciej wujowie, kt\u00f3rzy w tybeta\u0144skich rodzinach ciesz\u0105 si\u0119 du\u017cym autorytetem \u2013 cz\u0119sto staraj\u0105 si\u0119 wyperswadowa\u0107 by\u0142ym wi\u0119\u017aniom podejmowanie kolejnych protest\u00f3w.<\/p>\n

\u201eZesz\u0142o si\u0119 ze trzydzie\u015bci os\u00f3b \u2013 opowiada Tybeta\u0144czyk spoza TRA. \u2013 Wszyscy p\u0142akali. Ka\u017cdy przeprowadzi\u0142 ze mn\u0105 rozmow\u0119. Wielu dawa\u0142o rady, bardzo stanowczo: nie r\u00f3b tego, nie r\u00f3b tamtego, to bezu\u017cyteczne, niczego nie osi\u0105gniesz, a sprowadzisz tylko nieszcz\u0119\u015bcie na ca\u0142\u0105 rodzin\u0119. Mia\u0142em do\u015b\u0107 i tych rad, i tego p\u0142aczu. Krewna matki powiedzia\u0142a mi: Je\u015bli musia\u0142e\u015b to zrobi\u0107 i nadarzy\u0142a si\u0119 okazja, to wype\u0142ni\u0142e\u015b sw\u00f3j obowi\u0105zek. Post\u0105pi\u0142e\u015b s\u0142usznie, ale ju\u017c wystarczy. Wszyscy mieli\u015bmy przez ciebie problemy, teraz zajmij si\u0119 wi\u0119c nauk\u0105\u201d.<\/p>\n

Rozczarowanie<\/p>\n

Koszmar wi\u0119zienia zbli\u017ca wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych; zaszczepia w nich solidarno\u015b\u0107, zdecydowanie, wytrzyma\u0142o\u015b\u0107. Zwolnieniu towarzyszy niepok\u00f3j, ale i wielkie nadzieje. Byli wi\u0119\u017aniowie m\u00f3wi\u0105, \u017ce z czasem przeradzaj\u0105 si\u0119 one w poczucie g\u0142\u0119bokiego rozczarowania. Mniszka, kt\u00f3ra wspomina, \u017ce za kratami przysi\u0119ga\u0142a sobie i wsp\u00f3\u0142towarzyszkom, \u017ce nigdy nie da si\u0119 z\u0142ama\u0107, m\u00f3wi: \u201ekiedy besztali nas po zwolnieniu, kiedy wmawiali, \u017ce pope\u0142ni\u0142y\u015bmy b\u0142\u0105d itd., bola\u0142o to bardziej ni\u017c przekle\u0144stwa stra\u017cnik\u00f3w, bo wydawa\u0142o si\u0119 nam, \u017ce po wyj\u015bciu b\u0119dziemy wolne. Ka\u017cde z\u0142e s\u0142owo przeszywa\u0142o serce. To by\u0142o straszne. W ko\u0144cu, skoro inni wydaj\u0105 si\u0119 zadowoleni, ty te\u017c powinna\u015b cieszy\u0107 si\u0119 wolno\u015bci\u0105, prawda?\u201d.<\/p>\n

Zwalniani z wi\u0119zie\u0144 duchowni musz\u0105 upora\u0107 si\u0119 ze \u015bwiadomo\u015bci\u0105, \u017ce nie b\u0119d\u0105 mogli po\u015bwi\u0119ci\u0107 \u017cycia swemu powo\u0142aniu. Inni wpadaj\u0105 w rozpacz i rozgoryczenie, gdy przekonuj\u0105 si\u0119, \u017ce nie maj\u0105 szans na dobr\u0105 prac\u0119 i zdobycie wykszta\u0142cenia. Nie widz\u0105c dla siebie \u017cadnych szans, \u017cadnej nadziei, zaczynaj\u0105 my\u015ble\u0107 o ucieczce.<\/p>\n

\u201eSiedzia\u0142em w domu \u2013 powiedzia\u0142 TIN intelektualista z Qinghai. \u2013 Czyta\u0142em ksi\u0105\u017cki, czasem pokr\u0119ci\u0142em si\u0119 ko\u0142o owiec. Narasta\u0142a we mnie w\u015bciek\u0142o\u015b\u0107. Musia\u0142em \u017cy\u0107 \u017cyciem krewnych, cudzym \u017cyciem: owce \u2013 dom, owce \u2013 dom, owce \u2013 dom. Wpada\u0142em w furi\u0119. Najwi\u0119kszym problemem po zwolnieniu by\u0142o dla mnie to, \u017ce nie mog\u0142em robi\u0107 tego, co chcia\u0142em\u201d.<\/p>\n

Innym \u017ar\u00f3d\u0142em frustracji bywa nieuchronne por\u00f3wnywanie swojego po\u0142o\u017cenia z sytuacj\u0105 znajomych i przyjaci\u00f3\u0142, kt\u00f3rzy trzymali si\u0119 z daleka od polityki. Byli wi\u0119\u017aniowie s\u0105 z regu\u0142y schorowani, wyko\u0144czeni psychicznie, pozbawieni \u015brodk\u00f3w do \u017cycia i perspektyw na przysz\u0142o\u015b\u0107, podczas gdy ich r\u00f3wie\u015bnicy maj\u0105 prac\u0119, domy, szcz\u0119\u015bliwe rodziny, a nawet samochody. Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce w takiej sytuacji decyzja o podj\u0119ciu protestu politycznego musi wydawa\u0107 si\u0119 niezwykle kosztowna.<\/p>\n

Zwalniani przekonuj\u0105 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c, \u017ce w czasie, gdy byli w wi\u0119zieniu, sytuacja polityczna w Tybecie pogarsza\u0142a si\u0119 jeszcze bardziej. To tak\u017ce pot\u0119guje rozgoryczenie. Do po\u0142owy lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, na przyk\u0142ad, otwarcie kolportowano zdj\u0119cia Dalajlamy i kasety z wyst\u0105pieniami. Dzi\u015b mo\u017cna trafi\u0107 za to do wi\u0119zienia. Za kratami wi\u0119\u017aniowie nie maj\u0105 dost\u0119pu do \u017cadnych wiadomo\u015bci ze \u015bwiata; wielu liczy, \u017ce sprawa, za kt\u00f3r\u0105 oddali wolno\u015b\u0107, nabiera rozg\u0142osu i impetu. Zderzenie z rzeczywisto\u015bci\u0105 mo\u017ce by\u0107 bardzo bolesne. Wielu skazanych musi po prostu zastanawia\u0107 si\u0119, po co narazili si\u0119 na taki b\u00f3l i cierpienia.<\/p>\n

Obra\u017cenia fizyczne<\/p>\n

Informacje o torturach s\u0105 z natury bardziej subiektywne ni\u017c dane, dotycz\u0105ce wysoko\u015bci wyroku lub aktu oskar\u017cenia. Ze zbieranych i analizowanych przez TIN relacji wynika jednak niezbicie, \u017ce cierpienia i b\u00f3l zadawane tybeta\u0144skim wi\u0119\u017aniom politycznym nie maj\u0105 nic wsp\u00f3lnego \u201eze zgodnymi z prawem sankcjami\u201d. Lwia cz\u0119\u015b\u0107 wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych jest brutalnie bita i maltretowana po zatrzymaniu, gdy policja pr\u00f3buje wydoby\u0107 z nich zeznania i zmusi\u0107 do przyznania si\u0119 do winy. Sytuacja w wi\u0119zieniu nie jest lepsza, zw\u0142aszcza gdy skazani podejmuj\u0105 protesty lub strajki g\u0142odowe. Po demonstracjach w Drapczi w maju 1998 zgin\u0119\u0142o co najmniej dziewi\u0119cioro wi\u0119\u017ani\u00f3w. Wielu wtr\u0105cono do karcer\u00f3w, niemal wszystkich brutalnie bito. Sytuacj\u0119 skazanych pogarszaj\u0105 trudne warunki, bardzo z\u0142e jedzenie, ci\u0119\u017cka praca, wycie\u0144czaj\u0105ce \u0107wiczenia fizyczne i brak opieki medycznej.<\/p>\n

W przypadkach skrajnych tortury ko\u0144cz\u0105 si\u0119 zgonem, cho\u0107 w ostatnich latach Chiny nie skaza\u0142y na \u015bmier\u0107 \u017cadnego Tybeta\u0144czyka za przest\u0119pstwo polityczne. Z wielokrotnie sprawdzanych danych TIN wynika, \u017ce od 1987 roku w chi\u0144skich wi\u0119zieniach zgin\u0119\u0142o \u2013 na skutek maltretowania, a nie wcze\u015bniejszej choroby, wieku lub innych, nie zwi\u0105zanych z kar\u0105 czynnik\u00f3w \u2013 co najmniej 39 Tybeta\u0144czyk\u00f3w (ponad dwa procent skazanych). 26 os\u00f3b zmar\u0142o w zak\u0142adach karnych, a 13 wkr\u00f3tce po zwolnieniu (w pi\u0119ciu przypadkach \u2013 warunkowym; siedem os\u00f3b odby\u0142o pe\u0142ne wyroki i zmar\u0142o w kilka dni, tygodni lub miesi\u0119cy po zwolnieniu). TIN analizuje informacje dotycz\u0105ce dziewi\u0119ciu innych zgon\u00f3w (w tym czterech po zwolnieniu), w tej chwili nie mo\u017ce jednak stanowczo stwierdzi\u0107, \u017ce ich bezpo\u015bredni\u0105 przyczyn\u0105 by\u0142o maltretowanie skazanych.<\/p>\n

Jednym z wi\u0119\u017ani\u00f3w, kt\u00f3rzy zmarli wkr\u00f3tce po warunkowym zwolnieniu, by\u0142 dwudziestodwuletni Jesze Samten. Aresztowano go wraz z innymi mnichami klasztoru Ganden w maju 1996 roku za udzia\u0142 w prote\u015bcie przeciwko usuwaniu zdj\u0119\u0107 Dalajlamy. Zmar\u0142 12 maja 1998, w tydzie\u0144 po zwolnieniu z oddalonego o 10 kilometr\u00f3w od Lhasy wi\u0119zienia Trisam, z kt\u00f3rego wyszed\u0142 o kulach, z po\u0142amanymi \u017cebrami.<\/p>\n

W lutym lub marcu 1999 zmar\u0142 dwudziestodwuletni Norbu, mnich z klasztoru Nalanda, kt\u00f3rego trzy lata wcze\u015bniej zwolniono z aresztu \u015bledczego Guca. Wiarygodne \u017ar\u00f3d\u0142a informuj\u0105, \u017ce podczas rocznego uwi\u0119zienia odbito mu nerki. Nie tylko nie otrzyma\u0142 pomocy medycznej, ale zmuszano go do ci\u0119\u017ckiej pracy. Tybeta\u0144skie \u017ar\u00f3d\u0142o podaje, \u017ce gdy odes\u0142ano go do domu \u2013 nie m\u00f3g\u0142 wr\u00f3ci\u0107 do klasztoru \u2013 \u201enie by\u0142 ju\u017c normalnym cz\u0142owiekiem\u201d.<\/p>\n

TIN dysponuje danymi 31 wi\u0119\u017ani\u00f3w, kt\u00f3rzy uzyskali przedterminowe zwolnienie. 23 z nich wypuszczono najprawdopodobniej ze wzgl\u0119d\u00f3w medycznych, by ich leczeniem zaj\u0119li si\u0119 krewni. W ten spos\u00f3b w\u0142adze unikaj\u0105 pokrywania cz\u0119sto bardzo wysokich koszt\u00f3w leczenia. Jak ju\u017c wspomniano, 13 z tych os\u00f3b zmar\u0142o wkr\u00f3tce po opuszczeniu wi\u0119zienia.<\/p>\n

Jeden ze zwolnionych czeka\u0142 na \u015bmier\u0107 a\u017c sze\u015b\u0107 lat. Sonam \u0141angdu uzyska\u0142 zwolnienie warunkowe w 1993 roku. Nie m\u00f3g\u0142 si\u0119 wyprostowa\u0107 ani chodzi\u0107. Lekarze stwierdzili ci\u0119\u017ckie obra\u017cenia g\u0142owy, nerek i p\u0142uc. Przez rok czeka\u0142 na proces w areszcie Guca, oskar\u017cony o wsp\u00f3\u0142udzia\u0142 w zab\u00f3jstwie chi\u0144skiego funkcjonariusza LPZ w 1988 roku. W \u201e\u015bledztwie\u201d zawieszano go \u2013 na kilka dni \u2013 za wykr\u0119cone na plecach r\u0119ce, bito pa\u0142kami elektrycznymi i g\u0142odzono. W\u0142adz\u0119 w nogach straci\u0142, gdy przes\u0142uchuj\u0105cy go tybeta\u0144ski oficer zacz\u0105\u0142 po nim skaka\u0107. Przykuty do w\u00f3zka, zmar\u0142 w 1999 roku w swoim domu w Lhasie. Mia\u0142 44 lata.<\/p>\n

Gjalcen Palsang, by\u0142a mniszka klasztoru Garu, zosta\u0142a aresztowana w czerwcu 1993 za udzia\u0142 w demonstracji. Mia\u0142a w\u00f3wczas 13 lat. Nigdy nie postawiono jej przed s\u0105dem \u2013 zapewne z uwagi na wiek \u2013 sp\u0119dzi\u0142a jednak rok i osiem miesi\u0119cy w areszcie Guca, gdzie wielokrotnie bito j\u0105 pr\u0119tem po kolanach. Dwa lata p\u00f3\u017aniej utyka\u0142a, mia\u0142a k\u0142opoty z chodzeniem i, kiedy robi\u0142o si\u0119 ch\u0142odniej, ataki b\u00f3lu. Tybeta\u0144skie \u017ar\u00f3d\u0142o informowa\u0142o niedawno, \u017ce mi\u0119\u015bnie jednej z n\u00f3g Gjalcen s\u0105 teraz w zaniku.<\/p>\n

Wi\u0119\u017aniowie trac\u0105 zdrowie nie tylko wskutek bicia. Nga\u0142ang Kunga, by\u0142y mnich klasztoru Drepung, rozchorowa\u0142 si\u0119 od pestycyd\u00f3w, kt\u00f3rymi kazano mu nawozi\u0107 ro\u015bliny w wi\u0119ziennej szklarni. Jego wyrok ko\u0144czy\u0142 si\u0119 w listopadzie 1994, zwolniono go jednak \u2013 sparali\u017cowanego \u2013 rok wcze\u015bniej. Do dzi\u015b jest przykuty do w\u00f3zka.<\/p>\n

Z nap\u0142ywaj\u0105cych do TIN raport\u00f3w wynika, \u017ce dramatyczny wp\u0142yw na zdrowie wi\u0119\u017ani\u00f3w maj\u0105 obowi\u0105zkowe \u0107wiczenia pod kierunkiem oficer\u00f3w LPZ, kt\u00f3re wprowadzono w Drapczi w 1994 roku. W\u0142adze nie zwalniaj\u0105 z nich nawet chorych i rannych, kt\u00f3rzy musz\u0105 biega\u0107 lub maszerowa\u0107, p\u00f3ki nie upadn\u0105. A wtedy s\u0105 bici.<\/p>\n

Nic nie wskazuje na to, by kto\u015b pr\u00f3bowa\u0142 po\u0142o\u017cy\u0107 kres maltretowaniu skazanych. Po demonstracjach w maju 1998 wi\u0119\u017aniowie z Drapczi byli brutalnie bici i zamykani w karcerach. Lobsang Czoekji, na przyk\u0142ad, zosta\u0142a ukarana za udzia\u0142 w prote\u015bcie podniesieniem wyroku o osiemna\u015bcie miesi\u0119cy. Zatrzymano j\u0105 w 1994 roku. Skatowana przez policjant\u00f3w, przez d\u0142u\u017cszy czas nie mog\u0142a chodzi\u0107. Oddzia\u0142owa Pema Butri, kt\u00f3ra uzna\u0142a j\u0105 za inicjatork\u0119 protestu 4 maja, pobi\u0142a j\u0105 tak, \u017ce \u2013 jak m\u00f3wi naoczny \u015bwiadek \u2013 \u201egdy wsta\u0142a, nie przypomina\u0142a istoty ludzkiej\u201d.<\/p>\n

\u201eCzoekji \u0141angmo jest strasznie chora \u2013 powiedzia\u0142 TIN Tybeta\u0144czyk, kt\u00f3ry widzia\u0142 j\u0105 w po\u0142owie 2000 roku. \u2013 Nie mo\u017ce chodzi\u0107 o w\u0142asnych si\u0142ach. Podtrzymuj\u0105 j\u0105 dwie osoby. Ci\u0105gle wpada na drzwi, \u015bciany. Jest teraz w rodzinnym domu. D\u0142ugo ju\u017c nie poci\u0105gnie. M\u00f3wi do ludzi, kt\u00f3rych nie ma, i widzi rzeczy, kt\u00f3rych nie wida\u0107. Jest jak szalona\u201d.<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

Podsumowanie<\/strong><\/p>\n

Wyrok odciska si\u0119 na \u017cyciu by\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych i ich krewnych na d\u0142ugie lata po zako\u0144czeniu. Zadawane za kratami tortury cz\u0119sto zostawiaj\u0105 po sobie trwa\u0142e obra\u017cenia fizyczne i zaburzenia posttraumatyczne. Zwalniani nie maj\u0105 perspektyw na przysz\u0142o\u015b\u0107. Nie mog\u0105 \u2013 poza nielicznymi wyj\u0105tkami \u2013 wraca\u0107 do swoich klasztor\u00f3w ani znale\u017a\u0107 pracy w pa\u0144stwowej lub prywatnej firmie. W\u0142adze inwigiluj\u0105 i prze\u015bladuj\u0105 nie tylko ich, ale i ich najbli\u017cszych. Cho\u0107 teoretycznie wolni, w praktyce czuj\u0105 si\u0119 zakuci w \u201eniewidzialne kajdany\u201d, kt\u00f3re uniemo\u017cliwiaj\u0105 im powr\u00f3t do normalnego \u017cycia.<\/p>\n

Tego, co ich spotyka, nie okre\u015blaj\u0105 przepisy, odnosz\u0105ce si\u0119 do by\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w. Ograniczenie swobody poruszania si\u0119 i obowi\u0105zek meldowania na komisariacie mo\u017ce \u2013 pocz\u0105tkowo \u2013 zbiega\u0107 si\u0119 z wymierzon\u0105 przez s\u0105d kar\u0105 \u201epozbawienia praw politycznych\u201d, niemniej o innych restrykcjach, ich zasi\u0119gu i skali nie wspominaj\u0105 \u017cadne przepisy. Podobny los spotyka by\u0142ych zatrzymanych, kt\u00f3rym nie postawiono \u017cadnych zarzut\u00f3w i kt\u00f3rzy nigdy nie stan\u0119li przed s\u0105dem. Byli wi\u0119\u017aniowie twierdz\u0105, \u017ce niekt\u00f3re restrykcje s\u0105 \u201eponadczasowe\u201d \u2013 trwaj\u0105 ca\u0142ymi latami, zdaj\u0105 si\u0119 wieczne. Wszystko wskazuje na to, \u017ce chi\u0144skie s\u0142u\u017cby bezpiecze\u0144stwa narzucaj\u0105 je po prostu z przyzwyczajenia.<\/p>\n

Analiza formalnych i nieformalnych restrykcji oraz ich zgodno\u015bci z chi\u0144skim prawem nie ukazuje przecie\u017c pobudek pi\u0119trz\u0105cych je w\u0142adz. Rz\u0105d nak\u0142ada na by\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w liczne ograniczenia, gdy\u017c chce ich kontrolowa\u0107 i odci\u0105\u0107 od spo\u0142ecze\u0144stwa. Chi\u0144scy dygnitarze widz\u0105 w tybeta\u0144skich protestach \u2013 nawet tych pokojowych, kilkusekundowych, symbolicznych \u2013 powa\u017cne zagro\u017cenie dla terytorialnej integralno\u015bci pa\u0144stwa. Kontroluj\u0105c by\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych, w\u0142adze staraj\u0105 si\u0119 zapobiega\u0107 kolejnym protestom i odstrasza\u0107 ich potencjalnych na\u015bladowc\u00f3w. Przynajmniej przez pewien czas nic w \u017cyciu zwolnionego wi\u0119\u017ania nie jest takie, jak przed wyrokiem. Stres pot\u0119guje niemal ca\u0142kowita bezradno\u015b\u0107. Wielu dochodzi do wniosku, \u017ce jedyn\u0105 szans\u0105 na odzyskanie utraconych mo\u017cliwo\u015bci i elementarnej kontroli nad swoim \u017cyciem jest ucieczka za granic\u0119.<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

Wrzesie\u0144 2001 roku<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

Tibet Information Network (1987\u20132005) by\u0142 \u2013 niezast\u0105pion\u0105 \u2013 pioniersk\u0105, niezale\u017cn\u0105 agencj\u0105 informacyjn\u0105 i instytutem analitycznym, utworzonym przez Roberta Barnetta w odpowiedzi na brutaln\u0105 pacyfikacj\u0119 protest\u00f3w w Lhasie w 1987 roku<\/em>.<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

\n

1<\/a> \u201ePozbawienie praw politycznych\u201d jest kar\u0105 dodatkow\u0105, kt\u00f3r\u0105 wymierzaj\u0105 \u2013 na okre\u015blony czas, do pi\u0119ciu lat \u2013 s\u0105dy. Odpowiednie przepisy kodeksu karnego odbieraj\u0105 by\u0142ym wi\u0119\u017aniom m.in. prawa wyborcze, wolno\u015b\u0107 s\u0142owa, prawo do gromadzenia si\u0119 i zrzeszania.<\/p>\n<\/div>\n

\n

2<\/a> Wi\u0119kszo\u015b\u0107 wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych musi wraca\u0107 do miejsca urodzenia. Jak si\u0119 przekonamy, mnichom i mniszkom z regu\u0142y nie zezwala si\u0119 na powr\u00f3t do klasztoru, a osobom \u015bwieckim \u2013 do pracy, kt\u00f3r\u0105 wykonywa\u0142y przed aresztowaniem.<\/p>\n<\/div>\n

\n

3<\/a> Por. Palden Gjaco: Ogie\u0144 po \u015bniegiem [w:] Stare duchy, nowe duchy, Warszawa 2000. Powr\u00f3t Paldena do Drepungu op\u00f3\u017aniono w zwi\u0105zku ze \u015bledztwem w sprawie \u201eniepokoj\u00f3w\u201d podczas \u015bwi\u0119ta Szoton.<\/p>\n<\/div>\n

\n

4<\/a> 28 grudnia 1998, 17 stycznia i 16 lutego 1999 Dalajlama m\u00f3wi\u0142 do nowych uciekinier\u00f3w z Tybetu: \u201eJe\u015bli jeszcze kiedy\u015b w\u0142adze chi\u0144skie b\u0119d\u0105 was zmusza\u0107 do krytykowania czy wyrzekania si\u0119 mnie \u2013 r\u00f3bcie to bez wahania\u201d. Doda\u0142 te\u017c, \u017ce ka\u017cdy \u201erozs\u0105dny cz\u0142owiek\u201d zrozumie, \u017ce \u201erobi\u0105 to pod przymusem\u201d.<\/p>\n<\/div>\n

\n

5<\/a> Sonam \u0141angdu zmar\u0142 w marcu 1999, sze\u015b\u0107 lat po wyj\u015bciu z wi\u0119zienia, w kt\u00f3rym, bity i torturowany, straci\u0142 w\u0142adz\u0119 w nogach.<\/p>\n<\/div>\n

\n

6<\/a> Przepisy te opublikowano \u2013 po chi\u0144sku \u2013 w Dzienniku Tybeta\u0144skim<\/i> 13 wrze\u015bnia 1994. TIN nie dysponuje orygina\u0142em i nie mo\u017ce sprawdzi\u0107 \u2013 anonimowego \u2013 angielskiego przek\u0142adu, kt\u00f3ry pojawi\u0142 si\u0119 wkr\u00f3tce po opublikowaniu wersji chi\u0144skiej. Wydaje si\u0119, \u017ce \u201ereforma przez prac\u0119\u201d jest b\u0142\u0119dnym t\u0142umaczeniem \u201ereedukacji przez prac\u0119\u201d [laojiao].<\/p>\n<\/div>\n

\n

7<\/a> Wed\u0142ug artyku\u0142u 1 Konwencji przeciwko Torturom oraz Innemu Okrutnemu, Nieludzkiemu lub Poni\u017caj\u0105cemu Traktowaniu lub Karaniu, termin \u201etortury\u201d oznacza \u201ewszelkie czyny, poprzez kt\u00f3re dotkliwy b\u00f3l cierpienie, fizyczne lub psychiczne, s\u0105 \u015bwiadomie zadawane osobie w takich celach, jak uzyskanie od niej lub od osoby trzeciej informacji lub wyznania, ukaranie jej za czyn, kt\u00f3ry ona lub osoba trzecia pope\u0142ni\u0142a lub o kt\u00f3rego pope\u0142nienie jest podejrzana, albo zastraszenie lub zmuszenie jej lub osoby trzeciej, albo z jakiejkolwiek innej przyczyny opartej na jakiegokolwiek rodzaju dyskryminacji, gdy taki b\u00f3l lub cierpienie s\u0105 zadawane przez albo za namow\u0105 czy te\u017c za zgod\u0105 lub przyzwoleniem funkcjonariusza publicznego albo innej osoby dzia\u0142aj\u0105cej w oficjalnym charakterze. Nie obejmuje to b\u00f3lu lub cierpienia wynikaj\u0105cego jedynie ze zgodnych z prawem sankcji, nieod\u0142\u0105cznie z nim zwi\u0105zanego lub przypadkowego.<\/p>\n<\/div>\n

\n

8<\/a> Wed\u0142ug Mi\u0119dzynarodowego Centrum Rehabilitacji Ofiar Tortur (IRCTV) obejmuj\u0105 one \u201enatr\u0119tnie, mimowolnie powracaj\u0105ce wspomnienia, poczucie parali\u017cuj\u0105cego niepokoju, bezsenno\u015b\u0107, koszmarne sny, depresj\u0119, luki w pami\u0119ci, rozpad wi\u0119zi spo\u0142ecznych. Ofiary cierpi\u0105 z powodu poczucia winy i wstydu, podsycanych przez upokorzenia, kt\u00f3re przesz\u0142y, lub wra\u017cenie, i\u017c zdradzi\u0142y czy to siebie, czy to przyjaci\u00f3\u0142 i krewnych\u201d.<\/p>\n<\/div>\n

\n

9<\/a> Cierpi\u0105ce na\u0144 osoby do\u015bwiadczaj\u0105 traumatycznego zdarzenia co najmniej na jeden z wielu sposob\u00f3w: jako powtarzaj\u0105cych si\u0119 sn\u00f3w, natr\u0119tnie powracaj\u0105cych wspomnie\u0144 lub dozna\u0144, parali\u017cuj\u0105cego niepokoju w sytuacjach kojarzonych z owym zdarzeniem (np. rocznica) itd. Inne objawy \u2013 to niemo\u017cno\u015b\u0107 przypomnienia sobie wa\u017cnych element\u00f3w traumatycznego zdarzenia, utrata zainteresowania \u017cyciem, zoboj\u0119tnienie, poczucie braku przysz\u0142o\u015bci, bezsenno\u015b\u0107, k\u0142opoty z koncentracj\u0105, poczucie winy, niekontrolowane wybuchy gniewu i, wed\u0142ug psychiatry Judith Hermann, \u201enadpobudliwo\u015b\u0107 systemu l\u0119kowego\u201d.<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Wprowadzenie Rokrocznie dwa, trzy tysi\u0105ce Tybeta\u0144czyk\u00f3w uciekaj\u0105 ze swojej ojczyzny. Z regu\u0142y w\u0119druj\u0105 przez Nepal do Indii, cho\u0107 niekt\u00f3rzy trafiaj\u0105 p\u00f3\u017aniej do innych pa\u0144stw. S\u0105 w\u015br\u00f3d nich dzieci, kt\u00f3re chc\u0105 si\u0119 uczy\u0107, i pielgrzymi, pragn\u0105cy zobaczy\u0107 Dalajlam\u0119 i wr\u00f3ci\u0107 potem do Tybetu. Wielu wraca\u0107 jednak nie zamierza \u2013 w tym byli wi\u0119\u017aniowie polityczni: mnisi, mniszki […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":15733,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3,15],"tags":[31,19,48,22],"class_list":["post-15732","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-raporty","category-tin","tag-marginalizacja","tag-protesty-polityczne","tag-tortury","tag-wyroki"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/15732","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=15732"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/15732\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":15735,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/15732\/revisions\/15735"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/15733"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=15732"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=15732"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=15732"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}