{"id":15747,"date":"2025-03-20T04:01:27","date_gmt":"2025-03-20T03:01:27","guid":{"rendered":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/?p=15747"},"modified":"2025-03-20T04:02:47","modified_gmt":"2025-03-20T03:02:47","slug":"dziamjang-norbu-nowomowa-i-nowy-tybet-mit-chinskiej-modernizacji-tybetu-i-jego-jezyka","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/?p=15747","title":{"rendered":"Dziamjang Norbu: Nowomowa i nowy Tybet. Mit chi\u0144skiej modernizacji Tybetu i jego j\u0119zyka"},"content":{"rendered":"\n

\u201e<\/em>J\u0119zyk tybeta\u0144ski (…) wpad\u0142 w \u0142apy lis\u00f3w, kt\u00f3re mieni\u0105 si\u0119 lwami. Bawiono si\u0119 nim do woli i bez przyczyn. Nie powinno by\u0142o do tego doj\u015b\u0107. Ludzie wykszta\u0142ceni staj\u0105 si\u0119 analfabetami, nie rozumiej\u0105c znaczenia s\u0142\u00f3w\u201d.<\/em> <\/span><\/p>\n

Panczenlama, \u201ePetycja siedemdziesi\u0119ciu tysi\u0119cy znak\u00f3w\u201d, 1962 rok<\/p>\n

Wprowadzenie<\/strong><\/p>\n

Cz\u0119\u015b\u0107 tybeta\u0144skiej spo\u0142eczno\u015bci emigracyjnej, zw\u0142aszcza przyw\u00f3dcy, zawsze ukradkiem podziwia\u0142a Chiny i ideologi\u0119 komunistyczn\u0105. Nawet pot\u0119piaj\u0105c dewastacj\u0119 klasztor\u00f3w czy wymordowanie miliona naszych rodak\u00f3w, przyznawano, \u017ce Pekin rozwin\u0105\u0142 Tybet materialnie oraz zmodernizowa\u0142 j\u0119zyk tybeta\u0144ski. Chc\u0119 tu obna\u017cy\u0107 te dwa propagandowe mity, kt\u00f3re tak d\u0142ugo dawa\u0142y chi\u0144skiej okupacji wygodn\u0105 aur\u0119 \u201epost\u0119pu\u201d i \u201ereform\u201d.<\/p>\n

<\/p>\n

Wielu z nas na wygnaniu prze\u0142kn\u0119\u0142o te wielkie \u0142garstwa po cz\u0119\u015bci z g\u0142upoty, po cz\u0119\u015bci dlatego, \u017ce by\u0142o to wtedy politycznie poprawne. Pod koniec lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych, w latach siedemdziesi\u0105tych i na pocz\u0105tku osiemdziesi\u0105tych maoistowskie Chiny robi\u0142y za pupila intelektualist\u00f3w na ca\u0142ym \u015bwiecie. Wielu zagranicznych go\u015bci w Dharamsali \u2013 w tym uczeni i adepci buddyzmu \u2013 darzy\u0142o przewodnicz\u0105cego Mao perwersyjnym podziwem. Niezale\u017cnie od sympatii, jak\u0105 budzili w nich Tybeta\u0144czycy, nie chcieli rozsta\u0107 si\u0119 z wiar\u0105, \u017ce rewolucja chi\u0144ska ze swoimi wszystkimi wadami by\u0142a si\u0142\u0105 pozytywn\u0105 i \u017ce nie nale\u017cy ocenia\u0107 jej zbyt surowo. Do utrwalenia tego fa\u0142szu przyczyni\u0142y si\u0119 wypowiedzi Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015bci o filozoficznej blisko\u015bci marksizmu i buddyzmu.<\/p>\n

W trzech pierwszych cz\u0119\u015bciach tego przyd\u0142ugiego eseju om\u00f3wimy prawdziwe pocz\u0105tki modernizacji Tybetu i j\u0119zyka tybeta\u0144skiego na progu XX wieku: brytyjsk\u0105 dyplomacj\u0119 oraz najazd, dzia\u0142alno\u015b\u0107 misjonarzy chrze\u015bcija\u0144skich, import nowoczesnych zachodnich produkt\u00f3w, wp\u0142yw handlu, zw\u0142aszcza w czasie drugiej wojny \u015bwiatowej i, co najwa\u017cniejsze, program reform XIII Dalajlamy.<\/p>\n

W cz\u0119\u015bci czwartej zajmiemy si\u0119 \u201ereformami\u201d j\u0119zykowymi, kt\u00f3re wprowadzi\u0142y w Tybecie komunistyczne Chiny. By\u0142y one, u\u017cywaj\u0105c najdelikatniejszych okre\u015ble\u0144, nieprzemy\u015blane, nienaturalne, aroganckie i narzucane; wyrz\u0105dzi\u0142y ogromne szkody nie tylko tradycyjnemu j\u0119zykowi literackiemu i samej literaturze, ale r\u00f3wnie\u017c j\u0119zykowi m\u00f3wionemu. Na pocz\u0105tku lat siedemdziesi\u0105tych obawiano si\u0119, \u017ce tybeta\u0144ski w og\u00f3le zniknie i zostanie zast\u0105piony chi\u0144skim. Obecnie \u00f3w l\u0119k skutecznie pot\u0119guje masowe przesiedlanie chi\u0144skiej ludno\u015bci na teren Tybetu. Na koniec om\u00f3wimy kilka przyk\u0142ad\u00f3w geniuszu Tybeta\u0144czyk\u00f3w, kt\u00f3rzy przez ca\u0142e wieki pos\u0142ugiwali si\u0119 swoim j\u0119zykiem z niezwyk\u0142\u0105 zr\u0119czno\u015bci\u0105, intelektualn\u0105 konsekwencj\u0105 i wyrafinowaniem.<\/p>\n

Wi\u0119kszo\u015b\u0107 pomieszczonych tu informacji gromadzi\u0142em latami, rozmawiaj\u0105c z moj\u0105 matk\u0105 Lodi Lha\u0142ang, wujami Tethongiem Sonamem Tomdziorem i Rakr\u0105 Rinpocze oraz przyjaci\u00f3\u0142mi: Taszi Ceringiem, Draktonem Dziamp\u0105 Gjalcenem i wieloma innymi. Jestem wdzi\u0119czny za rady i informacje prof. Elliotowi Sperlingowi, Isabelle Henrion-Dourcey, Pemie Bhumowi i Ceringowi Siakji, a Sonamowi Dhargajowi, Tendarowi i Dolkar za wzbogacenie mojego zbioru nowych, interesuj\u0105cych tybeta\u0144skich s\u0142\u00f3w. Musz\u0119 tu r\u00f3wnie\u017c podzi\u0119kowa\u0107 Lucasowi Myersowi i Nimie Taylorowi za przejrzenie tekstu, poprawki i sugestie.<\/p>\n

Dla wygody Czytelnik\u00f3w zrezygnowa\u0142em z przypis\u00f3w i cytat\u00f3w, pomieszczaj\u0105c na ko\u0144cu bibliografi\u0119 dla tych, kt\u00f3rzy chcieliby sprawdzi\u0107 moje \u017ar\u00f3d\u0142a. S\u0142owo \u201enowomowa\u201d, okre\u015blaj\u0105ce ponury, sztuczny j\u0119zyk totalitarnego pa\u0144stwa, zaczerpn\u0105\u0142em, oczywi\u015bcie, z \u201e1984\u201d George\u2019a Orwella.<\/p>\n

Cz\u0119\u015b\u0107 I<\/strong><\/p>\n

\u201eOstatnie wydarzenia polityczne w Tybecie wywo\u0142a\u0142y istn\u0105 rewolucj\u0119 w j\u0119zyku tybeta\u0144skim\u201d, napisa\u0142 prof. Melvyn Goldstein we wst\u0119pie do opublikowanego w 1973 roku \u201eWsp\u00f3\u0142czesnego tybeta\u0144skiego j\u0119zyka literackiego\u201d. M\u00f3wi\u0105c o \u201eostatnich wydarzeniach politycznych\u201d, mia\u0142 zapewne na my\u015bli rewolucj\u0119 kulturaln\u0105, kt\u00f3ra rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 w 1966 i, oficjalnie, zako\u0144czy\u0142a w 1976 roku. Najwyra\u017aniej wywar\u0142a ona na nim, podobnie jak na wielu lewicuj\u0105cych zachodnich uczonych, wielkie wra\u017cenie.<\/p>\n

Ksi\u0105\u017cka Goldsteina, kt\u00f3ra przedstawia i propaguje nowy \u201erewolucyjny\u201d j\u0119zyk tybeta\u0144ski, jest pe\u0142na zda\u0144 typu: \u201eon \u017carliwie uczestniczy\u0142 w rewolucji\u201d, \u201elud przeciwstawia si\u0119 reakcji\u201d, \u201ew Ameryce s\u0105 imperiali\u015bci\u201d, \u201erobotnicy stanowczo (jednym g\u0142osem) krytykuj\u0105 rz\u0105d\u201d, albo (do\u015b\u0107 dziwacznego) \u201edawniej w Tybecie byli Chi\u0144czycy\u201d. Przyk\u0142adowe frazy zaczerpni\u0119to z \u201eOdezwy Armii Ludowo-Wyzwole\u0144czej\u201d oraz innych oficjalnych publikacji. Pr\u00f3buj\u0105c zachowa\u0107 pozory naukowej bezstronno\u015bci, Goldstein cytuje te\u017c kilka fraz z emigracyjnej Tybeta\u0144skiej wolno\u015bci<\/em> i wydawanego przez rz\u0105d Sikkimu Jargjal Ghongphel<\/em>, ale zdecydowanie woli materia\u0142y rewolucyjne.<\/p>\n

We wst\u0119pie do wydanego w 1975 roku \u201eTybeta\u0144sko-angielskiego s\u0142ownika wsp\u00f3\u0142czesnego j\u0119zyka tybeta\u0144skiego\u201d Goldstein powiela wcze\u015bniejsze dokonania. Dodaje te\u017c z entuzjazmem, \u017ce \u201ewej\u015bcie Tybetu w \u015bwiat polityki, nauki i techniki doprowadzi\u0142o do powstania tysi\u0119cy nowych twor\u00f3w leksykalnych w stosunkowo kr\u00f3tkim czasie\u201d. W p\u00f3\u017aniejszych (1993) \u201ePodstawach wsp\u00f3\u0142czesnego tybeta\u0144skiego j\u0119zyka literackiego\u201d Goldstein proponuje nam tak pouczaj\u0105ce materia\u0142y dodatkowe, jak \u201eRezolucja Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Chin w sprawie Wielkiej Proletariackiej Rewolucji Kulturalnej\u201d czy \u201eLiu Shaoqi\u201d. Liu, by\u0142y przyw\u00f3dca ChRL i namaszczony przez Mao nast\u0119pca sp\u0119dzi\u0142 w wi\u0119zieniu wiele lat. \u201eOprawcy \u2013 pisze Simon Leys \u2013 zostawili go zupe\u0142nie nagiego, w ka\u0142u\u017cy ekskrement\u00f3w, na lodowatej, betonowej pod\u0142odze wi\u0119zienia. Tak umar\u0142\u201d.<\/p>\n

Goldstein m\u00f3g\u0142by twierdzi\u0107, \u017ce proponuje tak prowokacyjne przyk\u0142ady ze wzgl\u0119d\u00f3w czysto edukacyjnych, w\u0105tpi\u0119 jednak, by w s\u0142ownikach \u201ewsp\u00f3\u0142czesnego niemieckiego\u201d, publikowanych w Stanach Zjednoczonych w latach trzydziestych i czterdziestych, mog\u0142y znale\u017a\u0107 si\u0119 zdania typu \u201ew pe\u0142ni popieramy polityk\u0119 rasow\u0105 F\u00fchrera\u201d czy te\u017c \u201enarodowy socjalizm skutecznie rozwi\u0105za\u0142 problem \u017cydowski (Judenfrage)\u201d, cho\u0107 w \u00f3wczesnych Niemczech by\u0142y zapewne na porz\u0105dku dziennym. Nie s\u0105dz\u0119 te\u017c, by jako lektur\u0119 dodatkow\u0105 polecano antysemickie wst\u0119pniaki z Der St\u00fcrmera<\/em> albo V\u00f6lkischer Beobachter<\/em>, o ile, ma si\u0119 rozmie\u0107, autor podr\u0119cznik\u00f3w nie sympatyzowa\u0142by z nazistami.<\/p>\n

Goldsteinowski podziw dla komunistycznej rewolucji j\u0119zykowej w Tybecie w pe\u0142ni podziela matka chi\u0144skiej propagandy we w\u0142asnej osobie. Han Suyin nie ma \u017cadnych w\u0105tpliwo\u015bci co do niedostatk\u00f3w starego tybeta\u0144skiego i podziwia chi\u0144sk\u0105 \u201emodernizacj\u0119\u201d. Dla porz\u0105dku warto doda\u0107, \u017ce o ile Han Suyin zosta\u0142a ca\u0142kowicie zdyskredytowana jako tuba maoistowskich Chin, o tyle Goldstein jest znanym i p\u0142odnym ameryka\u0144skim uczonym, kt\u00f3ry nie wysuwa otwartych oskar\u017ce\u0144 wobec \u201estarego\u201d j\u0119zyka tybeta\u0144skiego, rado\u015bnie zachwycaj\u0105c si\u0119 komunistycznymi \u201ereformami\u201d na tym polu.<\/p>\n

Han Suyin nie ma z tym problemu i sprzedaje sw\u0105 tani\u0105 erudycj\u0119 z powag\u0105 papieskich encyklik. \u201eTybeta\u0144ski by\u0142 ca\u0142kowicie i wy\u0142\u0105cznie liturgicznym j\u0119zykiem religii. Do 1959 roku brakowa\u0142o w nim miejsca na s\u0142owa, takie jak atom, dynamo, samolot czy ci\u0119\u017car\u00f3wka, a rozbudowana terminologia religijna by\u0142a nieznana wi\u0119kszo\u015bci Tybeta\u0144czyk\u00f3w z powodu zawi\u0142ej metafizyki. (…) Obecnie, jak kiedy\u015b chi\u0144ski, w rewolucyjnym procesie wykuwa si\u0119 urz\u0119dowy tybeta\u0144ski, wyrastaj\u0105cy z j\u0119zyka zwyk\u0142ych ludzi, aby teksty pisane i codzienna mowa zacz\u0119\u0142y sobie odpowiada\u0107\u201d.<\/p>\n

Uczeni specjali\u015bci od Tybetu s\u0105 g\u0142\u0119boko przekonani \u2013 i pogl\u0105d ten podziela niema\u0142o Tybeta\u0144czyk\u00f3w \u2013 \u017ce mimo \u015bmierci, zag\u0142ady i cierpie\u0144, jakie przynie\u015bli z sob\u0105 Chi\u0144czycy, ich obecno\u015b\u0107 wy\u015bwiadczy\u0142a przys\u0142ug\u0119 j\u0119zykowi, unowocze\u015bniaj\u0105c go oraz tworz\u0105c now\u0105 terminologi\u0119 polityczn\u0105, techniczn\u0105 i naukow\u0105. Z pozoru teza ta wydaje si\u0119 uzasadniona. Wiele l\u015bni\u0105cych broszur, magazyn\u00f3w, gazet i podr\u0119cznik\u00f3w, kt\u00f3re eksportowano z Tybetu i Chin w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych, siedemdziesi\u0105tych, a nawet osiemdziesi\u0105tych wygl\u0105da\u0142o \u2013 przynajmniej z zewn\u0105trz \u2013 znacznie lepiej od skromnych publikacji tybeta\u0144skiego rz\u0105du emigracyjnego. Niemniej w ostatnich dekadach \u2013 przede wszystkim za spraw\u0105 trze\u017awi\u0105cych uwag poprzedniego Panczenlamy oraz grupy tybeta\u0144skich uczonych i pisarzy, kt\u00f3rzy znali chi\u0144skie \u201ereformy\u201d j\u0119zykowe z autopsji \u2013 komunistyczne materia\u0142y propagandowe straci\u0142y nieco na blasku.<\/p>\n

Zanim zajmiemy si\u0119 polityk\u0105 oraz praktykami Chin w tej materii, warto chyba spojrze\u0107, jak Tybeta\u0144czycy radzili sobie z uaktualnianiem i unowocze\u015bnianiem swego j\u0119zyka, zanim zacz\u0119li robi\u0107 to za nich chi\u0144scy towarzysze.<\/p>\n

Goldstein i Han Suyin najwyra\u017aniej nie przyjmuj\u0105 do wiadomo\u015bci, \u017ce tworzenie nowoczesnej terminologii by\u0142o procesem ewolucyjnym i organicznym \u2013 procesem niemal czysto tybeta\u0144skim, praktycznym, nienaukowym i nieoficjalnym, kt\u00f3ry rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 co najmniej p\u00f3\u0142 wieku przed chi\u0144sk\u0105 okupacj\u0105. Pierwsza drukowana wzmianka o ukuciu nowoczesnego terminu technicznego pochodzi z czas\u00f3w wygnania XIII Dalajlamy i jego wizyty w Kalkucie. \u201eBy\u0142em w przybud\u00f3wce Hastings House \u2013 pisze Sir Charles Bell w \u201ePortrecie Dalajlamy\u201d. \u2013 Oba budynki \u0142\u0105czy\u0142a wewn\u0119trzna linia telefoniczna. Drogocenny Opiekun [Dalajlama] lubi\u0142 z niej korzysta\u0107. Podoba\u0142o mu si\u0119 to tak bardzo, \u017ce niemal ka\u017cda rozmowa ko\u0144czy\u0142a si\u0119 jego chichotem. Pozna\u0142em tu nowo ukut\u0105 tybeta\u0144sk\u0105 nazw\u0119 telefonu: ka-par<\/em>, czyli \u00bbmi\u0119dzy ustami\u00ab\u201d. By\u0107 mo\u017ce Bell powinien zapisa\u0107 to jako kha-bhar<\/em>, ale angielskie transliteracje termin\u00f3w tybeta\u0144skich s\u0105, zw\u0142aszcza w przypadku ekspert\u00f3w, notorycznie arbitralne. Wypada tu zaznaczy\u0107, \u017ce wszystkie transkrypcje w tym tek\u015bcie s\u0105 moimi pr\u00f3bami oddania brzmienia tybeta\u0144skich s\u0142\u00f3w. W \u017caden spos\u00f3b nie usi\u0142owa\u0142em zachowa\u0107 ich oryginalnej pisowni.<\/p>\n

W Indiach Brytyjskich powsta\u0142y te\u017c s\u0142owa takie jak czensi-khang<\/em> \u2013 \u201emena\u017ceria\u201d lub \u201eogr\u00f3d zoologiczny\u201d, kt\u00f3ry Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015b\u0107 odwiedzi\u0142 w Kalkucie, rili<\/em> \u2013 \u201epoci\u0105g\u201d (od angielskiego rail<\/em>), czaklam<\/em> (dos\u0142ownie \u201e\u017celazna droga\u201d) \u2013 \u201etory\u201d, mota<\/em> \u2013 \u201esamoch\u00f3d\u201d (gdy\u017c Dalajlama i jego orszak korzystali w Indiach z tych w\u0142a\u015bnie \u015brodk\u00f3w transportu), oraz rili-tissing<\/em> \u2013 \u201edworzec kolejowy\u201d. Jak wida\u0107 wiele zaczerpni\u0119to bezpo\u015brednio z angielskiego, ale inspiracji szukano r\u00f3wnie\u017c w hindustani. Tybeta\u0144czycy nazywali te\u017c \u201eautomobil\u201d gari<\/em>, od indyjskiego gaari<\/em>, a \u201erower\u201d \u2013 kang-gari<\/em> (kang-pa<\/em> to po tybeta\u0144sku \u201estopa\u201d).<\/p>\n

Niezale\u017cnie od tego, jak urokliwie brzmi opis Bella, warto przecie\u017c przypomnie\u0107, \u017ce wcze\u015bniej, bo w 1908 roku, Dalajlama pojecha\u0142 specjalnym poci\u0105giem do Pekinu i z pewno\u015bci\u0105 m\u00f3g\u0142 tam korzysta\u0107 z telefonu. Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015b\u0107 planowa\u0142 nawet z\u0142o\u017cenie wizyty w Japonii, ale musiano z niej zrezygnowa\u0107 z powodu \u015bmierci mand\u017curskiego cesarza. Kilka lat p\u00f3\u017aniej uda\u0142o mu si\u0119 jednak wys\u0142a\u0107 tam na studia s\u0142ynnego uczonego Ca\u0142\u0119 Tritula i dw\u00f3ch innych Tybeta\u0144czyk\u00f3w. Gwa\u0142towna modernizacja Japonii w epoce Meiji musia\u0142a wywrze\u0107 ogromne wra\u017cenie na tych ludziach.<\/p>\n

Ca\u0142kiem mo\u017cliwe, \u017ce terminy te by\u0142y w u\u017cyciu ju\u017c wcze\u015bniej. \u201eKontakty Anglik\u00f3w i Tybeta\u0144czyk\u00f3w w latach 1904-07 \u2013 stwierdza historyk Alex McKay \u2013 mia\u0142y znacz\u0105cy i trwa\u0142y wp\u0142yw na Tybet oraz s\u0105siednie pa\u0144stwa, zapewniaj\u0105c im kontakt z nowymi technologiami oraz sposobami my\u015blenia\u201d. W 1905 roku Panczenlama zosta\u0142 zaproszony do Indii na spotkanie z ksi\u0119ciem i ksi\u0119\u017cn\u0105 Walii. Na Tybeta\u0144czykach ogromne wra\u017cenie zrobi\u0142y w\u00f3wczas \u017car\u00f3wki elektryczne, niekt\u00f3rzy nawet \u201esp\u0119dzali mn\u00f3stwo czasu, pr\u00f3buj\u0105c je zdmuchn\u0105\u0107\u201d. W Kalkucie, drugim mie\u015bcie imperium, ulice o\u015bwietlano elektryczno\u015bci\u0105 zaledwie od kilku lat.<\/p>\n

W rzeczy samej zainteresowanie Tybeta\u0144czyk\u00f3w brytyjskimi rz\u0105dami czy innowacjami w Indiach zacz\u0119\u0142o si\u0119 znacznie wcze\u015bniej i nie mia\u0142o wiele wsp\u00f3lnego z opisywanym w owych czasach przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 Europejczyk\u00f3w zabobonnym l\u0119kiem przed bia\u0142ymi cudzoziemcami, philing\u0142a<\/em> lub cziling\u0142a<\/em>, jako zagro\u017ceniem dla buddyzmu. W \u201eRozprawie o Indiach\u201d (1789) tybeta\u0144ski m\u0119drzec Dzigme Lingpa nie tylko wymienia r\u00f3\u017cne miasta, regiony i kr\u00f3lestwa subkontynentu, ale i przedstawia ca\u0142kiem wierne opisy dzikiej przyrody, krajobrazu oraz takich dziw\u00f3w, jak fale p\u0142ywowe na rzece Hughli czy po\u0142awianie pere\u0142 na Cejlonie. Omawia imperia Brytyjczyk\u00f3w, Osman\u00f3w i Mogo\u0142\u00f3w, ze szczeg\u00f3lnym pietyzmem opisuj\u0105c Angli\u0119 tudzie\u017c pochodz\u0105ce z niej towary: tkaniny, porcelan\u0119, szk\u0142o, teleskopy oraz nowoczesn\u0105 bro\u0144. Jego zainteresowanie budz\u0105 nowinki: katarynka i zogroskop, specjalne szk\u0142o powi\u0119kszaj\u0105ce do ogl\u0105dania grawiur (nazwane, nie\u015bci\u015ble, w angielskim przek\u0142adzie tego dzie\u0142a \u201efotoplastykonem\u201d). Dzigme Lingpa po\u015bwi\u0119ci\u0142 nawet rozdzia\u0142 konstrukcji angielskich statk\u00f3w i najwyra\u017aniej rozumia\u0142, \u017ce \u017caglowce te mog\u0105 \u201ehalsowa\u0107\u201d pod wiatr.<\/p>\n

Zanim p\u00f3jdziemy dalej, warto mo\u017ce zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, \u017ce technologia \u2013 we wsp\u00f3\u0142czesnej, utylitarnej wersji \u2013 nie by\u0142a dla Tybeta\u0144czyk\u00f3w czym\u015b obcym. Mieli\u015bmy, co prawda w czasach imperialnych, w tej dziedzinie swoje osi\u0105gni\u0119cia. Z kronik Tang\u00f3w wiemy, \u017ce Tybeta\u0144czycy \u015bwietnie znali si\u0119 na kowalstwie oraz metalurgii i \u017ce produkowali doskona\u0142\u0105 bro\u0144 oraz stalowe zbroje, kt\u00f3re os\u0142ania\u0142y nie tylko cia\u0142a cesarskich wojownik\u00f3w, ale te\u017c ich wierzchowce. Nawet Arabowie, s\u0142yn\u0105cy w \u015bwiecie z damasce\u0144skiej stali, nazywali najlepsze zbroje \u201epancerzami z Tybetu\u201d. Wed\u0142ug Wolfa Kahlena, niemieckiego profesora sztuki i doradcy rz\u0105du Bhutanu do spraw architektury, XV-wieczny m\u0119drzec, odkrywca, budowniczy i lekarz Thangton Gjalpo wymy\u015bli\u0142 wr\u0119cz \u201estal nierdzewn\u0105\u201d, z kt\u00f3rej budowa\u0142 swoje mosty. Z powodu niezwyk\u0142ych osi\u0105gni\u0119\u0107 w dziedzinie sztuki i techniki Kahlen nazywa go Leonardem da Vinci Tybetu.<\/p>\n

Co ciekawe, wiele wskazuje na to, \u017ce Tybeta\u0144czycy mieli te\u017c wk\u0142ad w rozw\u00f3j techniki zachodniej. Nie\u017cyj\u0105cy ju\u017c Lynn White Jr., pionier ameryka\u0144skiej historii \u015bredniowiecznych technologii, udowodni\u0142, \u017ce turbina gazowa oraz regulator od\u015brodkowy trafi\u0142y do \u015bredniowiecznej Europy z Tybetu. Cho\u0107 to fascynuj\u0105cy temat, nie b\u0119dziemy si\u0119 tu wdawa\u0107 w szczeg\u00f3\u0142y: wiemy po prostu, \u017ce owe rozwi\u0105zania pochodz\u0105 z m\u0142yn\u00f3w modlitewnych nap\u0119dzanych gor\u0105cym powietrzem i mniejszych, r\u0119cznych m\u0142ynk\u00f3w modlitewnych; do Europy przyw\u0119drowa\u0142y wraz z mongolskimi niewolnikami sprowadzanymi z Azji centralnej, sprzedawanymi na Krymie i przewo\u017conymi do W\u0142och, gdzie urz\u0105dzenia te pojawi\u0142y si\u0119 wkr\u00f3tce potem.<\/p>\n

S\u0142owo mekjok<\/em>, \u201edzia\u0142o\u201d, mog\u0142o by\u0107 w u\u017cyciu od czas\u00f3w mongolskiej hegemonii. Z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 w okresie d\u017cungarskiego najazdu na Lhas\u0119 (1717), kiedy to obie strony u\u017cywa\u0142y broni palnej, przyj\u0119\u0142y si\u0119 terminy menda<\/em>, \u201ekarabin\u201d, i ringda<\/em>, \u201ed\u0142ugi karabin\u201d. Tybeta\u0144ska nazwa zegara, czuce<\/em>, jest stara i oznacza dos\u0142ownie \u201emiar\u0119 wodn\u0105\u201d. Pochodzi zapewne od u\u017cywanych w Tybecie prostych zegar\u00f3w wodnych lub bardziej skomplikowanych klepsydr, kt\u00f3re w\u0142adcy i lamowie dostawali z cesarskich Chin. Zegary mechaniczne, kt\u00f3re pojawi\u0142y si\u0119 w Krainie \u015aniegu pod koniec XIX wieku, nazywano czuce khorlo<\/em> (khorlo<\/em> oznacza \u201emaszyn\u0119\u201d lub, dos\u0142ownie, \u201eko\u0142o\u201d). Termin gjang-szel<\/em> (\u015bci\u015ble: \u201eodleg\u0142o\u015b\u0107-szk\u0142o\u201d) jest, co ciekawe, stary i pojawia si\u0119 w operze \u201eKiu Pema \u0141ebar\u201d, kt\u00f3ra opowiada histori\u0119 wcze\u015bniejszej inkarnacji Padmasambhawy. Mamy te\u017c mik-szel<\/em>, \u201eoko-szk\u0142o\u201d, czyli sprowadzane z dawnych Chin \u201eokulary\u201d, oraz cze-szel<\/em>, \u201edu\u017ce-szk\u0142o\u201d, lub me-szel<\/em>, \u201eogie\u0144-szk\u0142o\u201d, czyli \u201eszk\u0142o powi\u0119kszaj\u0105ce\u201d.<\/p>\n

Jeden z podstawowych termin\u00f3w nauki wsp\u00f3\u0142czesnej, \u201eatom\u201d (tyb. dhul-ta rab cza-med<\/em> albo, w skr\u00f3cie, dhul<\/em>; sanskr. radzias<\/em>, renu<\/em>, parmanu<\/em>) by\u0142 prawdopodobnie u\u017cywany w Tybecie od VIII wieku, kiedy to zacz\u0119to przek\u0142ada\u0107 pisma buddyjskie. Arja Nagard\u017auna, najbardziej naukowy ze wszystkich filozof\u00f3w buddyjskich, debatuj\u0105c z rzecznikami r\u00f3\u017cnych teorii materii w tym r\u00f3wnie\u017c z (przeddaltonowskimi) atomistami, udowodni\u0142 (w I wieku naszej ery), \u017ce atomy nie s\u0105 niepodzielne i \u017ce mo\u017cna je \u201epodzieli\u0107\u201d na cz\u0105stki subatomowe oraz sub-subatomowe.<\/p>\n

Wsp\u00f3\u0142czesna nazwa samolotu, namdru<\/em> (dos\u0142ownie \u201estatek powietrzny\u201d) jest stara; o lataj\u0105cych maszynach m\u00f3wi si\u0119 w pismach zwi\u0105zanych z Tantr\u0105 Kalaczakry, kt\u00f3r\u0105 prze\u0142o\u017cono na tybeta\u0144ski w 1207 roku n.e. S\u0142owo nam-thang<\/em> (\u201epowietrzne pole\u201d) wydaje si\u0119 jednym z tych beztroskich termin\u00f3w, jakie zadomawiaj\u0105 si\u0119 w j\u0119zyku z dnia na dzie\u0144, i funkcjonuje od 1935 roku, kiedy to kaszag<\/em>, gabinet Tybetu, omawia\u0142 pro\u015bb\u0119 Brytyjczyk\u00f3w, kt\u00f3rzy zwr\u00f3cili si\u0119 o zgod\u0119 na zbudowanie pasa startowego w pobli\u017cu Lhasy, \u017ceby wywie\u017a\u0107 za granic\u0119 szefa ich misji, pana Williamsona, poniewa\u017c zapad\u0142 on nagle na zdrowiu. Han Suyin, kt\u00f3ra twierdzi, \u017ce Tybeta\u0144czycy nie znali s\u0142\u00f3w takich atom i samolot, powinna chwil\u0119 nad tym poduma\u0107.<\/p>\n

Tak wi\u0119c nawet je\u015bli wszystko nie zacz\u0119\u0142o si\u0119 od kr\u00f3tkiego wygnania Dalajlamy w Indiach Brytyjskich, okres ten mo\u017cna uzna\u0107 za katalizator tybeta\u0144skiego s\u0142owotw\u00f3rstwa. Je\u017celi wierzy\u0107 Bellowi, tybeta\u0144skiemu dworowi czas wl\u00f3k\u0142 si\u0119 niemi\u0142osiernie. Dalajlama wygl\u0105da\u0142 wieczornych wizyt Bella, niemniej w pierwszym roku jego ministrowie i urz\u0119dnicy najwyra\u017aniej nie mieli wielu zaj\u0119\u0107. Chiny twardo trzyma\u0142y Tybet za gard\u0142o, a Wielka Brytania i carska Rosja nie pali\u0142y si\u0119, mimo tybeta\u0144skich apeli, do interwencji czy cho\u0107by mediacji.<\/p>\n

Dard\u017cyling nie by\u0142 t\u0119tni\u0105c\u0105 \u017cyciem metropoli\u0105, jednak jako brytyjskie uzdrowisko oraz letnia stolica Bengalu, najwa\u017cniejszej prowincji Indii, nie narzeka\u0142 na brak najnowszych d\u00f3br konsumpcyjnych i udogodnie\u0144. Musia\u0142y one zainteresowa\u0107 Dalajlam\u0119 i jego ludzi, kt\u00f3rzy zapewne rozmawiali o nich, wymy\u015blaj\u0105c im najstosowniejsze tybeta\u0144skie nazwy. Z licznych relacji wynika, \u017ce wielu z owych urz\u0119dnik\u00f3w i ministr\u00f3w mia\u0142o po temu \u015bwietne kwalifikacje. Poza typowymi intelektualistami takimi jak gesze Ca\u0142a Tritul w mie\u015bcie by\u0142 wtedy r\u00f3wnie\u017c Gjarise-njon, ekscentryczny potomek cesarskiego rodu Lhagjari (i pierwszy Tybeta\u0144czyk maluj\u0105cy w naturalistycznym stylu). Do dworu nale\u017celi r\u00f3wnie\u017c s\u0142yn\u0105cy z otwarto\u015bci oraz dociekliwo\u015bci Carong Dasal Dandul (znany w\u00f3wczas jako Czensel Namgang), inteligentny, wyrafinowany i skrupulatny Lonczen Szatra, \u201ezawodowy \u2013 wedle Sir Henry\u2019ego MacMahona \u2013 dyplomata\u201d, poeta i uczony Szelkar Lingpa, starszy sekretarz Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015bci i autor cenionego, napisanego w\u0142a\u015bnie w Dard\u017cylingu, rozbudowanego wiersza \u201eWspomnienie Lhasy\u201d (Lhasa dran-lu<\/em>). Wiem, \u017ce to dygresja, ale nie mog\u0119 si\u0119 powstrzyma\u0107 przed zacytowaniem \u2013 dla przyjemno\u015bci Czytelnika \u2013 kilku linijek tej niezwyk\u0142ej pie\u015bni:<\/p>\n

Po\u015br\u00f3d sklep\u00f3w i stoisk t\u0119tni\u0105cego rynku
Tysi\u0105ce wdzi\u0119cznych ko\u0142ysa\u0144 delikatnie gibkich cia\u0142
Wszystkie tu, ka\u017cda pi\u0119kna, \u017cadnej nie brakuje
Kusz\u0105ce s\u0142odkimi, roze\u015bmianymi twarzami…
Wspominam Lhas\u0119.<\/p>\n

Wiersz sk\u0142ada si\u0119 z czterdziestu sze\u015bciu strof, z kt\u00f3rych ka\u017cda ko\u0144czy si\u0119 wersem \u201eWspominam Lhas\u0119\u201d (Lhasa dran<\/em>); inne opisuj\u0105 krajobrazy, instytucje i \u017cycie religijne miasta.<\/p>\n

To w\u0142a\u015bnie Szelkar Lingpa \u2013 jak powiedzia\u0142 mi kiedy\u015b nie\u017cyj\u0105cy ju\u017c Tethong Sonam Tomdzior \u2013 wymy\u015bli\u0142 nazw\u0119 stosunkowo w\u00f3wczas nowego metalu: aluminium, kt\u00f3re w\u0142a\u015bnie pojawi\u0142o si\u0119 na rynku. Termin ten, hajang<\/em>, skr\u00f3towiec powsta\u0142y z wyraz\u00f3w haczang jangpo<\/em> (\u201eniezwykle lekki\u201d) lub, bo mo\u017cliwa jest i ta wersja, halajpe jangpo<\/em> (\u201ezdumiewaj\u0105co lekki\u201d) jest tak naturalny i oczywisty, \u017ce wi\u0119kszo\u015bci Tybeta\u0144czyk\u00f3w nawet nie przyjdzie do g\u0142owy, \u017ce powsta\u0142 zaledwie w 1910 czy 1911 roku, poniewa\u017c wydaje si\u0119 tak prosty, wr\u0119cz pierwotny. Wszystkie naczynia kuchenne, aluminiowe lub nie, nazywa si\u0119 potocznie hajang<\/em>.<\/p>\n

Po powrocie XIII Dalajlamy do Tybetu kontakty z Indiami Brytyjskimi nabra\u0142y impetu, staj\u0105c si\u0119 bod\u017acem do tworzenia nowych s\u0142\u00f3w. Poza kwesti\u0105 rozwoju s\u0142ownictwa by\u0107 mo\u017ce powinni\u015bmy wspomnie\u0107 tu r\u00f3wnie\u017c o sprowadzeniu do Tybetu samych nowinek technicznych, takich jak elektryczno\u015b\u0107, telegraf czy telefon. W ko\u0144cu malowana przez Goldsteina i Han Suyin czarna dziura w j\u0119zyku tybeta\u0144skim musi prowadzi\u0107 do wniosku, \u017ce przed inwazj\u0105 komunistycznych Chin Tybet by\u0142 ca\u0142kowicie pozbawiony zdobyczy wsp\u00f3\u0142czesnej techniki \u2013 skoro Tybeta\u0144czycy nie mieli na co\u015b okre\u015blenia, to zapewne si\u0119 z tym wcze\u015bniej nie zetkn\u0119li.<\/p>\n

Decyzja o zelektryfikowaniu Lhasy zapad\u0142a prawdopodobnie w 1922 roku, ale prace \u2013 przede wszystkim z powodu braku funduszy \u2013 post\u0119powa\u0142y bardzo powoli. W 1927 roku zadanie to powierzono wykwalifikowanemu tybeta\u0144skiemu in\u017cynierowi Ringangowi (vel Czangopa Rinzin Dord\u017ce), absolwentowi londy\u0144skiej uczelni, kt\u00f3ra dzi\u015b nazywa si\u0119 Imperial College. Wed\u0142ug George\u2019a Caronga, Ringang \u201esamodzielnie opracowa\u0142 plan zbudowania elektrowni wodnej w Dode, trzy mile od Lhasy, na ty\u0142ach klasztoru Sera, gdzie p\u0142yn\u0105\u0142 niewielki, rw\u0105cy strumie\u0144. Sprz\u0119t zam\u00f3wiono w Anglii. G\u0142\u00f3wn\u0105 elektrowni\u0119 w Dode po\u0142\u0105czono z podstacj\u0105 w Gjabumgangu, zapewniaj\u0105c dost\u0119p do elektryczno\u015bci ca\u0142emu miastu\u201d. Historyk H. Thondup cytuje list innego tybeta\u0144skiego studenta z Rugby, z kt\u00f3rego wynika, \u017ce pr\u0105d doprowadzono najpierw do Norbulingki.<\/p>\n

By\u0142o to niezwykle trudne przedsi\u0119wzi\u0119cie, kt\u00f3rego nie u\u0142atwia\u0142y gigantyczne rozmiary zam\u00f3wionego w Anglii generatora. Transportowanie go w cz\u0119\u015bciach przez Himalaje okaza\u0142o si\u0119 niemal syzyfow\u0105 prac\u0105. David MacDonald, brytyjski przedstawiciel handlowy w Gjance, uwa\u017ca\u0142 ten plan za zbyt ambitny. Jego zdaniem \u201esprowadzenie urz\u0105dze\u0144 by\u0142o b\u0142\u0119dem. (…) Niekt\u00f3re cz\u0119\u015bci okaza\u0142y si\u0119 tak ci\u0119\u017ckie i niepor\u0119czne, \u017ce musia\u0142o je nie\u015b\u0107 dwudziestu ludzi, kt\u00f3rzy nie robili nawet czterech mil dziennie\u201d. Ale Ringang postawi\u0142 na swoim. Wszystkie prace techniczne musia\u0142 wykona\u0107 w\u0142asnor\u0119cznie \u2013 k\u0142ad\u0142 przewody, instalowa\u0142 transformatory i akumulatory. Peter Aufschnaiter, kt\u00f3ry ogl\u0105da\u0142 elektrowni\u0119 Dode dwadzie\u015bcia lat p\u00f3\u017aniej, uzna\u0142 j\u0105 \u201eza doprawdy zdumiewaj\u0105ce osi\u0105gni\u0119cie! Tym bardziej, \u017ce zorientowali\u015bmy si\u0119, i\u017c [Ringang] cz\u0119sto musia\u0142 korzysta\u0107 z materia\u0142\u00f3w tybeta\u0144skich\u201d. Rynny kieruj\u0105ce wod\u0119 do turbin zrobi\u0142 na przyk\u0142ad z drewna. Problemy m\u0142odego in\u017cyniera pot\u0119gowa\u0142 brak zrozumienia prze\u0142o\u017conych. \u201ePo kilku miesi\u0105cach pracy \u2013 m\u00f3wi nam Spencer Chapman \u2013 Dalaj zacz\u0105\u0142 si\u0119 niecierpliwi\u0107 i nie m\u00f3g\u0142 zrozumie\u0107, dlaczego wci\u0105\u017c nie ma \u015bwiat\u0142a\u201d.<\/p>\n

Ale, ci\u0105gnie dalej Chapman, kt\u00f3ry przyby\u0142 do Tybetu w 1936 roku, \u201ez wyj\u0105tkiem kilku zimowych miesi\u0119cy, kiedy strumie\u0144 zamarza\u0142, elektrownia sprawowa\u0142a si\u0119 doskonale. W Potali, na ulicach i w wielu prywatnych domach jest dzi\u015b o\u015bwietlenie elektryczne\u201d. Elektryczno\u015b\u0107 zainstalowano te\u017c w D\u017cokhangu, ale innowacj\u0119 zabi\u0142 ma\u0142y po\u017car. Carongowie, Tethongowie i kilka innych arystokratycznych rodzin o\u015bwietla\u0142o w ten spos\u00f3b wszystkie pomieszczenia. W ubo\u017cszych domach obywano si\u0119 jedn\u0105 \u017car\u00f3wk\u0105 w g\u0142\u00f3wnej izbie.<\/p>\n

Zanim lewicowi propagandy\u015bci rzuc\u0105 si\u0119 na ten dow\u00f3d \u017car\u00f3wkowej nier\u00f3wno\u015bci w starym Tybecie, przywo\u0142am tu relacj\u0119 ameryka\u0144skiego historyka Warrena Smitha, kt\u00f3ry odwiedzi\u0142 Lhas\u0119 w latach osiemdziesi\u0105tych. Dr Smith twierdzi, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 tybeta\u0144skich dom\u00f3w o\u015bwietlano jedn\u0105 (blad\u0105) 25-watow\u0105 \u017car\u00f3wk\u0105. W rezydencjach chi\u0144skich dygnitarzy, aparatczyk\u00f3w i prominentnych tybeta\u0144skich kolaborant\u00f3w, takich jak Ngabo czy Phagpa-lha, by\u0142o ich zapewne wi\u0119cej. I to mocniejszych.<\/p>\n

W latach czterdziestych regularnie brakowa\u0142o pr\u0105du, poniewa\u017c urz\u0105dzenia by\u0142y ju\u017c zu\u017cyte. Od czasu do czasu \u015bwiat\u0142o mog\u0142o te\u017c gasn\u0105\u0107 w domach arystokrat\u00f3w, zw\u0142aszcza gdy urz\u0105dzali przyj\u0119cia i zapomnieli o stosownym napiwku (czang-rin<\/em>, czyli \u201ecenie piwa\u201d) dla pracownik\u00f3w elektrowni (opowiedzia\u0142 mi o tym dyrektor Tybeta\u0144skiego Instytutu Sztuk Stosowanych, Nga\u0142ang Dhakpa z lhaskiego Czitilingu, przy okazji podejrzanej awarii przed jednym z wyst\u0119p\u00f3w w Dharamsali). Sytuacj\u0119 pogarsza\u0142o zapewne zapotrzebowanie na pr\u0105d rz\u0105dowej mennicy, kt\u00f3ra powsta\u0142a w Drapczi w 1931 roku. Postanowiono zbudowa\u0107 wi\u0119ksz\u0105 elektrowni\u0119; szcz\u0119\u015bliwym trafem korzystaj\u0105c z do\u015bwiadcze\u0144 Petera Aufschnaitera, kt\u00f3ry przez rok dokonywa\u0142 codziennych pomiar\u00f3w w\u00f3d rzeki Kjiczu. Wed\u0142ug niemieckiego in\u017cyniera projektem kierowa\u0142a komisja w sk\u0142adzie Carong, Thangme i Reginald Fox. P\u00f3\u017aniej do\u0142\u0105czyli do nich \u201ebia\u0142y\u201d Rosjanin Niedbai\u0142ow i syn Caronga, George. Robert Ford twierdzi, \u017ce na tym etapie komisja planowa\u0142a ju\u017c \u201ebudow\u0119 kilku elektrowni\u201d oraz modernizacj\u0119 tybeta\u0144skiego rolnictwa i za\u0142o\u017cenie sieci radiostacji na terenie ca\u0142ego kraju. Ten mi\u0119dzynarodowy, oficjalnie zatrudniany przez administracj\u0119 Tybetu, \u201eprzepe\u0142niony dumnym, pionierskim duchem\u201d zesp\u00f3\u0142 by\u0142, jak podkre\u015bla Ford, \u201elojalny wobec rz\u0105du i narodu tybeta\u0144skiego\u201d.<\/p>\n

W latach czterdziestych rz\u0105d w Lhasie prowadzi\u0142 r\u00f3wnie\u017c inne prace publiczne. Wykopano dziesi\u0119\u0107 kilometr\u00f3w kana\u0142\u00f3w nawadniaj\u0105cych i grobl\u0119 w pobli\u017cu Norbulingki. Urz\u0105d Rolnictwa (sonam lajkhung<\/em>) otrzyma\u0142 od swego ameryka\u0144skiego odpowiednika r\u00f3\u017cne nasiona, poniewa\u017c chcia\u0142 eksperymentowa\u0107 z rozmaitymi odmianami pszenicy i innych zb\u00f3\u017c. Kr\u00f3lewskie Ogrody Botaniczne w Kew poproszono o nasiona j\u0119czmienia, pszenicy, \u017cyta itd. Negocjowano zakup maszyn rolniczych. Wed\u0142ug Aufschnaitera w\u0142adze chcia\u0142y zwi\u0119kszy\u0107 zasoby czystej wody oraz stworzy\u0107 sie\u0107 kanalizacji sanitarnej w mie\u015bcie. W zwi\u0105zku z tym \u2013 i projektem rozbudowy sieci elektrycznej \u2013 zlecono mu przeprowadzenie szczeg\u00f3\u0142owych pomiar\u00f3w tudzie\u017c sporz\u0105dzenie planu Lhasy.<\/p>\n

Tybeta\u0144czycy nazywaj\u0105 elektryczno\u015b\u0107 lok<\/em> \u2013 od \u201epioruna\u201d. Zwi\u0105zek mi\u0119dzy nimi zauwa\u017cyli najprawdopodobniej niezale\u017cnie od Benjamina Franklina i jego s\u0142ynnego eksperymentu z latawcem. Dalej posz\u0142o b\u0142yskawicznie: lok-khang<\/em> (elektrownia), lok-ama<\/em> (pr\u0105dnica), lok-ku<\/em> (przew\u00f3d), lok-thag<\/em> (kabel), szertok<\/em> (\u017car\u00f3wka), dong-khep<\/em> (aba\u017cur), kamlok<\/em> albo lok-dze<\/em> (suche ogniwo, bateria), lok-czu<\/em> (kwas siarkowy do akumulator\u00f3w), pho-lok<\/em> (\u0142adunek dodatni), mo-lok<\/em> (\u0142adunek ujemny), lok-khju<\/em> (pora\u017cenie pr\u0105dem lub przewodzenie), lok-szug<\/em> (\u201esi\u0142a\u201d elektryczna, napi\u0119cie) oraz onomatopeja thir<\/em>, oznaczaj\u0105ca \u201edzwonek\u201d.<\/p>\n

W Tybecie popularne by\u0142y latarki, zw\u0142aszcza w\u015br\u00f3d podr\u00f3\u017cnych, kt\u00f3rzy cz\u0119sto nosili je na ramieniu w specjalnych futera\u0142ach z sukna lub sk\u00f3ry. Cz\u0119sto licytowano si\u0119, kto ma mocniejszy snop \u015bwiat\u0142a, co wywo\u0142a\u0142o mod\u0119 na d\u0142ugie Evereadye na sze\u015b\u0107 baterii i, zw\u0142aszcza w\u015br\u00f3d lhaskich kawaler\u00f3w, o\u015blepianie przechodni\u00f3w, a szczeg\u00f3lnie kobiet. Latarki, za mieszka\u0144cami Dard\u017cylingu, nazywano, od indyjskiej \u201eelektryczno\u015bci\u201d, bidzili<\/em>. Z tego, co wiem, w Tybecie nadal u\u017cywa si\u0119 tego s\u0142owa, cho\u0107 zaczyna je wypiera\u0107 termin lok-szu<\/em>, \u201elampa elektryczna\u201d. P\u00f3\u017aniej, cz\u0119sto na wychod\u017astwie, ukuto wiele innych \u201elok-\u00f3w\u201d: lok-thap<\/em> (grza\u0142ka lub kuchenka elektryczna), lok-tru<\/em> (odkurzanie), drang-lok<\/em> (klimatyzacja), ca-lok<\/em> (ogrzewanie elektryczne lub centralne). Wentylator nazwano po prostu lung-khor<\/em> (\u201epowietrze-obraca\u0107\u201d), a lod\u00f3wk\u0119 \u2013 khja-gam<\/em> (\u201el\u00f3d-skrzynia\u201d).<\/p>\n

Tybeta\u0144czycy nazywaj\u0105 telegraf tar<\/em> \u2013 od indyjskiego taar<\/em>, \u201eprzew\u00f3d\u201d. Pierwsz\u0105 lini\u0119 telegraficzn\u0105 poprowadzono z Sikkimu do Gjance w 1904 roku w czasie ekspedycji Younghusbanda. Tybeta\u0144czycy poprosili o doprowadzenie jej do Lhasy, ale prace op\u00f3\u017ani\u0142a \u2013 do 1923 roku \u2013 Wielka Wojna. \u201eWszystkie materia\u0142y \u2013 wed\u0142ug Davida MacDonalda \u2013 w tym s\u0142upy, trzeba by\u0142o sprowadza\u0107 z Indii. Podobnie rzecz mia\u0142a si\u0119 z fachowcami. (…) Wszelkie koszty pokrywa\u0142 rz\u0105d Tybetu\u201d. Musia\u0142y one obejmowa\u0107 r\u00f3wnie\u017c tar-ku<\/em> (przewody telegraficzne), tar-czej<\/em> (same telegrafy czyli sprz\u0119t) oraz pensj\u0119 angielskiego in\u017cyniera, pana W.H. Kinga.<\/p>\n

David MacDonald dodaje r\u00f3wnie\u017c, \u017ce \u201ewe wszystkich lhaskich urz\u0119dach pa\u0144stwowych zainstalowano, z zadowalaj\u0105cym skutkiem, telefony\u201d. Kiedy w 1924 roku ko\u0144czy\u0142 s\u0142u\u017cb\u0119 w Gjance, \u201eDalajlama i Carong szap-pe zatelefonowali\u201d do niego z Lhasy, m\u00f3wi\u0105c, \u017ce \u201ezwr\u00f3c\u0105 si\u0119 do rz\u0105du Indii\u201d, by zatrzyma\u0107 go w Gjance \u201ejeszcze kilka lat\u201d.<\/p>\n

Z konsternacj\u0105 czytam wi\u0119c w publikacji International Campaign for Tibet (agendy rz\u0105du tybeta\u0144skiego w Stanach Zjednoczonych), \u017ce \u201echi\u0144ska inwazja przynios\u0142a Tybetowi wiele nowoczesnych technologii, np. telefon\u201d. C\u00f3\u017c, b\u0105d\u017amy wdzi\u0119czni za ma\u0142e \u0142aski, takie jak wzmianka, \u017ce \u201ewi\u0119kszo\u015b\u0107 udogodnie\u0144 technologicznych s\u0142u\u017cy armii, rz\u0105dowi i partii\u201d. M\u00f3wi\u0105c wprost, w rz\u0105dzonym przez Chi\u0144czyk\u00f3w Tybecie publiczne us\u0142ugi telefoniczne nie by\u0142y dost\u0119pne do po\u0142owy lat osiemdziesi\u0105tych, kiedy to pozwolono korzysta\u0107 z telefon\u00f3w cz\u0119\u015bci urz\u0119dnik\u00f3w, nie pracuj\u0105cych w administracji. Dopiero po wprowadzeniu telefonii kom\u00f3rkowej pod koniec lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych Tybeta\u0144czycy uzyskali dost\u0119p do us\u0142ug, kt\u00f3re faktycznie mo\u017cna nazwa\u0107 publicznymi. Dla porz\u0105dku dodajmy, \u017ce wszystkie rozmowy s\u0105 kontrolowane \u2013 podobnie jak, od niedawna, wiadomo\u015bci tekstowe.<\/p>\n

Urz\u0105d Telegrafu (i Telefonu), tar-khang<\/em>, otworzono w Lhasie pod koniec lat dwudziestych w pobli\u017cu starego klasztoru Tangjeling. Kierowa\u0142 nim tar-khang kung<\/em>a, telegrafist\u00f3w nazywano za\u015b tar-tangjen<\/em>. Telefony i telegrafy dobrze s\u0142u\u017cy\u0142y nie tylko rz\u0105dowi, ale te\u017c kupcom i, w mniejszym stopniu, zwyk\u0142ym ludziom. Biuro to przemianowano p\u00f3\u017aniej na Urz\u0105d Poczty i Telegrafu (dak-tar le-khung<\/em>), powierzaj\u0105c go \u201einteligentnemu, m\u00f3wi\u0105cemu po angielsku i przeszkolonemu w Kalimpongu mnichowi\u201d, kt\u00f3ry nazywa\u0142 si\u0119 Czonden. Wed\u0142ug MacDonalda pierwszym Ministrem Poczty Tybetu by\u0142 Peszi Depon. Zwa\u017cywszy na liczne problemy departamentu (na przyk\u0142ad z wycinaniem s\u0142up\u00f3w na opa\u0142), z mi\u0142ym niedowierzaniem dowiadujemy si\u0119 (od Chapmana), \u017ce \u201epoczta i telegraf dzia\u0142aj\u0105 znakomicie\u201d.<\/p>\n

Tybeta\u0144skie us\u0142ugi pocztowe to oddzielna historia, kt\u00f3r\u0105 nie b\u0119dziemy si\u0119 tu zajmowa\u0107. Zwr\u00f3\u0107my jednak uwag\u0119, \u017ce Tybeta\u0144czycy nazwali poczt\u0119 zapo\u017cyczonym z Indii s\u0142owem dak, kt\u00f3re jest w u\u017cyciu do dzi\u015b, nawet pod okupacyjnymi, chi\u0144skimi rz\u0105dami. Tak wi\u0119c \u201epoczta\u201d to dak-khang<\/em>, \u201elistonosz\u201d \u2013 dak-pa<\/em>, \u201eznaczek pocztowy\u201d \u2013 dak-dam<\/em>, \u201eskrzynka pocztowa\u201d \u2013 dak-gam<\/em>, a \u201eznaczek\u201d \u2013 tikkus<\/em> (od angielskiego ticket<\/em>). S\u0142owa tikkus<\/em> u\u017cywa si\u0119 te\u017c w znaczeniu w\u0142a\u015bciwym, nazywaj\u0105c nim \u201ebilet kinowy\u201d, beskop tikkus<\/em>. Podobnym zapo\u017cyczeniem, od angielskiego pass, \u201eprzepustka\u201d, jest s\u0142owo passi<\/em>. Jego r\u00f3wnie\u017c u\u017cywa si\u0119 w Tybecie do dzi\u015b. Oznacza \u201ekartk\u0119 na ziarno\u201d, durig passi<\/em> (po chi\u0144sku liang piao<\/em>), kt\u00f3ra do niedawna wyznacza\u0142a granic\u0119 mi\u0119dzy \u017cyciem a \u015bmierci\u0105 ka\u017cdego Tybeta\u0144czyka i mieszka\u0144ca Republiki Ludowej. Na wygnaniu ukuto bardziej tybeta\u0144ski termin, lagkher<\/em>, kt\u00f3ry jest do\u015b\u0107 popularny, niemniej drogocenne karty wst\u0119pu na nauki Dalajlamy nazywa si\u0119 po prostu songcze-passi<\/em> (\u201emowa religijna-przepustka\u201d czy, jak kto woli, \u201ezezwolenie\u201d).<\/p>\n

Cz\u0119\u015b\u0107 II<\/strong><\/p>\n

W latach dwudziestych i trzydziestych w Tybecie pojawi\u0142o si\u0119 wiele nowych przedmiot\u00f3w. Popularny kje-par<\/em>, grzeczno\u015bciowo nazywany sung-par<\/em> (dos\u0142ownie \u201eg\u0142os-druk\u201d), gramofon odtwarzaj\u0105cy 78-obrotowe, zrobione z pekaru<\/em> (szelaku lub plastiku) p\u0142yty bhence<\/em> (by\u0107 mo\u017ce od chi\u0144skiego panzi<\/em>), o\u017cywi\u0142 lhaskie przyj\u0119cia. Wczesne gramofony tubowe nazywano kje-par dugczin-czen<\/em> albo kje-par dugczin-kha<\/em> od pot\u0119\u017cnych klasztornych rog\u00f3w. Zachodnie ta\u0144ce by\u0142y modne w\u015br\u00f3d arystokrat\u00f3w i bogaczy. Harrer twierdzi, \u017ce fokstrotem zarazi\u0142 Lhas\u0119 Robert Ford, a od dr. Ce\u0142anga Pempy wiemy, \u017ce swoje pi\u0119\u0107 minut mia\u0142y w \u015awi\u0119tym Mie\u015bcie r\u00f3wnie\u017c \u201ePalais Glide\u201d i \u201eBoomps-A-Daisy\u201d. Je\u015bli akurat zabrak\u0142o pr\u0105du, w salonie lub ogrodzie trzeba by\u0142o zapali\u0107 saszu<\/em> (lamp\u0119 naftow\u0105 Petromax). Owa lampa wzbogaci\u0142a te\u017c skarbiec prostych gier salonowych; w ca\u0142ym mie\u015bcie z upodobaniem \u0142amano sobie j\u0119zyki, powtarzaj\u0105c: simsza szasur saszu sarpa<\/em> (\u201enowa latarnia rezydencji Szasura\u201d). Naft\u0119 (sanum<\/em>, dos\u0142ownie \u201eziemia-olej\u201d) do lamp sprowadzano z Indii na grzbietach mu\u0142\u00f3w, podobnie jak cement portlandzki \u2013 bilas\u0119<\/em>, wyraz z\u0142o\u017cony, od urdyjskiego bilajati<\/em> (\u201ezagraniczny\u201d, zw\u0142aszcza europejski) i tybeta\u0144skiego sa<\/em>, ziemia\u201d.<\/p>\n

Cementu u\u017cywano w 1936 roku do budowy estakady pierwszego nowoczesnego mostu na rzece Trisam, na g\u0142\u00f3wnym szlaku handlowym wiod\u0105cym z zachodniego Tybetu, przez Lhas\u0119, do Indii. Cho\u0107 stalowe d\u017awigary i wysokie podpory sprowadzono z kalkuckiej firmy Burns & Co., pracami budowlanymi kierowa\u0142 Carong Dasang Dadul. Po oddaniu mostu (kt\u00f3rym mog\u0142y przeje\u017cd\u017ca\u0107 d\u017cipy) Carong zacz\u0105\u0142 planowa\u0107 ambitniejsz\u0105 konstrukcj\u0119 na rzece Kjiczu. Zd\u0105\u017cy\u0142 nawet otrzyma\u0107 zezwolenie rz\u0105du i wys\u0142a\u0107 zam\u00f3wienia do Kalkuty, lecz prace nigdy nie ruszy\u0142y z powodu gro\u017aby chi\u0144skiej inwazji. Carong chcia\u0142 zbudowa\u0107 sw\u00f3j most na wschodnich rubie\u017cach Lhasy, w Perongu, dok\u0142adnie tam, gdzie stan\u0105\u0142 p\u00f3\u017aniej ukochany przez chi\u0144skich propagandyst\u00f3w most ufundowany przez armi\u0119 okupacyjn\u0105.<\/p>\n

Obok nafty i cementu p\u0142yn\u0119\u0142y do Tybetu inne, r\u00f3wnie u\u017cyteczne zachodnie nowinki: the cza-dam<\/em> albo ca-dam<\/em> (termosy), cimbu-khorlo<\/em> (maszyny do szycia, kt\u00f3re zacz\u0119to sprowadza\u0107 w 1907 roku), sanum thap<\/em> (prymusy), tap-dri<\/em> (scyzoryki), szer-go<\/em> (szyby), kha-spor<\/em> (perfumy \u2013 od urdyjskiego khusbu), sza-njuk<\/em> (o\u0142\u00f3wki kopiowe), kam-njuk<\/em> (d\u0142ugopisy), nju-gu<\/em> albo fon-ten<\/em> (to drugie od angielskiego fountain<\/em>, wieczne pi\u00f3ra), ping-khap<\/em> (agrafki), cer<\/em> (eklery), muk-si<\/em> lub cak-ta<\/em> (zapa\u0142ki sztormowe) i, nieuchronnie, szik-re<\/em> (papierosy), cho\u0107 przez d\u0142ugi czas obowi\u0105zywa\u0142 surowy zakaz palenia w miejscach publicznych. Tak wi\u0119c na siedemdziesi\u0105t pi\u0119\u0107 lat przed Nowym Jorkiem burmistrza Bloomberga i \u2013 B\u00f3g jeden wie kiedy \u2013 Pekinem, Lhasa by\u0142a zdecydowanie politycznie poprawnym miastem. W\u015br\u00f3d skromniejszych, ale te\u017c po\u017cytecznych nabytk\u00f3w znajdziemy mi\u0119dzy innymi czu-zer<\/em> (\u015bruby, dos\u0142ownie \u201eskr\u0119ca\u0107-gw\u00f3\u017ad\u017a\u201d), czu-bur<\/em> (gwintowane sworznie) i gik<\/em> (guma). Ta ostatnia da\u0142a p\u00f3\u017aniej gik-szok<\/em> (plastikowe torby i folie), gik-dum<\/em> (plastikowe butelki) oraz gik-den<\/em> (materace piankowe). Stalowe rury i mosi\u0119\u017cne kurki sprowadza\u0142 na pocz\u0105tku lat trzydziestych Kuczar Kunphela, jeden z najwybitniejszych urz\u0119dnik\u00f3w swoich czas\u00f3w, dzi\u0119ki kt\u00f3remu do g\u0142\u00f3wnej kuchni D\u017cokhangu p\u0142yn\u0119\u0142a czysta woda na herbat\u0119 dla niezliczonych mnich\u00f3w, zbieraj\u0105cych si\u0119 tu z okazji Monlamu. Import ten, ma si\u0119 rozumie\u0107, nie oznacza\u0142, \u017ce wcze\u015bniej w tybeta\u0144skich domach obywano si\u0119 bez wszelkich wyg\u00f3d. W Tybecie produkowano mn\u00f3stwo narz\u0119dzi i przedmiot\u00f3w: \u017celazka do prasowania, no\u017cyczki, k\u0142\u00f3dki, ig\u0142y, garnki, patelnie, ceramik\u0119, sztu\u0107ce i tak dalej. Niekt\u00f3re tradycyjne przedmioty by\u0142y, nawet z dzisiejszej perspektywy, zaskakuj\u0105co pomys\u0142owe \u2013 na przyk\u0142ad \u201eniewylewalne\u201d ka\u0142amarze \u2013 ale zas\u0142uguj\u0105 one na oddzieln\u0105 publikacj\u0119. Wraz z nowymi dobrami do j\u0119zyka wesz\u0142y r\u00f3wnie\u017c terminy handlowe, takie jak tuzin (darzen<\/em>) czy poj\u0119cie znaku firmowego, kt\u00f3ry, od angielskiego number, nazwano lemba<\/em>. Palacze kupowali na przyk\u0142ad amo lemba<\/em>, czyli Camele (\u201eWielb\u0142\u0105dy\u201d), albo ta\u0144sze, indyjskie tadri lemba<\/em> (\u201eTopory\u201d) i saszu lemba<\/em> (\u201eLatarnie\u201d). Tkaniny, nici, myd\u0142a itp. te\u017c nosi\u0142y firmowe znaki \u2013 mapcza lemba<\/em> (\u201ePawia\u201d), lu lemba<\/em> (\u201eOwcy\u201d), kenczi lemba<\/em> (zapo\u017cyczonych z nepalskiego \u201eNo\u017cyc\u201d) i czakta lemba<\/em> (\u201e\u0141a\u0144cucha\u201d).<\/p>\n

S\u0142owem lemba<\/em> okre\u015blano r\u00f3wnie\u017c znane damy, przede wszystkim z lhaskiego p\u00f3\u0142\u015bwiatka. Najs\u0142ynniejsze, w tym kontek\u015bcie, by\u0142y trzy wokalistki lhaskiej nangmy<\/em>, czyli zespo\u0142\u00f3w muzycznych: szimi lemba<\/em> (\u201ekocica\u201d), porok lemba<\/em> (\u201ekruczyca\u201d) i naptu lemba<\/em> (\u201esmarkata\u201d). Inn\u0105 niewiast\u0119 podejrzanej konduity, kt\u00f3ra przedk\u0142ada\u0142a zachodnie buty dziurta<\/em> (od hinduskiego dziuta<\/em>) nad tradycyjne lham<\/em>, nazywano dziurta lemba<\/em>. Pewna lemba<\/em> (kt\u00f3ra pozostanie bezimienna) wyjecha\u0142a w latach czterdziestych do Dard\u017cylingu i mia\u0142a sw\u00f3j wk\u0142ad w wysi\u0142ek wojenny, umilaj\u0105c czas zast\u0119pom ameryka\u0144skich GI Joe na przepustkach.<\/p>\n

Pocz\u0105tkowo Tybeta\u0144czycy nazywali nadajniki radiowe \u0142aszangdin<\/em> (od chi\u0144skiego wuxiandian<\/em>), gdy\u017c pierwszy nadajnik bezprzewodowy przywioz\u0142a w 1934 roku misja kondolencyjna genera\u0142a Huang Mu-sunga. Przed powrotem do Chin genera\u0142 powierzy\u0142 cenne urz\u0105dzenie niejakiemu panu Tsangowi. Poniewa\u017c nikt nie dysponowa\u0142 innym nadajnikiem, a linii telegraficznej nie doprowadzono do Czamdo, z dnia na dzie\u0144 sta\u0142 si\u0119 on wa\u017cn\u0105 figur\u0105. Kiedy w 1936 roku kierowana przez Basila Goulda misja brytyjska sprowadzi\u0142a sprz\u0119t nowocze\u015bniejszy, pan Tsang by\u0142 naturalnie zrozpaczony utrat\u0105 monopolu. Poprosi\u0142 nawet kaszag<\/em> o skonfiskowanie brytyjskiego nadajnika, ale odpowiedziano mu, \u017ce je\u015bli rz\u0105d mia\u0142by si\u0119 na to zgodzi\u0107, musia\u0142by, w imi\u0119 sprawiedliwo\u015bci, odebra\u0107 radio i jemu. \u201eChi\u0144czyk \u2013 zanotowa\u0142 Chapman \u2013 wybuchn\u0105\u0142 p\u0142aczem\u201d.<\/p>\n

Prawdopodobnie po wizycie Goulda rz\u0105d zacz\u0105\u0142 si\u0119 zastanawia\u0107 nad stworzeniem sieci radiostacji, kt\u00f3re umo\u017cliwi\u0142yby mu szybki kontakt z urz\u0119dnikami z odleg\u0142ych plac\u00f3wek. Sprawy nabra\u0142y tempa w 1942 roku, kiedy okaza\u0142o si\u0119, \u017ce wojska chi\u0144skie wkroczy\u0142y na terytorium Tybetu z Silingu i bez wiedzy Lhasy podesz\u0142y niemal pod Nagczukh\u0119. W tym samym roku wizyt\u0119 w stolicy z\u0142o\u017cyli wys\u0142annicy prezydenta Roosevelta, kapitan Illya Tolstoy i Brooke Dolan. Kaszag poinformowa\u0142 ich o swoich planach stworzenia bezprzewodowej komunikacji w ca\u0142ym kraju, poczynaj\u0105c od nadajnik\u00f3w w Czamdo, Gartoku, Naguczuce, Conie i Rimie; wkr\u00f3tce potem rz\u0105d otrzyma\u0142 trzy nadajniki i pi\u0119\u0107 odbiornik\u00f3w w prezencie od administracji ameryka\u0144skiej. W tym samym czasie Brytyjczycy sprzedali Tybetowi dwa zestawy szkoleniowe oraz urz\u0105dzenia do \u0142adowania baterii. Pocz\u0105tkowo operator\u00f3w szkolono tylko w Lhasie, ale program zosta\u0142 rozbudowany, gdy rz\u0105d zatrudni\u0142 radiooperatora Reginalda Foxa i instruktora RAF-u Roberta Forda. Przygotowali oni do pracy wielu m\u0142odych Tybeta\u0144czyk\u00f3w i Bhuti\u00f3w (Tybeta\u0144czyk\u00f3w z pochodzenia) z Dard\u017cylingu, Kalimpongu i Sikkimu, kt\u00f3rzy mieli obs\u0142ugiwa\u0107 radiostacje w Lhasie oraz \u2013 wojskowe \u2013 w Khamie.<\/p>\n

W 1948 roku Radio Lhasa zacz\u0119\u0142o nadawa\u0107 w \u015bwiat codzienne audycje, kt\u00f3re zaczyna\u0142y si\u0119 o pi\u0105tej po po\u0142udniu. Wiadomo\u015bci odczytywano po tybeta\u0144sku, a nast\u0119pnie po angielsku (lektorami byli Reginald Fox i Kjibuk, jeden z absolwent\u00f3w z Rugby zatrudniony w Departamencie Spraw Zagranicznych). Na koniec serwis chi\u0144ski odczytywa\u0142 Phuncog Taszi Takla, zi\u0119\u0107 Dalajlamy. Nadawano te\u017c oficjalne og\u0142oszenia, jak to, przygotowane przez Aufschnaitera: \u201eMamy zaszczyt zawiadomi\u0107, \u017ce 17 listopada 1950 roku o godzinie 17.45 standardowego czasu indyjskiego Radio Lhasa nada obwieszczenie o intronizacji Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015bci jako w\u0142adcy Tybetu oraz odezw\u0119 rz\u0105du do narodu tybeta\u0144skiego i \u015bwiata\u201d.<\/p>\n

Wydaje si\u0119, \u017ce w po\u0142owie lat trzydziestych w wielu tybeta\u0144skich domach w Lhasie, Szigace i Gjance pojawi\u0142y aparaty odbieraj\u0105ce fale \u015brednie, kt\u00f3re w czystej atmosferze Tybetu pozwala\u0142y na s\u0142uchanie nie tylko radia Lhasa, ale r\u00f3wnie\u017c Pekinu, Delhi i innych. Niekt\u00f3rzy (wed\u0142ug Forda, na przyk\u0142ad, George Carong) budowali nawet w\u0142asne odbiorniki. Gdzie\u015b po drodze musia\u0142a si\u0119 przyj\u0105\u0107 u\u017cywana do dzi\u015b nazwa radia \u2013 lung-trin<\/em> (\u201epowietrze-komunikacja\u201d). Rodow\u00f3d tego terminu budzi nierozstrzygalne kontrowersje. Pojawia si\u0119 on w \u201ePodr\u0119czniku potocznego tybeta\u0144skiego\u201d Roericha i Lhalungpy z 1952 roku. Od po\u0142owy lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, gdy ruch oporu i CIA zacz\u0119\u0142y zrzuca\u0107 do Tybetu skoczk\u00f3w z radiami, transmisje nazywano z regu\u0142y lok-trin<\/em> lub, gdy\u017c niemal wszystkie wiadomo\u015bci by\u0142y szyfrowane, tar-trin<\/em>. P\u00f3\u017aniej korzystano ze sprz\u0119tu do szybkiego nadawania informacji zapisywanych uprzednio na ta\u015bmie magnetycznej.<\/p>\n

Pierwsze megafony (gjang-drak<\/em>, dos\u0142ownie \u201edaleko-echo\u201d) sprowadzi\u0142a do Tybetu misja brytyjska w 1936 roku. Wydaje si\u0119, \u017ce s\u0142u\u017cy\u0142y przede wszystkim rozrywce. W czasie ogr\u00f3dkowych przyj\u0119\u0107 w Dekjilingce stary Carong, wspomina jego syn George, \u201esypa\u0142 dowcipami\u201d do mikrofonu. Po przej\u0119ciu przez Chi\u0144czyk\u00f3w pe\u0142nej kontroli nad krajem w 1959 roku megafony \u2013 szczekaj\u0105ce na rogach ulic niemal ka\u017cdego miasta, miasteczka i wioski \u2013 sta\u0142y si\u0119 ponurym, wszechobecnym elementem \u017cycia Tybeta\u0144czyk\u00f3w. Ludzi budzi\u0142 ryk pie\u015bni \u201eWsch\u00f3d jest czerwony\u201d, a potem przez ca\u0142y dzie\u0144 \u2013 jak dzi\u015b w Korei P\u00f3\u0142nocnej \u2013 z g\u0142o\u015bnik\u00f3w s\u0105czy\u0142a si\u0119 bez ko\u0144ca propaganda.<\/p>\n

Wydaje si\u0119, \u017ce ze wszystkich zachodnich nowinek najwcze\u015bniej dotar\u0142a do Tybetu fotografia i natychmiast zrobi\u0142a zawrotn\u0105 karier\u0119. Rinczen Dolma (Mary) Taring wspomina w autobiografii, \u017ce jej ojciec, minister Carong \u0141angczuk Gjalpo (zamordowano go w 1911 roku, a jego r\u00f3d \u201eadoptowa\u0142\u201d p\u00f3\u017aniej Dasanga Dadula) kupi\u0142 kilka aparat\u00f3w w Kalkucie w 1907 (pojecha\u0142 tam wp\u0142aci\u0107 pierwsz\u0105 rat\u0119 kontrybucji, na\u0142o\u017conej na Tybet po kl\u0119sce zadanej przez ekspedycj\u0119 Younghusbanda w 1904 roku). W swojej ksi\u0105\u017cce reprodukuje zdj\u0119cie ojca, jego \u017cony i ma\u0142ej c\u00f3reczki z 1910 roku.<\/p>\n

Istnieje mo\u017cliwo\u015b\u0107, \u017ce fotografia pojawi\u0142a si\u0119 w Tybecie jeszcze wcze\u015bniej \u2013 by\u0107 mo\u017ce nawet w poprzednim stuleciu. Brytyjski oficer konsularny Eric Teichman m\u00f3wi nam, \u017ce Tybeta\u0144czyk, kt\u00f3rego spotka\u0142 w sztabie wschodniego Tybetu, by\u0142 \u201eentuzjast\u0105 Kodaka\u201d. Wspomina te\u017c, \u017ce on i jego koledzy musieli \u201epozowa\u0107 w r\u00f3\u017cnych grupach. Zdj\u0119cia, kt\u00f3re wywo\u0142ano tego samego wieczora, okaza\u0142y si\u0119 bardzo dobre. W rzeczy samej tybeta\u0144scy oficerowie z Lhasy i Szigace, kt\u00f3rych Chi\u0144czycy uwa\u017caj\u0105 za dzikus\u00f3w, s\u0105 dzi\u015b bardziej cywilizowani i obyci z zagranicznymi rzeczami ni\u017c r\u00f3wni im rang\u0105 chi\u0144scy wojskowi z zachodniego Syczuanu\u201d. Z jego obserwacji wynika, \u017ce \u201ewi\u0119kszo\u015b\u0107 tybeta\u0144skich dapon\u00f3w<\/em> (genera\u0142\u00f3w lub pu\u0142kownik\u00f3w; we wschodnim Tybecie by\u0142o ich w\u00f3wczas o\u015bmiu) zna Indie, nosi Kodaki, lornetki i, cz\u0119sto, zagraniczne ubrania, podczas gdy syczua\u0144scy przyw\u00f3dcy nie maj\u0105 poj\u0119cia o \u015bwiecie za granicami swojej prowincji\u201d.<\/p>\n

Ameryka\u0144ski misjonarz Albert Shelton, kt\u00f3ry opatrywa\u0142 Tybeta\u0144czyk\u00f3w i Chi\u0144czyk\u00f3w rannych w wojnie 1918 roku, powiada, \u017ce tybeta\u0144scy genera\u0142owie utrwalili swoje zwyci\u0119stwo na filmie. Pisze te\u017c, \u017ce \u201eTybet jest teraz niepodleg\u0142ym krajem i rozwija si\u0119 z niezwyk\u0142\u0105, je\u015bli nie zdumiewaj\u0105c\u0105 szybko\u015bci\u0105. (…) Tybeta\u0144czycy chc\u0105 zachodnich d\u00f3br oraz cywilizacji\u201d.<\/p>\n

M\u00f3j dziadek Tethong Gjurme Gjaco by\u0142 jednym z tybeta\u0144skich genera\u0142\u00f3w, s\u0142u\u017c\u0105cych w\u00f3wczas we wschodnim Tybecie. Matka opowiada\u0142a mi, \u017ce kiedy by\u0142a ma\u0142\u0105 dziewczynk\u0105, uczy\u0142 j\u0105 robi\u0107 styki w prowizorycznej ciemni pod okrytym kocami sto\u0142em jadalnym, gdzie ustawia\u0142a sobie odczynniki, a nast\u0119pnie ostro\u017cnie wk\u0142ada\u0142a negatyw i papier fotograficzny mi\u0119dzy dwie przezroczyste szybki. Potem wyjmowa\u0142a je spod os\u0142ony kurtyn, wystawia\u0142a na \u015bwiat\u0142o dzienne, odliczaj\u0105c wymagane sekundy, \u017ceby zn\u00f3w zanurkowa\u0107 pod st\u00f3\u0142, utrwali\u0107 i op\u0142uka\u0107 odbitk\u0119.<\/p>\n

Tybeta\u0144scy arystokraci, cho\u0107by Carong Dasang Dadul i jego syn George, byli zapalonymi fotografami. Cz\u0119sto, jak Demo Rinpocze, bratanek XIII Dalajlamy, mieli w\u0142asne ciemnie i powi\u0119kszalniki. Historyk Cering Siakja informuje nas, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 zdj\u0119\u0107 zrobionych przez tych ludzi zniszczono w czasie rewolucji kulturalnej, a stary Demo Rinpocze by\u0142 p\u0119dzony przez czerwonogwardzist\u00f3w na \u201ewiece walki\u201d z aparatem na szyi. Regent Reting tak\u017ce s\u0142yn\u0105\u0142 z zami\u0142owania do fotografii, podobnie jak m\u0142ody Czodzie Kuszo z klasztoru Dhungkar w dolinie Czumbi. MacDonald wspomina, \u017ce mia\u0142 Kodaka i \u201ez czasem nabra\u0142 w tym wprawy\u201d. By\u0107 mo\u017ce warto tu doda\u0107, \u017ce by\u0142 on g\u0142\u00f3wnym medium kontrowersyjnego dzi\u015b b\u00f3stwa-wyroczni, Szugdena. Z aparatem nie rozstawa\u0142 si\u0119 inny duchowny, Phabonkha Czanzola (rz\u0105dca klasztoru Phabonkha), kt\u00f3ry, jak m\u00f3wi\u0142 mi Tridziang Rinpocze, fotografowa\u0142 nawet walki w Lhasie w marcu 1959 roku. Dzigme Taring robi\u0142 zdj\u0119cia i filmowa\u0142 \u2013 to w\u0142a\u015bnie jemu zawdzi\u0119czamy dokumet z egzamin\u00f3w monastycznych m\u0142odego XIV Dalajlamy w \u201etrzech siedzibach\u201d (wielkich klasztorach po\u0142o\u017conych w pobli\u017cu Lhasy) oraz z ostatniego, publicznego egzaminu w D\u017cokhangu. W latach czterdziestych fotografia nie by\u0142a ju\u017c w Tybecie niczym niezwyk\u0142ym. Wielu arystokrat\u00f3w, kupc\u00f3w i duchownych mia\u0142o aparaty, cho\u0107 pewnie nie wszyscy oddawali si\u0119 temu zaj\u0119ciu z takim zapa\u0142em jak Taringowie czy Carongowie.<\/p>\n

W czasach ca\u0142kowicie zautomatyzowanych kamer warto przypomnie\u0107, \u017ce w tamtej epoce fotografowanie wymaga\u0142o oblicze\u0144 i wiedzy. Proste, tanie Kodaczki pojawi\u0142y si\u0119 w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, ale wydaje si\u0119, \u017ce w Tybecie u\u017cywano znacznie bardziej skomplikowanego sprz\u0119tu, co bior\u0105c pod uwag\u0119 okoliczno\u015bci, musia\u0142o wymaga\u0107 sporej zaradno\u015bci. Wielu Tybeta\u0144czyk\u00f3w mia\u0142o profesjonalne \u015bwiat\u0142omierze; jak wiemy od Harrera, nosi\u0142 go nawet z sob\u0105 czternastoletni Dalajlama. W latach czterdziestych najbardziej po\u017c\u0105danymi aparatami by\u0142y Leiki. Aufschnaiter wspomina, \u017ce Lama Dzasa (mnich, urz\u0119dnik tybeta\u0144skiego rz\u0105du) mia\u0142 w Szigace \u201eLeic\u0119 z drogimi obiektywami\u201d. Harrer i jego przyjaciel \u0141angdu z\u0142o\u017cyli si\u0119 w\u0142a\u015bnie na taki aparat, kt\u00f3ry trafi\u0142 potem \u2013 z nie\u017cyj\u0105cym ju\u017c Rikh\u0105 Lobsangiem Tenzinem \u2013 do Dharamsali.<\/p>\n

Pierwszym zawodowym fotografem w Lhasie by\u0142 najprawdopodobniej muzu\u0142manin z Ladakhu, Ismael. Wiemy, \u017ce u\u017cywa\u0142 staromodnego aparatu w drewnianej skrzyni (z tych, za kt\u00f3rymi fotograf nakrywa\u0142 si\u0119 czarn\u0105 narzut\u0105), i potrafimy precyzyjnie datowa\u0107 jedno z jego zdj\u0119\u0107 \u2013 ma\u0142ego ch\u0142opczyka \u2013 na 1924 rok. Ismael sk\u0142ada\u0142 wizyty domowe; nie mamy pewno\u015bci, czy prowadzi\u0142 studio, musia\u0142 jednak posiada\u0107 ciemni\u0119, w kt\u00f3rej wywo\u0142ywa\u0142 swoje zdj\u0119cia. P\u00f3\u017aniejszy fotograf, Newar Bhalpo Nadi otworzy\u0142 studio w centrum Lhasy w pobli\u017cu stupy Kani Goszu (Kaling Kuszu), w kt\u00f3rym ludzie fotografowali si\u0119 na tle namalowanego pejza\u017cu. W jego \u015blady musieli p\u00f3j\u015b\u0107 inni Newarowie, gdy\u017c Charles Bell wspomina, \u017ce \u201ew listopadzie 1933 roku Dalajlama wezwa\u0142 jednego z nepalskich fotograf\u00f3w z Lhasy, \u017ceby zrobi\u0142 mu zdj\u0119cie\u201d. Innym zawodowym fotografem \u017cycia Lhasy by\u0142 Jaba Ceten Dord\u017ce z Sikkimu, kt\u00f3ry mia\u0142 atelier w Kalimpongu i Gangtoku.<\/p>\n

Skoro jeste\u015bmy przy profesjonalistach, musimy tu wspomnie\u0107 Congona Czanczuka Dzinp\u0119. Zdj\u0119cia i filmy z ucieczki Dalajlamy, kt\u00f3re reprodukowano w niezliczonych ksi\u0105\u017ckach jako anonimowe, oraz wczesne fotografie \u017co\u0142nierzy Czterech Rzek, Sze\u015bciu Pasm s\u0105 w\u0142a\u015bnie dzie\u0142em tego pierwszego tybeta\u0144skiego korespondenta wojennego.<\/p>\n

Obok sztuki fotografowania rozwija\u0142 si\u0119 specjalistyczny s\u0142owniczek, poczynaj\u0105c od par<\/em> (fotografii) i jej niezb\u0119dnego grzeczno\u015bciowego odpowiednika: kupar<\/em>. Dalej sz\u0142y parcze<\/em> (aparat), pingszok<\/em> (film lub negatyw), kungsum<\/em> (tr\u00f3jn\u00f3g, statyw), parpa<\/em> (fotograf), partru<\/em> (wywo\u0142ywa\u0107), parlok<\/em> (odbija\u0107, reprodukowa\u0107), parmen<\/em> (odczynniki fotograficzne), par conda<\/em> (zdj\u0119cie kolorowe), par karpo-nagpo<\/em> (zdj\u0119cie czarno-bia\u0142e), cadangtaja<\/em> (termometr), parkhang<\/em> (atelier), pardrom<\/em> (ramka), partheb<\/em> (album) i lokpar<\/em> (zdj\u0119cie rentgenowskie).<\/p>\n

Jest jeszcze jedno s\u0142owo, parszu<\/em>, kt\u00f3re oznacza robienie odbitki zdj\u0119cia i bywa dzi\u015b u\u017cywane na okre\u015blenie fotokopiowania, ale w starym Tybecie odnosi\u0142o si\u0119 do kopii \u201ewiernej\u201d lub niezwyk\u0142ego podobie\u0144stwa (na przyk\u0142ad, \u201eten ch\u0142opczyk jest parszu<\/em> ojca\u201d). Fakt, i\u017c neologizm zadomowi\u0142 si\u0119 w zgrabnym idiomie, \u015bwiadczy\u0107 mo\u017ce o \u0142atwo\u015bci, z jak\u0105 Tybeta\u0144czycy przyjmowali sprowadzane do kraju nowinki. Co wi\u0119cej, do opisania nowych przedmiot\u00f3w i idei u\u017cywano cz\u0119sto nie maj\u0105cych z nimi nic wsp\u00f3lnego starych s\u0142\u00f3w, a nawet imion. Na przyk\u0142ad tybeta\u0144ski ucze\u0144 pisze rodzicom w li\u015bcie o lhaskich \u201emagicznych latarniach\u201d (protopla\u015bcie rzutnika), nazywaj\u0105c je \u201eMaczik Labdron\u201d \u2013 imieniem s\u0142ynnej XI-wiecznej \u015bwi\u0119tej.<\/p>\n

Zauwa\u017cmy, \u017ce tybeta\u0144ska nazwa fotografii, par<\/em> (dos\u0142ownie \u201edruk\u201d, \u201ereprodukcja\u201d albo \u201eobraz\u201d) jest zaskakuj\u0105co praktyczna. Nie ma w niej \u017cadnej aury czar\u00f3w ani tajemnicy, kt\u00f3rej mo\u017cna by si\u0119 spodziewa\u0107 po j\u0119zyku prymitywnego ludu, onie\u015bmielonego nowoczesn\u0105 technik\u0105. Wczesne chi\u0144skie okre\u015blenie aparatu fotograficznego, shenjing<\/em>, oznacza dos\u0142ownie \u201emagiczne zwierciad\u0142o\u201d. Wszystkie tybeta\u0144skie nazwy nowych urz\u0105dze\u0144 s\u0105 zwyk\u0142ymi zapo\u017cyczeniami (mota<\/em>, rili<\/em>, taar<\/em>) lub prostymi opisami charakteru zjawiska (lok<\/em>) albo funkcji urz\u0105dzenia (kha-bhar<\/em>, kje-par<\/em>). Nie ma w nich \u015bladu \u201eoniemienia tubylc\u00f3w na widok magii bia\u0142ego cz\u0142owieka\u201d, kt\u00f3rym niekt\u00f3rzy tury\u015bci \u2013 do dzisiaj \u2013 lubi\u0105 okrasza\u0107 swoje wspominki z Tybetu. O ile nowoczesna technika mog\u0142a Tybeta\u0144czyk\u00f3w intrygowa\u0107 i bawi\u0107, o tyle ich poczucie onie\u015bmielenia czy tajemnicy by\u0142o najwyra\u017aniej zarezerwowane (mo\u017ce nawet zbyt jednostronnie) dla systemu w\u0142asnych wierze\u0144: wyroczni, b\u00f3stw, cud\u00f3w i przepowiedni. Zaryzykowa\u0142bym tez\u0119, \u017ce zaskakuj\u0105ca praktyczno\u015b\u0107 tybeta\u0144skich zapo\u017cycze\u0144 oraz przek\u0142ad\u00f3w zagranicznych termin\u00f3w stanowi\u0142a dziedzictwo inspiracji loca\u0142\u00f3w<\/em>, wczesnych buddyjskich uczonych, kt\u00f3rzy przet\u0142umaczyli na tybeta\u0144ski niezliczone traktaty filozoficzne z godn\u0105 podziwu dok\u0142adno\u015bci\u0105 i wnikliwo\u015bci\u0105.<\/p>\n

Potem przysz\u0142o kino, kt\u00f3re w Tybecie nazwano beskop<\/em> od dawnego europejskiego \u201ebioskopu\u201d \u2013 terminu u\u017cywanego dzi\u015b chyba tylko przez Po\u0142udniowych Afrykan\u00f3w, Nepalczyk\u00f3w i Tybeta\u0144czyk\u00f3w. Tak si\u0119 z\u0142o\u017cy\u0142o, \u017ce pierwsz\u0105 chi\u0144sk\u0105 nazw\u0105 filmu by\u0142 shenying<\/em>, \u201emagiczny cie\u0144\u201d, jak ten z tytu\u0142u ciekawej fabu\u0142y Ann Hu (2000) o pocz\u0105tkach chi\u0144skiego kina u progu XX wieku. Pracuj\u0119 nad esejem o historii kina w Tybecie, tu wspomn\u0119 tylko, \u017ce Tybeta\u0144czycy \u2013 jak ca\u0142y \u015bwiat \u2013 byli urzeczeni Charlie Chaplinem. Wzorem Francuz\u00f3w, kt\u00f3rzy mianowali go \u201eCharlotem\u201d, nazywali ma\u0142ego w\u0142\u00f3cz\u0119g\u0119 Charlie \u201eCzumpingiem\u201d, czyli \u201eCzempionem\u201d. (Angielskie s\u0142owo \u201echampion<\/em>\u201d, wymawiane nieco inaczej, lecz u\u017cywane we w\u0142a\u015bciwym sensie, trafi\u0142o do potocznego tybeta\u0144skiego w latach dwudziestych.)<\/p>\n

W podobny spos\u00f3b zaadoptowano wiele termin\u00f3w: kutumani<\/em> (u\u015bcisk d\u0142oni, od good morning<\/em>), otomoto<\/em> (automatyczny), mising<\/em> (maszyna, cho\u0107 istnia\u0142 te\u017c \u015bwietny termin czysto tybeta\u0144ski, trukhor<\/em>) czy pagla<\/em> (dziki, niepoprawny, od hinduskiego pagal<\/em>). Na wygnaniu przypl\u0105ta\u0142y si\u0119 do nas hapta<\/em> (hindi: hafta<\/em>, tydzie\u0144) i zdecydowanie dziwaczny barabad\u017a<\/em> (hindi: \u201epo\u0142udnie\u201d) na okre\u015blenia lunchu. Wszystkie te zapo\u017cyczenia budz\u0105 sprzeciw puryst\u00f3w, kt\u00f3rzy moim zdaniem maj\u0105 tu sporo racji.<\/p>\n

Nowymi s\u0142owami nie pos\u0142ugiwali si\u0119 wy\u0142\u0105cznie arystokraci czy wy\u017csze sfery stolicy \u2013 stopniowo przenika\u0142y one do j\u0119zyka prostych ludzi z odleg\u0142ego Ngari, Khamu i Amdo. Najpewniej za spraw\u0105 handlu i karawan terminy takie jak bidzili<\/em>, szikraj<\/em>, dziurta<\/em>, taar<\/em>, lok<\/em>, mota<\/em> czy namdru<\/em> zadomowi\u0142y si\u0119 na ca\u0142ym szlaku od Kalimpongu przez Phari i Lhas\u0119 po Darcedo.<\/p>\n

Jednym z importer\u00f3w i kolporter\u00f3w nowych wyra\u017ce\u0144 oraz idei byli tybeta\u0144scy (kaszmirscy) muzu\u0142manie, kt\u00f3rzy osiedlili si\u0119 w Lhasie, Gjance, Szigace i Cethangu. \u017byli \u2013 bardzo dobrze \u2013 z handlu, wiele podr\u00f3\u017cowali w interesach i czasami odbywali had\u017c. Niekt\u00f3rzy kszta\u0142cili dzieci w Indiach, tak\u017ce na liberalnym uniwersytecie muzu\u0142ma\u0144skim Aligarh. Ich spo\u0142eczno\u015b\u0107 by\u0142a na sw\u00f3j skromny spos\u00f3b \u201esi\u0142\u0105 post\u0119pu\u201d w Tybecie; to w\u0142a\u015bnie kaszmirscy kupcy otworzyli pierwsze studio fotograficzne i kino w Lhasie. Dzi\u0119ki muzu\u0142ma\u0144skim przyjacio\u0142om arystokraci i lamowie mieli dost\u0119p do doniesie\u0144 radiowych z Indii. Ludzie ci prenumerowali te\u017c r\u00f3\u017cnoj\u0119zyczne gazety indyjskie i byli dla Tybeta\u0144czyk\u00f3w cennym \u017ar\u00f3d\u0142em informacji \u2013 zw\u0142aszcza o ruchu niepodleg\u0142o\u015bciowym za po\u0142udniow\u0105 granic\u0105. Co ciekawe, tybeta\u0144scy wyznawcy islamu najwyra\u017aniej popierali Parti\u0119 Kongresow\u0105, a nie Lig\u0119 Muzu\u0142ma\u0144sk\u0105. Znany i szanowany w ca\u0142ym Tybecie Mahatma nazywany by\u0142 Gandhi maharanza<\/em> (od \u201emaharad\u017cy\u201d, jak tytu\u0142owano go w Indiach przed Tagore i jego \u201emahatm\u0105\u201d) lub po prostu bapu<\/em>. Pro\u015bci Tybeta\u0144czycy wierzyli, \u017ce Brytyjczycy wrzucili go sp\u0119tanego do rzeki, a gdy to zawiod\u0142o, wystrzelili z armaty (echa rewolty sipaj\u00f3w). Gandhi prze\u017cy\u0142 jednak wszystkie zamachy (niczym operowy Pema \u0141ebar), a kompletnie sfrustrowani Anglicy spakowali si\u0119 i wr\u00f3cili do domu.<\/p>\n

Do rozprzestrzeniania nowych termin\u00f3w przyczyni\u0142o si\u0119 te\u017c zapewne zami\u0142owanie Tybeta\u0144czyk\u00f3w do pielgrzymowania. Popularny przewodnik Genduna Czophela po sanktuariach Indii przybli\u017cy\u0142 im takie dziwy jak w\u00f3zek konny (tonga<\/em>), samoch\u00f3d czy poci\u0105g. Autor podawa\u0142 wr\u0119cz ceny bilet\u00f3w w rupiach do wszystkich wa\u017cniejszych miejscowo\u015bci, nie zapominaj\u0105c nawet o r\u00f3\u017cnicach w zale\u017cno\u015bci od klasy. Co wi\u0119cej, w\u0142asnor\u0119cznie sporz\u0105dzi\u0142 map\u0119 kolejow\u0105 Indii, umieszczaj\u0105c na niej tybeta\u0144sk\u0105 transliteracj\u0119 nazw wszystkich stacji. Opisa\u0142 r\u00f3wnie\u017c podr\u00f3\u017c okr\u0119tem z Kalkuty do Birmy, Singapuru i na Sumatr\u0119 (gdzie odwiedzi\u0142 Borobudur), za kt\u00f3r\u0105 zap\u0142aci\u0142 \u2013 najpewniej nabywaj\u0105c bilety pok\u0142adowe \u2013 odpowiednio 15, 10 i 40 rupii. Gendun Czophel u\u017cywa standardowych termin\u00f3w mota<\/em> i rili<\/em>, ale autobus nazywa mota czenpo<\/em> (wielkim samochodem), stacj\u0119 \u2013 tusing<\/em>, a parowiec \u2013 d\u017cazi<\/em> (od urdyjskiego d\u017cahaz<\/em> i arabskiego d\u017cahazi<\/em>). Ten ostatni wypar\u0142 p\u00f3\u017aniej duzeng<\/em> (z zeng<\/em> \u2013 klasycznym okre\u015bleniem du\u017cych statk\u00f3w morskich).<\/p>\n

W procesie tym mogli tak\u017ce mie\u0107 sw\u00f3j skromny udzia\u0142 w\u0119drowni \u015bpiewacy i trupy, cho\u0107by repowie<\/em>, cyga\u0144scy tancerze z Ca\u0142arongu we wschodnim Tybecie. Na przyk\u0142ad neologizm kutumani<\/em> (u\u015bcisk d\u0142oni), kt\u00f3ry wykorzystano w popularnej lhaskiej piosence, kilka lat p\u00f3\u017aniej pojawi\u0142 si\u0119 w pie\u015bni ze wschodniego Tybetu. Trupa operowa Kjormulunga po sezonie regularnie odwiedza\u0142a Indie, zw\u0142aszcza Sikkim i Dard\u017cyling, i z czasem w\u0142\u0105czy\u0142a kilka ta\u0144c\u00f3w podpatrzonych w indyjskich teatrach do przedstawienia w Norbulingce. Mieszka\u0144cy Lhasy zacz\u0119li wtedy nazywa\u0107 przedstawienia o rodowodzie indyjskim tedre<\/em> (od \u201eteatru\u201d). Chi\u0144skie opery, kt\u00f3re w dawnych czasach wystawiano na jamenie<\/em> mand\u017curskich amban\u00f3w<\/em>, nazywano tangszi<\/em>.<\/p>\n

Nowoczesna armia XIII Dalajlamy by\u0142a awangard\u0105 modernizacji; jej rozw\u00f3j oraz przemieszczanie oddzia\u0142\u00f3w niew\u0105tpliwie przyczyni\u0142y si\u0119 do rozpowszechniania nowych idei oraz termin\u00f3w, poniewa\u017c zorganizowano j\u0105, a potem szkolono na mod\u0142\u0119 brytyjsk\u0105, co zaowocowa\u0142o wieloma zapo\u017cyczeniami nazw i komend. Nieustraszony angielski podr\u00f3\u017cnik, genera\u0142 Pereira, kt\u00f3ry w 1923 roku przeszed\u0142 z Lanchow przez Lhas\u0119 do Indii, by\u0142 zdumiony, s\u0142ysz\u0105c brytyjskie rozkazy wydawane tybeta\u0144skim \u017co\u0142nierzom we wschodnim Tybecie. Dok\u0142adnie pami\u0119tam starego sier\u017canta regimentu wartowniczego (kusung magar<\/em>), kt\u00f3ry w Dharamsali \u2013 ca\u0142kiem czyteln\u0105 angielszczyzn\u0105 \u2013 powtarza\u0142 kolejne komendy procesu rozk\u0142adania i sk\u0142adania karabinu maszynowego. Jedno ze s\u0142\u00f3w, kt\u00f3rego cz\u0119sto u\u017cywa\u0142, ispring (\u201espr\u0119\u017cyna\u201d \u2013 od angielskiego spring<\/em>) wesz\u0142o nawet na sta\u0142e do j\u0119zyka potocznego (Tybeta\u0144czycy pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c terminem gjuma<\/em>, \u201ejelito\u201d \u2013 zw\u0142aszcza w odniesieniu do spr\u0119\u017cyny zegara).<\/p>\n

Brytyjskie komendy i polecenia prze\u0142o\u017cy\u0142 z angielskiego na tybeta\u0144ski \u2013 na pro\u015bb\u0119 Urz\u0119du Wojny (magczi khang<\/em>) \u2013 uczony Gendun Czophel. Wojsko korzysta\u0142o z tej terminologii. Biograf Genduna Czophela wspomina, \u017ce Urz\u0105d przes\u0142a\u0142 mu do przet\u0142umaczenia \u201ewielk\u0105 ksi\u0119g\u0119\u201d, kt\u00f3ra by\u0142a zapewne brytyjskim podr\u0119cznikiem szkolenia wojskowego.<\/p>\n

Cz\u0119\u015b\u0107 III<\/strong><\/p>\n

Wojny, jak powiadaj\u0105, s\u0105 wielkim katalizatorem zmian. Druga wojna \u015bwiatowa (magczen njipa<\/em> albo trukchen njip<\/em>a) niew\u0105tpliwie przyspieszy\u0142a do tej pory niemraw\u0105 modernizacj\u0119 Tybetu. We\u017amy sam\u0105 gospodark\u0119. Odci\u0119cie Australii dramatycznie zwi\u0119kszy\u0142o ameryka\u0144skie zapotrzebowanie na tybeta\u0144sk\u0105 we\u0142n\u0119. Do tego dochodzi\u0142a kwestia handlu z Chinami, kt\u00f3r\u0105 zajmiemy si\u0119 za chwil\u0119. Do j\u0119zyka tybeta\u0144skiego wesz\u0142o wiele nowych termin\u00f3w i to nie tylko wojenno-technicznych. Delikatne po\u0142o\u017cenie polityczne wobec co najmniej dw\u00f3ch wojuj\u0105cych pa\u0144stw wymaga\u0142o od Tybetu formalnej deklaracji neutralno\u015bci \u2013 st\u0105d nowe s\u0142owo, czodrilpangba<\/em> (dos\u0142ownie \u201esojusz-wyrzeczenie\u201d). Tybet by\u0142 czodrilpangba gjalkhap<\/em>, krajem neutralnym, i w zwi\u0105zku z tym udzieli\u0142 azylu dw\u00f3m zbieg\u0142ym je\u0144com wojennym oraz \u2013 mimo pot\u0119\u017cnej presji i gro\u017aby inwazji \u2013 zgodzi\u0142 si\u0119 na przesy\u0142anie przez swoje terytorium jedynie niewojskowych towar\u00f3w do Chin.<\/p>\n

Pierwszego powa\u017cnego zakupu nowoczesnego uzbrojenia dokonano w 1914-15 roku, zamawiaj\u0105c dziesi\u0119\u0107 tysi\u0119cy d\u0142ugolufych Lee Metford\u00f3w, kt\u00f3re Tybeta\u0144czycy nazywali czule Taszi Ta-ring, \u201eSzcz\u0119\u015bliwym D\u0142ugim Chudym\u201d, gdy\u017c karabiny te walnie przyczyni\u0142y si\u0119 do ich zwyci\u0119stwa w 1918 roku. Sprowadzane w latach trzydziestych kr\u00f3tkolufowe Lee Enfieldy ochrzczono Indzi kha-dum<\/em> (\u201e\u015bci\u0119tog\u0119bymi Anglikami\u201d) i uwa\u017cano za niezbyt \u201epomy\u015blny\u201d or\u0119\u017c. Karabiny maszynowe nazywano po prostu mising kan<\/em> (od angielskiego machine gun<\/em>), cho\u0107 u\u017cywano te\u017c (zw\u0142aszcza w odniesieniu do broni r\u0119cznej) onomatopeicznego terminu menda bak bak<\/em>. Sam bak bak<\/em> to po tybeta\u0144sku motocykl. Haubice (ang. howitzer<\/em>), Lewisy, Breny, Mauzery po prostu zapo\u017cyczono, dodaj\u0105c im, ma si\u0119 rozumie\u0107, tybeta\u0144sk\u0105 modulacj\u0119 i wymow\u0119. R\u0119czn\u0105 bro\u0144 paln\u0105 nazywano thung-da<\/em> (grzeczno\u015bciowo czan-da<\/em>), pistolety automatyczne \u2013 landru<\/em>, magazynki \u2013 okszu<\/em>, pociski \u2013 diu<\/em> lub da<\/em>, \u0142uski \u2013 karto<\/em>, amunicj\u0119 \u2013 dzende<\/em>, materia\u0142y wybuchowe \u2013 barzej<\/em>. W Tybecie centralnym rewolwer nazywa\u0142 si\u0119 khorlo-czen<\/em>, a w Khamie \u2013 khorlo-ma<\/em>. Mo\u017adzierze ochrzczono namlu<\/em>, granaty r\u0119czne \u2013 lakbom<\/em>, bazooki i wyrzutnie bezodrzutowe \u2013 tre-kjok<\/em>, czo\u0142gi \u2013 thang-gari<\/em>, a bomb\u0119 atomow\u0105 \u2013 dhutren concza<\/em>, cho\u0107 przez wiele lat obywano si\u0119 nazw\u0105 angielsk\u0105, oczywi\u015bcie w wersji tybeta\u0144skiej \u2013 eta bom<\/em>. F\u00fchrer by\u0142 dla Tybeta\u0144czyk\u00f3w Har Hiti-la (niemal na pewno od Herr Hitler). List grzeczno\u015bciowy, przes\u0142any za po\u015brednictwem ekspedycji Schaefera kanclerzowi III Rzeszy przez regenta Retinga, zaadresowany by\u0142 do Dzar man gjal po har hi ti lar czog la \u2018bul<\/em> (\u201ena r\u0119ce niemieckiego kr\u00f3la Har Hiti-la\u201d). Goering z jakiego\u015b powodu zas\u0142u\u017cy\u0142 sobie na imi\u0119 w formie mniej grzeczno\u015bciowej, Goring-la<\/em>. Tybeta\u0144czycy z regu\u0142y u\u017cywali ich nazwisk w zbitce \u201eHar Hiti-la dhang<\/em> Goring-la\u201d. Niekt\u00f3rzy byli zaskakuj\u0105co dobrze poinformowani. Ling Rinpocze, nauczyciel Dalajlamy, interesowa\u0142 si\u0119 histori\u0105 tej wojny do tego stopnia, \u017ce cz\u0119sto przysy\u0142a\u0142 pos\u0142a\u0144c\u00f3w do mojego domku w Instytucie Sztuk Stosowanych, \u017ceby po\u017cyczy\u0107 jakie\u015b ksi\u0105\u017cki (najch\u0119tniej z fotografiami). Zna\u0142 nazwiska wi\u0119kszo\u015bci hitlerowskich dygnitarzy, kt\u00f3rych widzia\u0142 na zdj\u0119ciach. Podczas jednych z odwiedzin w jego labrangu<\/em> powiedzia\u0142 mi, \u017ce w Lhasie by\u0142 na bie\u017c\u0105co z wydarzeniami dzi\u0119ki muzu\u0142ma\u0144skiemu znajomemu, kt\u00f3remu po\u017cyczy\u0142 odbiornik radiowy, \u017ceby \u015bledzi\u0142 doniesienia wojenne. Od Harrera wiemy, \u017ce m\u0142ody Dalajlama mia\u0142 sze\u015b\u0107 ksi\u0105\u017cek o drugiej wojnie \u015bwiatowej, kt\u00f3re prze\u0142o\u017cono na tybeta\u0144ski. Wspomina on r\u00f3wnie\u017c tybeta\u0144skiego oficera, kt\u00f3ry analizowa\u0142 afryka\u0144skie kampanie marsza\u0142ka polowego Rommla. Wojna da\u0142a finansowe bod\u017ace do otwarcia tybeta\u0144skiego rynku na zachodnie produkty konsumpcyjne. Nasi kupcy nabywali je w Indiach i sprzedawali ze znacznym zyskiem w po\u0142udniowo-zachodnich Chinach, gdzie rz\u0105d narodowy broni\u0142 si\u0119 przed Japo\u0144czykami. Zarabiali na tym wszyscy na szlaku: arystokraci, ch\u0142opi, poganiacze mu\u0142\u00f3w, karczmarze i wielcy kupcy. Wed\u0142ug Petera Goullarta, kt\u00f3ry mieszka\u0142 w\u00f3wczas w Lijiangu, w p\u00f3\u0142nocnym Junanie, celu w\u0119dr\u00f3wek karawan, gor\u0105czkowy ruch na szlaku \u201eby\u0142 jedynym w swoim rodzaju, niesamowitym widowiskiem\u201d. Wedle jego szacunk\u00f3w kr\u0105\u017cy\u0142o po nim pi\u0119\u0107 tysi\u0119cy mu\u0142\u00f3w i dwadzie\u015bcia tysi\u0119cy jak\u00f3w, d\u017awigaj\u0105cych dos\u0142ownie wszystko po tak luksusowe towary, jak d\u017cin Gordonsa, francusk\u0105 brandy, likiery, szwajcarskie zegarki (trzy ulubione marki Tybeta\u0144czyk\u00f3w: Rolexy, Omegi i Roamery), kt\u00f3re bezpiecznie p\u0142yn\u0119\u0142y z Kalkuty przez Lhas\u0119 do Kunmingu przede wszystkim dzi\u0119ki zr\u0119czno\u015bci tybeta\u0144skich kupc\u00f3w, poganiaczy jak\u00f3w i mu\u0142\u00f3w oraz pakowaczy. Goullart by\u0142 najwyra\u017aniej pod wra\u017ceniem, jak j\u0105 nazywa\u0142, \u201eOperacji karawana\u201d, kt\u00f3ra mia\u0142a pozosta\u0107 w jego sercu \u201ena zawsze jako jedna z najwi\u0119kszych przyg\u00f3d w dziejach ludzko\u015bci\u201d. Wojna przynios\u0142a te\u017c Tybeta\u0144czykom cudowny lek, penicylin\u0119 (phen-ni-ciling<\/em>). Znacznie p\u00f3\u017aniej trafi\u0142a do nich r\u00f3wnie\u017c terramycyna (tera-men-sing<\/em>). Ta pierwsza \u2013 rozpropagowana przez kupc\u00f3w \u2013 by\u0142a bardzo popularna i nieodmiennie nadu\u017cywana. Tybeta\u0144czycy oddali te nazwy niezwykle kreatywnie, \u0142\u0105cz\u0105c w\u0142asne, stosowne terminy (phen<\/em> \u2013 lek, men<\/em> \u2013 medycyna, sing<\/em> \u2013 esencja) z przybli\u017con\u0105 wymow\u0105 angielsk\u0105. W tym czasie popularno\u015b\u0107 zdoby\u0142y zastrzyki podsk\u00f3rne (khap<\/em>) i morfina (sugczak men<\/em>). R\u00f3wnie \u0142atwo dost\u0119pne by\u0142y te\u017c inne podstawowe lekarstwa zachodnie: aspiryna (gomen<\/em>), \u015brodki przeczyszczaj\u0105ce (szajmen<\/em>) i musuj\u0105ce tabletki na dolegliwo\u015bci \u017co\u0142\u0105dkowe. Ameryka\u0144skie \u017celazne racje da\u0142y j\u0119zykowi tybeta\u0144skiemu gig-cziri<\/em> (gum\u0119 do \u017cucia, dos\u0142ownie \u201eguma-s\u0142odki\u201d), phag ting<\/em> i sza tin<\/em>g (konserwy wieprzowe i wo\u0142owe) oraz czagting<\/em> \u2013 blaszane puszki. Medale wojenne nazwano pa-tag<\/em> (dos\u0142ownie \u201ebohater-symbol\u201d). Kiedy strzelec Gandziu Lama z Sikkimu (syn Tybeta\u0144czyka i Nepalki) zosta\u0142 odznaczony Krzy\u017cem Wiktorii (Victoria Cross) za \u201eprzyk\u0142adn\u0105 odwag\u0119\u201d w Birmie, na pierwszej stronie Tybeta\u0144skiego Zwierciad\u0142a z Kalimpongu pojawi\u0142 si\u0119 dumny nag\u0142\u00f3wek: pao gandziu lama patag bi-si thop<\/em> (\u201eBohater Gandziu Lama zdobywa symbol bohatera VC\u201d). Jego histori\u0119 opisano w jednym z numer\u00f3w angielskiego wojskowego magazynu satyrycznego \u201eCommando Series\u201d.<\/p>\n

Nie wyobra\u017cam sobie \u017cadnej dyskusji o modernizacji j\u0119zyka tybeta\u0144skiego bez uk\u0142onu przed ogromnym wk\u0142adem Tybeta\u0144skiego Zwierciad\u0142a, pierwszej tybeta\u0144skoj\u0119zycznej gazety, oraz jej za\u0142o\u017cyciela i redaktora naczelnego czcigodnego Gergana Tharczina. Zdumiewa fakt, \u017ce Goldstein nawet o nich nie wspomina. Pierwszy numer Zwierciad\u0142a ukaza\u0142 si\u0119 w pa\u017adzierniku 1925 roku; gazet\u0119 wydawano przez trzydzie\u015bci osiem lat, do prze\u0142omu 1963-64 roku. Mia\u0142a niewielki nak\u0142ad, ale jej egzemplarze przekazywano sobie z r\u0105k do r\u0105k i czytano bardzo uwa\u017cnie. XIII Dalajlama, serdeczny przyjaciel Tharczina, kt\u00f3ry zach\u0119ca\u0142 go i wspiera\u0142 w tym przedsi\u0119wzi\u0119ciu, otrzymywa\u0142 Zwierciad\u0142o, podobnie jak kilku innych arystokrat\u00f3w i lam\u00f3w, regularnie. Prenumerowali je r\u00f3wnie\u017c inni Tybeta\u0144czycy z Lhasy; dociera\u0142o nawet do Czamdo i Dege.<\/p>\n

\u201eInspirowane brytyjsk\u0105, liberaln\u0105 pras\u0105 Zwierciad\u0142o \u2013 pisze w biograficznym szkicu o Tharczinie wybitny tybeta\u0144ski uczony Taszi Cering \u2013 publikowa\u0142o artyku\u0142y o tym, co dzia\u0142o si\u0119 w \u015bwiecie, a przede wszystkim w Indiach, Tybecie i okolicach Kalimpongu. W owym czasie by\u0142o doskona\u0142ym \u017ar\u00f3d\u0142em informacji o \u00bbwysokiej\u00ab Azji. Informowa\u0142o o dyplomatycznych posuni\u0119ciach i zabiegach Bhutanu, Chin, Wielkiej Brytanii, Sikkimu itd., o \u017cyciu arystokracji i osi\u0105gni\u0119ciach tybeta\u0144skich uczonych. Gazeta analizowa\u0142a r\u00f3wnie\u017c status Tybetu i jego pozycj\u0119 wobec Chin. Zwierciad\u0142o kre\u015bli\u0142o portrety wsp\u00f3\u0142czesnych polityk\u00f3w, takich jak Gandhi, Stalin czy Hitler, i wybitnych Tybeta\u0144czyk\u00f3w oraz dostarcza\u0142o informacji o polityce \u015bwiatowych mocarstw, nowych rodzajach broni, odkryciach naukowych tudzie\u017c wa\u017cnych wydarzeniach na arenie mi\u0119dzynarodowej, np. obchodach rocznicy Imperium Indyjskiego czy Igrzyskach Olimpijskich\u201d.<\/p>\n

W Zwierciadle zamieszczano og\u0142oszenia, podawano ceny we\u0142ny w Kalimpongu oraz srebra i z\u0142ota na \u015bwiatowych rynkach. Od czasu do czasu na jego \u0142amach pojawia\u0142 si\u0119 dzia\u0142 naukowo-techniczny, w kt\u00f3rym omawiano najnowsze wynalazki lub zjawiska naturalne. W numerze z czerwca 1929 roku wyja\u015bniano na przyk\u0142ad za\u0107mienie (za-zin<\/em>). Artyku\u0142 ilustrowa\u0142 diagram przedstawiaj\u0105cy S\u0142o\u0144ce, Ksi\u0119\u017cyc i Ziemi\u0119. Kiedy indziej wyt\u0142umaczono dzia\u0142anie aparatu fotograficznego, zamieszczaj\u0105c podr\u0119cznikowy przekr\u00f3j z dwoma liniami wyobra\u017caj\u0105cymi \u015bwiat\u0142o padaj\u0105ce na szczyt g\u0142owy i stopy wyprostowanej postaci, przecinaj\u0105cymi si\u0119 w obiektywie i zostawiaj\u0105cymi odwr\u00f3cony obraz na kliszy w \u015brodku urz\u0105dzenia.<\/p>\n

Niekt\u00f3re og\u0142oszenia daj\u0105 wyobra\u017cenie o skali, na jak\u0105 wytwory nowoczesnej cywilizacji technicznej zd\u0105\u017cy\u0142y zadomowi\u0107 si\u0119 w Tybecie. W maju 1927 roku reklamowano aparat mieszkowy Primo nr 12 oraz par-szok<\/em> i par-men<\/em> (papier i odczynniki fotograficzne), w czerwcu 1926, przypominaj\u0105c, \u017ce zam\u00f3wienia mo\u017cna dokona\u0107 poczt\u0105 \u2013 budziki (czuco-khorlo<\/em>), a w kwietniu tego samego roku, na pierwszej stronie \u2013 gramofon z tub\u0105 (kje-par dugczin-czen<\/em>). Kuszono przy tym, \u017ce dzi\u0119ki temu urz\u0105dzeniu mo\u017cna s\u0142ucha\u0107 melodyjnych pie\u015bni, arii operowych (namthar<\/em>) i muzyki (baa-dzia<\/em>) z r\u00f3\u017cnych stron \u015bwiata. W czerwcu 1927 roku Zwierciad\u0142o proponowa\u0142o zestaw sze\u015bciu p\u0142yt z lekk\u0105 tybeta\u0144sk\u0105 muzyk\u0105 klasyczn\u0105 (teszaj<\/em>, nangma<\/em>) i ariami opery Lhamo.<\/p>\n

Od pierwszego numeru gazet\u0119 drukowano na powielaczu; ca\u0142kiem mo\u017cliwe, \u017ce wtedy w\u0142a\u015bnie ukuto termin numpar<\/em> (\u201eolej-druk\u201d). P\u00f3\u017aniej przerzucono si\u0119 na druk litograficzny, kt\u00f3ry nazwano \u2013 blisko \u0142aci\u0144skich \u017ar\u00f3de\u0142 \u2013 dopar<\/em> (\u201ekamie\u0144-druk\u201d). Tekst drukowany zyska\u0142 nazw\u0119 czakpar<\/em> (\u201emetal-druk\u201d), a metalowe czcionki, z pewno\u015bci\u0105 od tybeta\u0144skiego okre\u015blenia pojedynczej litery, jingdru<\/em> (dos\u0142ownie \u201elitera-nasienie\u201d) \u2013 czakdru<\/em>. St\u0105d prosta droga do czakpar<\/em>, maszyny do pisania. Dodajmy tu, \u017ce tybeta\u0144skie maszyny do pisania stworzone przez diaspor\u0119 wyprzedzaj\u0105 o d\u0142ugie lata podobne urz\u0105dzenia z Chin i Tybetu.<\/p>\n

Wi\u0119kszo\u015b\u0107 termin\u00f3w politycznych, kt\u00f3rymi pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 dzi\u015b Tybeta\u0144czycy \u2013 rang\u0142ang<\/em> (wolno\u015b\u0107), rangzen<\/em> (niepodleg\u0142o\u015b\u0107), miser-gjalkhap<\/em> (republika), czogtripangpa<\/em> (neutralno\u015b\u0107), czabsi<\/em> (polityka), czab-bang<\/em> albo miser<\/em> (obywatel), \u0142u<\/em> (g\u0142osowanie, od angielskiego vote<\/em>, niemniej pisane jak \u0142upa<\/em>, \u201egodny, szanowany\u201d), \u0142udu<\/em> (wybory), silon<\/em> (premier), sidzin-czikjap<\/em>, a potem po prostu sidzin<\/em> (prezydent), czigjal lekhung<\/em> (urz\u0105d spraw zagranicznych), ta\u0142a<\/em> (ideologia, doktryna), ghungtren<\/em> (komunizm chi\u0144ski) \u2013 pojawia\u0142a si\u0119 na \u0142amach Zwierciad\u0142a. W latach dwudziestych i trzydziestych komunizm (w gruncie rzeczy model sowiecki) nazywano ulang marpo<\/em> \u2013 od mongolskiego ulag<\/em>, \u201eczerwony\u201d i, tautologicznie, marpo<\/em>, tybeta\u0144skiego s\u0142owa o tym samym znaczeniu \u2013 a jeszcze wcze\u015bniej, jak wiemy od Bella, balszebuk<\/em> (bolszewik). Nie mo\u017cemy oczywi\u015bcie przypisa\u0107 ukucia wszystkich tych termin\u00f3w redakcji Zwierciad\u0142a, ale w wielu przypadkach z pewno\u015bci\u0105 tak by\u0142o. Tak czy owak pozostaje faktem, \u017ce nowoczesna, naukowa i polityczna terminologia tybeta\u0144ska, kt\u00f3rej stworzenie Goldstein i Han Suyin przypisuj\u0105 wy\u0142\u0105cznie komunistycznym Chinom, by\u0142a w u\u017cyciu na d\u0142ugo przed ich powstaniem na \u0142amach Zwierciad\u0142a oraz w domach wykszta\u0142conych Tybeta\u0144czyk\u00f3w.<\/p>\n

Zwierciad\u0142o by\u0142o stworzone do lingwistycznych wyzwa\u0144, gdy\u017c w jego redakcji pracowali tak wielcy intelektuali\u015bci, jak Gendun Czophel czy ksi\u0105\u017c\u0119 Czangloczen. Osobi\u015bcie znam materia\u0142y tej gazety bardzo powierzchownie i swoj\u0105 wiedz\u0119 na jej temat zawdzi\u0119czam prof. Elliotowi Sperlingowi, kt\u00f3ry przed kilku laty podarowa\u0142 w\u0142asn\u0105 kolekcj\u0119 oryginalnych numer\u00f3w tego pisma Instytutowi Amnje Maczen. Warto by by\u0142o, \u017ceby jaki\u015b ambitny tybetolog zbada\u0142 je dok\u0142adnie, aby\u015bmy mogli w pe\u0142ni doceni\u0107 wk\u0142ad tego pionierskiego wydawnictwa w rozw\u00f3j nowoczesnego j\u0119zyka tybeta\u0144skiego.<\/p>\n

Goldstein i Han Suyin zlekcewa\u017cyli r\u00f3wnie\u017c rol\u0119, jak\u0105 w tym procesie odegra\u0142y republika\u0144skie Chiny. W 1943 roku opublikowano w Pekinie tybeta\u0144ski przek\u0142ad \u201eTrzech zasad\u201d nacjonalizmu Sun Yat-sena (san min \u017cuji<\/em>), kt\u00f3ry rozpowszechniano w ca\u0142ym Tybecie, a zw\u0142aszcza w jego wschodniej cz\u0119\u015bci. Zdaniem Pemy Buma, by\u0142ego wyk\u0142adowcy literatury tybeta\u0144skiej P\u00f3\u0142nocno-Zachodniego Instytutu Mniejszo\u015bci w Lanzhou, przek\u0142ad ten by\u0142 zaskakuj\u0105co dobry, znacznie lepszy od znanych mu t\u0142umacze\u0144 komunistycznej propagandy. \u201eTrzy zasady\u201d i wiele innych kr\u0105\u017c\u0105cych po Tybecie dokument\u00f3w rz\u0105du narodowego (Guomindangu) niew\u0105tpliwie przyczyni\u0142y si\u0119 do rozwoju nowoczesnej terminologii politycznej.<\/p>\n

Goldstein w og\u00f3le nie omawia wk\u0142adu w rozw\u00f3j j\u0119zyka i literatury tybeta\u0144skiej misjonarzy chrze\u015bcija\u0144skich, przede wszystkim braci czeskich. Heinrich August Jaeschke (1817-1883) by\u0142 pierwszym i zapewne najwybitniejszym z morawskich misjonarzy i uczonych, kt\u00f3rzy pracowali w regionie Himalaj\u00f3w. Jaeschke jest najbardziej znany z opublikowanego po raz pierwszy w 1881 roku, wznawianego (oraz dost\u0119pnego w ksi\u0119garniach Indii i Nepalu) do dzi\u015b s\u0142ownika tybeta\u0144sko-angielskiego. Zanim zacz\u0105\u0142 t\u0142umaczy\u0107 Bibli\u0119, studiowa\u0142 wiele dialekt\u00f3w oraz potoczny i literacki tybeta\u0144ski, by opracowa\u0107 prosty \u2013 lecz osadzony w klasycznym \u2013 j\u0119zyk, kt\u00f3ry by\u0142by zrozumia\u0142y dla wszystkich wykszta\u0142conych ludzi w ka\u017cdym zak\u0105tku \u015bwiata kultury tybeta\u0144skiej. Jego dzie\u0142o kontynuowa\u0142 August Hermann Francke (1870-1930), wybitny znawca historii oraz kultury Ladakhu, kt\u00f3ry zg\u0142\u0119bia\u0142 dialekty i narzecza tego regionu, nim prze\u0142o\u017cy\u0142 na tybeta\u0144ski Ewangeli\u0119 \u015bw. Marka. W 1904 roku Francke zacz\u0105\u0142 wydawa\u0107 tybeta\u0144skoj\u0119zyczny miesi\u0119cznik Ladakh kji Phonja. Te pionierskie prace j\u0119zykowe, religijne i naukowe przej\u0105\u0142 po nich jeden z nawr\u00f3conych, Joseph Gergan Sonam Ceten, autor monumentalnej historii Ladakhu \u201eLadakh gjalrab czimeter\u201d, kt\u00f3ry w 1948 roku, ponad dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat po Jaeschkem, zdo\u0142a\u0142 w ko\u0144cu opublikowa\u0107 pe\u0142ny przek\u0142ad Starego i Nowego Testamentu.<\/p>\n

W latach dwudziestych pani (Flora Beal) Shelton, baptystka i misjonarka z Batangu, opublikowa\u0142a w wydawnictwie misyjnym w Kalkucie tybeta\u0144skoj\u0119zyczn\u0105 encyklopedi\u0119 geograficzn\u0105. Wed\u0142ug starszych Tybeta\u0144czyk\u00f3w, kt\u00f3rym dane by\u0142o czyta\u0107 t\u0119 zdumiewaj\u0105c\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119, by\u0142y w niej nie tylko zdj\u0119cia oraz opisy Eskimos\u00f3w, igloo czy Pigmej\u00f3w z \u201enajczarniejszej Afryki\u201d, ale te\u017c szczeg\u00f3\u0142owe opisy r\u00f3\u017cnych region\u00f3w Tybetu tudzie\u017c zdj\u0119cia Potali oraz wielkich klasztor\u00f3w Dege i Lithangu. Pani Shelton opublikowa\u0142a te\u017c tomik przet\u0142umaczonych przez siebie bajek pod jak\u017ce stosownym tytu\u0142em \u201eLhamoe Namthar\u201d (\u201eHistorie bogini\u201d). (Znalaz\u0142o si\u0119 w niej r\u00f3wnie\u017c opowiadanie \u201eRikki Tikki Tavi\u201d z \u201eKsi\u0119gi d\u017cungli\u201d Kiplinga, kt\u00f3rego zgod\u0119 uzyska\u0142a listownie.) \u201eOfiarowuj\u0119 t\u0119 ksi\u0105\u017ceczk\u0119 \u2013 napisa\u0142a w przedmowie do pierwszego wydania z 1922 roku \u2013 tybeta\u0144skim ch\u0142opcom i dziewcz\u0119tom z nadziej\u0105, \u017ce polubi\u0105 te historie tak, jak moje dwie ma\u0142e dziewczynki, Doris i Dorothy\u201d. Bajki wznowi\u0142o p\u00f3\u017aniej wydawnictwo Tibet Mirror Press. Na Gwiazdk\u0119, o ile mnie pami\u0119\u0107 nie myli, 1964 roku Gergan Tharczin rozdawa\u0142 je setkom dzieciom ze szko\u0142y przy obozie uchod\u017ac\u00f3w w Kalimpongu.<\/p>\n

Na d\u0142ugo przed komunistycznymi \u201ereformami\u201d j\u0119zykowymi, a i podr\u0119cznikami Goldsteina, Csomo de Koros, Jaeschke, Hannah, Bell, Kazi Da\u0142a Samdup, Sarat Chandra Das \u2013 i inni \u2013 opracowywali w\u0142asne s\u0142owniki tybeta\u0144sko-angielskie (oraz sanskryckie), w kt\u00f3rych cz\u0119sto odnotowywali nowo ukute terminy. Tharczin wyda\u0142 nawet kilka \u201erozm\u00f3wek\u201d, glosariuszy oraz broszur o j\u0119zyku. K. Dhondup twierdzi, \u017ce Tharczin i Gendun Czophel pracowali razem nad s\u0142ownikiem. George Roerich i tybeta\u0144ski urz\u0119dnik Lhalungpa opublikowali w 1952 roku podr\u0119cznik potocznego tybeta\u0144skiego, kt\u00f3ry zawiera wiele nowych s\u0142\u00f3w. W 1947 roku Basil Gould i Hugh Richardson opracowali tybeta\u0144sko-angielski s\u0142ownik termin\u00f3w medycznych. Okaza\u0142 si\u0119 on tak u\u017cyteczny, \u017ce Tharczin wznowi\u0142 go dwa lata p\u00f3\u017aniej. Dodajmy dla porz\u0105dku, \u017ce ju\u017c w 1771 roku dw\u00f3r mand\u017curski zleci\u0142 wydanie \u201eWu-T\u2019l Ch\u2019ing-Wen Chien\u201d, \u201eGlosariusza pi\u0119ciu j\u0119zyk\u00f3w\u201d (mand\u017curskiego, chi\u0144skiego, tybeta\u0144skiego, mongolskiego i ujgurskiego), w kt\u00f3rym podano przyk\u0142ady adaptowania obcych s\u0142\u00f3w przez Tybeta\u0144czyk\u00f3w.<\/p>\n

Wk\u0142ad misjonarzy oraz innych ludzi, cho\u0107 na pewno wa\u017cny, by\u0142, ma si\u0119 rozumie\u0107, ledwie kropl\u0105 w oceanie literatury rdzennie tybeta\u0144skiej \u2013 (ku mojemu zdumieniu) trzeciej, po Indiach i Chinach, co do wielko\u015bci w Azji (J.F. Revel, M. Ricard, \u201eMnich i Filozof\u201d). \u017baden inny kraj azjatycki \u2013 Korea, Wietnam, Tajlandia ani nawet Japonia \u2013 nie ma tak bogatej literatury tradycyjnej. I nie jest ona, jak chcieliby niekt\u00f3rzy, wy\u0142\u0105cznie religijna. Cho\u0107 przewa\u017ca\u0142y dzie\u0142a buddyjskie, mieli\u015bmy tak\u017ce biografie, poezj\u0119 epick\u0105, ksi\u0119gi o historii, gramatyce, j\u0119zyku, malarstwie, geografii, astrologii, magii, muzyce (sakralnej i \u015bwieckiej), medycynie, architekturze. By\u0142y w\u015br\u00f3d nich \u2013 drukowane i kopiowane r\u0119cznie \u2013 opisy podr\u00f3\u017cy, przewodniki, podr\u0119czniki dla weterynarzy czy mi\u0142o\u015bnik\u00f3w koni. A nawet traktaty erotyczne i przewodniki po sztuce mi\u0142o\u015bci. Sam jeden widzia\u0142em.<\/p>\n

Warto tu wspomnie\u0107 o s\u0142ownikach. Najciekawszym z nich jest s\u0142ownik sanskrycko-tybeta\u0144ski, \u201eWielki tom \u015bcis\u0142ego zrozumienia\u201d (czedrag tu tokpar cze pa czenmo<\/em>, sanskr. Mahavjutoatti<\/em>) opracowany w IX wieku na zlecenie \u00f3wczesnego cesarza Tybetu Tri Ralpaczena. Pierwszy nowoczesny s\u0142ownik tybeta\u0144ski napisa\u0142 Gesze Czodrag, przyjaciel Genduna Czophela. Wyda\u0142 go w Lhasie tu\u017c przed chi\u0144sk\u0105 inwazj\u0105. Jak na uczonego specjalizuj\u0105cego si\u0119 w dyscyplinach klasycznych, by\u0142o to du\u017ce osi\u0105gni\u0119cie. Z tego co wiem, ca\u0142e przedsi\u0119wzi\u0119cie sponsorowa\u0142a rodzina Horkhang\u00f3w. Niezwyk\u0142y w tej ksi\u0105\u017cce jest r\u00f3wnie\u017c jej zachodni format, cho\u0107 stronice odbijano na tradycyjnych, drewnianych blokach. W latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych na wygnaniu wydano uroczy, ilustrowany s\u0142ownik (angielsko-tybeta\u0144ski) dla dzieci Rikhy Lobsanga Tenzina i Roberta Poczika. P\u00f3\u017aniej tybeta\u0144scy uczeni (na wychod\u017astwie i w Tybecie) opublikowali wiele rozmaitych s\u0142ownik\u00f3w.<\/p>\n

Przed 1959 rokiem w Tybecie nie istnia\u0142a powie\u015b\u0107 w rozumieniu wsp\u00f3\u0142czesnym, mieli\u015bmy jednak literatur\u0119 beletrystyczn\u0105: przypowie\u015bci ludowe, bajki o zwierz\u0119tach, rozprawy dydaktyczne (np. \u201eDysput\u0119 mi\u0119dzy Bogini\u0105 Piwa a Bogini\u0105 Herbaty\u201d Bondrongpy z 1736 roku), epopej\u0119 Gesara, przek\u0142ady i adaptacje \u201eRamajany\u201d oraz dzie\u0142 takich jak \u201eNagananda\u201d Harszy czy \u201eSzakuntala\u201d Kalidasy. Za specyficzne, tybeta\u0144skie powie\u015bci mo\u017cna by uzna\u0107 \u201eShonue damed gji tamgjud<\/em>\u201d (\u201eOpowie\u015b\u0107 o niezr\u00f3wnanym m\u0142odzie\u0144cu\u201d) Dokara Ceringa \u0141angjala (1687-1763) czy napisan\u0105 w XVIII wieku przez Dingczena Ceringa \u0141angdu \u201eCzosang norsang gji namthar<\/em>\u201d (\u201eHistori\u0119 religijnego kr\u00f3la Norsanga\u201d). Ta ostatnia by\u0142a inspirowana d\u017aatak\u0105 \u201eSudhana\u201d, jedn\u0105 z opowie\u015bci o wcze\u015bniejszych \u017cywotach Buddy, ale autor znacznie j\u0105 rozbudowa\u0142 i przeobrazi\u0142 w opowie\u015b\u0107 na wskro\u015b romantyczn\u0105. Nie zapominajmy przy tym, \u017ce nowoczesna powie\u015b\u0107 narodzi\u0142a si\u0119 dopiero w XVII-wiecznej Europie wraz z \u201eDon Kiszotem z La Manczy\u201d Miguela de Cervantesa.<\/p>\n

Ksi\u0105\u017cki drukowano w Tybecie przede wszystkim w trzech wielkich drukarniach w Narthangu, kompletnie zniszczonym przez Chi\u0144czyk\u00f3w Szolu i Dege (Dege Parkhang przetrwa\u0142a i dzia\u0142a do dzi\u015b). Wiele klasztor\u00f3w utrzymywa\u0142o w\u0142asne drukarnie. Co bogatsze rodziny drukowa\u0142y czasem w\u0142asne ksi\u0105\u017cki (religijne lub nie), sk\u0142aduj\u0105c rze\u017abione, drewniane matryce (parszing<\/em>) w domowych \u015bwi\u0105tyniach (czokhang<\/em>). W latach czterdziestych jeden z lhaskich arystokratycznych rod\u00f3w opublikowa\u0142 na przyk\u0142ad przek\u0142ad \u201eDhamapaddy<\/em>\u201d Genduna Czophela, \u201eDhagjig pecza<\/em>\u201d (\u201eElementarz lepszego pisania\u201d) Dudzioma Rinpocze oraz niezwyk\u0142\u0105 biografi\u0119 VI Dalajlamy Cangjanga Gjaco. Takie prywatne wydawnictwa uwa\u017cano za akt \u201ezas\u0142ugi\u201d; ksi\u0105\u017cki rozdawano przyjacio\u0142om, lamom i instytucjom religijnym. Istnia\u0142y r\u00f3wnie\u017c ma\u0142e wydawnictwa komercyjne, kt\u00f3rych publikacje sprzedawano na ulicach Lhasy, Szigace czy Gjance. Z regu\u0142y by\u0142y to ksi\u0119gi religijne, ale te\u017c almanachy, zbiory amulet\u00f3w i zakl\u0119\u0107 oraz, oczywi\u015bcie, bestsellery, takie jak biografia Milarepy czy mi\u0142osne wiersze VI Dalajlamy.<\/p>\n

Han Suyin utrzymuje jednak, \u017ce nic takiego nie istnia\u0142o. \u201ePrzed 1959 rokiem \u2013 stwierdza dobitnie \u2013 w Tybecie nie drukowano ksi\u0105\u017cek\u201d, przyznaj\u0105c co prawda, \u017ce mnisi kombinowali co\u015b w klasztorach, pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 topornymi blokami, \u201eumazanymi sadz\u0105 lub ochr\u0105, by uzyska\u0107 czer\u0144 albo czerwie\u0144\u201d. Jej zdaniem \u201eprace nad tybeta\u0144skimi matrycami drukarskimi rozpocz\u0119to w latach 1951-52 w Pekinie. 4 maja 1955 roku z maszyn sp\u0142yn\u0119\u0142a pierwsza drukowana gazeta tybeta\u0144ska\u201d.<\/p>\n

Faktycznie pierwsze metalowe tybeta\u0144skie czcionki (czak-dru<\/em>) odla\u0142o w Kalkucie Azjatyckie Towarzystwo Bengalu w 1832 roku, drukuj\u0105c gramatyk\u0119 i s\u0142ownik Csomy de Korosa. Jedno z pierwszych tybeta\u0144skich czasopism, Ladakh kji Akber (p\u00f3\u017aniej Ladakh kji Phonja) wydawano od 1904 roku. Jeszcze wcze\u015bniej, pod koniec XIX wieku ukazywa\u0142a si\u0119 gazeta Kjelang kji Akber, kt\u00f3rej egzemplarze przesy\u0142ano Dalajlamie. Na pocz\u0105tku XX stulecia tybeta\u0144skoj\u0119zyczny biuletyn publikowa\u0142 nawet mand\u017curski amban<\/em> w Lhasie.<\/p>\n

Zanim przestaniemy si\u0119 tu zajmowa\u0107 Han Suyin \u2013 szczerze powiedziawszy, robi si\u0119 m\u0119cz\u0105ca \u2013 musimy wspomnie\u0107 o jeszcze jednym m\u00fcnchausenowskim \u0142garstwie, nie po to by je obna\u017cy\u0107, lecz pokaza\u0107, w jaki spos\u00f3b ukrywa si\u0119 k\u0142amstwa za pseudoakademick\u0105 fasad\u0105. Od pewnego czasu antytybeta\u0144sk\u0105 propagand\u0119 podaje si\u0119 w taki w\u0142a\u015bnie spos\u00f3b \u2013 nawet w tak zwanych kr\u0119gach naukowych \u2013 wprowadzaj\u0105c w b\u0142\u0105d wielu ludzi, w tym tak\u017ce Tybeta\u0144czyk\u00f3w, kt\u00f3rzy powinni w ko\u0144cu wiedzie\u0107 swoje. \u201eCho\u0107 bajecznie zasobny w imiona bog\u00f3w i r\u00f3\u017cnych awatar\u00f3w \u2013 twierdzi Han Suyin \u2013 j\u0119zyk tybeta\u0144ski jest niezwykle ubogi, je\u015bli idzie o terminy abstrakcyjne i og\u00f3lne oraz kategorie konkretnych przedmiot\u00f3w. S\u0105 w nim wi\u0119c nazwy wszelkich gatunk\u00f3w drzew (wierzby, topoli itd.), ale nie istnieje og\u00f3lny termin \u00bbdrzewo\u00ab. Nie ma \u00bbkonnicy\u00ab ani \u00bbuprz\u0119\u017cy\u00ab, cho\u0107 sama uzda sk\u0142ada si\u0119 z trzydziestu r\u00f3\u017cnych cz\u0119\u015bci, z kt\u00f3rych ka\u017cda nosi swoj\u0105 nazw\u0119. Istniej\u0105 dziesi\u0105tki termin\u00f3w okre\u015blaj\u0105cych rozmaite poziomy medytacji czy transu, ale brakuje jednej og\u00f3lnej nazwy \u00bbsnu\u00ab\u201d.<\/p>\n

Zauwa\u017cmy, jakim sprytem wykazuje si\u0119 tu Han Suyin, prezentuj\u0105c uderzaj\u0105c\u0105, wr\u0119cz dziwaczn\u0105 cech\u0119 rasy b\u0105d\u017a kultury, by ods\u0142oni\u0107 obiektywn\u0105, naukow\u0105 \u201eprawd\u0119\u201d, kt\u00f3ra w dodatku, za spraw\u0105 swego cudactwa, musi zapa\u015b\u0107 g\u0142\u0119boko w pami\u0119\u0107. To chytry wariant zabiegu, kt\u00f3ry Saul Bellow nazywa\u0142 \u201estreszczeniem z \u00bbMa\u0142ego Larousse\u2019a\u00ab\u201d, pozwalaj\u0105cego przem\u0105drza\u0142ym, jego zdaniem, Francuzom s\u0105dzi\u0107, \u017ce wiedz\u0105 wszystko co trzeba o innych kulturach na podstawie naiwnych, stereotypowych definicji pomieszczonych w tym s\u0142ynnym \u017ar\u00f3dle informacji.<\/p>\n

Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nas, na przyk\u0142ad, s\u0142ysza\u0142a lub wyczyta\u0142a gdzie\u015b, \u017ce Eskimosi maj\u0105 trzydzie\u015bci sze\u015b\u0107 (czy ile\u015b tam) r\u00f3\u017cnych nazw \u201e\u015bniegu\u201d. Nie wiem, czy to prawda, ale brzmi przekonuj\u0105co. W ko\u0144cu ka\u017cdy przyzna, \u017ce Eskimosi mieszkaj\u0105 w \u015bniegu. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 ludzi na Zachodzie zak\u0142ada, i\u017c wie o Tybeta\u0144czykach przynajmniej tyle, \u017ce \u017cyj\u0105 oni w \u015bwiecie zdominowanym przez religi\u0119 i metafizyczne rozmy\u015blania. Kiedy wi\u0119c Han Suyin powiada, \u017ce maj\u0105 \u201edziesi\u0105tki termin\u00f3w okre\u015blaj\u0105cych r\u00f3\u017cne poziomy medytacji czy transu\u201d, ale nie wymy\u015blili og\u00f3lnej nazwy \u201esnu\u201d, zachodniemu czytelnikowi natychmiast staj\u0105 przed oczami Eskimosi i jest ugotowany.<\/p>\n

W rzeczy samej Han Suyin znowu jest w b\u0142\u0119dzie. Istnieje stara, powszechnie u\u017cywana tybeta\u0144ska nazwa \u201esnu\u201d (njid<\/em>), a tak\u017ce \u201edrzewa\u201d (szingdong<\/em>), uprz\u0119\u017cy (tapczas<\/em>), tudzie\u017c \u201ekonnicy\u201d (tamak<\/em>). Ta ostatnia, podkre\u015blmy, u\u017cywana jest od niepami\u0119tnych czas\u00f3w. Niekt\u00f3rzy Tamangowie z p\u00f3\u0142nocnego Nepalu twierdz\u0105, \u017ce nazwa ich ludu pochodzi w\u0142a\u015bnie od s\u0142owa tamak<\/em>, poniewa\u017c s\u0105 potomkami tybeta\u0144skich kawalerzyst\u00f3w, stacjonuj\u0105cych w tym kr\u00f3lestwie w czasach tybeta\u0144skiego imperium.<\/p>\n

Zanim zajmiemy si\u0119 polityk\u0105 i programami j\u0119zykowymi komunistycznych Chin, wypada chyba podsumowa\u0107 pierwsz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 naszych rozwa\u017ca\u0144.<\/p>\n

Przede wszystkim nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, \u017ce pionierskie projekty modernizacyjne by\u0142y domen\u0105 niemal wy\u0142\u0105cznie Tybeta\u0144czyk\u00f3w. Je\u015bli nawet sporadycznie pomagali im w tym Brytyjczycy, nieodmiennie trzeba by\u0142o za to p\u0142aci\u0107 s\u0142on\u0105, cz\u0119sto wyg\u00f3rowan\u0105 cen\u0119. Za obietnic\u0119 skromnych dostaw uzbrojenia, na przyk\u0142ad, Tybet musia\u0142 zap\u0142aci\u0107 przyj\u0119ciem kilku niekorzystnych postanowie\u0144 Konwencji z Simli. Jak wynika z tajnego raportu brytyjskiego nr 45, bro\u0144 sprzedano mu jednak dopiero po likwidacji monopoli. Autor raportu nr 51 wylicza szkolenia tybeta\u0144skich oficer\u00f3w przez Anglik\u00f3w, dostawy uzbrojenia, lini\u0119 telegraficzn\u0105, elektrowni\u0119 wodn\u0105, pomiary geologiczne, nowoczesne si\u0142y policyjne, angielsk\u0105 szko\u0142\u0119 w Gjance itd., podsumowuj\u0105c zwi\u0119\u017ale: \u201eKoszty wszystkich tych nowoczesnych przedsi\u0119wzi\u0119\u0107 poni\u00f3s\u0142 rz\u0105d Tybetu\u201d.<\/p>\n

Niepisana polityka Wielkiej Brytanii polega\u0142a na wr\u0119czaniu prezent\u00f3w Dalajlamie, regentowi i poszczeg\u00f3lnym urz\u0119dnikom (Chi\u0144czycy byli bardziej szczodrzy, przekazuj\u0105c got\u00f3wk\u0119 klasztorom) i konsekwentnym odmawianiu oficjalnej pomocy, o kt\u00f3r\u0105 rozpaczliwie zabiega\u0142 \u2013 w Anglii i Indiach \u2013 rz\u0105d tybeta\u0144ski. Wed\u0142ug Alexa McKaya wielka s\u0142abo\u015b\u0107 tej strategii polega\u0142a na tym, \u017ce \u201ejednostki zyskiwa\u0142y, lecz pa\u0144stwo tybeta\u0144skie wci\u0105\u017c cierpia\u0142o na katastrofalny brak funduszy\u201d. Brytyjczycy cz\u0119sto nie tylko nie sprzedawali nam tak potrzebnej broni czy amunicji, ale i uniemo\u017cliwiali zakupienie ich od innych pa\u0144stw. Sir Charles Bell, jak wynika z jego licznych notatek, by\u0142 rozgoryczony nieprzejednaniem i sk\u0105pstwem swego rz\u0105du. Podkre\u015bla\u0142 przy tym, \u017ce pro\u015bby Tybeta\u0144czyk\u00f3w s\u0105 ca\u0142kowicie uzasadnione i w \u017caden spos\u00f3b nie wykraczaj\u0105 poza granice tego, o co ka\u017cde pa\u0144stwo ma prawo zwraca\u0107 si\u0119 do pozostaj\u0105cych w przyjaznych stosunkach s\u0105siad\u00f3w.<\/p>\n

Co wi\u0119cej, rz\u0105d Tybetu dysponowa\u0142 bardzo ograniczonymi \u015brodkami finansowymi. Narzucone przez Brytyjczyk\u00f3w przepisy sprawia\u0142y, \u017ce nie m\u00f3g\u0142 cli\u0107 wi\u0119kszo\u015bci towar\u00f3w sprowadzanych z Indii. Na podobnych, nieuczciwych zasadach handlowano z Chinami i Nepalem. Chi\u0144scy nacjonali\u015bci zgrzytali z\u0119bami z powodu \u201enier\u00f3wnych traktat\u00f3w\u201d, kt\u00f3re w przesz\u0142o\u015bci zawiera\u0142y z Pekinem pa\u0144stwa zachodnie, ale bez wahania wykorzystywali Tybet w dok\u0142adnie taki sam spos\u00f3b. Wszelkie pr\u00f3by modernizacji \u2013 cho\u0107by, z perspektywy czasu, i bardzo skromne \u2013 by\u0142y samodzielne. Tybet nie otrzymywa\u0142 \u017cadnej pomocy, kt\u00f3rej dzi\u015b systematycznie udzielaj\u0105 trzeciemu \u015bwiatu, na przyk\u0142ad Chinom, niezliczone instytucje, takie jak Organizacja Narod\u00f3w Zjednoczonych, \u015awiatowa Organizacja Zdrowia, \u015awiatowy Program \u017bywno\u015bciowy, Bank \u015awiatowy, Mi\u0119dzynarodowy Fundusz Walutowy i wreszcie poszczeg\u00f3lne pa\u0144stwa.<\/p>\n

W ka\u017cdej dyskusji o modernizacji Tybetu nale\u017cy uwzgl\u0119dnia\u0107 \u2013 czy raczej podkre\u015bla\u0107 \u2013 problemy, jakie wi\u0105za\u0142y si\u0119 z przetransportowaniem czegokolwiek przez Himalaje. Je\u015bli to uczynimy, zestawione z Tybetem bledn\u0105 nawet osza\u0142amiaj\u0105ce sukcesy modernizacji Japonii w epoce Meiji. Wielkie zachodnie statki \u2013 z wszelkimi towarami (i ideami) \u2013 mog\u0142y wp\u0142ywa\u0107 do Zatoki Tokijskiej oraz Jokohamy, gdy tylko pojawi\u0142y si\u0119 na morzach i oceanach. Imperialne Chiny nie tylko dysponowa\u0142y identycznym atutem g\u0142\u0119bokich port\u00f3w, ale i \u017ceglownymi rzekami, kt\u00f3rymi sprowadzone produkty \u0142atwo by\u0142o transportowa\u0107 w g\u0142\u0105b l\u0105du. W epoce Ming Chiny mia\u0142y nawet flot\u0119 morsk\u0105, kt\u00f3ra dotar\u0142a a\u017c do Afryki. Mimo to modernizowa\u0107 si\u0119 zacz\u0119\u0142y o wiele p\u00f3\u017aniej i \u2013 je\u015bli uznamy demokracj\u0119 oraz spo\u0142ecze\u0144stwo obywatelskie za integralne elementy rozwoju ludzko\u015bci \u2013 na opak.<\/p>\n

Na koniec \u201ekomunikat oficjalny\u201d: nikt tu nie broni ani nie idealizuje dawnego rz\u0105du. Z ca\u0142\u0105 stanowczo\u015bci\u0105 podkre\u015blam, \u017ce nie pr\u00f3buj\u0119 dowodzi\u0107, i\u017c Tybet by\u0142 pa\u0144stwem \u2013 jakkolwiek \u2013 rozwini\u0119tym technicznie czy te\u017c posiadaj\u0105cym nowoczesne s\u0142ownictwo, mog\u0105ce wyrazi\u0107 wszystkie idee naukowe i polityczne. Bez w\u0105tpienia mieli\u015bmy co modernizowa\u0107 i reformowa\u0107. Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce op\u00f3r konserwatywnego kleru by\u0142 pot\u0119\u017cny i szkodliwy. Twierdz\u0119 jednak, \u017ce wnosz\u0105c cho\u0107by z najskromniejszych, pionierskich pr\u00f3b elektryfikacji i tworzenia podwalin nowoczesnej komunikacji w naszym kraju \u2013 oraz wymy\u015blania trafnych, cz\u0119sto zgrabnych i zabawnych nazw nowych przedmiot\u00f3w i idei \u2013 Tybeta\u0144czycy mogli i dokonaliby dzie\u0142a modernizacji swojej ojczyzny oraz j\u0119zyka samodzielnie b\u0105d\u017a korzystaj\u0105c od czasu do czasu z pomocy zagranicznych przyjaci\u00f3\u0142 lub ekspert\u00f3w.<\/p>\n

Samo przez si\u0119 rozumie si\u0119 r\u00f3wnie\u017c, \u017ce gdyby Tybet zostawiono w\u0142asnemu losowi, uczyniono by to (jak dzi\u015b w s\u0105siednim Bhutanie czy Ladakhu) powoli, racjonalnie, w spos\u00f3b zr\u00f3wnowa\u017cony, bez niszczenia wi\u0119kszo\u015bci religijnych i kulturalnych instytucji, mordowania ponad miliona ludzi oraz ci\u0105g\u0142ego strachu, n\u0119dzy i traumy, kt\u00f3rymi Tybeta\u0144czycy wci\u0105\u017c p\u0142ac\u0105 za och\u0142apy ponurej, opartej na wyzysku, czysto materialistycznej, zab\u00f3jczo konkurencyjnej modernizacji w wersji chi\u0144skiej.<\/p>\n

Cz\u0119\u015b\u0107 IV<\/strong><\/p>\n

Historia j\u0119zyka tybeta\u0144skiego pod chi\u0144skimi rz\u0105dami dzieli si\u0119 na trzy odr\u0119bne okresy: pierwszych pi\u0119tna\u015bcie lat okupacji i wprowadzania radykalnych zmian j\u0119zykowych, kt\u00f3re s\u0142u\u017cy\u0107 mia\u0142y celom ideologicznym tudzie\u017c propagandowym; dekad\u0119 rewolucji kulturalnej, gdy j\u0119zyk tybeta\u0144ski, jako element \u201eczterech prze\u017cytk\u00f3w\u201d, sta\u0142 si\u0119 przedmiotem ataku i nie by\u0142 nauczany w wielu regionach kraju; oraz okres postdengowski, w kt\u00f3rym patriotyczni uczeni, poeci i pisarze pr\u00f3bowali wskrzesi\u0107 j\u0119zyk i literatur\u0119, zmagaj\u0105c si\u0119 z rosn\u0105c\u0105 z dnia na dzie\u0144 demograficzn\u0105 i gospodarcz\u0105 obecno\u015bci\u0105 Chi\u0144czyk\u00f3w.<\/p>\n

Pierwsze lata<\/p>\n

Wkr\u00f3tce po wkroczeniu do Lhasy chi\u0144skiej armii okupacyjnej priorytetem nowej administracji sta\u0142a si\u0119 \u201ereforma\u201d j\u0119zyka tybeta\u0144skiego. Sz\u0142o przede wszystkim, pisze w Lungcie Cering Siakja, o \u201estworzenie nowego leksykonu i terminologii (tha snyad<\/em>), niezb\u0119dnych do przet\u0142umaczenia komunistycznej propagandy oraz ideologii marksistowskiej, kt\u00f3re towarzyszy\u0142y rewolucji w Chinach\u201d. Pracowano w zawrotnym tempie. W 1952 roku opublikowano pierwszy s\u0142ownik nowych termin\u00f3w, kt\u00f3ry mia\u0142 pomaga\u0107 w t\u0142umaczeniu oficjalnych dokument\u00f3w. Cztery lata p\u00f3\u017aniej peki\u0144skie Wydawnictwo Narodowo\u015bci wydrukowa\u0142o cztery tomy \u201eWyboru nowej terminologii\u201d (snyad gsar bsgrigs<\/em>).<\/p>\n

Wi\u0119kszo\u015bci wyraz\u00f3w nie t\u0142umaczono bezpo\u015brednio z angielskich, rosyjskich czy niemieckich orygina\u0142\u00f3w, lecz z chi\u0144skich przek\u0142ad\u00f3w lub zapo\u017cycze\u0144. Proces ten bywa\u0142 do\u015b\u0107 pokr\u0119tny, zw\u0142aszcza w przypadku s\u0142\u00f3w zapo\u017cyczonych najpierw przez Japo\u0144czyk\u00f3w, prze\u0142o\u017conych na chi\u0144ski z japo\u0144skiego (wed\u0142ug prof. Lydii Liu, kt\u00f3ra wyk\u0142ada literatur\u0119 chi\u0144sk\u0105 na Uniwersytecie Stanford, by\u0142y ich setki) i wreszcie z chi\u0144skiego na tybeta\u0144ski. Chi\u0144ski termin suweiai<\/em>, okre\u015blaj\u0105cy wiejskie komuny, jest na przyk\u0142ad bezpo\u015brednim zapo\u017cyczeniem z rosyjskiego \u201esowiet\u201d, ale s\u0142owa takie jak Gonghe<\/em> (\u201eRepublika\u201d z nazwy ChRL), Gongchan<\/em> (\u201eKomunistyczny\u201d z miana KPCh) czy Shehui Zhuyi<\/em> (\u201eSocjalizm\u201d) s\u0105 zapo\u017cyczeniami z japo\u0144skich przek\u0142ad\u00f3w nazw europejskich.<\/p>\n

Nawet zwyk\u0142e s\u0142owa z nowego, komunistycznego leksykonu cz\u0119sto nie uwzgl\u0119dnia\u0142y wcze\u015bniejszych tybeta\u0144skich adaptacji i by\u0142y mozolnie przek\u0142adane z chi\u0144skiego. \u201ePoci\u0105g\u201d i \u201esamoch\u00f3d\u201d (wcze\u015bniej rili<\/em> i mota<\/em>) mia\u0142y na przyk\u0142ad nazywa\u0107 si\u0119 teraz mekhor<\/em> i langkhor<\/em>. W ten spos\u00f3b pope\u0142niony przez Chi\u0144czyk\u00f3w b\u0142\u0105d, polegaj\u0105cy na nazwaniu auta \u201epojazdem parowym\u201d, zosta\u0142 przeniesiony r\u00f3wnie\u017c do j\u0119zyka tybeta\u0144skiego. (Wraz z nowymi s\u0142owami tworzono r\u00f3wnie\u017c propagandowe rymowanki; jednej z nich nauczy\u0142 mnie kuzyn, kt\u00f3ry jako\u015b w 1958 roku przyjecha\u0142 z Lhasy do Kalimpongu: Dhokpo nganji trom la do\/ Haci! Lang-khor mangbu du!<\/em> \u2013 \u201eChod\u017amy razem, przyjacielu, na rynek. M\u00f3j ty! Ile\u017c tam pojazd\u00f3w parowych!\u201d.)<\/p>\n

Cering Siakja powiada, \u017ce wielu ludzi t\u0142umacz\u0105cych nowe terminy \u201epochodzi\u0142o z klasztor\u00f3w i spo\u0142eczno\u015bci monastycznej\u201d; w ten spos\u00f3b wykorzystywane przez komunist\u00f3w tradycyjne elity w\u0142asnor\u0119cznie kopa\u0142y sobie gr\u00f3b. Uderzaj\u0105c\u0105 cech\u0105 owych przek\u0142ad\u00f3w jest tendencja do u\u017cywania nie prostych, codziennych okre\u015ble\u0144, lecz \u2013 cz\u0119sto zupe\u0142nie niew\u0142a\u015bciwie \u2013 niezrozumia\u0142ych, zawi\u0142ych wyraz\u00f3w i sylab zapo\u017cyczonych z filozofii buddyjskiej.<\/p>\n

W\u015br\u00f3d t\u0142umaczy by\u0142o wielu mieszka\u0144c\u00f3w region\u00f3w przygranicznych, takich jak Batang czy Amdo, gdzie chi\u0144skie (a wi\u0119c i komunistyczne) wp\u0142ywy pojawi\u0142y si\u0119 najwcze\u015bniej \u2013 cho\u0107by gesze Szerab Gjaco, by\u0142y agent Guomindangu i zaprzysi\u0119g\u0142y wr\u00f3g rz\u0105du w Lhasie, kt\u00f3ry zakaza\u0142 mu kiedy\u015b sprowadzenia do Tybetu chi\u0144skiej misji (zrewan\u017cowa\u0142 si\u0119 w 1950 roku na uroczystym przyj\u0119ciu w Pekinie, obrzucaj\u0105c stekiem wyzwisk tybeta\u0144sk\u0105 delegacj\u0119 negocjuj\u0105c\u0105 Siedemnastopunktow\u0105 ugod\u0119).<\/p>\n

Pochodz\u0105cy z Batangu Dziampel Gjaco, pisarz i uczony z peki\u0144skiej Akademii Nauk Spo\u0142ecznych, wspomina w swojej autobiografii, \u017ce mieszka\u0144cy tego regionu byli w \u201eawangardzie\u201d procesu \u201emodernizacji\u201d tybeta\u0144skiego j\u0119zyka i literatury. Cho\u0107 z tez\u0105 t\u0105 mo\u017cna by dyskutowa\u0107, faktem jest, \u017ce wielu t\u0142umaczy (tungsi<\/em>) AL-W i administracji chi\u0144skiej pochodzi\u0142o w\u0142a\u015bnie stamt\u0105d. Najwa\u017cniejszym z tych \u201ereformator\u00f3w\u201d by\u0142 niew\u0105tpliwie Phuncog \u0141angjal, Tybeta\u0144czyk piastuj\u0105cy najwy\u017csze stanowiska w strukturach KPCh i szef wydzia\u0142u propagandy 18 Armii Polowej. Goldstein, kt\u00f3ry niedawno opublikowa\u0142 jego biografi\u0119, donosi, \u017ce \u0141angjal \u201esta\u0142 na czele komitetu, kt\u00f3ry przek\u0142ada\u0142 na tybeta\u0144ski doniesienia i dyrektywy\u201d oraz zajmowa\u0142 si\u0119 \u201ewymy\u015blaniem nowych tybeta\u0144skich termin\u00f3w\u201d. Odpowiada\u0142 te\u017c za komunistyczny \u201etygodnik\u201d, rozlepiany pocz\u0105tkowo na murach Barkhoru. Goldstein nazywa \u00f3w biuletyn \u201eprotoplast\u0105\u201d tybeta\u0144skich gazet, po raz kolejny ignoruj\u0105c czasopisma wcze\u015bniejsze.<\/p>\n

Udaj\u0105ca publikacj\u0119 akademick\u0105 biografia jest w istocie lewack\u0105 hagiografi\u0105, w dodatku do\u015b\u0107 niskiej pr\u00f3by. Goldstein nie usi\u0142uje nawet analizowa\u0107 charakteru \u0141angjala ani pobudek, kt\u00f3rymi si\u0119 kierowa\u0142, zdradzaj\u0105c sw\u00f3j kraj i nar\u00f3d. Dominuje ton familiarny, gdy\u017c autor konsekwentnie nazywa swojego bohatera \u201ePhun\u0142angiem\u201d \u2013 pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 pieszczotliwym zdrobnieniem zarezerwowanym dla krewnych i przyjaci\u00f3\u0142 \u2013 gdy przedstawia czytelnikowi wielkiego rewolucjonist\u0119, nacjonalist\u0119, poet\u0119, uczonego, przyjaciela Dalajlamy (kt\u00f3ry ma go za \u201eszczerego, oddanego marksist\u0119\u201d) i wreszcie m\u0119czennika, kt\u00f3rego machinacje fa\u0142szywych marksist\u00f3w zaprowadzi\u0142y \u2013 niemal\u017ce w akcie odkupienia narodu tybeta\u0144skiego \u2013 na osiemna\u015bcie lat do strasznego wi\u0119zienia. To naprawd\u0119 nie jest subtelna ksi\u0105\u017cka. Podsumowuj\u0105c do\u015b\u0107 \u017cyczliw\u0105 recenzj\u0119 w New York Review of Books, Jonathan Mirsky stwierdza, \u017ce Goldstein i jego wsp\u00f3\u0142pracownicy \u201enie dostrzegaj\u0105 ironii w wiernym, leninowskim poparciu Phun\u0142anga dla chi\u0144skich rz\u0105d\u00f3w w czasie, gdy marksizm i leninizm s\u0105 w Chinach pie\u015bni\u0105 przesz\u0142o\u015bci\u201d, ani \u201enie potrafi\u0105 wykrztusi\u0107, \u017ce w Tybecie rz\u0105dzi, przemoc\u0105, chi\u0144ski szowinizm\u201d.<\/p>\n

Warto przyjrze\u0107 si\u0119 \u017cyciu i pogl\u0105dom Phuncoga \u0141angjala, \u017ceby zrozumie\u0107, jak w imi\u0119 \u201epost\u0119pu\u201d czy \u201ereform\u201d mo\u017cna dokona\u0107 potwornych spustosze\u0144 nie tylko w j\u0119zyku, ale w ca\u0142ej kulturze i spo\u0142ecze\u0144stwie. \u0141angjal jest modelowym aparatczykiem, kt\u00f3ry poznawszy i kupiwszy ideologi\u0119 komunistyczn\u0105, daje sobie pe\u0142ne prawo do wypowiadania si\u0119 (i dzia\u0142ania) o kwestiach, o kt\u00f3rych nie ma wi\u0119kszego poj\u0119cia.<\/p>\n

Absurdalny \u2013 ale i wymowny \u2013 przyk\u0142ad tej cechy znajdujemy w magnum opus Phuncoga \u0141angjala, pracy zatytu\u0142owanej \u201eNowe badania cia\u0142 niebieskich \u2013 na Ksi\u0119\u017cycu istnieje ciecz\u201d (Foreign Language Press, Pekin 2002; w USA dost\u0119pna bezp\u0142atnie w siedzibie ICT). \u0141angjal napisa\u0142 j\u0105 \u2013 du\u017ca rzecz, pi\u0119\u0107set stron drobnego druku niemal bez odst\u0119p\u00f3w mi\u0119dzy wierszami \u2013 po wyj\u015bciu z wi\u0119zienia. Twierdzi, \u017ce jest to naukowy traktat o kosmologii, cho\u0107 nie wspomina w nim Kopernika, NASA ani wsp\u00f3\u0142czesnych uczonych, \u201edowodz\u0105c\u201d istnienia na Ksi\u0119\u017cycu wody w stanie ciek\u0142ym przy pomocy takich gigant\u00f3w intelektu jak Hegel, Marks i Engels, a \u015bci\u015blej \u2013 ich \u201emetod dialektycznych\u201d. \u201eCiecz\u201d z tytu\u0142u jest wymownie symboliczna. \u0141atwiej by\u0142oby dowodzi\u0107, \u017ce na Ksi\u0119\u017cycu s\u0105 pok\u0142ady zamarzni\u0119tej wody, ale takie ograniczenia czy te\u017c kompromisy nie s\u0105 do niczego potrzebne. Dialektyka tej pr\u00f3by pozwala udowodni\u0107 wszystko, co chce si\u0119 udowodni\u0107.<\/p>\n

W rozmowach i wywiadach Phuncog \u0141angjal konsekwentnie powtarza, \u017ce dialektyka marksistowska jest \u201ematk\u0105 wszystkich nauk\u201d tudzie\u017c \u201enauk\u0105 najwy\u017csz\u0105\u201d. Niezale\u017cnie od tego, jak absurdalnie brzmi to dzi\u015b w naszych uszach, ten spos\u00f3b my\u015blenia wpisuje si\u0119 w wielk\u0105 tradycj\u0119 marksistowskiego absolutyzmu naukowego, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142, na przyk\u0142ad, Trofim Denisowicz \u0141ysenko, ch\u0142op i p\u00f3\u0142analfabeta z Azerbejd\u017canu, g\u0142\u00f3wny ekspert Stalina od spraw rolnictwa. \u0141ysenko by\u0142 autorem \u201eWielkiego stalinowskiego planu przeobra\u017cenia przyrody\u201d, kt\u00f3ry przyni\u00f3s\u0142 Rosji wielki g\u0142\u00f3d. W maoistowskich Chinach \u201eczerwoni specjali\u015bci\u201d i \u201ebosonodzy uczeni\u201d z Luo Tianyu, chi\u0144skim bli\u017aniakiem \u0141ysenki na czele, kazali ch\u0142opom, obok innych wariactw, \u201eora\u0107 g\u0142\u0119boko\u201d (nawet na trzy metry) i \u201esadzi\u0107 blisko\u201d (\u201eniczym \u0142uski smoka\u201d), powoduj\u0105c najwi\u0119kszy g\u0142\u00f3d w dziejach ludzko\u015b\u0107 oraz \u015bmier\u0107 od trzydziestu do sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu milion\u00f3w ludzi.<\/p>\n

Kosmologiczny traktat \u0141angjala naje\u017cony jest dziwacznymi, nierozszyfrowalnymi wykresami i tabelami, przywodz\u0105cymi na my\u015bl ilustracje z dzie\u0142 \u015bredniowiecznych alchemik\u00f3w, kt\u00f3re zdaj\u0105 si\u0119 m\u00f3wi\u0107 wi\u0119cej o stanie psychicznym autora ni\u017c o jego naukowych teoriach. W analizie tego cz\u0142owieka i jego postaw, jak s\u0105dz\u0119, bardzo pomocny by\u0142by faktycznie psychiatra. Nawet po samob\u00f3jstwie \u017cony i osiemnastu latach tortur w wi\u0119zieniu Phuncog \u0141angjal wydaje si\u0119 niewzruszenie oddany Marksowi, Mao i Zhou Enlaiowi. \u201eNiezale\u017cnie od tego, co si\u0119 dzia\u0142o \u2013 wy\u0142uszcza t\u0119 wiar\u0119 \u2013 uparcie trwa\u0142em w prze\u015bwiadczeniu, \u017ce informacje o mojej sprawie pr\u0119dzej czy p\u00f3\u017aniej dotr\u0105 do kogo\u015b z najwy\u017cszego szczebla. Zna\u0142em osobi\u015bcie Mao Zedonga oraz Zhou Enlaia i wiedzia\u0142em, \u017ce ludzie pokroju Wang Fenga k\u0142amali im o moich dokonaniach i po\u0142o\u017ceniu, w jakim si\u0119 znalaz\u0142em. Mia\u0142em nadziej\u0119, wbrew nadziei, i\u017c kt\u00f3rego\u015b dnia Mao i Zhou zrozumiej\u0105, \u017ce jestem niewinny i ka\u017c\u0105 mnie zwolni\u0107\u201d.<\/p>\n

Musz\u0119 przyzna\u0107, \u017ce upora\u0142em si\u0119 jako\u015b z niezwyk\u0142ym oddaniem \u0141angjala dla Mao i maoizmu dopiero przypomniawszy sobie podobn\u0105, tyle \u017ce fikcyjn\u0105 relacj\u0119 z \u201eCiemno\u015bci w po\u0142udnie\u201d. Kanw\u0105 arcydzie\u0142a Arthura Koestlera \u2013 i opowie\u015bci o losie starego bolszewika Rubaszowa \u2013 s\u0105 pokazowe procesy stalinowskie z lat trzydziestych. W obu przypadkach uderza identyczna \u2013 cho\u0107 jedna historia jest prawdziwa, a druga zmy\u015blona \u2013 lojalno\u015b\u0107 wobec partii i jej przyw\u00f3dc\u00f3w, mimo \u017ce obaj bohaterowie byli dzia\u0142aczami z d\u0142ugim sta\u017cem, okrutnie zdradzonymi przez organizacj\u0119, towarzyszy i wreszcie w\u0142asn\u0105 wiar\u0119. Rubaszow posuwa si\u0119 nawet do wyznania winy i sk\u0142adania szczeg\u00f3\u0142owych zezna\u0144 na temat zbrodni, kt\u00f3rych, jak sam najlepiej wie, nigdy nie pope\u0142ni\u0142. \u0141angjal do niczego si\u0119 nie przyznaje, wybieraj\u0105c wygodniejszy wariant \u0142udzenia si\u0119, \u017ce winnym jego uwi\u0119zienia jest jaki\u015b po\u015bledni aparatczyk, a nie sam Wielki Sternik, kt\u00f3rego \u2013 jak z aprobat\u0105 wspomina Dalajlama w \u201eWolno\u015bci na wygnaniu\u201d \u2013 \u201euwielbia\u0142\u201d. George Orwell napisa\u0142 w recenzji powie\u015bci Koestlera, \u017ce Rubaszow i jemu podobni \u201ezostali zepsuci przez rewolucj\u0119, kt\u00f3rej s\u0142u\u017cyli\u201d, oraz \u201emoralnie i psychicznie upo\u015bledzeni nawykow\u0105 lojalno\u015bci\u0105 wobec partii\u201d.<\/p>\n

Koestler daje te\u017c do zrozumienia, \u017ce Rubaszow u w\u0142adzy nie by\u0142by w niczym lepszy od tych, kt\u00f3rzy go prze\u015bladuj\u0105. Moim zdaniem obserwacj\u0119 t\u0119 mo\u017cna zupe\u0142nie bezpiecznie rozci\u0105gn\u0105\u0107 r\u00f3wnie\u017c na Phuncoga \u0141angjala. \u201eKiedy by\u0142em ch\u0142opcem \u2013 wspomina Milan Kundera \u2013 idealizowa\u0142em ludzi, kt\u00f3rzy siedzieli w wi\u0119zieniu za przest\u0119pstwa polityczne. P\u00f3\u017aniej odkry\u0142em, \u017ce przewa\u017caj\u0105 w\u015br\u00f3d nich byli oprawcy. Dialektyka kat\u00f3w i ofiar jest zaiste skomplikowana\u201d. Fanatyczna, ob\u0142udna \u201eprawo\u015b\u0107\u201d \u0141angjala wytrzyma\u0142a pr\u00f3b\u0119 osiemnastu lat tortur i karceru. Nie ma w nim miejsca na cie\u0144 \u017calu czy cho\u0107by refleksji, \u017ce wprowadzaj\u0105c do w\u0142asnej ojczyzny wojska okupacyjne, ponosi cz\u0119\u015b\u0107 odpowiedzialno\u015bci za ludob\u00f3jstwo, zag\u0142ad\u0119 Tybetu i jego kultury oraz trwaj\u0105ce do dzi\u015b prze\u015bladowania i wyzysk.<\/p>\n

Wracaj\u0105c do kwestii \u201ereform\u201d j\u0119zykowych, warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce z konserwatywnej lhaso-centrycznej perspektywy Phuncog \u0141angjal, Dziampel Gjaco, Szerab Gjaco i inni byli w najlepszym razie prowincjonalnymi intelektualistami z pot\u0119\u017cnymi (spo\u0142ecznymi, gospodarczymi i lingwistycznymi) kompleksami na tle rz\u0105dz\u0105cej, sto\u0142ecznej elity. Mimo podnios\u0142ych \u201ereformatorsko-post\u0119powych\u201d slogan\u00f3w, w dzia\u0142aniach tych tybeta\u0144skich komunist\u00f3w by\u0142 wyra\u017any element rewan\u017cu i odwetu. Problem \u2013 z sensem \u2013 w tym, \u017ce Batang i Amdo podlega\u0142y od dawna administracji chi\u0144skiej, wi\u0119c wszelkie cierpienia i krzywdy, jakich mogli ewentualnie zazna\u0107 owi rewolucjoni\u015bci oraz ich pobratymcy, zadawa\u0142y im w\u0142adze chi\u0144skie, a nie rz\u0105d z Lhasy.<\/p>\n

W akademickich pozach \u0141angjala mo\u017cna si\u0119 te\u017c doszuka\u0107 echa kompleks\u00f3w, w jakie przez ca\u0142e \u017cycie wp\u0119dza\u0142y Mao, wiejskiego uczonego, intelektualne elity oraz pisarze z Pekinu czy Szanghaju. Na marginesie, maoi\u015bci, a zw\u0142aszcza ich przyw\u00f3dcy \u2013 od Pol Pota z Kambod\u017cy i Abemala Guzmana z Peru po towarzysza Praczandr\u0119 z Nepalu \u2013 z niepokoj\u0105cym upodobaniem stroj\u0105 si\u0119 w pi\u00f3rka wiejskich nauczycieli, samorodnych poet\u00f3w tudzie\u017c upad\u0142ych intelektualist\u00f3w.<\/p>\n

Do nadzorowanego przez \u0141angjala komitetu odpowiadaj\u0105cego za reformy j\u0119zykowe wesz\u0142o kilku ludzi z Tybetu \u015brodkowego, w tym arystokraci pokroju Czangloczena, ale najwyra\u017aniej nie byli w stanie (lub, co bardzo prawdopodobne, nikt tego od nich nie oczekiwa\u0142) tchn\u0105\u0107 typowo tybeta\u0144skiej, kosmopolitycznej iskry w nowy, \u201erewolucyjny\u201d j\u0119zyk.<\/p>\n

Trudno si\u0119 dziwi\u0107, \u017ce \u201ereformy\u201d j\u0119zykowe budzi\u0142y sprzeciwy w r\u00f3\u017cnych kr\u0119gach spo\u0142ecze\u0144stwa tybeta\u0144skiego, nawet tak odleg\u0142ych jak czcigodny Tharczin z Kalimpongu. By\u0142y one jednak bez\u0142adne i nieskuteczne. Nieoczekiwany i niezwykle stanowczy op\u00f3r stawi\u0142 im Panczenlama, kt\u00f3rego wielu Tybeta\u0144czyk\u00f3w mia\u0142o za chi\u0144sk\u0105 marionetk\u0119. W \u201ePetycji siedemdziesi\u0119ciu tysi\u0119cy znak\u00f3w\u201d z 1962 roku, za kt\u00f3r\u0105 dr\u0119czono go na \u201ewiecach walki\u201d, wi\u0119ziono i torturowano dwadzie\u015bcia lat, pi\u0119tnowa\u0142 arogancj\u0119 niekompetentnych komunistycznych kadr, kalecz\u0105cych, psuj\u0105cych i niszcz\u0105cych staro\u017cytny j\u0119zyk. \u201eTybeta\u0144ski \u2013 pisa\u0142 \u2013 jest j\u0119zykiem dobrym, zdolnym wyra\u017ca\u0107 znaczenie i jednocz\u0105cym nar\u00f3d. Jednak w ostatnich latach, w imi\u0119 prowadzenia \u00bbrewolucji kulturalnej\u00ab oraz \u00bbujednolicenia\u00ab j\u0119zyk\u00f3w pisanego i m\u00f3wionego, ludzie o bardzo ma\u0142ej wiedzy i dumie wielko\u015bci g\u00f3ry oraz mistrzostwie pochlebstwa i p\u0142aszczenia, przeprowadziwszy szereg d\u0142ugich dyskusji, doszli do wniosku, \u017ce trzydziestu sze\u015bciu literom alfabetu i gramatyce tybeta\u0144skiej, fundamentom naszego j\u0119zyka, \u00bbwiele brakuje\u00ab, w przeciwie\u0144stwie do ich w\u0142asnych, nieomylnych metod ujednolicania znak\u00f3w i wsp\u00f3lnego j\u0119zyka pisanego, rozpoczynaj\u0105c reformy j\u0119zykowe, kt\u00f3re doprowadzi\u0142y do utraty zdolno\u015bci wyra\u017cania rzeczy tak prostych, jak i skomplikowanych, oraz rozmycia funkcji komunikacyjnych\u201d.<\/p>\n

Panczenlama zwraca uwag\u0119 na zadziwiaj\u0105c\u0105 arbitralno\u015b\u0107 \u201ereform\u201d, w ramach kt\u00f3rych kadry ju\u017c nie ze stolicy, ale nawet \u201ez Qinghai, Gansu, Sichuanu i Yunnanu uznaj\u0105 za wsp\u00f3lny j\u0119zyk w\u0142asne dialekty i tako\u017c pisz\u0105. W tej sytuacji ludzie spoza regionu, w kt\u00f3rym m\u00f3wi si\u0119 okre\u015blonym dialektem, nie s\u0105 w stanie poj\u0105\u0107 znaczenia. Tak w\u0142a\u015bnie utracono jednocz\u0105c\u0105 moc j\u0119zyka. Tybeta\u0144ski, kt\u00f3ry pozwala na wyra\u017canie i komunikowanie rzeczy prostych oraz poj\u0119\u0107 najg\u0142\u0119bszych i jednoczy nar\u00f3d, j\u0119zyk, b\u0119d\u0105cy dziedzictwem dzie\u0142a ponad dziesi\u0119ciu tysi\u0119cy uczonych i z g\u00f3r\u0105 tysi\u0105ca lat ich pracy, wpad\u0142 w \u0142apy lis\u00f3w, kt\u00f3re mieni\u0105 si\u0119 lwami. Bawiono si\u0119 nim do woli i bez przyczyn. Nie powinno by\u0142o do tego doj\u015b\u0107\u201d.<\/p>\n

\u201eLudzie wykszta\u0142ceni \u2013 Panczenlama wydawa\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c zaniepokojony og\u0142upiaj\u0105cym czy, \u017ceby pos\u0142u\u017cy\u0107 si\u0119 wyra\u017ceniem tybeta\u0144skim, \u201etumani\u0105cym\u201d charakterem komunistycznych reform \u2013 staj\u0105 si\u0119 analfabetami, nie rozumiej\u0105c znaczenia s\u0142\u00f3w. To strata nie tylko dla narodu tybeta\u0144skiego, ale i kultury macierzy\u201d.<\/p>\n

Planu \u201emodernizacji\u201d j\u0119zyka tybeta\u0144skiego oraz ukrytych pobudek ca\u0142ego tego procesu nie da si\u0119 zrozumie\u0107 bez rzutu oka na komunistyczne \u201ereformy\u201d samego chi\u0144skiego. Po przej\u0119ciu w\u0142adzy komuni\u015bci zacz\u0119li tworzy\u0107 j\u0119zyk rewolucji, na pocz\u0105tek drastycznie upraszczaj\u0105c j\u0119zyk pisany poprzez zredukowanie go do ledwie trzech tysi\u0119cy znak\u00f3w (z czterdziestu dziewi\u0119ciu tysi\u0119cy zawartych w Kangxi cidian<\/em>, wielkim s\u0142owniku spisanym na polecenie cesarza Kangxi, jednak szacuje si\u0119, \u017ce ludzie wykszta\u0142ceni pos\u0142ugiwali si\u0119 na co dzie\u0144 tylko pi\u0119cioma-o\u015bmioma tysi\u0105cami znak\u00f3w). Co wi\u0119cej niedobitki znak\u00f3w bardziej skomplikowanych zmieniono i uproszczono, \u017ceby \u0142atwiej je by\u0142o zapami\u0119ta\u0107 i zapisa\u0107.<\/p>\n

W ten spos\u00f3b stworzono drugi pisany j\u0119zyk chi\u0144ski. Pierwszym, starym, skomplikowanym, ale i wyrafinowanym, pos\u0142ugiwali si\u0119 mieszka\u0144cy Tajwanu i chi\u0144ska diaspora, drugim \u2013 uproszczonym \u2013 \u201emasy\u201d Chi\u0144skiej Republiki Ludowej. Oczywi\u015bcie partyjne elity (Mao, Zhou, Kang Sheng, Guo Moro i ca\u0142a reszta) wzi\u0119\u0142y sobie to, co w obu \u015bwiatach najlepsze, zatrzymuj\u0105c w\u0142asne biblioteki zakazanej klasyki, a nawet od czasu do czasu skrobi\u0105c staromodny wierszyk. Dennis Bloodworth, kt\u00f3ry pisa\u0142 o Chinach dla Observera w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, zauwa\u017cy\u0142, \u017ce \u201e\u00bbwyzwolony\u00ab m\u0142ody ch\u0142op lub robotnik, kt\u00f3ry odebra\u0142 wy\u0142\u0105cznie ograniczone, komunistyczne wykszta\u0142cenie w nowym, uproszczonym j\u0119zyku, nie ma w zasadzie dost\u0119pu do pe\u0142nych \u00bbodchyle\u0144\u00ab, starych publikacji pisanych bardziej skomplikowanymi znakami. Pozostaj\u0105 mu uciechy nowej kultury komunistycznej. Masy s\u0105 zn\u00f3w w tym samym miejscu co wtedy, kiedy musia\u0142y pyta\u0107 w\u0105sk\u0105, wykszta\u0142con\u0105 elit\u0119, co jest czym\u201d.<\/p>\n

Simon Leys stwierdza w studium nowego j\u0119zyka i terminologii \u201erewolucyjnej\u201d, \u017ce ich celem by\u0142o \u201eznieczulenie inteligencji, oczyszczenie m\u00f3zg\u00f3w i wstrzykni\u0119cie betonu oficjalnej ideologii w wymiecione czaszki. Po stwardnieniu nie by\u0142o w nich miejsca na \u017cadne nowe idee. (…) Je\u015bli idzie o polityk\u0119, obywatele Republiki Ludowej uzbrojeni s\u0105 w mechaniczny, prefabrykowany \u017cargon, b\u0119d\u0105cy substytutem my\u015blenia, kt\u00f3re z za\u0142o\u017cenia wyklucza. Niezwyk\u0142e skutki tej robotyzacji s\u0105 najlepiej widoczne w zapiskach dysydent\u00f3w, kt\u00f3rzy pr\u00f3bowali przeciwstawia\u0107 si\u0119 re\u017cimowi od wewn\u0105trz. Ich wysi\u0142ki by\u0142y od pocz\u0105tku skazane na pora\u017ck\u0119. Nie dysponowali intelektualnymi narz\u0119dziami, kt\u00f3rymi mo\u017cna by podminowa\u0107 ideologiczn\u0105 twierdz\u0119, jeno tekturowymi motykami, w jakie wyposa\u017cy\u0142a ich dialektyka marksistowska\u201d.<\/p>\n

Najlepiej chyba wy\u0142o\u017cy\u0142 cele przeprowadzanych w komunistycznych Chinach reform j\u0119zykowych George Orwell, opisuj\u0105c j\u0119zyk totalitarnego pa\u0144stwa w \u201e1984\u201d: \u201eCelem Nowomowy by\u0142o nie tylko dostarczenie \u015brodka ekspresji dla \u015bwiatopogl\u0105du i nawyk\u00f3w umys\u0142owych odpowiednich dla zwolennik\u00f3w Ingsocu, lecz tak\u017ce uniemo\u017cliwienie innych sposob\u00f3w my\u015blenia\u201d [przek\u0142ad Tomasza Mirkowicza, PIW 1988].<\/p>\n

Rewolucja kulturalna<\/p>\n

Po og\u0142oszeniu rewolucji kulturalnej (1966-76) zaatakowano wr\u0119cz ide\u0119 odr\u0119bnego bytu (nawet \u201ezreformowanego\u201d politycznie) j\u0119zyka tybeta\u0144skiego. Zgodnie z has\u0142em \u201eniszcz stare, \u017ceby tworzy\u0107 nowe\u201d w wielu szko\u0142ach na terenie ca\u0142ego kraju \u2013 tych, kt\u00f3rych, ma si\u0119 rozumie\u0107, w og\u00f3le nie zamkni\u0119to \u2013 zakazywano nauczania tybeta\u0144skiego. W tej dekadzie, pisze Cering Siakja, \u201ebezwzgl\u0119dnie zaprzeczano istnieniu jakiejkolwiek odr\u0119bnej to\u017csamo\u015bci (…) atakuj\u0105c wszystkie aspekty tybeta\u0144skiego \u017cycia i obyczaju. Partia narzuci\u0142a totalne ujednolicenie kultury i stylu \u017cycia w ca\u0142ych Chinach. W Tybecie o jakiejkolwiek odr\u0119bno\u015bci \u015bwiadczy\u0142 wy\u0142\u0105cznie j\u0119zyk m\u00f3wiony. Nie wydawano \u017cadnych tybeta\u0144skich publikacji poza partyjn\u0105 propagand\u0105 i przek\u0142adami artyku\u0142\u00f3w z chi\u0144skich gazet\u201d.<\/p>\n

Najciekawsz\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0105 o tym okresie jest urzekaj\u0105ce \u201eSze\u015b\u0107 gwiazd z przetr\u0105conym karkiem\u201d Pemy Bhuma. Autor nie relacjonuje ideologicznych zmaga\u0144 oraz walk frakcyjnych, ale opisuje wp\u0142yw tej kampanii na j\u0119zyk i literatur\u0119 tybeta\u0144sk\u0105. Co wi\u0119cej, i to zapewne jest najbardziej niezwyk\u0142e, pisze o okresie politycznej gor\u0105czki z perspektywy w\u0142asnego dzieci\u0144stwa. Zaczyna od zamieszania, jakie wywo\u0142a\u0142a zapowied\u017a s\u0142ynnej dzi\u015b \u201eczerwonej ksi\u0105\u017ceczki\u201d, nazywanej oficjalnie \u201eCytatami przewodnicz\u0105cego Mao\u201d \u2013 po chi\u0144sku Mao zhuxi yulu<\/em>. Poniewa\u017c w Amdo s\u0142owo je-lo<\/em> oznacza \u201ek\u00f3zk\u0119\u201d, wszyscy m\u00f3wili o rych\u0142ym przybyciu \u201ek\u00f3zki przewodnicz\u0105cego Mao\u201d, cho\u0107 nikt nie wiedzia\u0142, czego si\u0119 spodziewa\u0107. Kiedy wreszcie w domu pojawi\u0142 si\u0119 starszy brat z czerwon\u0105 ksi\u0105\u017ceczk\u0105, w kt\u00f3rej, jak si\u0119 okaza\u0142o, nie by\u0142o nic o kozach, Pema (ma\u0142oletni wielbiciel k\u00f3zek) prze\u017cy\u0142 zrozumia\u0142e rozczarowanie. Potem jest ju\u017c mniej zabawnie. Autor m\u00f3wi nam, \u017ce tybeta\u0144skie ksi\u0119gi oraz pisma uznano za \u201etruj\u0105ce chwasty\u201d i palono, wyrzucano do rzeki lub mielono na naw\u00f3z. \u201ePo pewnym czasie nigdzie nie widzia\u0142o si\u0119 ju\u017c tybeta\u0144skich pecza<\/em> [ksi\u0105g]. Ludzie mogli mie\u0107 tylko jeden wolumin: czerwon\u0105 ksi\u0105\u017ceczk\u0119 zatytu\u0142owan\u0105 \u00bbCytaty przewodnicz\u0105cego Mao\u00ab\u201d.<\/p>\n

Pema wspomina te\u017c, \u017ce w tym okresie wycofano liczne ksi\u0105\u017cki opublikowane przez oficjalne wydawnictwa chi\u0144skie \u2013 tak\u017ce dzie\u0142a klasyczne, a nawet podr\u0119czniki gramatyki tybeta\u0144skiej \u2013 uznaj\u0105c je za \u201ezabobony\u201d i prze\u017cytki \u201estarego my\u015blenia\u201d. W 1971 roku gruntownie \u201ezreformowano\u201d gramatyk\u0119 tybeta\u0144sk\u0105. Pema zapami\u0119ta\u0142, \u017ce zakazano w\u00f3wczas u\u017cywania dbu-khyud<\/em>, znaku przestankowego, kt\u00f3rym otwierano ust\u0119p, oraz shad<\/em>, tradycyjnej \u201ekropki\u201d, a \u015bci\u015blej kreseczki, zamykaj\u0105cej wiersz lub zdanie. \u201eRewolucja\u201d oznacza\u0142a r\u00f3wnie\u017c erozj\u0119 zasad gramatycznych. Od profesora Elliota Sperlinga, jednego z najwybitniejszych ameryka\u0144skich tybetolog\u00f3w, dowiedzia\u0142em si\u0119, \u017ce przypadek bdag-sgra<\/em> (dope\u0142niacz), utraci\u0142 dwie (kji<\/em>, gji<\/em>) z trzech tradycyjnych ko\u0144c\u00f3wek. Od tej pory wolno by\u0142o stosowa\u0107 jedynie gi<\/em>, niezale\u017cnie od tego, jaka poprzedza\u0142a j\u0105 litera. \u201eWyobra\u017a sobie \u2013 powiedzia\u0142 mi Sperling \u2013 \u00bbrewolucj\u0119\u00ab angielskiego, kt\u00f3ra likwiduje zaimek nieokre\u015blony an<\/em> i ka\u017ce wsz\u0119dzie stosowa\u0107 a<\/em>, np. \u00bba alley<\/em>\u00ab czy \u00bba opening<\/em>\u00ab, bo jaki\u015b partyjny baran wymy\u015bli\u0142 sobie, \u017ce tak m\u00f3wi\u0105 ch\u0142opi\u201d.<\/p>\n

M\u0142odzi Tybeta\u0144czycy coraz lepiej poznawali chi\u0144ski i za jego pomoc\u0105 t\u0142umaczyli sobie znaczenie tybeta\u0144skich termin\u00f3w i poj\u0119\u0107. Zacz\u0119li nawet kl\u0105\u0107 po chi\u0144sku (najch\u0119tniej \u201ena Mao!\u201d). Nawet starsi towarzysze, kt\u00f3rym m\u00f3wienie w tym j\u0119zyku przychodzi\u0142o z trudem, przemawiali na wiecach (r\u00f3wnie\u017c w zabitych deskami obozowiskach koczownik\u00f3w) \u0142aman\u0105 chi\u0144szczyzn\u0105, a Pema Bhum musia\u0142 w\u00f3wczas pe\u0142ni\u0107 rol\u0119 t\u0142umacza. \u201eRewolucja kulturalna trwa\u0142a dziesi\u0119\u0107 lat \u2013 informuje nas na koniec \u2013 w czasie kt\u00f3rych w wielu regionach w og\u00f3le nie nauczano tybeta\u0144skiego. Ca\u0142emu pokoleniu m\u0142odych ludzi odebrano fundamentalne prawo zg\u0142\u0119biania ojczystego j\u0119zyka. Kiedy ich \u00bbrodzimym\u00ab j\u0119zykiem zacz\u0105\u0142 stawa\u0107 si\u0119 chi\u0144ski, rewolucja dobieg\u0142a ko\u0144ca\u201d.<\/p>\n

Okres postdengowski<\/p>\n

Po zako\u0144czeniu rewolucji kulturalnej i og\u0142oszeniu polityki liberalizacji Denga w ostatniej chwili odwo\u0142ano egzekucj\u0119 j\u0119zyka tybeta\u0144skiego. Partia komunistyczna zmieni\u0142a nastawienie wobec literatury i j\u0119zyka nie tylko w samych Chinach, ale nawet w regionach \u201emniejszo\u015bciowych\u201d takich jak Tybet. Tybeta\u0144czycy zn\u00f3w zacz\u0119li pisa\u0107 po tybeta\u0144sku i wydawa\u0107 tak potrzebne spo\u0142ecze\u0144stwu magazyny literackie z lhask\u0105 Tybeta\u0144sk\u0105 literatur\u0105 i sztuk\u0105 (bhod kji comrig gjulcal<\/em>) oraz Ch\u0142odnym deszczem (drang czar<\/em>) z Xiningu na czele.<\/p>\n

Owa \u201eliberalizacja\u201d doczeka\u0142a si\u0119 wielu laurek od prochi\u0144skich zachodnich uczonych, a nawet niekt\u00f3rych tybeta\u0144skich uchod\u017ac\u00f3w, sfrustrowanych intelektualn\u0105 ja\u0142owo\u015bci\u0105 diaspory. Co wi\u0119cej, zmiany te uznano za dow\u00f3d szczero\u015bci i liberalnego nastawienia administracji chi\u0144skiej. Profesor Perry Link z Princeton dowodzi jednak, \u017ce Deng Xiaoping i jego ekipa dokonali \u201epolitycznej kalkulacji\u201d, rozlu\u017aniaj\u0105c kontrol\u0119 partii nad pi\u015bmiennictwem. Jego zdaniem w\u0142adze sprytnie wykorzysta\u0142y \u201ed\u0142awione oburzenie spo\u0142ecze\u0144stwa rewolucj\u0105 kulturaln\u0105\u201d, \u201ekanalizuj\u0105c te emocje przy pomocy literatury i sztuki tak, by s\u0142u\u017cy\u0142y nowemu re\u017cimowi\u201d. Granice liberalizacji by\u0142y doskonale widoczne w tym, co wydawano w Tybecie. Wszelkie wzmianki o cierpieniach pod chi\u0144skimi rz\u0105dami, pojawiaj\u0105ce si\u0119 w opowiadaniach, nowelkach i wspomnieniach, ogranicza\u0142y si\u0119 do wydarze\u0144 rewolucji kulturalnej oraz \u201ebandy czworga\u201d. I nawet t\u0119 limitowan\u0105 krytyk\u0119 okraszano nieodmiennie frazesami o wdzi\u0119czno\u015bci wobec partii komunistycznej i nowych przyw\u00f3dc\u00f3w.<\/p>\n

Trzeba tu podkre\u015bli\u0107, \u017ce wbrew twierdzeniom Han Suyin i ca\u0142ej reszty, w ci\u0105gu pierwszych trzech dekad rz\u0105d\u00f3w komunist\u00f3w nie istnia\u0142a \u017cadna nowoczesna literatura tybeta\u0144ska (nawet propagandowa). Tybeta\u0144ski literat, czy raczej \u201erobotnik literacki\u201d, kt\u00f3ry niezmiennie drepta\u0142 u boku odwiedzaj\u0105cych Tybet rozanielonych zachodnich maoist\u00f3w i zagranicznych dygnitarzy, niejaki Rao-jia-ba-sang (tyb. Rabdzial Pasang), pisa\u0142 wy\u0142\u0105cznie po chi\u0144sku. Pierwsza nowoczesna powie\u015b\u0107 tybeta\u0144ska, \u201eKelsang metok<\/em>\u201d (\u201ePomy\u015blny kwiat\u201d) Dziampela Gjaco, zosta\u0142a napisana \u2013 po chi\u0144sku \u2013 w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych i by\u0142a socrealistycznym moralitetem przyprawionym szczypt\u0105 ducha rewolucji kulturalnej. Prze\u0142o\u017cono j\u0105 (lub, jak chce autor, \u201eprzepisano\u201d) na tybeta\u0144ski dopiero w 1982 roku.<\/p>\n

Prawdziwy renesans j\u0119zyka i literatury tybeta\u0144skiej w latach osiemdziesi\u0105tych by\u0142 zas\u0142ug\u0105 wybitnych uczonych, takich jak Dhungkar Lobsang Trinlej, Mugi Samten, Ceten Szabdrung i Horkhang Sonam Pembar, kt\u00f3rym uda\u0142o si\u0119 jako\u015b \u2013 w niewyobra\u017calnie trudnych, a cz\u0119sto z pewno\u015bci\u0105 i niebezpiecznych warunkach \u2013 zachowa\u0107 intelektualn\u0105 uczciwo\u015b\u0107 i, gdy pozwoli\u0142y na to okoliczno\u015bci, opublikowa\u0107 bardzo r\u00f3\u017cnorodne prace o j\u0119zyku, gramatyce, ludziach i kulturze Tybetu. Sta\u0142y si\u0119 one inspiracj\u0105 dla wsp\u00f3\u0142czesnych poet\u00f3w i pisarzy: Dhondupa Gjala, Langduna Paldziora, Dzangbu, Ceringa Dhondupa, Taszi Paldena i wielu innych. Trzeba tu r\u00f3wnie\u017c wspomnie\u0107 o ludziach, takich jak Panczenlama oraz garstka tybeta\u0144skich urz\u0119dnik\u00f3w administracji chi\u0144skiej i przyw\u00f3dc\u00f3w lokalnych, kt\u00f3rzy, gdy mogli, udzielali im pomocy i wsparcia. Esej ten nie jest po\u015bwi\u0119cony wsp\u00f3\u0142czesnej literaturze tybeta\u0144skiej, o kt\u00f3rej wiem bardzo niewiele. Czytelnik z pewno\u015bci\u0105 nie rozczaruje si\u0119, si\u0119gaj\u0105c po artyku\u0142y z Lungty<\/em> (i maj\u0105ce si\u0119 wkr\u00f3tce ukaza\u0107 \u201ePowstawanie literatury tybeta\u0144skiej\u201d) Ceringa Siakji i Pemy Bhuma.<\/p>\n

Niezale\u017cnie od tego, jak obiecuj\u0105ca jest nowa literatura z Tybetu, nie wolno nam zapomina\u0107, \u017ce swoboda wyra\u017cania my\u015bli podlega tam ograniczeniom, o kt\u00f3rych ju\u017c wspominali\u015bmy. Wsp\u00f3\u0142czesny Tybet z jego hordami turyst\u00f3w i barami karaoke jest znacznie bardziej kontrolowany ni\u017c Zwi\u0105zek Sowiecki za czas\u00f3w Bre\u017cniewa. Nie ma tu mowy o \u017cadnym samizdacie. Ka\u017cdy, kto pr\u00f3bowa\u0142by powiela\u0107 i rozpowszechnia\u0107 takie materia\u0142y, zosta\u0142by natychmiast schwytany i ukarany.<\/p>\n

Tybeta\u0144czycy pisz\u0105cy po chi\u0144sku wydaj\u0105 si\u0119 mie\u0107 nieco wi\u0119ksz\u0105 swobod\u0119. W Chinach, ma si\u0119 rozumie\u0107, jest znacznie wi\u0119cej \u2013 najcz\u0119\u015bciej prywatnych \u2013 wydawnictw ni\u017c w Tybecie. R\u00f3\u017cne prowincje najwyra\u017aniej nie stosuj\u0105 jednolitej cenzury, kt\u00f3ra jest te\u017c tam o wiele mniej surowa. W 2003 roku tybeta\u0144ska pisarka Oser wyda\u0142a zbiorek opowiada\u0144 zatytu\u0142owany \u201eZapiski tybeta\u0144skie\u201d w prowincji Guangdong. Ksi\u0105\u017cka dobrze si\u0119 sprzedawa\u0142a, ale zwr\u00f3cili na ni\u0105 uwag\u0119 cenzorzy z Pekinu i Lhasy. \u201eZapiski\u201d znalaz\u0142y si\u0119 na indeksie z powodu \u201epowa\u017cnych b\u0142\u0119d\u00f3w politycznych\u201d autorki, jej \u201eprzesadnej\u201d wiary religijnej, oddania dla Dalajlamy i sympatii dla przyw\u00f3dc\u00f3w duchowych, kt\u00f3rzy nie ciesz\u0105 si\u0119 uznaniem partii. Wkr\u00f3tce potem Oser straci\u0142a posad\u0119 \u2013 i jedyne \u017ar\u00f3d\u0142o dochod\u00f3w \u2013 w Stowarzyszeniu Literackim TRA. Skonfiskowano przyznane jej mieszkanie oraz zawieszono ubezpieczenie, pozbawiaj\u0105c prawa do jakichkolwiek \u015bwiadcze\u0144. Nie mo\u017ce stara\u0107 si\u0119 o paszport. A to tylko dodatki do wlok\u0105cych si\u0119 w niesko\u0144czono\u015b\u0107 przes\u0142ucha\u0144, n\u0119kania i zastraszania Oser oraz jej najbli\u017cszych przez s\u0142u\u017cb\u0119 bezpiecze\u0144stwa.<\/p>\n

Do niedawna uczeni, nauczyciele i pisarze byli uznawani w Chinach za \u201erobotnik\u00f3w\u201d i \u2013 podobnie jak malarze, muzycy, filmowcy oraz inni \u201erobotnicy kulturalni\u201d \u2013 otrzymywali pensje, mieszkania s\u0142u\u017cbowe tudzie\u017c \u015bwiadczenia od swoich \u201ejednostek produkcyjnych\u201d. Tybeta\u0144czycy nieodmiennie zarabiali mniej od chi\u0144skich koleg\u00f3w i, nawet w Tybecie, zajmowali ni\u017csze szczeble drabiny akademickiej lub artystycznej hierarchii. Dungkar Lobsang Trinlej, jeden z najwybitniejszych tybeta\u0144skich uczonych, piastowa\u0142 skromne stanowisko w peki\u0144skim Instytucie Mniejszo\u015bci. Pema Bhum wspomina, \u017ce uczony Ceten Szabdrung formalnie nie by\u0142 nawet wyk\u0142adowc\u0105 w P\u00f3\u0142nocno-Zachodnim Instytucie Mniejszo\u015bci w Lanzhou, podczas gdy chi\u0144scy nauczyciele, kt\u00f3rzy nie potrafili napisa\u0107 po tybeta\u0144sku g\u0142upiego listu, otrzymywali tam tytu\u0142y profesor\u00f3w tybetologii. \u201eW\u015br\u00f3d personelu wydzia\u0142u j\u0119zyka i literatury tybeta\u0144skiej P\u00f3\u0142nocno-Zachodniego Instytutu Mniejszo\u015bci zdecydowanie przewa\u017cali Chi\u0144czycy \u2013 pisze Pema Bhum. \u2013 Stanowiska przyznawano im po kr\u00f3tkich studiach w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, wszyscy rozumieli wi\u0119c pi\u0105te przez dziesi\u0105te to, co si\u0119 do nich m\u00f3wi\u0142o, i to, co przeczytali. \u017baden nie potrafi\u0142 m\u00f3wi\u0107 ani pisa\u0107 po tybeta\u0144sku. (…) Jeden z tych \u00bbprofesor\u00f3w\u00ab, Wang Yinuan, cytuj\u0105c pie\u015b\u0144 VI Dalajlamy: Khji rgan Rgya bo Zer ba \/ Rnam shes Mi Las Spyang pa<\/em>, prze\u0142o\u017cy\u0142 na chi\u0144ski Khji rgan Rgya bo<\/em> (\u00bbstary szary pies\u00ab) jako \u00bbpsa z brod\u0105\u00ab\u201d.<\/p>\n

Mia\u0142em r\u00f3wnie zabawne prze\u017cycia, zbieraj\u0105c materia\u0142y o operze tybeta\u0144skiej. Znalaz\u0142em kiedy\u015b ksi\u0105\u017ceczk\u0119 o Lhamo pi\u00f3ra chi\u0144skiego uczonego Wang Yao, kt\u00f3ry w ten spos\u00f3b streszcza tre\u015b\u0107 libretta \u201ePemy \u0141ebara\u201d: \u201eDawno, dawno temu by\u0142 sobie kr\u00f3l imieniem Mu-stegs rgyal-po, co znaczy \u00bbkr\u00f3l pere\u0142\u00ab. Mia\u0142 on ministra zwanego \u00bbkalekim ministrem\u00ab\u201d. Prawd\u0119 m\u00f3wi\u0105c, kr\u00f3l z tej opowie\u015bci nazywa si\u0119 Muteg Gjalpo, \u201eKr\u00f3lem heretykiem\u201d, a jego minister nosi przydomek \u201eSzybkonogiego pos\u0142a\u0144ca\u201d. Wang Yao nie dostrzeg\u0142 nawet r\u00f3\u017cnicy mi\u0119dzy mutig<\/em> (\u201eper\u0142\u0105\u201d) a mu-teg<\/em> (\u201eheretykiem\u201d); pomyli\u0142 te\u017c kang-kjok<\/em> (\u201echromego\u201d albo \u201ekalek\u0119\u201d) z kang-gjok<\/em> (\u201eszybk\u0105 stop\u0105\u201d). Wang Yao uchodzi za najwybitniejszego chi\u0144skiego eksperta od spraw tybeta\u0144skich; jako pierwszy reprezentowa\u0142 ChRL na Mi\u0119dzynarodowej Konferencji Studi\u00f3w Tybeta\u0144skich (kt\u00f3r\u0105 zorganizowano w 1982 roku w Nowym Jorku).<\/p>\n

Fakt, i\u017c chi\u0144scy urz\u0119dnicy w Tybecie (z kilkoma potwierdzaj\u0105cymi regu\u0142\u0119 wyj\u0105tkami) nie s\u0105 w stanie m\u00f3wi\u0107 ani czyta\u0107 po tybeta\u0144sku, uderza wielu ludzi, kt\u00f3rzy odwiedzaj\u0105 nasz kraj, i stanowi wymowny dow\u00f3d fiaska polityki (nie tylko) j\u0119zykowej. K\u0142uje w oczy jeszcze bardziej, je\u015bli przypomnimy sobie inne, niedawne administracje kolonialne, na przyk\u0142ad brytyjsk\u0105 w Indiach. Oficerowie Indyjskiej S\u0142u\u017cby Cywilnej i Armii Indyjskiej obowi\u0105zkowo studiowali jeden z j\u0119zyk\u00f3w Indii i musieli zda\u0107 standardowy egzamin, kt\u00f3ry z regu\u0142y prowadzi\u0142 indyjski pandit<\/em> lub munszi<\/em>. Po zaliczeniu nagradzano ich podwy\u017ck\u0105. Ci, kt\u00f3rzy oblali po raz drugi, byli wydalani ze s\u0142u\u017cby.<\/p>\n

Stosunkowo liberalne pogl\u0105dy wielu wczesnych brytyjskich zarz\u0105dc\u00f3w, spadkobierc\u00f3w angielskiego O\u015bwiecenia, pozwoli\u0142y, by\u0142o nie by\u0142o kolonialnej, administracji odegra\u0107 rewolucyjn\u0105, wr\u0119cz zbawcz\u0105 rol\u0119 w procesie odkrywania na nowo j\u0119zyk\u00f3w, historii i kultury Indii. Nim na subkontynencie pojawili si\u0119 Anglicy, kolejne muzu\u0142ma\u0144skie najazdy oraz towarzysz\u0105ce im akty gwa\u0142tu i wandalizmu \u201ezredukowa\u0142y hinduizm do kultury i religii ludowej\u201d tudzie\u017c ca\u0142kowicie wypar\u0142y buddyzm nie tylko z tego kraju, ale i ze \u015bwiadomo\u015bci jego mieszka\u0144c\u00f3w. Pionierem wielkiego intelektualnego przebudzenia Indii by\u0142 Sir William \u201eOriental\u201d Jones, ojciec Azjatyckiego Towarzystwa Bengalu, kt\u00f3re zgodnie z intencj\u0105 za\u0142o\u017cyciela mia\u0142o by\u0107 otwarte, elastyczne i posiada\u0107 \u201etylko jedn\u0105 regu\u0142\u0119, mianowicie brak jakichkolwiek regu\u0142\u201d. Jego w\u0142asne, g\u0142\u0119bokie studia sanskrytu zaowocowa\u0142y pionierskimi przek\u0142adami \u201eHitopadesy\u201d Pilpaia, \u201e\u015aakuntali\u201d Kalidasy i \u201eGitagowindy\u201d D\u017aagadewy. To w\u0142a\u015bnie on odkry\u0142 wsp\u00f3lne korzenie j\u0119zyk\u00f3w indoeuropejskich.<\/p>\n

Dokonania jego intelektualnych spadkobierc\u00f3w by\u0142y nie mniej zdumiewaj\u0105ce. James Prinsip, odszyfrowawszy tajemnicze inskrypcje z Wielkiej kolumny delhijskiej (Feroz Szah Lat<\/em>) i Sanczi, odkry\u0142 prakryt \u2013 wczesn\u0105, endemiczn\u0105 posta\u0107 sanskrytu. Pozwoli\u0142o to na odczytanie innych, do tej pory niezrozumia\u0142ych (buddyjskich) inskrypcji, miedzy innymi wielkich edykt\u00f3w A\u015boki. W rzeczy samej, to w\u0142a\u015bnie detektywistyczne badania j\u0119zykowe i studia archeologiczne doprowadzi\u0142y do odnalezienia niemal wszystkich \u015bwi\u0119tych dla buddyzmu miejsc w Indiach i Nepalu, o kt\u00f3rych pami\u0119\u0107 zatar\u0142y muzu\u0142ma\u0144skie najazdy. Wcze\u015bniej nawet tybeta\u0144scy uczeni nie byli pewni dok\u0142adnego po\u0142o\u017cenia Bodh Gai (jednym z najpowa\u017cniejszych kandydat\u00f3w by\u0142 Gaur w Bengalu).<\/p>\n

Brytyjska nauka da\u0142a historii Indii solidne fundamenty, kt\u00f3re przed rz\u0105dami Anglik\u00f3w po prostu nie istnia\u0142y. To dzi\u0119ki zbiorowemu dzie\u0142u nie tylko Jonesa i Prinsipa, ale i Charlesa Wilkinsa, dr. Francisa Buchanana, George\u2019a Tournoura, Henry\u2019ego Colebrooka, Moniera Williamsa, Briana Hodgsona, Alexandra Cunnighama, Johna Faithful Fleeta, Maxa Muellera oraz wielu innych orientalist\u00f3w (Edwardzie Said \u2013 spoczywaj w pokoju) dokonano kroku milowego w odkrywaniu przesz\u0142o\u015bci Indii i buddyzmu. Oczywi\u015bcie w \u017caden spos\u00f3b nie zmienia to faktu, \u017ce stanowczo zbyt wielu brytyjskich administrator\u00f3w cechowa\u0142a arogancja, brak wra\u017cliwo\u015bci i rasizm. Lord Macaulay uwa\u017ca\u0142 kultur\u0119 indyjsk\u0105 za dekadenck\u0105 i \u201ebezwarto\u015bciow\u0105\u201d i, jak m\u00f3g\u0142, uprzykrza\u0142 si\u0119 orientalistom. Niemniej Macaulay by\u0142 nie tylko zmor\u0105 pokole\u0144 uczni\u00f3w, kt\u00f3rym kojarzy si\u0119 wy\u0142\u0105cznie z \u201ePie\u015bniami staro\u017cytnego Rzymu\u201d. To w\u0142a\u015bnie on da\u0142 Indiom filar ich systemu prawnego \u2013 pe\u0142en erudycji, cudownie encyklopedyczny i wspaniale napisany kodeks karny, jedno z najwi\u0119kszych dzie\u0142 prawniczych w historii.<\/p>\n

Hindusi \u2013 cho\u0107by Ram Mohan Roy, Tagore czy Nehru \u2013 nigdy nie wstydzili si\u0119 tego wielkiego, kulturowego d\u0142ugu. Po \u015bmierci Jamesa Prinsipa w 1840 roku hinduscy mieszka\u0144cy Kalkuty zebrali pieni\u0105dze na dedykowany jego pami\u0119ci przytu\u0142ek i przysta\u0144 na rzece Hooghly, kt\u00f3ra do dzi\u015b nosi nazw\u0119 Prinsip Ghat. Pami\u0119tam te\u017c, \u017ce przed bodaj dwunastu laty czyta\u0142em w Times of India<\/em> o b\u00f3jce, jak\u0105 stoczyli profesorowie Uniwersytetu Kalkuckiego o zaszczyt niesienia trumny (na dworzec kolejowy, sk\u0105d przewieziono j\u0105 na kremacj\u0119 do p\u00f3\u0142nocnych Indii) wielkiego indologa naszych czas\u00f3w, A. L. Bashama.<\/p>\n

Jednym z najbardziej intryguj\u0105cych wymiar\u00f3w ekstatycznych pean\u00f3w Goldsteina i Han Suyin na cze\u015b\u0107 komunistycznych \u201ereform\u201d j\u0119zykowych w Tybecie jest brak jakichkolwiek nazwisk chi\u0144skich towarzyszy i uczonych, kt\u00f3rzy musieli kierowa\u0107 tym \u201ewiekopomnym wk\u0142adem w spo\u0142eczny i intelektualny rozw\u00f3j nowego Tybetu\u201d. To dopiero zagadka. Jedyne nazwisko, na jakie uda\u0142o mi si\u0119 natrafi\u0107 w tym kontek\u015bcie, pojawia si\u0119 w \u201eChi\u0144skiej scenie literackiej: wizycie pisarza w Republice Ludowej\u201d z 1976 roku, kt\u00f3rej autor dowiaduje si\u0119 w Pekinie, \u017ce \u201erz\u0105d stara\u0142 si\u0119 dawa\u0107 bod\u017ace rozwoju j\u0119zyk\u00f3w mniejszo\u015bci narodowych, ale rezultaty nie by\u0142y zadowalaj\u0105ce\u201d i \u017ce zadanie to powierzono autorytetowi w dziedzinie dialektologii, \u201eprofesorowi Yan Jia-hui\u201d. Tyle \u017ce wypytywani przeze mnie pisarze i uczeni z Tybetu nigdy o nikim takim nie s\u0142yszeli.<\/p>\n

Warto przy tym pami\u0119ta\u0107, \u017ce przed inwazj\u0105 chi\u0144sk\u0105 Tybet \u2013 w przeciwie\u0144stwie do jeszcze nie brytyjskich Indii \u2013 nie by\u0142 krajem tak wyniszczonym obcymi najazdami i za\u0142amaniem wewn\u0119trznym, by straci\u0107 kontakt z w\u0142asn\u0105 histori\u0105 i kultur\u0105. Niezale\u017cnie od wszelkich lewackich pretensji \u2013 brudny, zacofany, feudalny, teokratyczny i seksualnie zdeprawowany (litania Grunfelda) \u2013 nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce w najlepsze \u201ekontynuowa\u0142 dzia\u0142alno\u015b\u0107\u201d w przeciwie\u0144stwie do tylu g\u0142oduj\u0105cych, zad\u0142u\u017conych, doprowadzonych do bankructwa, upad\u0142ych, narkotykowych, bandyckich i samob\u00f3jczych pa\u0144stw wsp\u00f3\u0142czesnego \u015bwiata. Tybet \u2013 w przeciwie\u0144stwie do Chin \u2013 nie zagra\u017ca\u0142 \u017cadnemu ze swoich s\u0105siad\u00f3w, rok w rok karmi\u0142 swoj\u0105 populacj\u0119 bez \u017cadnej pomocy zewn\u0119trznej, nie by\u0142 winny grosza jakiemukolwiek pa\u0144stwu ani instytucji mi\u0119dzynarodowej oraz utrzymywa\u0142 \u0142ad i porz\u0105dek bez prze\u015bladowania mniejszo\u015bci (cho\u0107by muzu\u0142man\u00f3w) ani okresowego wyrzynania cz\u0119\u015bci spo\u0142ecze\u0144stwa. I nie potrzebowa\u0142 absolutnie \u017cadnej pomocy zewn\u0119trznej do ochrony ani wskrzeszania swojej kultury czy j\u0119zyka.<\/p>\n

Cz\u0119\u015b\u0107 V<\/strong><\/p>\n

Tybeta\u0144czyk\u00f3w zdaje si\u0119 cechowa\u0107 niezwyk\u0142a lekko\u015b\u0107 \u2013 i to nie tylko intelektualna czy tw\u00f3rcza, ale r\u00f3wnie\u017c organizacyjna \u2013 w sprawach j\u0119zykowych. W pierwszych trzech cz\u0119\u015bciach tego eseju omawiali\u015bmy spos\u00f3b, w jaki tworzyli oni lub zapo\u017cyczali nazwy przedmiot\u00f3w i idei politycznych, z kt\u00f3rymi zetkn\u0119li si\u0119 na pocz\u0105tku XX wieku. Proces zmiany i odnowy jest integraln\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 j\u0119zyka, warto wi\u0119c mo\u017ce cofn\u0105\u0107 si\u0119 w czasie, \u017ceby zobaczy\u0107, jak radzili z tym sobie nasi przodkowie. Pierwszym problemem, przed kt\u00f3rym musieli stan\u0105\u0107 Tybeta\u0144czycy, by\u0142 wyb\u00f3r: alfabet, znaki czy ideogramy? Z pewno\u015bci\u0105 nie tak prosty i oczywisty, jak mog\u0142oby si\u0119 nam dzisiaj wydawa\u0107.<\/p>\n

Chiny dynastii Tang by\u0142y najbardziej wyrafinowanym i najpot\u0119\u017cniejszym pa\u0144stwem na \u015bwiecie. W VII wieku, gdy Tybeta\u0144czycy w\u0119szyli w poszukiwaniu pisma, prze\u017cywa\u0142y okres niebywa\u0142ej wielko\u015bci i pot\u0119gi oraz kapitalnych osi\u0105gni\u0119\u0107 w dziedzinie kultury, kt\u00f3rym nie dor\u00f3wna\u0142y zreszt\u0105 nigdy potem. Japo\u0144czycy musieli by\u0107 pod wra\u017ceniem, skoro bez wahania przyj\u0119li chi\u0144skie wp\u0142ywy polityczne i kulturowe. Przej\u0119li te\u017c chi\u0144skie pismo ideograficzne, cho\u0107 zupe\u0142nie nie nadawa\u0142o si\u0119 ono do zapisu japo\u0144skiego j\u0119zyka m\u00f3wionego, bior\u0105c na siebie, i przysz\u0142e pokolenia, \u201eprzyt\u0142aczaj\u0105ce brzemi\u0119 \u2013 jak ujmuje to najwybitniejszy ameryka\u0144ski japonista Edwin Reischauer \u2013 najbardziej niewygodnego z system\u00f3w pisania\u201d. Nawet po stworzeniu w\u0142asnego zapisu sylabicznego kana<\/em>, wykszta\u0142ceni Japo\u0144czycy \u201enadal \u017ale pisali po chi\u0144sku\u201d, pozostawiaj\u0105c kobietom, a w\u0142a\u015bciwie damom dworu, pisanie w j\u0119zyku narodowym. Dlatego te\u017c pierwsze wielkie japo\u0144skie dzie\u0142o literackie, \u201eOpowie\u015b\u0107 o ksi\u0119ciu Genji\u201d (genji no monogatari<\/em>), wysz\u0142o spod pi\u00f3ra Pani \u2013 a nie Pana, jak mo\u017cna by oczekiwa\u0107 po spo\u0142ecze\u0144stwie zdominowanym przez m\u0119\u017cczyzn \u2013 Murasaki Shikibu. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 pa\u0144stw s\u0105siaduj\u0105cych z Chinami zaadoptowa\u0142a system ideograficzny w tej czy innej postaci, cho\u0107 na przyk\u0142ad Wietnam i Korea przesz\u0142y p\u00f3\u017aniej na alfabet.<\/p>\n

Wydaje si\u0119, \u017ce Tybeta\u0144czycy wybrali alfabet (na trzy lata przed japo\u0144skim zapisem kana<\/em>), a konkretnie brami\u0144ski system gupta<\/em>, z powod\u00f3w praktycznych, a nie religijnych. Z ostatnich bada\u0144 naukowych wynika niezbicie, \u017ce g\u0142\u00f3wnym bod\u017acem do stworzenia tybeta\u0144skiego j\u0119zyka pisanego by\u0142o nie, jak kazali nam wierzy\u0107 uczeni buddyjscy, t\u0142umaczenie pism religijnych, lecz potrzeby administracji politycznej tybeta\u0144skiego imperium.<\/p>\n

B\u0142yskawiczny rozw\u00f3j pi\u015bmiennictwa w Tybecie przekona\u0142 uczonych takich jak Namkhai Norbu Rinpocze i David Snellgrove, \u017ce prototyp j\u0119zyka pisanego musia\u0142 istnie\u0107 ju\u017c wcze\u015bniej. Ca\u0142kiem mo\u017cliwe, \u017ce w kr\u00f3lestwie Szangszung podstawowe elementy j\u0119zyka pisanego pojawi\u0142y si\u0119 przed wypraw\u0105 (po pismo) Thonmiego Sambhoty do Indii.<\/p>\n

Geniusz j\u0119zykowy Tybeta\u0144czyk\u00f3w wida\u0107 bardzo wyra\u017anie w tym, jak pos\u0142ugiwali si\u0119 j\u0119zykiem pisanym, przek\u0142adaj\u0105c pisma buddyjskie. Na pocz\u0105tku IX stulecia mieli ju\u017c, jak wspominali\u015bmy, oficjalny leksykon utartych odpowiednik\u00f3w sanskryckich termin\u00f3w buddyjskich. Aby zapewni\u0107 ca\u0142kowit\u0105 zgodno\u015b\u0107, ponownie przet\u0142umaczyli na tybeta\u0144ski prze\u0142o\u017cone wcze\u015bniej teksty, w kt\u00f3rych owych zasad nie przestrzegano. Od tego czasu terminy te, pieczo\u0142owicie przekazywane z pokolenia na pokolenie, stosuje si\u0119 z niezawodn\u0105 precyzj\u0105 a\u017c do dzisiaj. System ten zapewnia dok\u0142adne wyra\u017canie niezmiennych poj\u0119\u0107 religijnych i filozoficznych.<\/p>\n

Sukces, jakim by\u0142o stworzenie tybeta\u0144skiego j\u0119zyka pisanego, najwyra\u017aniej nie by\u0142 przypadkowy. Wielki Drogon Czogjal Phagpa, duchowy mistrz Kubilaja, w 1269 roku stworzy\u0142 \u201euniwersalne\u201d pismo dla imperium mongolskiego. Mongo\u0142owie mieli ju\u017c alfabet oparty na pi\u015bmie ujgurskim, ale nie nadawa\u0142 si\u0119 on do dok\u0142adnej transkrypcji fonetycznej \u2013 oznaczaj\u0105c r\u00f3\u017cne g\u0142oski tymi samymi symbolami i zacieraj\u0105c r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy nimi \u2013 ani do precyzyjnej transkrypcji chi\u0144skiego. Pismo stworzone przez Phagp\u0119 znacznie bardziej przystawa\u0142o do potocznego mongolskiego i lepiej oddawa\u0142o brzmienie innych j\u0119zyk\u00f3w imperium, w tym tak\u017ce chi\u0144skiego. \u201eAlfabet Phagpy \u2013 twierdzi historyk i sinolog Morris Rossabi \u2013 nadawa\u0142 si\u0119 idealnie do transkrypcji j\u0119zyk\u00f3w, tych z alfabetem i tych ze znakami, domeny Kubilaja; jako pismo uniwersalne wydawa\u0142 si\u0119 wprost stworzony do zjednoczenia cz\u0119sto zwa\u015bnionych poddanych mongolskiego imperium\u201d. Mimo wielkich wysi\u0142k\u00f3w chana nigdy si\u0119 jednak nie przyj\u0105\u0142. Z perspektywy czasu wydaje si\u0119, \u017ce wina le\u017ca\u0142a nie po stronie \u201eproduktu\u201d, lecz \u201epromocji\u201d. \u201eFiasko alfabetu Phagpy nie mia\u0142o nic wsp\u00f3lnego z technicznymi brakami, lecz wynika\u0142o ze sposobu jego propagowania \u2013 podkre\u015bla Rossabi. \u2013 Mimo swoich zalet napotka\u0142 na zaci\u0119ty op\u00f3r, poniewa\u017c zosta\u0142 oficjalnie wymy\u015blony i by\u0142 narzucany z g\u00f3ry\u201d.<\/p>\n

Dzie\u0142o Phagpy nie trafi\u0142o wszak na \u015bmietnik historii. Lingwista Roy Andrew Miller dowodzi, \u017ce wsp\u00f3\u0142czesny alfabet korea\u0144ski, hangul<\/em> albo hankul<\/em>, \u201ejest, jak wida\u0107 z kszta\u0142tu liter, zwyk\u0142\u0105 adaptacj\u0105 (…) alfabetu Phagpy dla mongolskiego imperium, co musia\u0142o by\u0107 zupe\u0142nie oczywiste dla dworu kr\u00f3lewskiego, kt\u00f3ry promulgowa\u0142 nowe pismo w 1446 roku\u201d. Miller dodaje te\u017c, \u017ce \u201eoczywiste podobie\u0144stwo graficzne niemal wszystkich liter Phagpy i alfabetu korea\u0144skiego, kt\u00f3re w dodatku oddaj\u0105 podobne lub identycznie brzmi\u0105ce g\u0142oski, jest tak uderzaj\u0105ce, \u017ce studiuj\u0105cy ten j\u0119zyk Japo\u0144czycy i Europejczycy od lat zwracali uwag\u0119 na implikacje tego faktu w odniesieniu do \u017ar\u00f3de\u0142 tego pisma\u201d. Trzeba tu doda\u0107, \u017ce uczeni korea\u0144scy odrzucaj\u0105 t\u0119 teori\u0119, cho\u0107 Kore\u0105 przez ponad sto lat rz\u0105dzili Mongo\u0142owie, daj\u0105c elitom tego kraju dobr\u0105 sposobno\u015b\u0107 do zapoznania si\u0119 z alfabetem Phagpy.<\/p>\n

Niezale\u017cnie od wspania\u0142o\u015bci dokona\u0144 Drogona Czogjala Phagpy, Thonmi Sambhoty, Situ Panczena i innych wielkich tybeta\u0144skich loca\u0142\u00f3w<\/em> oraz wielko\u015bci wk\u0142adu Gergana Tharczina, Genduna Czophela czy Szekara Lingpy w rozw\u00f3j nowoczesnego j\u0119zyka tybeta\u0144skiego, wszystkie one niew\u0105tpliwie nale\u017c\u0105 do historii. Dhondup Gjal, najwybitniejszy poeta wsp\u00f3\u0142czesnego Tybetu przestrzega:<\/p>\n

Tysi\u0105c wspania\u0142ych osi\u0105gni\u0119\u0107 przesz\u0142o\u015bci
Nie rozwi\u0105\u017ce dzisiejszych spraw
Woda z wczoraj nie zaspokoi dzisiejszego pragnienia
W usychaj\u0105cym drzewie historii nie ma \u017cycia
Bez duszy tu i teraz
Nie zabije puls post\u0119pu
Nie pop\u0142ynie krew post\u0119pu.<\/p>\n

Wr\u00f3\u0107my wi\u0119c do tera\u017aniejszo\u015bci. Cho\u0107 s\u0142yszymy, \u017ce Chiny odrzuci\u0142y komunizm, zw\u0142aszcza w sferze gospodarki, nic nie wskazuje na to, \u017ceby w Tybecie wycofywa\u0142y si\u0119 z radykalnej polityki j\u0119zykowej. Stara marksistowska retoryka walki klasowej i statystyki \u201eministerstwa prawdy\u201d ci\u0105gle maj\u0105 si\u0119 dobrze. We wrze\u015bniu 2001 roku agencja Xinhua cytowa\u0142a tybeta\u0144skiego lingwist\u0119 Gunqo Jamzena (Kunczoka Dziamcyna?), kt\u00f3ry powiada, \u017ce \u201ew j\u0119zyku starego Tybetu nie by\u0142o miejsca dla zwyk\u0142ych ludzi, tylko dla pan\u00f3w i niewolnik\u00f3w\u201d, a \u201es\u0142owo \u00bbdemokracja\u00ab pojawi\u0142o si\u0119 dopiero w 1959 roku po wprowadzeniu reformy demokratycznej [czytaj: krwawej eksterminacji tradycyjnych przyw\u00f3dc\u00f3w plemiennych i monastycznych ma wschodnich rubie\u017cach] w naszym regionie\u201d. T\u0142umacz Dainzin (Tenzin) powiada, \u017ce on i jego koledzy rokrocznie t\u0142umacz\u0105 na tybeta\u0144ski \u201eod czterdziestu do pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu milion\u00f3w nowych s\u0142\u00f3w\u201d. \u201eTrudno dotrzyma\u0107 kroku nowym rzeczom i nowym s\u0142owom\u201d, podsumowuje Dainzin. Niezale\u017cnie od tego, czy faktycznie przek\u0142adaj\u0105 na tybeta\u0144ski pi\u0119\u0107dziesi\u0105t milion\u00f3w nowych termin\u00f3w rocznie (22-tomowy oksfordzki s\u0142ownik j\u0119zyka angielskiego zawiera ledwie p\u00f3\u0142 miliona hase\u0142), wci\u0105\u017c robi\u0105 to mechanicznie i maszynowo w rz\u0105dowym biurze Departamentu Reformy J\u0119zyka Tybeta\u0144skiego (tyb. bhod kjal-jik zuktrul lhenkhang<\/em>; chi\u0144. zangyuan zhidao buyuan hui<\/em>), kalkuj\u0105c na tybeta\u0144ski nowe chi\u0144skie terminy, kt\u00f3re pochodz\u0105 z angielskiego, francuskiego, hiszpa\u0144skiego, arabskiego itd. Tybeta\u0144czycy wyszliby znacznie lepiej na przek\u0142adaniu lub zapo\u017cyczaniu tych wyraz\u00f3w z j\u0119zyk\u00f3w \u017ar\u00f3d\u0142owych. Id\u0119 o zak\u0142ad, \u017ce znajomo\u015b\u0107 j\u0119zyk\u00f3w obcych Gunqo Jamzena i Dainzina sprowadza si\u0119 do chi\u0144skiego. Celem tego przedsi\u0119wzi\u0119cia jest najwyra\u017aniej stworzenie schi\u0144szczonego j\u0119zyka tybeta\u0144skiego (a co za tym idzie, i sposobu my\u015blenia), za pomoc\u0105 kt\u00f3rego Tybeta\u0144czykom wolno b\u0119dzie kosztowa\u0107 nowinki naukowe, techniczne, artystyczne i polityczne dopiero po przepuszczeniu ich przez system trawienny chi\u0144szczyzny.<\/p>\n

Bogu dzi\u0119ki, wielu Tybeta\u0144czyk\u00f3w w Tybecie, zw\u0142aszcza w Lhasie (w tym r\u00f3wnie\u017c urz\u0119dnicy pa\u0144stwowi) wci\u0105\u017c pos\u0142uguje si\u0119 w rozmowie starymi przek\u0142adami oraz zapo\u017cyczeniami z Indii Brytyjskich, takimi jak mota<\/em> (samoch\u00f3d), kang-gari<\/em> (rower), dakhang<\/em> (poczta), passi<\/em> (zezwolenie) czy bidzili<\/em> (latarka), i nawet dyskutuj\u0105c gor\u0105czkowo o nowej, chi\u0144skiej linii kolejowej, u\u017cywa s\u0142\u00f3w rili<\/em> (poci\u0105g), czaklam<\/em> (tory) i tissing<\/em> (dworzec). W lhaskich restauracjach i kawiarniach nadal trzeba prosi\u0107 o gilas<\/em> (od angielskiego glass<\/em>, szklank\u0119) herbaty lub mok<\/em> (od mug<\/em>, kubek) wrz\u0105tku.<\/p>\n

Poza tym pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 terminami chi\u0144skimi, takimi jak kong-kong qiche<\/em> (autobus publiczny) czy siqi<\/em> (kierowca, szofer). Dla wi\u0119kszo\u015bci telewizor jest chi\u0144skim dianshi<\/em>, a nie oficjalnie prze\u0142o\u017conym na tybeta\u0144ski sugthun njen tri<\/em> (cho\u0107 m\u00f3wiono mi, \u017ce czasami s\u0142yszy si\u0119 form\u0119 skr\u00f3con\u0105 njen tri<\/em>). Komputer to chi\u0144ski diannao<\/em> (m\u00f3zg elektryczny), a nie przekalkowany na tybeta\u0144ski loklej<\/em> (kt\u00f3ry zreszt\u0105 musi zgrzyta\u0107 w uszach Tybeta\u0144czyk\u00f3w aliteracj\u0105 \u201el\u201d). Telefony kom\u00f3rkowe nazywa si\u0119 po chi\u0144sku shouji<\/em> (urz\u0105dzenie r\u0119czne), a nie po tybeta\u0144sku lakher<\/em> (dos\u0142ownie \u201etrzymany w r\u0119ku telefon\u201d). Wyj\u0105tkiem jest prze\u0142o\u017cone dos\u0142ownie z chi\u0144skiego dianying<\/em> (elektryczny obraz) \u2013 loknjen<\/em>, \u201ekino\u201d, kt\u00f3re nawet na wychod\u017astwie wypiera ujmuj\u0105cy beskop<\/em>.<\/p>\n

Tybeta\u0144czycy w Tybecie u\u017cywaj\u0105 na co dzie\u0144 bardzo wielu chi\u0144skich s\u0142\u00f3w na tej samej zasadzie, co zmuszani do pos\u0142ugiwania si\u0119 rosyjskim mieszka\u0144cy by\u0142ych satelit\u00f3w Zwi\u0105zku Sowieckiego. Oczywi\u015bcie w Europie \u015arodkowej i Wschodniej ma\u0142o komu chce si\u0119 teraz uczy\u0107 rosyjskiego. W Polsce, Czechach i innych pa\u0144stwach regionu stawia si\u0119 dzi\u015b na angielski, podobnie jak w odleg\u0142ej Mongolii. New York Times donosi\u0142 niedawno, \u017ce m\u0142odzi Mongo\u0142owie nawracaj\u0105 si\u0119 nawet na chrze\u015bcija\u0144stwo za mo\u017cliwo\u015b\u0107 nauki tego j\u0119zyka.<\/p>\n

Przed kilku laty Tom Grunfeld dowodzi\u0142 na \u0142amach Tibetan Review, \u017ce chi\u0144ska edukacja w Tybecie nie r\u00f3\u017cni si\u0119 od modelu Dalajlamy, kt\u00f3ry wybra\u0142 dla m\u0142odych uchod\u017ac\u00f3w angielski jako j\u0119zyk wyk\u0142adowy w szko\u0142ach \u015brednich. Grunfeld, co dla niego typowe, przeoczy\u0142 najwa\u017cniejszy element tego por\u00f3wnania, mianowicie \u201ewyb\u00f3r\u201d. W Indiach i Chinach, jak zreszt\u0105 na ca\u0142ym \u015bwiecie, ludzie chc\u0105 uczy\u0107 si\u0119 angielskiego nie tylko z powodu oczywistych korzy\u015bci ekonomicznych, ale r\u00f3wnie\u017c po to, by sta\u0107 si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 wi\u0119kszego kr\u0119gu kulturalnego, naukowego i politycznego. W Tybecie natomiast u\u017cywa si\u0119 chi\u0144skich s\u0142\u00f3w oraz zwrot\u00f3w, poniewa\u017c ChRL trzyma \u2013 politycznie i gospodarczo \u2013 ten kraj za gard\u0142o, co w \u017cadnym razie nie jest skutkiem wolnego wyboru Tybeta\u0144czyk\u00f3w. Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce kiedy Tybet stanie si\u0119 niepodleg\u0142ym pa\u0144stwem, wi\u0119kszo\u015b\u0107 naszych rodak\u00f3w b\u0119dzie si\u0119 chcia\u0142a uczy\u0107 angielskiego, a nie chi\u0144skiego.<\/p>\n

Naturalnym kierunkiem rozwoju j\u0119zyka tybeta\u0144skiego by\u0142oby wi\u0119c przek\u0142adanie lub przejmowanie wi\u0119kszo\u015bci termin\u00f3w technicznych z angielskich, niemieckich lub francuskich orygina\u0142\u00f3w, jak czynili\u015bmy to z gari<\/em>, rili<\/em> czy beskopem<\/em>. Japo\u0144czycy robili to od chwili pierwszego kontaktu z Zachodem, poczynaj\u0105c od arigato<\/em>, \u201edzi\u0119kuj\u0119\u201d (od portugalskiego obrigado<\/em>).<\/p>\n

Szybko\u015b\u0107, z jak\u0105 nowoczesno\u015b\u0107 oraz zachodnie wp\u0142ywy zmienia\u0142y Chiny pod koniec XIX i na pocz\u0105tku XX wieku, zmusi\u0142a nawet konserwatywn\u0105 inteligencj\u0119 chi\u0144sk\u0105 do zapo\u017cyczenia wielu nowych termin\u00f3w \u2013 amiba<\/em> (ameba), balei wu<\/em> (balet), beige<\/em> (bojkot; kanto\u0144ski pierwowz\u00f3r: buigot<\/em>), axun<\/em> (ozon), balafin<\/em> (parafina), bailandi<\/em> (brandy), kafei<\/em> (kawa), kafeiyin<\/em> (kofeina), keke<\/em> (kakao) itd. \u2013 prosto z j\u0119zyk\u00f3w europejskich. Wp\u0142ywy rosyjskiego rozci\u0105ga\u0142y si\u0119 od wa\u017ckich kwestii politycznych, takich jak kangmintuang<\/em> (Komintern) i kangmisha<\/em> (komisarz), po pospolity shamowa<\/em> (samowar).<\/p>\n

Jak ju\u017c wspominali\u015bmy, Chi\u0144czycy cz\u0119sto zapo\u017cyczali z japo\u0144skiego. Co ciekawe, nie ogranicza\u0142o si\u0119 to do termin\u00f3w zaadaptowanych przez Japo\u0144czyk\u00f3w z j\u0119zyk\u00f3w zachodnich, lecz dotyczy\u0142o r\u00f3wnie\u017c przej\u0119tych z klasycznego chi\u0144skiego kanji<\/em>. Chi\u0144skie, bardzo stare s\u0142owo wenhua<\/em>, \u201ekultura\u201d nie mia\u0142o \u017cadnych nowoczesnych konotacji, oznaczaj\u0105c pierwotnie stan wen<\/em>, \u201eartystycznego doskonalenia\u201d, kt\u00f3ry by\u0142 przeciwie\u0144stwem wu<\/em>, czyli \u201emilitarnego\u201d m\u0119stwa. Wsp\u00f3\u0142czesne znaczenie wenhuy<\/em> wesz\u0142o do chi\u0144skiego dopiero z zapo\u017cyczeniem japo\u0144skiego przek\u0142adu tego terminu, bunka<\/em>, na pocz\u0105tku XX stulecia. Podobnie rzecz mia\u0142a si\u0119 ze s\u0142owami takimi jak wenming<\/em> (cywilizacja; jap. bunmei<\/em>) czy wenxue<\/em> (literatura; jap. bungaku<\/em>).<\/p>\n

M\u00f3wi\u0119 o tym, by uspokoi\u0107 tych Tybeta\u0144czyk\u00f3w, kt\u00f3rych \u017cenuje i irytuje fakt, \u017ce wiele podobnych tybeta\u0144skich wyraz\u00f3w powsta\u0142o stosunkowo niedawno. Zapo\u017cyczanie nowych termin\u00f3w z innych j\u0119zyk\u00f3w nie musi oznacza\u0107 zdrady w\u0142asnej mowy ani \u015bwiadczy\u0107 o kulturowej ni\u017cszo\u015bci. Dawniej Tybeta\u0144czycy ch\u0119tnie przejmowali chi\u0144skie nazwy warzyw i kulinarnych nowinek, kt\u00f3re przyby\u0142y do nas z tego kraju, np. luopuo<\/em> (rzodkiew, tyb. labuk<\/em>), cong<\/em> (cebul\u0119, tyb. cong<\/em>), hong luopuo<\/em> (marchewk\u0119, tyb. gung-labuk<\/em>) czy te\u017c wszystkie warzywa li\u015bciaste, baicai<\/em>, qincai<\/em>, jiucai<\/em>, zachowuj\u0105c nawet ich prawid\u0142ow\u0105 chi\u0144sk\u0105 wymow\u0119. Chi\u0144ski termin cai<\/em> (tyb. ce<\/em>) sta\u0142 si\u0119 pe\u0142noprawnym s\u0142owem tybeta\u0144skim (cho\u0107 mieli\u015bmy r\u00f3wnie\u017c w\u0142asne okre\u015blenie \u201ezieleniny\u201d, ngo<\/em>), podobnie jak cu<\/em> (ocet), caidao<\/em> (tasak), kuaizi<\/em> (pa\u0142eczki) itd. \u017baden oburzony my\u015bliciel nie domaga\u0142 si\u0119 tu tworzenia rdzennie tybeta\u0144skich nazw. Gdy zasiadamy do sto\u0142u, Tybeta\u0144czycy (nawet rozjuszeni nacjonali\u015bci) nie maj\u0105 problemu z Chinami ani z chi\u0144szczyzn\u0105. I tak by\u0107 powinno. Czy\u017c owoce zachodniej technologii r\u00f3wnie\u017c nie mog\u0142yby wej\u015b\u0107 do naszego j\u0119zyka na w\u0142asnych warunkach?<\/p>\n

Rozwi\u0105zanie takie budzi pewne opory w Tybecie i na wychod\u017astwie. W latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych niekt\u00f3rzy emigracyjni intelektuali\u015bci z administracji (ulegaj\u0105cy pewnym chi\u0144skim wp\u0142ywom) p\u0142odzili j\u0119zykowe potworki typu me-szuk-phur-teng<\/em> (\u201eogie\u0144-si\u0142a-lata\u0107-wysoko\u201d \u2013 \u201erakieta\u201d), suk-thong-lung-trin<\/em> (\u201ecia\u0142o-widoczne-powietrze-transmisja\u201d \u2013 \u201etelewizja\u201d), czy log-ci-trul-czas<\/em> (\u201eelektryczno\u015b\u0107-oblicza\u0107-maszyna-przedmiot\u201d \u2013 \u201ekomputer\u201d). Ostatnim tasiemcem z tej rodziny jest lok-trul-dra\u0142a<\/em> (\u201eelektryczno\u015b\u0107-maszyna-sie\u0107\u201d) czyli \u201einternet\u201d. Gdzie\u015b po drodze najwyra\u017aniej opu\u015bci\u0142 nas wrodzony dowcip, wyrafinowanie, a nawet zdolno\u015b\u0107 do tworzenia zgrabnych skr\u00f3towc\u00f3w.<\/p>\n

Op\u00f3r przed zapo\u017cyczaniem nowych termin\u00f3w z Zachodu jest bardzo silny w tradycyjnych kr\u0119gach akademickich. Wielkie osi\u0105gni\u0119cia loca\u0142\u00f3w<\/em>, kt\u00f3rzy prze\u0142o\u017cyli z sanskrytu na tybeta\u0144ski ca\u0142\u0105 literatur\u0119 buddyjsk\u0105, tworz\u0105c przy tym zupe\u0142nie nowy leksykon termin\u00f3w filozoficznych i psychologicznych, pozostaj\u0105 zrozumia\u0142ym \u017ar\u00f3d\u0142em inspiracji dla ludzi, pragn\u0105cych robi\u0107 to dzisiaj z nowymi, obcymi wyra\u017ceniami. Mog\u0105 oni mie\u0107 s\u0142uszno\u015b\u0107, sprzeciwiaj\u0105c si\u0119 automatycznemu zapo\u017cyczaniu i obstaj\u0105c przy t\u0142umaczeniu (byle rozs\u0105dnym i wdzi\u0119cznym) przynajmniej cz\u0119\u015bci tego s\u0142ownictwa. Japo\u0144czycy zap\u0142acili za sw\u00f3j sukces w adaptowaniu angielskich s\u0142\u00f3w absurdalnie niepotrzebnym toraburu<\/em> (\u201eproblem\u201d, od trouble<\/em>) oraz pere\u0142kami \u201eanglojapu\u201d \u2013 moga<\/em> (modern girl<\/em>, \u201enowoczesna dziewczyna\u201d), baijon<\/em> (version up<\/em>, \u201epoprawia\u0107\u201d), goruden kombi<\/em> (golden combination<\/em>, okre\u015blaj\u0105ca udany wyst\u0119p damsko-m\u0119ski na antenie telewizyjnej) czy wreszcie niezwykle dzi\u015b popularny w\u015br\u00f3d dam z Kraju Wi\u015bni Burapi<\/em>, Brad Pitt.<\/p>\n

Postulowana od czasu do czasu przez tradycyjnych uczonych wszechmocna akademia, przek\u0142adaj\u0105ca ka\u017cdy wsp\u00f3\u0142czesny termin na j\u0119zyk tybeta\u0144ski (i narzucaj\u0105ca jego stosowanie), jest przecie\u017c zupe\u0142nie nierealna. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nas zetkn\u0119\u0142a si\u0119 kiedy\u015b z tym czy innym szacownym gesze<\/em>, kt\u00f3ry twierdzi\u0142, \u017ce ca\u0142\u0105 zachodni\u0105 m\u0105dro\u015b\u0107 mo\u017cna zawrze\u0107 w kilku pothi<\/em> (tomach), ale dzi\u0119ki Bogu lamowie zaczynaj\u0105 dzi\u015b widzie\u0107 ogrom wsp\u00f3\u0142czesnej wiedzy (i to nie tylko r\u00f3\u017cnych ga\u0142\u0119zi i podga\u0142\u0119zi nauki oraz techniki, ale tak\u017ce muzyki, sztuki, teatru, literatury, polityki, prawa, historii tudzie\u017c tysi\u0119cy innych dyscyplin, obszar\u00f3w bada\u0144 czy specjalizacji). Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich ma w\u0142asne rozbudowane leksykony czy wr\u0119cz hermetyczne s\u0142owniki, kt\u00f3re ca\u0142y tybeta\u0144ski \u015bwiat uczonych (w kraju i na wychod\u017astwie) przek\u0142ada\u0142by na nasz j\u0119zyk przez niezliczone wcielenia.<\/p>\n

Rzecz dotyczy r\u00f3wnie\u017c zasad. Czy rozw\u00f3j j\u0119zyka powinien mie\u0107 charakter \u201eodg\u00f3rny\u201d? Czy pro\u015bci ludzie nie mog\u0105 wymy\u015bla\u0107 s\u0142\u00f3w? Czy tworzenie nowych termin\u00f3w musi by\u0107 zarezerwowane, jak we wsp\u00f3\u0142czesnym Tybecie, dla mianowanych przez w\u0142adze \u201eekspert\u00f3w\u201d (khelpa<\/em>)? \u201eKlasyczni\u201d uczeni cz\u0119sto dyskutowali o tym na wychod\u017astwie, ale na szcz\u0119\u015bcie nigdy nic z tego nie wynik\u0142o. Pami\u0119tam tylko jeden przypadek \u201elingwistycznego nakazu\u201d. Jakie\u015b dziesi\u0119\u0107 lat temu obecny premier \u2013 a wtedy przewodnicz\u0105cy Zgromadzenia \u2013 da\u0142 si\u0119 zwie\u015b\u0107 chi\u0144skiej propagandzie, kt\u00f3ra utrzymuje, \u017ce tybeta\u0144ska \u201edemokracja\u201d zosta\u0142a ukuta w ChRL, i o\u015bwiadczy\u0142, \u017ce powszechnie u\u017cywane s\u0142owo mangco<\/em> (rz\u0105dy ludu) jest niestosowne i musi by\u0107 zast\u0105pione terminem mungco<\/em> (rz\u0105dy wi\u0119kszo\u015bci). Nazw\u0119 pierwsz\u0105 mo\u017cna odda\u0107 jako \u201erz\u0105dy prostych ludzi\u201d (tybeta\u0144skie mang ma dok\u0142adnie takie samo znaczenie jak greckie demos<\/em>, a co \u2013 to \u201epierwszy\u201d, \u201ew\u0142adca\u201d lub \u201ew\u0142adza\u201d) . Wersja Rinpocze \u2013 \u201erz\u0105dy wi\u0119kszo\u015bci\u201d \u2013 opisuje demokracj\u0119 w najbardziej brutalnej, \u201esi\u0142owej\u201d postaci.<\/p>\n

O wyborze Rinpocze wiele m\u00f3wi monastyczne pole znaczeniowe sylaby mung<\/em>. Dra-mung<\/em> to, na przyk\u0142ad, \u201ezgromadzenie mnich\u00f3w\u201d, a mung-cza<\/em> \u2013 \u201eherbata\u201d, kt\u00f3r\u0105 podaje si\u0119 duchownym podczas rytua\u0142\u00f3w. Pogl\u0105dy Rinpoczego skutecznie zdyskredytowali tybeta\u0144scy intelektuali\u015bci, ale mungco<\/em> zadomowi\u0142o si\u0119 w Dharamsali na dobre. Daje si\u0119 nawet zauwa\u017cy\u0107, \u017ce m\u0142odzi ludzie marz\u0105cy o karierze politycznej, zni\u017caj\u0105 ton, by precyzyjnie wyartyku\u0142owa\u0107 mung<\/em>, aby nikt nie wzi\u0105\u0142 go przypadkiem za mang<\/em> ze starszego, i odrobin\u0119 wy\u017cszego, mangco<\/em>. Te wokalne popisy nie r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 zapewne od spektaklu, jaki rozgrywa si\u0119 w Stanach Zjednoczonych, gdzie wierni Republikanie m\u00f3wi\u0105 dzi\u015b nie nuclear<\/em>, a \u201eniu-kiu-ler\u201d, dostosowuj\u0105c si\u0119 do z\u0142ej wymowy prezydenta Busha. Cho\u0107 absurdalne i \u015bmieszne, oba te przyk\u0142ady s\u0105 dowodami psucia j\u0119zyka przez w\u0142adz\u0119.<\/p>\n

W \u201ePolityce i j\u0119zyku angielskim\u201d George Orwell dowodzi, \u017ce niszczenie j\u0119zyka by\u0142o kluczowym elementem przepychania i uprawiania z\u0142ej, gn\u0119bicielskiej polityki. W \u201e1984\u201d pokazuje natomiast, jak manipuluj\u0105c j\u0119zykiem, zmieniaj\u0105c znaczenie s\u0142\u00f3w lub eliminuj\u0105c te, kt\u00f3re mog\u0142yby rozbudzi\u0107 intelektualn\u0105 ciekawo\u015b\u0107, sumienie, g\u0142\u0119bokie uczucia albo duchowo\u015b\u0107, mo\u017cna trzyma\u0107 ca\u0142e spo\u0142ecze\u0144stwo w psychicznej niewoli, nie dopuszczaj\u0105c przy tym do nikogo my\u015bli, \u017ce jest tylko niewolnikiem. Kr\u00f3tko m\u00f3wi\u0105c, Orwell pokaza\u0142 nam, \u017ce j\u0119zyk i wolno\u015b\u0107 s\u0105 ze sob\u0105 nierozerwalnie zwi\u0105zane.<\/p>\n

Jestem przekonany, \u017ce wszelkie dyskusje i wysi\u0142ki na rzecz \u201eocalenia\u201d kultury i j\u0119zyka tybeta\u0144skiego pozostan\u0105 zupe\u0142nie ja\u0142owe, je\u015bli ich celem nie b\u0119dzie r\u00f3wnie\u017c walka o rangzen<\/em>, wolno\u015b\u0107 polityczn\u0105 Tybetu. W wariancie minimum musz\u0105 one przynajmniej zak\u0142ada\u0107, \u017ce niepodleg\u0142o\u015b\u0107 jest absolutnie niezb\u0119dna dla przetrwania j\u0119zyka tybeta\u0144skiego. Bez niej b\u0119dzie on ledwie lokalnym narzeczem jednej z wielu \u201ebarwnych\u201d mniejszo\u015bci Chin. Wiem, i\u017c Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015b\u0107 uwa\u017ca, \u017ce zachowanie naszej kultury jest wa\u017cniejsze od walki o niepodleg\u0142o\u015b\u0107, s\u0105dz\u0119 jednak, \u017ce mam racj\u0119, zak\u0142adaj\u0105c, i\u017c w tym kontek\u015bcie kultura oznacza dla niego buddyzm tybeta\u0144ski. Tak, religia, zw\u0142aszcza zorganizowana, mo\u017ce trwa\u0107, a nawet kwitn\u0105\u0107, pod patronatem cesarzy i tyran\u00f3w. Zwa\u017cywszy na los adept\u00f3w Falun Gong, katolickich biskup\u00f3w oraz cz\u0119\u015bci naszych dzielnych mnich\u00f3w i mniszek, nie liczy\u0142bym jednak na to we wsp\u00f3\u0142czesnych Chinach.<\/p>\n

Goldstein uwa\u017ca, \u017ce Tybeta\u0144czycy powinni powierzy\u0107 Pekinowi polityczn\u0105, wojskow\u0105 i gospodarcz\u0105 kontrol\u0119 nad w\u0142asnym krajem, w zamian za co mieliby otrzyma\u0107 zezwolenie na \u017cycie w \u201ekulturowych rezerwatach\u201d. Dla tych, kt\u00f3rzy postrzegaj\u0105 kultur\u0119 w kategoriach ta\u0144ca deszczu dla turyst\u00f3w oraz mo\u017cliwo\u015bci prowadzenia bada\u0144 antropologicznych, mo\u017ce to by\u0107 rozwi\u0105zanie wygodne i atrakcyjne. Niemniej w oczach ludzi, dla kt\u00f3rych kultura jest procesem \u017cyciowym, wyra\u017ceniem i tworzeniem w przestrzeni przenikaj\u0105cych si\u0119 tradycji, wiary i kontemplacji, podstawowym warunkiem istnienia \u017cywej kultury (i \u017cywego j\u0119zyka) pozostaje wolno\u015b\u0107. Nie mo\u017cna tworzy\u0107 prawdziwej kultury, nie b\u0119d\u0105c wolnym cz\u0142owiekiem. Nie trzeba \u017cy\u0107 w wolnym kraju, tu i teraz, ale wymaga to przynajmniej obietnicy wolno\u015bci. Ta obietnica, ta nadzieja jest w istocie wyrazem naszego zobowi\u0105zania, woli kontynuowania walki o wolno\u015b\u0107. P\u00f3ki ludzie jej nie porzuc\u0105, p\u00f3ki b\u0119dzie ich sta\u0107 na najb\u0142ahszy akt oporu, zanucenie antychi\u0144skiej pie\u015bni lub opowiedzenie dowcipu o partii komunistycznej, p\u00f3ty istnie\u0107 b\u0119dzie szansa na dotrzymanie owej obietnicy.<\/p>\n

Zapewne najbardziej naje\u017conym policj\u0105, szpiclami i s\u0142u\u017cbami bezpiecze\u0144stwa miejscem na P\u0142askowy\u017cu Tybeta\u0144skim jest nasza stolica. M\u00f3wiono mi, \u017ce chi\u0144scy funkcjonariusze i \u017co\u0142nierze wyst\u0119puj\u0105 w niej liczniej ni\u017c rdzenni mieszka\u0144cy, a ja nie mam powodu w to w\u0105tpi\u0107. Cho\u0107 z tego miasta nap\u0142ywaj\u0105 niemal wy\u0142\u0105cznie z\u0142e, przygn\u0119biaj\u0105ce wiadomo\u015bci, lhascy przyjaciele i znajomi \u2013 ku memu ustawicznemu zdumieniu \u2013 zapewniaj\u0105 mnie ci\u0105gle, \u017ce nasi ziomkowie wci\u0105\u017c nie stracili swego ing<\/em> (co od biedy mo\u017cna by pewnie odda\u0107 jako \u201efason\u201d) i \u017ce ich ci\u0119te j\u0119zyki nadal potrafi\u0105 spuszcza\u0107 powietrze z balon\u00f3w urz\u0119dniczego napuszenia oraz obna\u017ca\u0107 k\u0142amstwa w\u0142adz.<\/p>\n

Polityczn\u0105 Konferencj\u0119 Konsultatywn\u0105 (tyb. czapsil decok<\/em>), ulubion\u0105 synekur\u0119 tybeta\u0144skich marionetek i kolaborant\u00f3w, nazywa si\u0119 w Lhasie \u201e\u015bwiniarni\u0105\u201d. Na pierwszy rzut oka mo\u017cna t\u0119 nazw\u0119 uzna\u0107 za \u2013 w ko\u0144cu zas\u0142u\u017con\u0105 \u2013 obelg\u0119. Rzecz w tym, \u017ce s\u0142owo phag<\/em>, \u201e\u015bwinia\u201d, pisane inaczej, lecz wymawiane dok\u0142adnie tak samo, oznacza \u201eszlachetnego\u201d, od sanskryckiego arja<\/em>, a jednymi z pierwszych cz\u0142onk\u00f3w tej nies\u0142awnej instytucji byli Phagpa-lha Gelek Namgjal i Samding Dord\u017ce Phagmo, kt\u00f3rych imiona zaczynaj\u0105 si\u0119 \u2013 za spraw\u0105 historycznego statusu monastycznego \u2013 t\u0105 w\u0142a\u015bnie sylab\u0105. Oboje byli inkarnowanymi lamami. Innego zdrajc\u0119 z phag<\/em> w imieniu, Phagpa-lh\u0119 Khenczunga, zat\u0142uk\u0142 rozw\u015bcieczony mot\u0142och 10 marca 1959 roku u wr\u00f3t Norbulingki.<\/p>\n

Pisarka Oser, kt\u00f3ra jak s\u0142ysza\u0142em, pochodzi z Dege we wschodnim Tybecie, wspomina o tej sk\u0142onno\u015bci do kpienia w wierszu \u201eTajemnice Tybetu\u201d:<\/p>\n

A w s\u0142odkich herbaciarniach Lingkhoru
mi\u0119dzy stolikami kr\u0105\u017c\u0105 g\u0142upie plotki.
W przycupni\u0119tych przy ulicy kawiarnianych ogr\u00f3dkach
emerytowani funkcjonariusze zabawiaj\u0105 si\u0119 gr\u0105 w mad\u017conga.
W ma\u0142ych barach noc w noc upijaj\u0105 si\u0119
brzuchaci urz\u0119dnicy.
Och, b\u0105d\u017amy szcz\u0119\u015bliwie bierni, lepsze to w ko\u0144cu ni\u017c zosta\u0107 \u201eamczokiem\u201d.
Amczok to ucho, czyli jeden z niewidzialnych donosicieli.
Ot, plastyczne okre\u015blenie, typowe dla naszego lhaskiego poczucia humoru.<\/p>\n

Tego idiomu nie da si\u0119 dobrze prze\u0142o\u017cy\u0107 na \u017caden inny j\u0119zyk. Po chi\u0144sku \u201ebezpiecze\u0144stwo\u201d to anquan<\/em>, brzmi\u0105ce bardzo podobnie do amczok<\/em>, zw\u0142aszcza gdy szepce si\u0119 je na ucho nierozwa\u017cnemu przyjacielowi w barze.<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

Bibliografia<\/strong><\/p>\n

Goldstein, Melvyn, Modern Literary Tibetan<\/em>, 1973.
Goldstein, Melvyn, Tibetan-English Dictionary of Modern Tibetan<\/em>, 1975.
Goldstein, Melvyn, Essentials of Modern Literary Tibetan<\/em>, 1993.
Leys, Simon, The Burning Forest, Essays on Chinese Culture and Politics<\/em>, 1985.
Han, Suyin, Lhasa the Open City, A Journey to Tibet<\/em>, 1977
Mckay, Alex.C, Tibet and the British Raj, The Frontier Cadre 1904-1947<\/em>, 1997.
Aris, Michael, Jigs-med-gling-pa\u2019s \u2018Discourse on India\u2019 of 1789, A Critical Edition and Annotated Translation of the lHo-phyogs rgya-gar-gyi gtam brtag-pa brgyad-kyi me-long<\/em>, 1995.
Beckwith, Christopher, The Tibetan Empire in Central Asia<\/em>, 1987.
Kahlen, Wolf, Tang-stong Rgyalpo: A Leonardo of Tibet<\/em>, European Bulletin of Himalayan Research, Nr 9, 1994.
White, Lynn, Jr., Tibet, India, and Malaya as Sources of Mediaeval Technology,<\/em> American Historical Review, 54, 1960.
White, Lynn, Jr., Medieval Technology and Social Change<\/em>, 1962.
Shelkarlingpa, Memories of Lhasa: Composed by H.E. Shelkarlingpa at Darjeeling, in 1910, 11<\/em>, 1936. <\/span>(W moim przek\u0142adzie, w kt\u00f3rym pomaga\u0142 mi Sonam Dhargjal-la z Lace.)
<\/span>Dundul Namgyal Tsarong, In the Service of His Country; The Biography of Dasang Damdul Tsarong Commander General of Tibet<\/em>, 2000.
Dhondup, K., The Water-Bird and Other Years: A History of the Thirteenth Dalai Lama and After<\/em>, 1986.
MacDonald, David, Twenty Years in Tibet<\/em>, 1991 (wydanie pierwsze 1932).
Brauen, Martin (red.), Peter Aufschnaiter\u2019s Eight Years in Tibet<\/em>, 2002.
Chapman, Spencer, Lhasa the Holy City<\/em>, 1940.
Ford, Robert, Wind Between the Worlds<\/em>.
International Campaign for Tibet, Jampa: the Story of Racism in Tibet<\/em>, 2002.
Pemba, Tsewang, Young Days in Tibet<\/em>, 1957.
Richardson H.E., Tibetan Pr\u00e9cis: For Official Use Only; Secret,<\/em> 1945.
Taring, Rinchen Dolma, Daughter of Tibet<\/em>, 1970.
Teichman, Eric, Travels of a Consular Officer in Eastern Tibet<\/em>, 1922.
Shelton, Albert, Pioneering in Tibet<\/em>, 1925.
Wissing, Douglas A., Pioneer in Tibet, The Life and Perils of Dr. Albert Shelton<\/em>, 2004.
Harris, Claire and Shakya, Tsering (red.), Seeing Lhasa<\/em>, 2003.
Huber, Toni, The Guide to India, A Tibetan Account by Gendun Chophel<\/em>, 2000.
Mengele, Irmgard, DGe-\u2018dun-chos-\u2018phel: A Biography of the 20th-Century Tibetan Scholar<\/em>, 1999.
Engelhardt, Isrun, The Ernst-Sch\u00e4efer-Tibet-Expedition (1938-1939): New Light on the Political History of Tibet in the First Half of the 20th century<\/em> [w:] Tibet and Her Neighbours, A History<\/em>, 2003.
Goullart, Peter, Forgotten Kingdom: Eight Years in Likiang<\/em>, 1955.
Tsering, Tashi, The Life of Rev. G. Tharchin: Missionary and Pioneer<\/em>, Lungta 11, 1998.
Bray, John, The Contribution of the Moravian Mission to Tibetan Language and Literature<\/em>, Lungta 11, 1998.
Revel, Jean-Francois i Ricard, Matthieu, Mnich i filozof<\/em>, 2000.
Rigzin, Tsepak, Tibetan-English Dictionary of Buddhist Terminology<\/em>, 1986.
Norbu, Jamyang, Some Memories Of The Great Lotsawa, Gedun Chophel (as<\/em>
told to me by my mother, Lodi Lhawang, nee Tethong)<\/em>, Lungta, 2005.
Liu, Lydia H., Translingual Practice: Literature, National Culture, and Translated Modernity, China 1900-1937<\/em>, 1995.
Goldstein, Melvyn C.; Sherap, Dawai; Siebenschuh, William R., A Tibetan Revolutionary: The Political Life and Times of Bapa Phuntsok Wangye<\/em>, 2004.
Mirsky, Jonathan, \u2018Destroying the Dharma\u2019, a review of A Tibetan Revolutionary: The Political Life and Times of Bapa Phuntsok Wangye, by Melvyn C. Goldstein, Dawai Sherap, and William R. Siebenschuh, University of California Press. 2004<\/em>, The New York Review of Books, 2004.
Tibet Information Network, A Poisoned Arrow: The Secret Report of the 10th Panchen Lama<\/em>, 1997.
<\/span>Dalajlama, Wolno\u015b\u0107 na wygnaniu<\/em>, 2000
Bloodworth, Dennis, The Chinese Looking Glass<\/em>, 1967.
Link, Perry, The Limits of Cultural Reforms in Deng Xiaoping\u2019s China<\/em>.
Bhum, Pema, A Shooting Star that Cleaved the Night Sky and Vanished: The Life of Dhondup Gyal<\/em>, Lungta Nr 9, 1995.
Wang Yao, Tales from Tibetan Opera<\/em>, 1986.
Reischauer, Edwin O., Japan: Past and Present<\/em>, 1946.
Beyer, Stephan V., The Classical Tibetan Language<\/em>, Bibliotheca Indo-Buddhica Series Nr 116, 1993.
Rossabi, Morris, Khubilai Khan, His Life and Times<\/em>, 1988.
Miller, Roy Andrew, Languages and History: Japanese Korean, and Altaic<\/em>, 1996.
World Tibet Network News, China takes credit for enriching Tibetan language<\/em>, 24 wrze\u015bnia 2001.
Goldstein, Melvyn, The Dragon and the Snow Lion: The Tibetan Question in the 20th Century<\/em>, Tibetan Review, marzec 1991.
<\/span>Oser, Tajemnice Tybetu<\/em>, 2005
Pema Bhum, Opowiadania o rewolucji kulturalnej w Tybecie<\/em>, 2020
<\/span><\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

Czerwiec 2005 roku<\/p>\n

Za witryn\u0105 Phayul<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u201eJ\u0119zyk tybeta\u0144ski (…) wpad\u0142 w \u0142apy lis\u00f3w, kt\u00f3re mieni\u0105 si\u0119 lwami. Bawiono si\u0119 nim do woli i bez przyczyn. Nie powinno by\u0142o do tego doj\u015b\u0107. Ludzie wykszta\u0142ceni staj\u0105 si\u0119 analfabetami, nie rozumiej\u0105c znaczenia s\u0142\u00f3w\u201d. Panczenlama, \u201ePetycja siedemdziesi\u0119ciu tysi\u0119cy znak\u00f3w\u201d, 1962 rok Wprowadzenie Cz\u0119\u015b\u0107 tybeta\u0144skiej spo\u0142eczno\u015bci emigracyjnej, zw\u0142aszcza przyw\u00f3dcy, zawsze ukradkiem podziwia\u0142a Chiny i ideologi\u0119 komunistyczn\u0105. […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":15748,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4,7],"tags":[43,27,44,26],"class_list":["post-15747","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-teksty","category-z-perspektywy-tybetanczykow","tag-agitprop","tag-historia","tag-jezyk","tag-polityka"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/15747","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=15747"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/15747\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":15908,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/15747\/revisions\/15908"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/15748"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=15747"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=15747"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=15747"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}