{"id":15900,"date":"2025-03-31T06:21:06","date_gmt":"2025-03-31T04:21:06","guid":{"rendered":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/?p=15900"},"modified":"2025-04-01T06:58:37","modified_gmt":"2025-04-01T04:58:37","slug":"robert-barnett-symbole-i-protest-ikonografia-demonstracji-w-tybecie-1987-1990","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/?p=15900","title":{"rendered":"Robert Barnett: Symbole i protest. Ikonografia demonstracji w Tybecie 1987\u20131990"},"content":{"rendered":"\n

Drugi tydzie\u0144 marca 1990 roku by\u0142 dla Tybeta\u0144czyk\u00f3w pe\u0142en historycznych odniesie\u0144. Nie tylko za spraw\u0105 rocznicy najwa\u017cniejszego wydarzenia w dziejach ich walki z Chi\u0144czykami i zmian\u0105 dekady, ale przede wszystkim zamkni\u0119cia dziesi\u0119cioletniego okresu w najnowszej historii kraju. Jego wag\u0119 mo\u017cna zilustrowa\u0107 jednym obrazem: 4 marca, w niedziel\u0119, \u015bwiat dowiedzia\u0142 si\u0119, \u017ce przed \u015bwi\u0105tyni\u0105 D\u017cokhang, na g\u0142\u00f3wnym placu w tybeta\u0144skiej dzielnicy miasta, stoj\u0105 cztery czo\u0142gi<\/span>1<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

<\/p>\n

Z perspektywy Zachodu nie by\u0142a to informacja na pierwsze strony gazet \u2013 nie donoszono w\u00f3wczas o powa\u017cniejszych niepokojach lub protestach \u2013 wydarzenie to mia\u0142o jednak wiele symbolicznych implikacji. Pierwsze od dziesi\u0119ciu lat wyprowadzenie czo\u0142g\u00f3w na ulice tybeta\u0144skiej stolicy wyznacza\u0142o koniec dekady, kt\u00f3ra mia\u0142a by\u0107, i w pewnym sensie by\u0142a, epok\u0105 reform i liberalizacji.<\/p>\n

Proces \u0142agodzenia restrykcji rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 wraz ze zwo\u0142aniem przez rz\u0105d centralny Pierwszego Forum (czy te\u017c Seminarium) po\u015bwi\u0119conego \u201ePracy w Tybecie\u201d w marcu 1980 roku<\/span>2<\/a><\/span><\/sup>. Podczas konferencji uznano, \u017ce priorytetem dla Tybetu jest naprawienie szk\u00f3d, wyrz\u0105dzonych przez ultralewackie praktyki; \u201ejedynym kryterium prawdy\u201d mia\u0142y by\u0107 odt\u0105d \u201epraktyczne rezultaty\u201d. Innymi s\u0142owy, zrozumiano konieczno\u015b\u0107 wycofania si\u0119 z katastrofalnej polityki doby rewolucji kulturalnej (robiono to przecie\u017c ju\u017c w Chinach) i u\u015bwiadomiono sobie, \u017ce sytuacja w Tybecie wymaga specjalnych, \u0142agodniejszych metod. <\/span><\/p>\n

Te kluczowe ideologiczne ust\u0119pstwa utorowa\u0142y drog\u0119 do wizyty Hu Yaobanga w Tybecie. Dosz\u0142o do niej w maju 1980 roku; by\u0142a to pierwsza wizyta urz\u0119duj\u0105cego sekretarza partii w regionie. Hu, jak wynika z relacji \u015bwiadk\u00f3w, by\u0142 przera\u017cony tym, co zobaczy\u0142. Mia\u0142 te\u017c stwierdzi\u0107, \u017ce Tybet jest biedniejszy ni\u017c w 1959 roku (kiedy to pe\u0142n\u0105 kontrol\u0119 nad nim przej\u0119\u0142y Chiny)<\/span>3<\/a><\/span><\/sup>. Zwi\u0119kszy\u0142 tempo reform, wezwa\u0142 do poszanowania tybeta\u0144skiej kultury oraz zwolnienia z podatk\u00f3w ch\u0142op\u00f3w i koczownik\u00f3w<\/span>4<\/a><\/span><\/sup>. W ten spos\u00f3b \u2013 po dwudziestu latach uprawiania polityki, kt\u00f3ra zmierza\u0142a do zag\u0142ady narodowej i etnicznej odr\u0119bno\u015bci Tybeta\u0144czyk\u00f3w, doprowadzaj\u0105c przy okazji do straszliwego zubo\u017cenia ca\u0142ej populacji \u2013 rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 okres relatywnej liberalizacji. <\/span><\/p>\n

Reformy przynosi\u0142y skutki. Rozwi\u0105zanie komun pozwoli\u0142o koczownikom na natychmiastowy powr\u00f3t do normalnego \u017cycia; ich stopa \u017cyciowa podnios\u0142a si\u0119 z dnia na dzie\u0144<\/span>5<\/a><\/span><\/sup>. Lepiej \u017cy\u0142o si\u0119 r\u00f3wnie\u017c mieszka\u0144com wsi i miast. Po dwudziestu latach represji ludzie wr\u00f3cili do praktyk religijnych z entuzjazmem, kt\u00f3ry musia\u0142 zaskoczy\u0107 nie tylko Chi\u0144czyk\u00f3w, ale i wi\u0119kszo\u015b\u0107 obserwator\u00f3w zagranicznych. Probierzem liberalizacji by\u0142o zezwolenie Tybeta\u0144czykom na odwiedzanie krewnych i \u015bwi\u0119tych miejsc w Indiach oraz postawienie na turystyk\u0119 jako fundament rozwoju urbanistycznego. <\/span><\/p>\n

Czo\u0142gi, kt\u00f3re stan\u0119\u0142y w centrum Lhasy w marcu 1990 roku, uzna\u0107 mo\u017cna za najlepszy dow\u00f3d kl\u0119ski tej polityki. Pod koniec 1987 powa\u017cnie ograniczono ruch turystyczny, cho\u0107 tylko w tym roku Tybet odwiedzi\u0142y 43 tysi\u0105ce cudzoziemc\u00f3w. Z tego, co wiemy, w po\u0142owie marca 1990 przebywa\u0142o tam zaledwie jedenastu obcokrajowc\u00f3w \u2013 w tym o\u015bmiu tylko dlatego, \u017ce musieli zawr\u00f3ci\u0107 z granicy z Nepalem z powodu \u015bnie\u017cycy. Od marca poprzedniego roku w dolinie Lhasy obowi\u0105zywa\u0142 stan wojenny, a Tybeta\u0144czycy mieli niemal ca\u0142kowity zakaz podr\u00f3\u017cowania. Dodajmy, \u017ce od 1987 roku uwi\u0119ziono co najmniej trzy tysi\u0105ce os\u00f3b podejrzewanych o dzia\u0142alno\u015b\u0107 polityczn\u0105.<\/p>\n

Co wi\u0119cej, wyczerpywa\u0142a si\u0119 r\u00f3wnie\u017c tolerancja religijna, b\u0119d\u0105ca dla Chi\u0144czyk\u00f3w koronnym dowodem polityki liberalizacji. Wielu twierdzi\u0142o co prawda, \u017ce jest ona wy\u0142\u0105cznie zabiegiem kosmetycznym, podkre\u015blaj\u0105c, i\u017c w niekt\u00f3rych regionach (je\u015bli nie wsz\u0119dzie) zezwalano na praktykowanie religii, ale nie na jej nauczanie. Jednak dopiero w ostatnich tygodniach 1989 roku pojawi\u0142y si\u0119 znaki \u015bwiadcz\u0105ce o tym, \u017ce w\u0142adze ponownie wprowadzaj\u0105 restrykcje religijne.<\/p>\n

W tym kontek\u015bcie czo\u0142gi nabieraj\u0105 nowych znacze\u0144. Wyprowadzenie ich na ulice sugerowa\u0142o nie tylko za\u0142amanie polityki reform \u2013 umieszczenie ich przed D\u017cokhangiem, sercem \u015bwiata buddyzmu tybeta\u0144skiego, dobitnie \u015bwiadczy\u0142o o charakterze \u00f3wczesnego konfliktu mi\u0119dzy Tybeta\u0144czykami a Chi\u0144czykami.<\/p>\n

Odzyskiwanie rocznic<\/em><\/p>\n

Zanim zajmiemy si\u0119 za\u0142amaniem polityki reform, musimy zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na miejsce religii w stosunkach tybeta\u0144sko-chi\u0144skich: cho\u0107 konflikt w istocie dotyczy suwerenno\u015bci i to\u017csamo\u015bci narodowej, cz\u0119sto rozgrywa si\u0119 na p\u0142aszczy\u017anie religijnej. Wielkie \u015bwi\u0119ta i rocznice tybeta\u0144skiego kalendarza buddyjskiego dostarczaj\u0105 kontekstu oraz stanowi\u0105 punkty zwrotne konfliktu mi\u0119dzy Tybeta\u0144czykami a Chi\u0144czykami. Kluczow\u0105 kwesti\u0105 batalii religijnej nie jest przy tym problem zasadniczy \u2013 czy w og\u00f3le odb\u0119d\u0105 si\u0119 tradycyjne uroczysto\u015bci \u2013 lecz mniej oczywisty: czy, je\u015bli do nich dojdzie, ich charakter \u015bwiadczy\u0107 b\u0119dzie o ci\u0105g\u0142o\u015bci pa\u0144stwa tybeta\u0144skiego czy te\u017c chi\u0144skiego.<\/p>\n

Drugi tydzie\u0144 marca \u2013 tydzie\u0144 rocznic \u2013 jest tak wa\u017cny, gdy\u017c polityczna walka w Tybecie toczy si\u0119 w\u0142a\u015bnie wok\u00f3\u0142 nich.<\/p>\n

5 marca: Atak na D\u017cokhang. W drugim tygodniu marca przypadaj\u0105 cztery r\u00f3\u017cne rocznice o wielkim znaczeniu politycznym. Najwa\u017cniejsza z nich jest ostatnia, religijna. Pierwsza, z 5 marca, by\u0142a drug\u0105 rocznic\u0105 wielkiej demonstracji z 1988 roku, podczas kt\u00f3rej zastrzelono co najmniej pi\u0119\u0107 os\u00f3b<\/span>6<\/a><\/span><\/sup>, a oddzia\u0142 Ludowej Policji Zbrojnej zaatakowa\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 D\u017cokhang<\/span>7<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

W 1989 roku, w pierwsz\u0105 rocznic\u0119 tych wydarze\u0144, dosz\u0142o najpierw do niewielkiej demonstracji, w kt\u00f3rej uczestniczy\u0142o co najwy\u017cej czterdzie\u015bci os\u00f3b. Przerodzi\u0142a si\u0119 ona jednak w masowy protest i trzydniowe zamieszki, gdy p\u00f3\u0142 godziny po tym, jak demonstranci zacz\u0119li wznosi\u0107 has\u0142a niepodleg\u0142o\u015bciowe, policja otworzy\u0142a do nich ogie\u0144. Hongko\u0144ski dziennik cytowa\u0142 p\u00f3\u017aniej anonimowego chi\u0144skiego urz\u0119dnika, kt\u00f3ry twierdzi\u0142, i\u017c podczas rozruch\u00f3w policja zabi\u0142a 250 Tybeta\u0144czyk\u00f3w<\/span>8<\/a><\/span><\/sup>. Trzeciego dnia og\u0142oszono stan wojenny. Niekt\u00f3rzy obserwatorzy s\u0105 zdania, i\u017c w\u0142adze wyprowadzi\u0142y na ulice wojsko, zak\u0142adaj\u0105c, \u017ce Tybeta\u0144czycy b\u0119d\u0105 pr\u00f3bowa\u0107 uczci\u0107 rocznic\u0119 5 marca<\/span>9<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

8 marca: Wprowadzenie stanu wojennego. Druga wa\u017cna data w tym tygodniu przypada\u0142a w czwartek, 8 marca 1990 \u2013 by\u0142a to pierwsza rocznica og\u0142oszenia stanu wojennego w Lhasie. Spodziewano si\u0119, \u017ce Tybeta\u0144czycy zechc\u0105 uczci\u0107 protestem i ten dzie\u0144. Jego wag\u0119 podkre\u015bli\u0142y te\u017c same w\u0142adze, wyprowadzaj\u0105c na ulice sprz\u0119t wojskowy, jakiego nie widziano tu od lat.<\/p>\n

W paradzie wzi\u0119\u0142o udzia\u0142 ponad p\u00f3\u0142tora tysi\u0105ca uzbrojonych \u017co\u0142nierzy, pi\u0119\u0107dziesi\u0105t ci\u0119\u017car\u00f3wek, dwana\u015bcie armat polowych, pi\u0119\u0107 samochod\u00f3w pancernych i pi\u0119\u0107 wyrzutni rakietowych<\/span>10<\/a><\/span><\/sup>. W\u0142adze chi\u0144skie uzna\u0142y zapewne, \u017ce rozpocz\u0119cie drugiego roku stanu wojennego to najbardziej prawdopodobna data masowych protest\u00f3w, i postanowi\u0142y uczci\u0107 j\u0105 po swojemu. <\/span><\/p>\n

Paradoksalnie, wpad\u0142y w ten spos\u00f3b we w\u0142asne sid\u0142a. Mieszka\u0144cy Lhasy mogli tego dnia nie wyj\u015b\u0107 na ulice, ale Chi\u0144czycy ostentacyjnie podkre\u015blili to, przeciwko czemu burzyli si\u0119 Tybeta\u0144czycy: chi\u0144sk\u0105 obecno\u015b\u0107 w ich ojczy\u017anie. To w\u0142a\u015bnie ona stanowi g\u0142\u00f3wny pow\u00f3d niezadowolenia i jest przedmiotem niemal wszystkich protest\u00f3w<\/span>11<\/a><\/span><\/sup>. A armia jest najdosadniejszym uosobieniem obecno\u015bci Chi\u0144czyk\u00f3w. <\/span><\/p>\n

W\u0142adze nie wiedzia\u0142y, \u017ce mimo blokady turystycznej \u015bwiat dowie si\u0119 o tej manifestacji si\u0142y (a nawet o pojazdach, kt\u00f3re si\u0119 podczas niej zepsu\u0142y \u2013 jednej ci\u0119\u017car\u00f3wce i jednym motocyklu). Parada musia\u0142a zrobi\u0107 bardzo z\u0142e wra\u017cenie na grupce cudzoziemc\u00f3w, ale nie by\u0142 to jedyny skutek uboczny. Pokaz \u00f3w mia\u0142 mie\u0107 zapewne znaczenie symboliczne, prawdopodobnie zastraszaj\u0105ce, przy okazji wskazywa\u0142 jednak, \u017ce ci, kt\u00f3rych mia\u0142 przestraszy\u0107, stanowi\u0105 powa\u017cne zagro\u017cenie. Wyprowadzaj\u0105c na ulice 1,8 tysi\u0105ca \u017co\u0142nierzy oraz wyrzutnie rakietowe, Chi\u0144czycy skutecznie przekre\u015blali w\u0142asn\u0105 propagand\u0119, wedle kt\u00f3rej dysydenci tybeta\u0144scy byli \u201egarstk\u0105 separatyst\u00f3w\u201d. Co wi\u0119cej nigdy powa\u017cnie nie sugerowano, by \u201egarstka\u201d ta by\u0142a w jakikolwiek spos\u00f3b uzbrojona<\/span>12<\/a><\/span><\/sup>. Manifestacja si\u0142y mia\u0142a jednak jeszcze wi\u0119ksze znaczenie: potwierdza\u0142a oskar\u017cenia Tybeta\u0144czyk\u00f3w, utrzymuj\u0105cych uparcie, \u017ce chi\u0144ska obecno\u015b\u0107 jest nie tylko nielegalna, ale ma charakter operacji wojskowej na nieproporcjonalnie wielk\u0105 skal\u0119. <\/span><\/p>\n

Innymi s\u0142owy, na p\u0142aszczy\u017anie ideologii i wiarygodno\u015bci Chi\u0144czycy mogli wi\u0119cej straci\u0107 ni\u017c zyska\u0107, decyduj\u0105c si\u0119 na tak jednoznaczne uczczenie rocznicy 8 marca. Je\u015bli idzie o reakcje t\u0142umu, od naocznych \u015bwiadk\u00f3w wiemy tylko, \u017ce Tybeta\u0144czycy obserwowali parad\u0119 w milczeniu, a stoj\u0105cy z ty\u0142u starzec opu\u015bci\u0142 w d\u00f3\u0142 kciuki. Nie trudno jednak wyobrazi\u0107 sobie, \u017ce dla mieszka\u0144c\u00f3w Lhasy \u201edefilada\u201d r\u00f3wna\u0142a si\u0119 bankructwu chi\u0144skiej retoryki. Tybeta\u0144czycy i tak uznawali to zreszt\u0105 za aksjomat. Pami\u0119tam, \u017ce w 1987 roku kto\u015b powiedzia\u0142 mi w Lhasie: \u201eJak Chi\u0144czyk co\u015b m\u00f3wi, to zawsze k\u0142amie\u201d. Trzydzie\u015bci miesi\u0119cy coraz bardziej chaotycznych reakcji w\u0142adz na przetaczaj\u0105ce si\u0119 przez miasto protesty postawi\u0142o pod znakiem zapytania szczero\u015b\u0107 zapewnie\u0144 o liberalizacji. Nawet gdyby Chi\u0144czycy nie widzieli nic dwuznacznego w defiladzie z 8 marca, ludzie, kt\u00f3rych kultura opiera si\u0119 na symbolice, mogli przecie\u017c zinterpretowa\u0107 j\u0105 inaczej, ni\u017c \u017cyczy\u0142by sobie tego rz\u0105d.<\/p>\n

10 marca: Powstanie kontra reformy. Trzecia rocznica przypada\u0142a 10 marca. Upami\u0119tnia\u0142a wydarzenia z 1959 roku, kiedy to na ulice Lhasy wysz\u0142y tysi\u0105ce Tybeta\u0144czyk\u00f3w, by chroni\u0107 Dalajlam\u0119 przed gro\u017c\u0105cym mu \u2013 jak podejrzewano \u2013 uprowadzeniem przez Chi\u0144czyk\u00f3w. Protest przerodzi\u0142 si\u0119 w zbrojne powstanie i doprowadzi\u0142 do ucieczki Dalajlamy do Indii. Wojsko rozprawi\u0142o si\u0119 z powsta\u0144cami, dosz\u0142o do krwawych represji. Jak podawa\u0142o w\u00f3wczas Radio Lhasa, do ko\u0144ca roku zabito 87 tysi\u0119cy os\u00f3b<\/span>13<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

10 marca jest dat\u0105 bardzo wa\u017cn\u0105, gdy\u017c zajmuje kluczowe miejsce w obu wersjach historii. W\u0142adze chi\u0144skie \u2013 bez w\u0105tpienia pr\u00f3buj\u0105c zatrze\u0107 skojarzenia z powstaniem \u2013 uzna\u0142y ten sam dzie\u0144 za dat\u0119 wprowadzenia reform demokratycznych w Tybecie. Oczywi\u015bcie 10 marca 1959 roku nikt nie m\u00f3g\u0142 niczego wprowadzi\u0107, poniewa\u017c Lhasa by\u0142a w\u00f3wczas, ogl\u0119dnie m\u00f3wi\u0105c, sparali\u017cowana przez protesty<\/span>14<\/a><\/span><\/sup>. Niemniej jednak rz\u0105d rokrocznie pr\u00f3buje przedefiniowa\u0107 historyczne znaczenie tej rocznicy, organizuj\u0105c uroczyste wiece po\u015bwi\u0119cone sukcesom reform. <\/span><\/p>\n

10 marca 1989 roku, w trzydziest\u0105 rocznic\u0119 reform demokratycznych, partyjni dostojnicy wyg\u0142aszali przem\u00f3wienia w zachodniej cz\u0119\u015bci stolicy, podczas gdy na drugim ko\u0144cu miasta \u2013 w czterdzie\u015bci osiem godzin po wprowadzeniu stanu wojennego i dwadzie\u015bcia cztery godziny po wydaleniu wszystkich zachodnich turyst\u00f3w \u2013 armia manifestowa\u0142a si\u0142\u0119 w dzielnicy tybeta\u0144skiej<\/span>15<\/a><\/span><\/sup>. Przed D\u017cokhangiem rozlokowano pluton ci\u0119\u017car\u00f3wek z wyrzutniami typu katiusza, wycelowanymi w \u015bwi\u0105tyni\u0119<\/span>16<\/a><\/span><\/sup>. W\u0142adze zn\u00f3w symbolicznie zagospodarowa\u0142y czas i przestrze\u0144 \u2013 i znowu ci\u0119\u017car gatunkowy ich symboli m\u00f3g\u0142 przynie\u015b\u0107 wi\u0119cej strat ni\u017c zysk\u00f3w. Przede wszystkim uczyni\u0142 z D\u017cokhangu serce tybeta\u0144skich protest\u00f3w. <\/span><\/p>\n

D\u017cokhang kontra Norbulingka<\/em><\/p>\n

Cho\u0107 10 marca 1959 roku powstanie ogniskowa\u0142o si\u0119 wok\u00f3\u0142 Norbulingki, oddalonej o trzy kilometry od miasta letniej rezydencji dalajlam\u00f3w, centrum rocznicowych manifestacji w 1990 roku sta\u0142 si\u0119 D\u017cokhang. Tybeta\u0144scy dzia\u0142acze niepodleg\u0142o\u015bciowi uczynili ze\u0144, a co za tym idzie i ze starej tybeta\u0144skiej dzielnicy Lhasy, polityczn\u0105 \u201estolic\u0119\u201d kraju, organizuj\u0105c wok\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105tyni wszystkie demonstracje w ci\u0105gu ostatnich dw\u00f3ch i p\u00f3\u0142 roku. Z kolei chi\u0144skie obchody w dobie reform zawsze zwi\u0105zane by\u0142y z Norbulingk\u0105, kt\u00f3ra przy czczonej przez wiernych i pielgrzym\u00f3w Potali uchodzi\u0107 mo\u017ce za \u015bwieck\u0105 siedzib\u0119 dalajlam\u00f3w. Tu w\u0142a\u015bnie od pocz\u0105tku lat osiemdziesi\u0105tych chi\u0144scy dostojnicy organizowali oficjalne uroczysto\u015bci, obchodzili \u015bwi\u0119ta, takie jak Dzie\u0144 Nauczyciela czy folklorystyczny Szoton (\u201e\u015bwi\u0119to jogurtu\u201d), wydawali przyj\u0119cia, wyg\u0142aszali nieko\u0144cz\u0105ce si\u0119 przem\u00f3wienia na temat reform i ogl\u0105dali wyst\u0119py zespo\u0142\u00f3w ludowych. W ten spos\u00f3b centrum powstania z 1959 roku zosta\u0142o przeobra\u017cone w miejsce oficjalnych obchod\u00f3w i akceptowanych przez w\u0142adze chi\u0144skie \u015bwieckich uroczysto\u015bci tybeta\u0144skich<\/span>17<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

Nie bez znaczenia jest wi\u0119c zapewne fakt, i\u017c pierwsza z wielkich demonstracji wybuch\u0142a przed D\u017cokhangiem dok\u0142adnie w chwili otwarcia oficjalnych, \u015bwieckich obchod\u00f3w w Norbulingce. Dosz\u0142o do tego 1 pa\u017adziernika 1987 roku, w rocznic\u0119 utworzenia Chi\u0144skiej Republiki Ludowej. Podczas gdy w Norbulingce najwy\u017csi chi\u0144scy dostojnicy w Tybecie s\u0142awili w rozwlek\u0142ych przem\u00f3wieniach trzydzie\u015bci osiem lat Republiki Ludowej, trzy tysi\u0105ce Tybeta\u0144czyk\u00f3w podk\u0142ada\u0142o ogie\u0144 pod ma\u0142y komisariat obok oddalonego o trzy kilometry D\u017cokhangu.<\/p>\n

Chi\u0144skie media rozpisywa\u0142y si\u0119 p\u00f3\u017aniej o zniewadze, jak\u0105 by\u0142a demonstracja dla obchod\u00f3w w Norbulingce. Bojkot oficjalnych uroczysto\u015bci by\u0142 symbolicznym afrontem dla chi\u0144skich uczu\u0107, odrzuceniem \u015bwieckiego wizerunku, jaki tworzyli Chi\u0144czycy, przebudowuj\u0105c i tradycj\u0119, i miasto<\/span>18<\/a><\/span><\/sup>. Rok p\u00f3\u017aniej w\u0142adze podj\u0119\u0142y kroki, maj\u0105ce podkre\u015bli\u0107 wizerunek 1 pa\u017adziernika jako \u015bwieckiej, czysto chi\u0144skiej rocznicy, a nawet usi\u0142owa\u0142y \u201euprawomocni\u0107\u201d j\u0105 tybeta\u0144skimi gus\u0142ami, aby ruch niepodleg\u0142o\u015bciowy nie \u201ezaw\u0142aszczy\u0142\u201d tej daty jako symbolu narodowego, patriotycznego sprzeciwu<\/span>19<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

Wysi\u0142ki te nie mog\u0142y przecie\u017c zmieni\u0107 znaczenia, jakie nada\u0142y temu \u015bwi\u0119tu tybeta\u0144skie demonstracje z 1987 roku. Odrzucaj\u0105c uroczysto\u015bci w Norbulingce, dysydenci podkre\u015blali symboliczny status D\u017cokhangu w kulturze tybeta\u0144skiej i rol\u0119, jak\u0105 pe\u0142ni\u0142 on \u2013 przez ponad tysi\u0105c lat \u2013 przed wkroczeniem Chi\u0144czyk\u00f3w do Tybetu. Pod koniec lat osiemdziesi\u0105tych kolejne demonstracje uczyni\u0142y ze\u0144 symbol tybeta\u0144skich d\u0105\u017ce\u0144 narodowych. Cho\u0107 w 1987 roku w\u015br\u00f3d demonstrant\u00f3w przewa\u017cali ludzie \u015bwieccy, wzmocniono przy okazji element religijny w ruchu patriotycznym. \u015awi\u0105tynia, naturalny symbol aspiracji buddyjskich, zacz\u0119\u0142a w ten spos\u00f3b reprezentowa\u0107 po\u0142\u0105czenie d\u0105\u017ce\u0144 duchowych i \u015bwieckich, kt\u00f3re sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 na wsp\u00f3\u0142czesny tybeta\u0144ski nacjonalizm, odzwierciedlaj\u0105c przy tym tradycyjn\u0105 teori\u0119 pa\u0144stwa jako chos-srid zung-\u2018brel, \u201epo\u0142\u0105czenia religii i polityki\u201d.<\/p>\n

Tolerancja religijna<\/em><\/p>\n

Sami Chi\u0144czycy, zn\u00f3w by\u0107 mo\u017ce nie\u015bwiadomi si\u0142y symboli, przyczynili si\u0119 do po\u0142\u0105czenia religii i polityki w Tybecie, podkre\u015blaj\u0105c sukcesy reform okazywaniem tolerancji religijnej. W 1986 roku, podczas wa\u017cnej ceremonii w D\u017cokhangu, dali najambitniejszy pokaz reform, pozwalaj\u0105c mnichom na odbycie pierwszego od dwudziestu lat Monlamu, \u201eWielkiego \u015awi\u0119ta Modlitwy\u201d<\/span>20<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

Z uwagi na charakter religijny, uroczysto\u015b\u0107 mia\u0142a si\u0119 odby\u0107 w D\u017cokhangu, a nie w Norbulingce. W\u0142adze bardzo chcia\u0142y pokaza\u0107, \u017ce liberalizacja dotyczy r\u00f3wnie\u017c religii. Nie wiadomo, czy zdawa\u0142y sobie spraw\u0119, \u017ce tradycyjnym celem Monlamu by\u0142o udzielenie rz\u0105dowi b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwa, lub raczej duchowego poparcia, w zamian za jego opiek\u0119 nad instytucjami religijnymi<\/span>21<\/a><\/span><\/sup>. Chi\u0144czycy mogli tego nie wiedzie\u0107, ale wybieraj\u0105c tak\u0105 symbolik\u0119, podzielili los tradycyjnego, nieistniej\u0105cego ju\u017c rz\u0105du Tybetu, kt\u00f3ry na czas trwania rytua\u0142u oddawa\u0142 w\u0142adz\u0119 \u015bwieck\u0105 mnichom. <\/span><\/p>\n

W 1988 roku rz\u0105d Chin musia\u0142 zezwoli\u0107 na Monlam, by pokaza\u0107 \u015bwiatu, \u017ce demonstracje nie zachwia\u0142y polityk\u0105 liberalizacji w Tybecie. W przeciwie\u0144stwie do \u015bwieckich uroczysto\u015bci w Norbulingce, w\u0142adze nie mog\u0142y same poprowadzi\u0107 Monlamu: musia\u0142y zabiega\u0107 o wsp\u00f3\u0142prac\u0119 \u2013 chcia\u0142oby si\u0119 powiedzie\u0107, tradycyjne b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo i aprobat\u0119 \u2013 mnich\u00f3w. Jednak setki duchownych og\u0142osi\u0142y, \u017ce nie wezm\u0105 udzia\u0142u w Monlamie w 1988 roku na znak protestu przeciwko aresztowaniu dysydent\u00f3w po pa\u017adziernikowych manifestacjach. Dzi\u0119ki interwencji Panczenlamy zwolniono 95 demonstrant\u00f3w aresztowanych w 1987 roku<\/span>22<\/a><\/span><\/sup>. By\u0142a to jednak kropla w morzu i wielu mnich\u00f3w odm\u00f3wi\u0142o udzia\u0142u w uroczysto\u015bciach. Dyskusje z urz\u0119dnikami, kt\u00f3rzy pr\u00f3bowali wyperswadowa\u0107 im bojkot, doprowadzi\u0142y do kolejnych aresztowa\u0144<\/span>23<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

Z pomoc\u0105 Panczenlamy zdo\u0142ano sk\u0142oni\u0107 po\u0142ow\u0119 mnich\u00f3w do odbycia uroczysto\u015bci, ale 5 marca, ostatniego dnia \u015bwi\u0119ta, dosz\u0142o do wspomnianej wielkiej demonstracji. Podczas protestu policja zaatakowa\u0142a D\u017cokhang, w kt\u00f3rym zabarykadowa\u0142o si\u0119 oko\u0142o czterystu mnich\u00f3w. Nie by\u0142o to najm\u0105drzejsze posuni\u0119cie w\u0142adz, kt\u00f3re g\u0142osi\u0142y has\u0142a tolerancji religijnej.<\/p>\n

Czwarta rocznica: Monlam<\/em><\/p>\n

Ostatni\u0105 z czterech rocznic, jakie przypada\u0142y w drugim tygodniu marca, by\u0142 Monlam, wa\u017cniejszy i bardziej znacz\u0105cy od poprzednich. Wszystkie omawiane wcze\u015bniej upami\u0119tnia\u0142y wydarzenia, do kt\u00f3rych dosz\u0142o dlatego, \u017ce odbywa\u0142 si\u0119 \u2013 lub mia\u0142 odby\u0107 \u2013 Monlam. Jego znaczenie nie ko\u0144czy si\u0119 jednak na okoliczno\u015bciach. Jako cz\u0119\u015b\u0107 zamierzch\u0142ej, przedchi\u0144skiej historii, uosabia tradycyjne tybeta\u0144skie relacje mi\u0119dzy ko\u015bcio\u0142em a pa\u0144stwem; wype\u0142nia go moc, kt\u00f3ra utrudnia Chi\u0144czykom manipulowanie jego charakterem i kszta\u0142tem<\/span>24<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

Monlam jako rocznica r\u00f3\u017cni si\u0119 od innych dni, upami\u0119tnianych przez Tybeta\u0144czyk\u00f3w demonstracjami. Wol\u0105 go uczci\u0107 odmow\u0105 uczestniczenia<\/span>25<\/a><\/span><\/sup> \u2013 co daje im przewag\u0119 i stawia w trudnej sytuacji pa\u0144stwo chi\u0144skie. Sprawa ma jednak drugie dno. Jak ju\u017c wspominali\u015bmy, fala demonstracji \u2013 co najmniej trzydzie\u015bci od 1987 do marca 1990 roku \u2013 uczyni\u0142a z placu przed D\u017cokhangiem centrum protest\u00f3w politycznych w Tybecie. Odmowa udzia\u0142u w ceremonii w 1988 roku przenios\u0142a debat\u0119 do wn\u0119trza \u015bwi\u0105tyni. <\/span><\/p>\n

Uczestnicy Monlamu z 1988 roku poczekali z demonstracj\u0105 na zako\u0144czenie religijnych rytua\u0142\u00f3w \u2013 wprowadzenie do \u015bwi\u0105tyni wielkiego pos\u0105gu Buddy Majtrei. Zaczyna si\u0119 w\u00f3wczas \u015bwiecki epilog uroczysto\u015bci: tradycyjne zawody w podnoszeniu ci\u0119\u017car\u00f3w, kt\u00f3re obserwuj\u0105 najwy\u017csi dygnitarze. Dok\u0142adnie w tym momencie \u2013 o godz. 9.47 \u2013 mnisi zacz\u0119li wzywa\u0107 siedz\u0105cych na podium dostojnik\u00f3w do politycznych ust\u0119pstw, a przede wszystkim domaga\u0107 si\u0119 wypuszczenia z wi\u0119zie\u0144 wszystkich duchownych. Oficjalni go\u015bcie opu\u015bcili podium, a mnisi zacz\u0119li wznosi\u0107 has\u0142a niepodleg\u0142o\u015bciowe. Trzykrotnie okr\u0105\u017cyli \u015bwi\u0105tyni\u0119 \u2013 dok\u0142adnie tak samo, jak uczestnicy wszystkich poprzednich demonstracji.<\/p>\n

Potem jednak zrobili co\u015b, czego nie uczyni\u0142 nikt inny: wr\u00f3cili do \u015bwi\u0105tyni, zamykaj\u0105c za sob\u0105 jej pot\u0119\u017cne drewniane wrota. Mnisi podkre\u015blali pierwsze\u0144stwo, przewag\u0119 duchowego nad \u015bwieckim, blokuj\u0105c oficjaln\u0105, pa\u0144stwow\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 uroczysto\u015bci \u2013 kt\u00f3ra powinna rozpocz\u0105\u0107 si\u0119 po zako\u0144czeniu religijnych rytua\u0142\u00f3w \u2013 p\u00f3ki w\u0142adza nie odpowie na ich \u017c\u0105dania. Wydaje si\u0119, \u017ce od wiek\u00f3w takie w\u0142a\u015bnie by\u0142o polityczne znaczenie Monlamu.<\/p>\n

Zamykaj\u0105c bram\u0119, mnisi zyskali, zapewne przez przypadek, bardziej no\u015bny symbol ni\u017c zwyk\u0142e zatrza\u015bni\u0119cie drzwi do serca duchowego \u015bwiata Tybetu przed nosem chi\u0144skiego pa\u0144stwa. Stoj\u0105cy na podium dygnitarze, wyra\u017anie zdenerwowani i wzburzeni zak\u0142\u00f3ceniem porannych zawod\u00f3w atletycznych, z jakiego\u015b powodu nie wycofali si\u0119 do swoich samochod\u00f3w i oddalonych o kilometr urz\u0119d\u00f3w, lecz skierowali prosto do sanktuarium D\u017cokhangu. Kiedy mnisi zamkn\u0119li za sob\u0105 bram\u0119 \u015bwi\u0105tyni, uwi\u0119zili w jej wn\u0119trzu kilkunastu najwy\u017cszych dostojnik\u00f3w w Tybecie.<\/p>\n

Jeszcze bardziej ironiczny jest fakt, \u017ce dygnitarze szukali schronienia w salach, kt\u00f3re rok wcze\u015bniej pa\u0144stwo zabra\u0142o ko\u015bcio\u0142owi na pomieszczenia dla \u201egrupy roboczej\u201d (las-don ru-khag), zespo\u0142u urz\u0119dnik\u00f3w pa\u0144stwowych, maj\u0105cych prowadzi\u0107 reedukacj\u0119 polityczn\u0105 i monitorowa\u0107 pogl\u0105dy mnich\u00f3w. Mo\u017ce w\u0142adza, uciekaj\u0105c tu, a nie do w\u0142asnych biur, chcia\u0142a podkre\u015bli\u0107 swoje prawo do tego skrawka \u015bwi\u0105tyni?<\/p>\n

Tak czy owak, 5 marca 1988 roku, o wp\u00f3\u0142 do jedenastej, pa\u0144stwo chi\u0144skie straci\u0142o najwy\u017cszych przedstawicieli \u201ew terenie\u201d, uwi\u0119zionych w celach \u015bwi\u0105tyni, kt\u00f3rej nie mogli opu\u015bci\u0107 ani, tym bardziej, kontrolowa\u0107. Trudno o pot\u0119\u017cniejszy symbol polityczny. Od czasu chi\u0144skiego najazdu na Tybet przed czterdziestu laty przewaga w\u0142adzy duchowej nad \u015bwieck\u0105 nigdy chyba nie by\u0142a tak namacalna, jak w owej chwili.<\/p>\n

Dwie godziny p\u00f3\u017aniej bram\u0119 musia\u0142a szturmowa\u0107 Ludowa Policja Zbrojna. Wcze\u015bniej jednak policjanci wspi\u0119li si\u0119 po stra\u017cackich drabinach do okien pokoi grupy roboczej. Wszystko to wygl\u0105da\u0142o jak \u015bredniowieczny atak na zamek. Jedno nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci: kiedy na scenie pojawi\u0142a si\u0119 LPZ, nie dzia\u0142a\u0142a w samoobronie, lecz odbiera\u0142a tybeta\u0144skiemu klerowi fizyczn\u0105 kontrol\u0119 nad miejscem, kt\u00f3re na chwil\u0119 sta\u0142o si\u0119 tym, czym by\u0142o przez wieki podczas kolejnych Monlam\u00f3w: centrum politycznego \u017cycia Tybetu. Mo\u017cna by powiedzie\u0107, \u017ce Chi\u0144czycy zostali zmuszeni do odegrania na ma\u0142ej, lecz bardzo eksponowanej scenie miniaturowego aktu inwazji na Tybet. Tym razem jednak nie robili tego po to, \u017ceby narzuci\u0107 sw\u0105 w\u0142adz\u0119 s\u0105siadowi, lecz by uwolni\u0107 w\u0142asnych, bezradnych przyw\u00f3dc\u00f3w, zdanych na \u0142ask\u0119 i nie\u0142ask\u0119 Tybeta\u0144czyk\u00f3w<\/span>26<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

Monlam 1990: Koniec tolerancji religijnej<\/em><\/p>\n

Monlam z 1990 roku by\u0142 inny. Nie dosz\u0142o do \u017cadnych manifestacji. Przypomina\u0142 jednak cie\u0144 jak\u017ce r\u00f3\u017cnych \u2013 chi\u0144skich \u2013 demonstracji, kt\u00f3re tego roku wyznacza\u0142y daty 5, 8 i 10 marca. Poza doniesieniami o prote\u015bcie grupki mniszek (11 marca) \u2013 o kt\u00f3rym mamy bardzo ma\u0142o niepotwierdzonych informacji \u2013 jedynymi manifestacjami tego marca by\u0142y demonstracje si\u0142y chi\u0144skiej armii. Jak ju\u017c wspominali\u015bmy, Chi\u0144czycy wchodzili w ten spos\u00f3b w gr\u0119 Tybeta\u0144czyk\u00f3w, potwierdzaj\u0105c centralne miejsce D\u017cokhangu w \u017cyciu politycznym kraju. Wyprowadzaj\u0105c przed D\u017cokhang czo\u0142gi i wojsko, mieli przecie\u017c strzec lub zagra\u017ca\u0107 tybeta\u0144skiej \u015bwi\u0105tyni, a nie broni\u0107 budynk\u00f3w rz\u0105dowych, kt\u00f3re powinny by\u0107 siedzib\u0105 w\u0142adzy. Nawet Norbulingka, g\u0142\u00f3wna scena polityki symbolicznej w stylu chi\u0144skim, nie zagrozi\u0142a pozycji D\u017cokhangu<\/span>27<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

Chi\u0144ska polityka w Tybecie pe\u0142na jest takich anomalii. Najbardziej ironiczny wydaje si\u0119 fakt, \u017ce patrolom Armii Ludowo-Wyzwole\u0144czej i LPZ rozkazano obchodzi\u0107 D\u017cokhang w kierunku przeciwnym do ruchu wskaz\u00f3wek zegara. Nie maj\u0105 chyba wyboru: gdyby maszerowa\u0142y inaczej, do\u0142\u0105czy\u0142yby do rzeki tybeta\u0144skich pielgrzym\u00f3w, kt\u00f3rzy w ten spos\u00f3b okazuj\u0105 szacunek i cze\u015b\u0107 buddom ze \u015bwi\u0105tyni.<\/p>\n

Je\u015bli idzie o symbolik\u0119 Monlamu w 1990 roku, dla w\u0142adz najwa\u017cniejsze by\u0142o z pewno\u015bci\u0105 pytanie, czy organizowa\u0107 uroczysto\u015bci czy te\u017c nie. W ko\u0144cu postanowi\u0142y je odwo\u0142a\u0107. Poszczeg\u00f3lnym klasztorom zezwolono na odprawienie stosownych rytua\u0142\u00f3w, zrezygnowano jednak z wielkich publicznych obchod\u00f3w. Rz\u0105d i tak zreszt\u0105 musia\u0142 przegra\u0107 t\u0119 batali\u0119. Odwo\u0142uj\u0105c uroczysto\u015bci, symbolicznie zrezygnowa\u0142 z najwa\u017cniejszego dla\u0144 sloganu o tolerancji dla praktyk religijnych w Tybecie<\/span>28<\/a><\/span><\/sup>. Publiczne uroczysto\u015bci odwo\u0142ano co prawda i w 1989 roku, ale symboliczne znaczenie tego zakazu przy\u0107mi\u0142y o wiele wa\u017cniejsze, trzydniowe demonstracje Tybeta\u0144czyk\u00f3w i og\u0142oszenie stanu wojennego. Zrezygnowanie ze \u015bwi\u0119ta w 1990 roku oznacza\u0142o, \u017ce nawet wyprowadziwszy na ulice armi\u0119, Chi\u0144czycy nie s\u0105 w stanie praktycznie potwierdzi\u0107 retoryki tolerancji religijnej. <\/span><\/p>\n

Ograniczanie praktyk religijnych \u2013 campa i ja\u0142owiec<\/em><\/p>\n

Na kilka tygodni przed marcem 1990 roku musia\u0142o doj\u015b\u0107 do zasadniczych zmian w chi\u0144skiej polityce wobec religii. Wcze\u015bniej w\u0142adze da\u0142y si\u0119 wpl\u0105ta\u0107 w gr\u0119 symbolami buddyjskimi takimi jak Monlam, co mog\u0142o prowadzi\u0107 do protest\u00f3w, teraz jednak zacz\u0119\u0142y otwarcie ingerowa\u0107 w praktyki religijne i formalnie zakazywa\u0107 niekt\u00f3rych rytua\u0142\u00f3w. By\u0142 to powa\u017cny krok wstecz \u2013 nawet podczas kampanii przeciwko \u201eczterem z\u0142ym\u201d z sierpnia 1989 roku, podczas kt\u00f3rej zakazano pewnych \u201ezabobon\u00f3w\u201d, z tego co wiemy, rz\u0105d nie pr\u00f3bowa\u0142 ogranicza\u0107 praktyk religijnych w Tybecie (przypomnijmy, \u017ce s\u0142owo \u201epraktyki\u201d nie obejmuje tu nauczania). Wydaje si\u0119, \u017ce od marca 1989 roku obowi\u0105zywa\u0142 nieformalny zakaz przyjmowania nowych mnich\u00f3w; w niekt\u00f3rych regionach wstrzymano te\u017c odbudow\u0119 klasztor\u00f3w, zniszczonych przez Chi\u0144czyk\u00f3w przed 1979 rokiem. Do kulminacji tych utrudnie\u0144 dosz\u0142o pod koniec 1989 roku, kiedy to og\u0142oszono formalne zakazy dotycz\u0105ce praktyk duchowych.<\/p>\n

Chi\u0144scy przyw\u00f3dcy uznawali i nadal uwa\u017caj\u0105 religi\u0119 za centralny element \u201ekwestii Tybetu\u201d<\/span>29<\/a><\/span><\/sup>. Zhao Ziyang, \u00f3wczesny sekretarz generalny KPCh, zapewne pod wp\u0142ywem Panczenlamy, s\u0105dzi\u0142, \u017ce najwa\u017cniejszym problemem w Tybecie jest religia i \u017ce jej represjonowanie wzbudzi zaciek\u0142\u0105 wrogo\u015b\u0107 Tybeta\u0144czyk\u00f3w. Wracaj\u0105c do polityki restrykcji, Chi\u0144czycy nara\u017cali na szwank ca\u0142\u0105 reformatorsk\u0105 retoryk\u0119. Represje, jakimi odpowiedziano na demonstracje z 1987 roku, by\u0142y dla rz\u0105du wy\u0142\u0105cznie \u015brodkiem bezpiecze\u0144stwa. Dla Chi\u0144czyk\u00f3w w \u017cadnym razie nie oznacza\u0142y odej\u015bcia ani tym bardziej rezygnacji z polityki liberalizacji, cho\u0107 z pewno\u015bci\u0105 tak odebra\u0142o to wielu zachodnich obserwator\u00f3w. Niewielkie z pozoru restrykcje, jakim pr\u00f3bowano podda\u0107 ludowe praktyki religijne w 1989 roku, stanowi\u0142y znacznie wi\u0119ksze zagro\u017cenie dla wiarygodno\u015bci chi\u0144skiej retoryki politycznej ni\u017c kampania aresztowa\u0144, tortur a nawet egzekucji w trybie dora\u017anym, kt\u00f3rym od dw\u00f3ch lat poddawano tybeta\u0144skich dysydent\u00f3w. <\/span><\/p>\n

Zakazy, jakie pojawi\u0142y si\u0119 w ci\u0105gu tych kilku tygodni, dotyczy\u0142y wsp\u00f3lnego palenia ga\u0142\u0119zi ja\u0142owca (bsangs-gsol) oraz lhagjal (lha-rgyal), tradycyjnej praktyki, polegaj\u0105cej na rzucaniu w powietrze gar\u015bci campy (rtsam-pa) czyli pra\u017conej m\u0105ki j\u0119czmiennej. Wprowadzaj\u0105c owe ograniczenia, w\u0142adze zn\u00f3w wpada\u0142y w pu\u0142apk\u0119 zastawion\u0105 przez Tybeta\u0144czyk\u00f3w. Poniewa\u017c rz\u0105dy wojska uniemo\u017cliwia\u0142y przeprowadzenie normalnej demonstracji politycznej, tradycje religijne, z regu\u0142y przesycone i duchowo\u015bci\u0105, i patriotyzmem, zacz\u0119\u0142y nabiera\u0107 symboliki coraz bardziej politycznej. To prosta konsekwencja problemu Dalajlamy \u2013 a wi\u0119c tybeta\u0144skiej syntezy ko\u015bcio\u0142a i pa\u0144stwa \u2013 przed kt\u00f3rym stoi rz\u0105d Chin. \u201eWiara w Dalajlam\u0119 i opowiadanie si\u0119 za niepodleg\u0142o\u015bci\u0105 Tybetu \u2013 to dwie diametralnie r\u00f3\u017cne sprawy\u201d, powiedzia\u0142 pewien dostojnik w 1988 roku, chyba bardziej z nadziej\u0105 ni\u017c z przekonaniem<\/span>30<\/a><\/span><\/sup>. Kwestie te s\u0105 ze sob\u0105 tak powi\u0105zane, \u017ce w\u0142adze chi\u0144skie maj\u0105 powa\u017cny problem z okazywaniem tolerancji religii bez tolerowania \u2013 czy, w pewnym sensie, uznania \u2013 koncepcji pa\u0144stwa tybeta\u0144skiego. <\/span><\/p>\n

W\u0142adze poczu\u0142y si\u0119 zmuszone do zakazania rytua\u0142u lhagjal<\/span> 10 pa\u017adziernika 1989 roku, kiedy to chi\u0144skie wojsko i policja przez dziesi\u0119\u0107 godzin obserwowa\u0142y t\u0142um tysi\u0105ca Tybeta\u0144czyk\u00f3w, spaceruj\u0105cych wok\u00f3\u0142 D\u017cokhangu i obrzucaj\u0105cych si\u0119 nawzajem camp\u0105. Na nakr\u0119conym w\u00f3wczas filmie wideo wida\u0107 zmieszanych, lecz spokojnych oficer\u00f3w i \u017co\u0142nierzy, przygl\u0105daj\u0105cych si\u0119 temu niecodziennemu, acz pogodnemu \u015bwi\u0119tu.<\/p>\n

Dopiero o si\u00f3dmej wieczorem, gdy mieszka\u0144cy Lhasy, kt\u00f3rym sko\u0144czy\u0142y si\u0119 ju\u017c zapasy m\u0105ki, zacz\u0119li pali\u0107 ogromne ilo\u015bci ga\u0142\u0119zi ja\u0142owca, Chi\u0144czycy zrozumieli znaczenie tego, na co patrzyli. Oczywi\u015bcie domy\u015blali si\u0119, \u017ce maj\u0105 do czynienia z jak\u0105\u015b uroczysto\u015bci\u0105 religijn\u0105, kt\u00f3re wtedy chcieli jeszcze tolerowa\u0107. Tybeta\u0144czycy \u015bwi\u0119towali jednak otwarcie \u2013 cho\u0107 bez s\u0142owa \u2013 zupe\u0142nie now\u0105 rocznic\u0119: przyznanie Pokojowej Nagrody Nobla Dalajlamie.<\/p>\n

W\u0142adze musia\u0142y czu\u0107 si\u0119 upokorzone, \u017ce ich znajomo\u015b\u0107 tybeta\u0144skich rytua\u0142\u00f3w okaza\u0142a si\u0119 tak powierzchowna, i\u017c nie zdawa\u0142y sobie sprawy ze szczeg\u00f3lnego zwi\u0105zku mi\u0119dzy osob\u0105 Dalajlamy a rytua\u0142em lhagjal. Nast\u0119pnego dnia do wszystkich biur i zak\u0142ad\u00f3w pracy w Lhasie wys\u0142ano urz\u0119dnik\u00f3w, kt\u00f3rzy rozpocz\u0119li minikampani\u0119 przeciwko rzucaniu campy i paleniu ja\u0142owca. Tybeta\u0144czycy reagowali na zaanga\u017cowanie policji i kadr szyderstwami. \u201eGodzinami obrzucali\u015bmy camp\u0105 siebie, policjant\u00f3w i \u017co\u0142nierzy, zanim zorientowali si\u0119, co jest grane \u2013 powiedzia\u0142a p\u00f3\u017aniej tury\u015bcie m\u0142oda kobieta. \u2013 A potem AL-W rewidowa\u0142a ludzi, szukaj\u0105c woreczk\u00f3w z camp\u0105 i usmarowanych m\u0105k\u0105 palc\u00f3w\u201d<\/span>31<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

Funkcjonariusze wyg\u0142aszali przem\u00f3wienia i przepytywali wszystkich obecnych, czy oni sami lub kto\u015b, kogo znaj\u0105, rzuca\u0142 wczoraj camp\u0119. Z wiarygodnych raport\u00f3w wynika, \u017ce aresztowano wiele os\u00f3b<\/span>32<\/a><\/span><\/sup>. W grudniu rz\u0105d wyda\u0142 rozporz\u0105dzenie, delegalizuj\u0105ce i rzucanie campy, i zbiorowe palenie ja\u0142owca. Sta\u0142y si\u0119 one przest\u0119pstwami politycznymi. W tym samym miesi\u0105cu na zebraniach dzielnicowych informowano, \u017ce za ciskanie camp\u0105 gro\u017c\u0105 trzy lata wi\u0119zienia<\/span>33<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

Wszystko to mia\u0142o znacznie powa\u017cniejsze konsekwencje, ni\u017c to si\u0119 mog\u0142o pocz\u0105tkowo wydawa\u0107. Ofiarowanie kadzid\u0142a jest jedn\u0105 z najwa\u017cniejszych praktyk buddyjskich w Tybecie, a nie powierzchownym dodatkiem do rytua\u0142u. Lhagjal<\/span> nie ma takiego znaczenia i wywodzi si\u0119 zapewne z tradycji przedbuddyjskich, pozostaje jednak praktyk\u0105 religijn\u0105: jego nazwa oznacza \u201eofiar\u0119 dla b\u00f3stw\u201d, kt\u00f3ra ma zapewni\u0107 szcz\u0119\u015bcie honorowanej w ten spos\u00f3b osobie \u2013 w tym przypadku, Dalajlamie.<\/p>\n

Sami Tybeta\u0144czycy, pr\u00f3buj\u0105c informowa\u0107 \u015bwiat o tym, co zasz\u0142o, koncentrowali si\u0119 raczej na zakazie rzucania campy, a nie palenia ja\u0142owca. By\u0107 mo\u017ce dlatego, \u017ce campa jest ich narodow\u0105 potraw\u0105 i ma ogromne znaczenie symboliczne, gdy\u017c Chi\u0144czycy w og\u00f3le jej nie jedz\u0105. A mo\u017ce przez to, \u017ce sta\u0142a si\u0119 najwa\u017cniejszym chyba symbolem tybeta\u0144skiej to\u017csamo\u015bci, czym\u015b specyficznie narodowym. Dziewczynka, kt\u00f3ra uciek\u0142a do Indii pod koniec 1989 roku, m\u00f3wi\u0142a, \u017ce podczas przes\u0142uchania po manifestacji z 5 marca 1988 \u015bledczy bez ko\u0144ca pytali j\u0105, kto kaza\u0142 jej przy\u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 do demonstracji. Powiedzia\u0142a im, \u017ce us\u0142ysza\u0142a z ulicy okrzyk, wzywaj\u0105cy \u201ewszystkich jedz\u0105cych camp\u0119 Tybeta\u0144czyk\u00f3w\u201d i, jako jedz\u0105ca camp\u0119 Tybetanka, do\u0142\u0105czy\u0142a do t\u0142umu. Okre\u015blenie \u201ejedz\u0105cy camp\u0119\u201d ma wi\u0119c odr\u00f3\u017cnia\u0107 ludzi wiernych narodowej tradycji od \u201eschi\u0144szczonych\u201d. W innych relacjach oznacza po prostu Tybeta\u0144czyk\u00f3w jako nar\u00f3d. Zakazuj\u0105c lhagjal<\/span>u, Chi\u0144czycy wzmocnili wi\u0119c to\u017csamo\u015b\u0107 tybeta\u0144skiej opozycji, zamiast j\u0105 os\u0142abi\u0107.<\/p>\n

Podsumowanie<\/em><\/p>\n

Wydaje si\u0119, \u017ce w\u0142adze chi\u0144skie da\u0142y si\u0119 wci\u0105gn\u0105\u0107 w walk\u0119 na symbole, w kt\u00f3rej ci\u0105gle s\u0105 w defensywie. Cho\u0107 partia zawsze stawia\u0142a na pisanie na nowo historii i zrobi\u0142a z tego g\u0142\u00f3wn\u0105 strategi\u0119, chi\u0144scy funkcjonariusze nie potrafi\u0105 ogarn\u0105\u0107 dziejowych kontekst\u00f3w przywo\u0142ywanych przez Tybeta\u0144czyk\u00f3w podczas rocznic historycznych i religijnych.<\/p>\n

Chi\u0144ska polityka tolerancji wobec religii zacz\u0119\u0142a si\u0119 rozmywa\u0107, gdy w\u0142adze pogubi\u0142y si\u0119 mi\u0119dzy narodowymi a polityczno-religijnymi symbolami, wykorzystywanymi przez ruch niepodleg\u0142o\u015bciowy. Retoryka tolerancji straci\u0142a jeszcze bardziej na znaczeniu w marcu oraz kwietniu 1990 roku, kiedy wydalono z klasztor\u00f3w mniszki i mnich\u00f3w, podejrzewanych o sympatie niepodleg\u0142o\u015bciowe. W tym okresie obj\u0119to te\u017c zakazem wszystkie wa\u017cniejsze ceremonie religijne poza tymi, na kt\u00f3re wydano specjalne zezwolenia.<\/p>\n

Nie oznacza to ca\u0142kowitego odej\u015bcia od polityki pewnej tolerancji wobec religii, lecz zacie\u015bnianie nad ni\u0105 biurokratycznej kontroli \u2013 do kt\u00f3rej pa\u0144stwo zawsze dawa\u0142o sobie prawo, cho\u0107 czasem nie chcia\u0142o ze\u0144 korzysta\u0107<\/span>34<\/a><\/span><\/sup>. Niemniej wyra\u017anie widoczny jest ju\u017c trend: pa\u0144stwo chi\u0144skie czuje si\u0119 zmuszone do dokonania rewizji delikatnej, lecz niezwykle wa\u017cnej kwestii tolerancji religijnej w Tybecie. To, co do tej pory by\u0142o ideologicznie rozwi\u0105zywalnym problemem bezpiecze\u0144stwa i kontroli nad politycznymi protestami, w 1989 roku sta\u0142o si\u0119 wyzwaniem dla g\u0142oszonej przez Pekin tezy o akceptacji dla religijnej oraz narodowej, czy raczej etnicznej, to\u017csamo\u015bci. Tybeta\u0144czycy wprowadzili Chiny na scen\u0119 pe\u0142n\u0105 symbolicznych odniesie\u0144, na kt\u00f3rej chi\u0144ska liberalizacja by\u0142a krok po kroku odzierana z warto\u015bci, staj\u0105c si\u0119 powoli wy\u0142\u0105cznie retoryk\u0105. <\/span><\/p>\n

Jak ju\u017c wspominali\u015bmy, wyprowadzenie czo\u0142g\u00f3w przed D\u017cokhang w marcu 1990 roku wyznacza\u0142o symboliczny koniec ery liberalizacji, kt\u00f3ra rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 dziesi\u0119\u0107 lat wcze\u015bniej. Wydarzenie to doskonale ilustruje bogactwo kontekst\u00f3w sceny, na kt\u00f3rej rozgrywa si\u0119 ca\u0142a batalia. Czo\u0142gi wjecha\u0142y do stolicy, gdy ko\u0144czy\u0142y si\u0119 obchody tybeta\u0144skiego Nowego Roku, kt\u00f3rych punktem kulminacyjnym jest Monlam. W pewnym sensie w\u0142adze uczci\u0142y w ten spos\u00f3b rocznic\u0119. O ironio, wedle tybeta\u0144skiego kalendarza w tygodniu tym rozpoczyna\u0142 si\u0119 rok \u017belaznego Konia. Ciekawe ilu ludzi zobaczy\u0142o w chi\u0144skim czo\u0142gu zapowiadane przez astrolog\u00f3w zwierz\u0119. W\u0142adze okaza\u0142y si\u0119 raz jeszcze bardziej wi\u0119\u017aniem ni\u017c panem logiki, le\u017c\u0105cej u pod\u0142o\u017ca politycznego konfliktu w Tybecie.<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

Robert Barnett \u2013 za\u0142o\u017cyciel nieistniej\u0105cego ju\u017c Tibet Information Network i pierwszy dyrektor katedry studi\u00f3w nad wsp\u00f3\u0142czesnym Tybetem Uniwersytetu Columbia \u2013 wsp\u00f3\u0142pracuje ze School of Oriental and African Studies w Londynie<\/em>.<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

\n

1<\/a> \u201eSoldiers stand by for Tibet protests\u201d, <\/span>Guardian<\/i><\/span>, Londyn, 5 marca 1990; \u201eTibet: Chinese Tanks take over Lhasa City Centre\u201d, Tibet Information Network (TIN) News Update, Londyn, 4 marca 1990. <\/span>Pekin wykpi\u0142 te doniesienia, ale nie zaprzeczy\u0142 im wprost. Nong Deyi, rzecznik peki\u0144skiego biura Rz\u0105du Ludowego Tybeta\u0144skiego Regionu Autonomicznego, powiedzia\u0142 reporterom z Hongkongu, \u017ce \u201ew marcu zesz\u0142ego roku [wprowadzaj\u0105c stan wojenny] rz\u0105d Chiny \u015bci\u0105gn\u0105\u0142 do Lhasy wystarczaj\u0105co du\u017co \u017co\u0142nierzy, \u017ceby nie musie\u0107 wysy\u0142a\u0107 do miasta czo\u0142g\u00f3w\u201d. Ren Yinong, rzecznik Komisji ds. Mniejszo\u015bci, doda\u0142, \u017ce \u201epo og\u0142oszeniu stanu wojennego przywr\u00f3cono w mie\u015bcie spok\u00f3j. Dlaczego Lhas\u0119 mia\u0142yby wi\u0119c patrolowa\u0107 czo\u0142gi czy transportery opancerzone?\u201d. Powiedzia\u0142 te\u017c jednak, i\u017c \u201ezagraniczni separaty\u015bci\u201d nadal \u201epod\u017cegaj\u0105 do antychi\u0144skich wyst\u0105pie\u0144 w r\u00f3\u017cnych regionach kraju\u201d i \u017ce \u201enie poniechali swoich knowa\u0144\u201d, Hong Kong Standard<\/i>, 6 marca 1990.<\/p>\n<\/div>\n

\n

2<\/a> Por. <\/span>100 Questions about Tibet<\/i><\/span>, Beijing Review Publications, Pekin 1989, s. 34. <\/span>Yang Zhongmei t\u0142umaczy nazw\u0119 grupy jako \u201eSeminarium Robocze w Sprawie Tybetu\u201d i informuje, \u017ce jej raport zosta\u0142 zaaprobowany przez Komitet Centralny partii 7 kwietnia 1990 roku. Yang Zhongmei: Hu Yaobang<\/i>, Armonk, NY 1988, s. 142.<\/p>\n<\/div>\n

\n

3<\/a> W poufnym dokumencie cytuje si\u0119 Hu, kt\u00f3ry mia\u0142 powiedzie\u0107, \u017ce \u201enie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, i\u017c blizny, jakie zostawi\u0142y na spo\u0142ecze\u0144stwie wieki feudalnego niewolnictwa, s\u0105 bardzo g\u0142\u0119bokie i nie da si\u0119 ich usun\u0105\u0107 jednego dnia. Na wiele rzeczy, kt\u00f3re wynikaj\u0105 z historii, trzeba czasu\u201d, Baokan Wenzhai <\/i>(\u201eWycinki prasowe\u201d), Pekin, 8 maja 1984; cyt. za Yang, op. cit.<\/i> s. 196.<\/p>\n<\/div>\n

\n

4<\/a> Yang, <\/span>op. cit.<\/i><\/span> s. 143.<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

5<\/a> Por. G.E. Clarke: <\/span>China\u2019s Reforms of Tibet and their Effects on Pastoralism<\/i><\/span>, discussion paper 237, Institute of Development Studies, Uniwersytet Sussex, listopad 1987. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

6<\/a> W kwietniu 1988 roku Panczenlama powiedzia\u0142 w wywiadzie telewizyjnym, \u017ce podczas zamieszek, pr\u00f3cz ofiar w\u015br\u00f3d funkcjonariuszy si\u0142 bezpiecze\u0144stwa, zgin\u0119\u0142o pi\u0119\u0107 os\u00f3b. \u201eNPC Deputies Ngapoi, Banqen Meet Press\u201d, Foreign Broadcast Information Service (FBIS) CHI-88-064, 4 kwietnia 1988, cyt. za Asia Watch: <\/span>Evading Scrutiny<\/i><\/span>, lipiec 1988, s. 20. <\/span>Niekt\u00f3rzy zachodni dziennikarze podaj\u0105 znacznie wi\u0119ksze liczby; por. Jonathan Mirsky: \u201eRevealed: Temple Massacre of Tibetan Monks\u201d, The Observer<\/i>, Londyn, 8 maja 1988.<\/p>\n<\/div>\n

\n

7<\/a> Film wideo z tych protest\u00f3w, nakr\u0119cony przez chi\u0144skich funkcjonariuszy i przeznaczony do u\u017cytku wewn\u0119trznego, zosta\u0142 przekazany TIN w styczniu 1989 roku. Wida\u0107 na nim atak na \u015bwi\u0105tyni\u0119, ale nie strzelanin\u0119. Te sceny musia\u0142y zosta\u0107 wyci\u0119te.<\/p>\n<\/div>\n

\n

8<\/a> Ta liczba pojawia si\u0119 w artykule opublikowanym w Cheng Ming<\/i>, Hongkong, 1 maja 1989. Zachodni dziennikarze, kt\u00f3rzy przebywali w Lhasie, gdy rozpoczyna\u0142y si\u0119 protesty, szacuj\u0105 liczb\u0119 ofiar na 75 \u2013 150.<\/p>\n<\/div>\n

\n

9<\/a> Por. <\/span>Martial Law in Lhasa \u2013 A Premeditated Plan?<\/i><\/span>, TIN, Londyn, 7 sierpnia 1989. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

10<\/a> \u201eChinese Show of Force Chills Tibet\u201d, relacja \u015bwiadka, <\/span>Guardian<\/i><\/span>, Londyn, 9 marca 1990, s. 24. <\/span>Parada odby\u0142a si\u0119 na Dekji Szar Lam (chi\u0144. Beijing Donglu), g\u0142\u00f3wnej ulicy Lhasy.<\/p>\n<\/div>\n

\n

11<\/a> Lhaskie demonstracje z 19 maja 1989 roku by\u0142y wyrazem poparcia dla ruchu demokratycznego i strajku g\u0142odowego na Tiananmen. Podczas studenckiej demonstracji 30 grudnia 1988 roku wzywano do przestrzegania praw cz\u0142owieka i uczynienia z tybeta\u0144skiego \u2013 zgodnie z wcze\u015bniejszymi obietnicami \u2013 oficjalnego j\u0119zyka w Tybecie. Niekt\u00f3rzy obserwatorzy byli zdania, \u017ce zielony kolor transparent\u00f3w mia\u0142 by\u0107 zawoalowanym gestem poparcia dla Dalajlamy, kt\u00f3rego \u0142\u0105czy si\u0119 czasem z t\u0105 barw\u0105. W obu przypadkach nie by\u0142o \u017cadnych aresztowa\u0144. Podczas wszystkich innych wyst\u0105pie\u0144 wyra\u017anie domagano si\u0119 niepodleg\u0142o\u015bci Tybetu.<\/p>\n<\/div>\n

\n

12<\/a> W marcu 1989 roku chi\u0144skie agencje prasowe (por. \u201eAccount of 5, 6 March Riots, NCNA, 7 marca w: FBIS, 8 marca 1989) donosi\u0142y o znalezieniu broni przy tybeta\u0144skich demonstrantach, nigdy jednak nie przedstawiono na to \u017cadnych dowod\u00f3w ani nie powt\u00f3rzono tych oskar\u017ce\u0144. Inne przyk\u0142ady znajdzie Czytelnik w Asia Watch: Merciless Repression \u2013 Human Rights in Tibet<\/i>, Nowy Jork 1990, ss. 16-20. Wcze\u015bniej rz\u0105d Chin \u2013 w li\u015bcie do Komisji Praw Cz\u0142owieka ONZ z 13 stycznia 1988 roku (streszczonym w UN Document E\/CN.4\/1988\/22, 19 stycznia 1988, para. 81) \u2013 twierdzi\u0142, \u017ce Tybeta\u0144czycy u\u017cywali broni podczas demonstracji 1 pa\u017adziernika 1987 roku. P\u00f3\u017aniej, po cichu, wycofa\u0142 te oskar\u017cenia. Nie ma po nich \u015bladu w o\u015bwiadczeniu przedstawionym Komisji przez rz\u0105d Chin po zeznaniach naocznego \u015bwiadka z Zachodu, kt\u00f3ry stanowczo zaprzeczy\u0142 chi\u0144skiej wersji (por. UN Press Release HR\/2159, 4 marca 1988, s. 7). Panczenlama wystosowa\u0142 o\u015bwiadczenie, w kt\u00f3rym nie tylko nie wspomina o przypadkach u\u017cycia broni palnej przez Tybeta\u0144czyk\u00f3w, ale i zaprzecza oficjalnej wersji wydarze\u0144, wedle kt\u00f3rej nie strzelali r\u00f3wnie\u017c policjanci. Radio Lhasa, 8-9 lutego 1988, w: SWB, FE\/0072 i, 11 lutego 1988.<\/p>\n<\/div>\n

\n

13<\/a> Asia Watch podaje jako \u017ar\u00f3d\u0142o tej informacji nie Radio Lhasa, ale Xizang xingshi he wenwu jiaoyu di jiben jiaocai<\/i>, broszurk\u0119 opublikowan\u0105 przez Tybeta\u0144ski Okr\u0119g Wojskowy 1 pa\u017adziernika 1960 (Asia Watch: Human Rights in Tibet<\/i>, Nowy Jork 1988, s. 10).<\/p>\n<\/div>\n

\n

14<\/a> Ngabo Nga\u0142ang Dzigme, w \u201eoficjalnej\u201d relacji z tych wydarze\u0144, nazywa powstanie \u201eincydentem z 10 marca\u201d. Demokratyczne reformy mia\u0142y by\u0107 g\u0142\u00f3wnym celem ataku przyw\u00f3dc\u00f3w rebelii \u2013 Ngabo nie pisze jednak, \u017ce zacz\u0119\u0142a si\u0119 ona 10 marca. Dwuznaczno\u015bci pojawiaj\u0105 si\u0119 przy opisie warto\u015bci reform. W 1956 roku \u201erz\u0105d centralny postanowi\u0142 od\u0142o\u017cy\u0107 wprowadzanie reform demokratycznych co najmniej na sze\u015b\u0107 lat\u201d (China Tibetan Studies<\/i>, nr 2, 1988, cyt. za 100 Questions about Tibet<\/i>, op. cit.<\/i>, s. 116). Ngabo wspomina r\u00f3wnie\u017c, \u017ce w 1956 roku premier Zhou Enlai osobi\u015bcie obieca\u0142 jemu i Dalajlamie, \u017ce b\u0119d\u0105 one wprowadzone najwcze\u015bniej w 1962 roku. P\u00f3\u017aniej krytykuje ich skal\u0119 i twierdzi, \u017ce nawet Mao powiedzia\u0142 mu kiedy\u015b, i\u017c \u201ewprowadzenie sp\u00f3\u0142dzielni w Tybecie by\u0142o b\u0142\u0119dem\u201d. Wed\u0142ug Ngabo decyzja o realizacji reform \u201ezapad\u0142a wkr\u00f3tce po st\u0142umieniu powstania (…) na posiedzeniu plenarnym\u201d Komitetu Przygotowawczego Tybeta\u0144skiego Regionu Autonomicznego (\u201eOn the 1959 Armed Rebellion\u201d w: Tibetans in Tibet<\/i>, China Reconstructs Press, Pekin 1988, s. 164). Mackerras zauwa\u017ca, \u017ce 28 kwietnia 1959 roku Zgromadzenie Przedstawicieli Ludowych w Pekinie przyj\u0119\u0142o rezolucj\u0119, wzywaj\u0105c\u0105 do przeprowadzenia reform w Tybecie, kt\u00f3r\u0105 Komitet Przygotowawczy przyj\u0105\u0142 formalnie 17 lipca. Colin Mackerras: Modern China, A Chronology<\/i>, Londyn 1982, ss. 489-90.<\/p>\n<\/div>\n

\n

15<\/a> Cho\u0107 obowi\u0105zywa\u0142 ju\u017c stan wojenny, w marcu i kwietniu odbywa\u0142y si\u0119 liczne wiece upami\u0119tniaj\u0105ce 30. rocznic\u0119 wprowadzenia reform demokratycznych. W przem\u00f3wieniach ci\u0105gle pojawia\u0142y si\u0119 wzmianki o skutecznym st\u0142umieniu ostatnich rozruch\u00f3w, co nieuchronnie narzuca\u0142o skojarzenia z powstaniem z 1959 roku. Hu Jintao, \u00f3wczesny sekretarz partii w Tybecie, umie\u015bci\u0142 protesty z lat 1987-89 na li\u015bcie czterech najwa\u017cniejszych wydarze\u0144 po 1959 roku: \u201ePodczas prze\u0142omowych wydarze\u0144 [w ci\u0105gu ostatnich trzydziestu lat], w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych jest zduszenie rebelii, reformy demokratyczne, kontratak w samoobronie [wojna z Indiami w 1962 roku] [i] st\u0142umienie rozruch\u00f3w w Lhasie, masy wszystkich narodowo\u015bci w Tybecie, we wsp\u00f3\u0142pracy z oddzia\u0142ami AL-W i zbrojnej policji, niewzruszenie strzeg\u0142y jedno\u015bci macierzy\u201d. \u201eSecretary Addresses Tibet Meeting (…) to mark the 30<\/span>th<\/span><\/sup> Anniversary of Democratic Reform in Tibet\u201d, Radio Lhasa, 20 kwietnia 1989; \u201eAnniversary of Tibet\u2019s Democratic Reforms Marked\u201d, SWB, 4 kwietnia 1989. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

16<\/a> \u201eNa Barkhorze rozlokowano czterdzie\u015bci ci\u0119\u017car\u00f3wek z co najmniej dwudziestoma \u017co\u0142nierzami uzbrojonymi w karabiny maszynowe (…) \u015awiadkowie m\u00f3wi\u0105 o co najmniej dwunastu ci\u0119\u017car\u00f3wkach z r\u0119cznymi wyrzutniami rakiet (…) i pi\u0119ciu z uzbrojonymi, przygotowanymi do strza\u0142u wyrzutniami typu katiusza. (…) Rakiety wycelowane s\u0105 w \u015bwi\u0105tyni\u0119 D\u017cokhang, Naoczni \u015bwiadkowie uwa\u017caj\u0105 to za pr\u00f3b\u0119 zastraszenia [Tybeta\u0144czyk\u00f3w]. Podobne pojazdy i wyrzutnie rozstawiono wzd\u0142u\u017c Dekji Nub Lam, drogi prowadz\u0105cej ze star\u00f3wki na zach\u00f3d i przechodz\u0105cej obok Potali. Tu pociski wycelowano w pa\u0142ac\u201d; \u201eRockets in Barkor, News Update<\/i>, TIN, Londyn, 7 czerwca 1989.<\/p>\n<\/div>\n

\n

17<\/a> W przewodniku dla zachodnich turyst\u00f3w, wydanym przez w\u0142adze chi\u0144skie w 1988 roku, nie ma \u017cadnych wzmianek o \u015bwi\u0119cie Monlam i innych uroczysto\u015bciach religijnych. Nie ma te\u017c w nim informacji \u2013 cho\u0107 publikowano je w przewodnikach, kt\u00f3re ukaza\u0142y si\u0119 przed 1987 rokiem \u2013 o przywr\u00f3ceniu \u015bwi\u0105t religijnych. Na pomieszczonej w nim li\u015bcie \u201enajwa\u017cniejszych \u015bwi\u0105t\u201d znalaz\u0142y si\u0119 tylko uroczysto\u015bci \u015bwieckie: \u201eTybeta\u0144czycy obchodz\u0105 wiele \u015bwi\u0105t, z kt\u00f3rych najwa\u017cniejszy jest Nowy Rok, Lingka, Muyu [k\u0105piel], Ong-kor [\u017cniwa] i Yaji\u201d. Heyu: A General Survey of Tibet<\/i>, Pekin 1988, ss. 98-99.<\/p>\n<\/div>\n

\n

18<\/a> Pr\u00f3by przebudowywania tradycji wida\u0107 te\u017c w samym mie\u015bcie. Chi\u0144skie budynki zajmuj\u0105 dzi\u015b powierzchni\u0119 dwudziestokrotnie wi\u0119ksz\u0105 od dzielnicy, kt\u00f3ra zachowa\u0142a tybeta\u0144ski charakter i architektur\u0119. Najwi\u0119cej prac budowlanych prowadzono w zachodniej cz\u0119\u015bci stolicy, w pobli\u017cu Norbulingki, kt\u00f3ra nie le\u017cy ju\u017c, jak w 1959 roku, za granicami miasta, lecz stanowi jego cz\u0119\u015b\u0107. Zmiany te przedstawiane s\u0105 jako symbol post\u0119pu. Tybeta\u0144ski przedstawiciel w OLPKK m\u00f3wi\u0142: \u201eKiedy przed paru laty wr\u00f3ci\u0142em do nowego Tybetu, na w\u0142asne oczy zobaczy\u0142em te nieprawdopodobne przemiany. W starej Lhasie (?) Luobulink\u0119 [Norbulingka] \u0142\u0105czy\u0142a z (?) Wajiao [Barkhor] w\u0105ska \u015bcie\u017cka. Teraz zast\u0105pi\u0142a j\u0105 g\u0142adka asfaltowa szosa\u201d. Radio Lhasa, 13 grudnia 1988, w: SWB, FE\/0337 B2\/1, 17 grudnia 1988. Znaki zapytania od SWB.<\/p>\n<\/div>\n

\n

19<\/a> \u201eW ci\u0105gu ostatnich kilku dni g\u0142\u00f3wne organizacje i szerokie masy sprz\u0105ta\u0142y stolic\u0119 i przyrz\u0105dza\u0142y \u015bwi\u0105teczne potrawy, rado\u015bnie przygotowuj\u0105c si\u0119 do obchod\u00f3w narodowego \u015bwi\u0119ta (…) Gotuj\u0105c si\u0119 do uroczysto\u015bci, niekt\u00f3rzy mieszka\u0144cy zawieszali na drzwiach amulety, kt\u00f3re symbolizuj\u0105 szcz\u0119\u015bcie i powodzenie\u201d. Amulety i sprz\u0105tanie to tradycyjne atrybuty Nowego Roku. Radio zapowiada\u0142o, \u017ce \u201enie b\u0119dzie lito\u015bci\u201d dla separatyst\u00f3w, kt\u00f3rzy spr\u00f3buj\u0105 \u201ezak\u0142\u00f3ci\u0107 obchody\u201d. \u201eLhasa Public Prepares for National Day\u201d, Radio Lhasa, 29 wrze\u015bnia 1988 w: SWB, FE\/0273 B2\/8, 4 pa\u017adziernika 1988.<\/p>\n<\/div>\n

\n

20<\/a> \u201ePod wp\u0142ywem zainteresowania Bomitetu [sic<\/i>] Centralnego Partii Ludowy Rz\u0105d Tybeta\u0144skiego Regionu Autonomicznego postanowi\u0142 ponownie otworzy\u0107 Wielkie \u015awi\u0119to Modlitwy, kt\u00f3re nie odbywa\u0142o si\u0119 od dwudziestu lat, od czasu rewolucji kulturalnej. Wielkie Buddyjskie \u015awi\u0119to Modlitwy w Lhasie (Lha ldan cho-\u2018phrul smon-lam chen-mo)<\/i>, bez podania daty, autora i wydawcy, wydrukowana w Tybecie broszurka okoliczno\u015bciowa, upami\u0119tniaj\u0105ca Monlam z 1986 roku.<\/p>\n<\/div>\n

\n

21<\/a> Na czas \u015bwi\u0119ta tradycyjnie odwracano stosunki mi\u0119dzy ko\u015bcio\u0142em a pa\u0144stwem \u2013 \u015bwieccy urz\u0119dnicy przekazywali w\u0142adz\u0119 mnichom. \u201ePrzez trzy tygodnie miastem rz\u0105dz\u0105 dwaj rektorzy Drepungu, kt\u00f3rym asystuje uzbrojona w baty \u00bb<\/span>policja\u00ab<\/span> klasztorna\u201d, pisa\u0142 o Monlamie z 1937 roku Spencer Chapman, dodaj\u0105c, \u017ce stolica \u201eby\u0142a w r\u0119kach trzydziestu tysi\u0119cy mnich\u00f3w\u201d (F.S. Chapman: Lhasa: The Holy City<\/i>, repr. Delhi 1989, ss. 322, 316). Harrer opisuje, jak ostatniego dnia uroczysto\u015bci \u201eczterech ministr\u00f3w zamienia\u0142o pyszne, drogocenne nakrycia g\u0142owy na noszone przez s\u0142u\u017cb\u0119 czapki z czerwonymi fr\u0119dzlami, by na chwil\u0119 pokaza\u0107, \u017ce s\u0105 r\u00f3wni ludowi\u201d (Heinrich Harrer: Seven Years in Tibet<\/i>, Londyn 1953, s. 154.)<\/p>\n<\/div>\n

\n

22<\/a> Zwolnienia wydaj\u0105 si\u0119 by\u0107 rezultatem umowy z Panczenlam\u0105 \u2013 mnisi mieli odprawi\u0107 Monlam w zamian za zwolnienie wi\u0119\u017ani\u00f3w. \u201eNamgjal z miejskiego Urz\u0119du Bezpiecze\u0144stwa Publicznego i Departamentu Sprawiedliwo\u015bci powiedzia\u0142 (…) \u017ce podczas ostatniej inspekcji w Xizangu wiceprzewodnicz\u0105cy Banqen [Panczen] proponowa\u0142 jak naj\u0142agodniejsze traktowanie demonstrant\u00f3w. W odpowiedzi na t\u0119 propozycj\u0119 Biuro Bezpiecze\u0144stwa Publicznego i Departament Sprawiedliwo\u015bci sprawdzi\u0142y akta i postanowi\u0142y okaza\u0107 wyrozumia\u0142o\u015b\u0107 59 uczestnikom rozruch\u00f3w\u201d. Zwolnionych \u2013 zapewne samych duchownych \u2013 \u201ewezwano (…) by byli [prawdziwymi] mnichami i mniszkami, kochaj\u0105cymi pa\u0144stwo i religi\u0119\u201d. \u201eXizang Rioters Accorded Lenient Treatment\u201d, NCNA, 21 stycznia 1988 w: FBIS, CHI-88-014, 22 stycznia 1988.<\/p>\n<\/div>\n

\n

23<\/a> Wed\u0142ug niekt\u00f3rych \u017ar\u00f3de\u0142 Julu Da\u0142a Cering, pierwszy i najwa\u017cniejszy z dysydent\u00f3w aresztowanych przez Chi\u0144czyk\u00f3w, zosta\u0142 zatrzymany w grudniu 1987 roku za to, \u017ce nie chcia\u0142 lub nie zdo\u0142a\u0142 wyperswadowa\u0107 mnichom Gandenu planowanego przez nich bojkotu Monlamu w 1988. Na policyjnym wideo z 5 marca 1988 roku wida\u0107 wyra\u017anie, \u017ce mnisi domagali si\u0119 zwolnienia Julu \u2013 od tego w\u0142a\u015bnie zacz\u0105\u0142 si\u0119 ca\u0142y incydent.<\/p>\n<\/div>\n

\n

24<\/a> Niedostrzeganie przez Chi\u0144czyk\u00f3w politycznej symboliki Monlamu doprowadzi\u0142o ju\u017c do zamieszek. W 1885 roku Tybeta\u0144czycy burzyli si\u0119 przeciwko chi\u0144skim dostojnikom, kt\u00f3rzy ogl\u0105dali procesj\u0119 z okien swojej rezydencji \u2013 z\u0142amali w ten spos\u00f3b protok\u00f3\u0142, \u201ewynosz\u0105c\u201d si\u0119 nad Dalajlam\u0119, kt\u00f3ry siedzia\u0142 \u201eni\u017cej\u201d, i niesione przez mnich\u00f3w wizerunki buddy. Do podobnej sytuacji dosz\u0142o w 1911 roku, kiedy to mieszka\u0144cy Lhasy \u201eobrzucili b\u0142otem i starymi skarpetami\u201d ambana oraz Panczenlam\u0119, kt\u00f3rzy zaj\u0119li miejsce Dalajlamy w procesji. W.D. Shakabpa: Tibet: Political History<\/i>, Nowy Jork 1984, ss. 195, 237. W 1946 roku Harrer ogl\u0105da\u0142 Monlam z okna w misji chi\u0144skiej, ale musia\u0142 si\u0119 ukry\u0107 za kotar\u0105 (Harrer, op. cit.<\/i> s. 151).<\/p>\n<\/div>\n

\n

25<\/a> Szakabpa wylicza jeszcze wcze\u015bniejsze przyk\u0142ady, \u015bwiadcz\u0105ce o politycznym znaczeniu udzia\u0142u w Monlamie, zw\u0142aszcza w latach 1498-1517, kiedy to panuj\u0105cy w\u00f3wczas w Lhasie Donjo Dord\u017ce, kt\u00f3ry popiera\u0142 Karmap\u0119, g\u0142ow\u0119 szko\u0142y kagju, zakaza\u0142 uczestniczenia w \u015bwi\u0119cie mnichom szko\u0142y gelug. Shakabpa, op. cit.<\/i> s.88.<\/p>\n<\/div>\n

\n

26<\/a> W pu\u0142apce znale\u017ali si\u0119 przyw\u00f3dcy pochodzenia tybeta\u0144skiego, a nie chi\u0144skiego. Najwa\u017cniejszy z nich, Raidi (tyb. Ragdi) by\u0142 zast\u0119pc\u0105 pierwszego sekretarza partii TRA.<\/p>\n<\/div>\n

\n

27<\/a> Jedyny wyj\u0105tek to demonstracja dziewi\u0119ciu mniszek w Norbulingce, kt\u00f3ra mia\u0142a miejsce 2 wrze\u015bnia 1989 roku. Zak\u0142\u00f3ci\u0142y one przedstawienie operowe podczas \u015bwi\u0119ta Szoton, w kt\u00f3rym uczestniczyli r\u00f3wnie\u017c dygnitarze chi\u0144scy.<\/p>\n<\/div>\n

\n

28<\/a> \u201eLokalne stowarzyszenia buddyjskie i klasztory postanowi\u0142y, \u017ce w tym roku nie odb\u0119dzie si\u0119 w Lhasie Monlam Genmo, czyli \u015bwi\u0119to Wielkiego Wezwania\u201d. Wyja\u015bniono przy tym, \u017ce decyzj\u0119 podj\u0119\u0142a \u201ewi\u0119kszo\u015b\u0107 lam\u00f3w\u201d, a rz\u0105d nie mia\u0142 z ni\u0105 nic wsp\u00f3lnego. \u201eNie wp\u0142ynie to w \u017caden spos\u00f3b na polityk\u0119 partii wobec wierze\u0144 religijnych\u201d i \u201enadal chronione b\u0119d\u0105 normalne praktyki religijne\u201d. NCNA (Xinhua), 5 lutego 1989 w: SWB, FE\/0379 B2\/2, 8 lutego 1989.<\/p>\n<\/div>\n

\n

29<\/a> Yang Shangkun stwierdza na przyk\u0142ad: \u201ePrezydent powiedzia\u0142 dzi\u015b, \u017ce przyspieszenie rozwoju gospodarczego i praca z wyznawcami religii to najwa\u017cniejsze zadania dla Tybetu (…) Religia i klasztory lamajskie zajmuj\u0105 tu szczeg\u00f3lne miejsce (…) po\u015bwi\u0119cono wi\u0119c wiele uwagi kwestii wolno\u015bci wierze\u0144 religijnych. \u201eYang Shangkun Discusses Tibet with NPC Deputies\u201d, NCNA (Xinhua), 31 marca 1989 w: SWB, FE\/0425 C1\/5, 4 kwietnia 1989. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

30<\/a> Urz\u0119dnik \u00f3w, imieniem \u2013 w pisowni pinyin <\/i>\u2013 \u201eLamu Renjiu Weishe\u201d, prawdopodobnie Lhamu \u0141angczuk Gesze, stara\u0142 si\u0119 zapewne chroni\u0107 ust\u0119pstwa na rzecz religii przed zakusami wyznawc\u00f3w polityki twardej r\u0119ki. Wcze\u015bniej powiedzia\u0142, \u017ce \u201ewolno\u015b\u0107 religii i ochrona normalnych praktyk religijnych stanowi\u0105 podwaliny polityki partii i rz\u0105du. I nic si\u0119 tutaj nie zmieni\u201d. \u201eLhasa\u2019s Vice-Major Warns Trouble-Makers\u201d, Radio Lhasa, 30 wrze\u015bnia 1988 w: SWB, FE\/0273 B2\/8, 4 pa\u017adziernika 1988.<\/p>\n<\/div>\n

\n

31<\/a> \u201eTibet: Government Threatens to Shoot Demonstrators, say Tibetans\u201d, TIN, <\/span>News Update<\/i><\/span>, Londyn 6 marca 1990. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

32<\/a> W tym tygodniu aresztowano wiele os\u00f3b w okolicach D\u017cokhangu, nie wiemy jednak, czy rzucali oni camp\u0119, czy wznosili niepodleg\u0142o\u015bciowe has\u0142a. 14 pa\u017adziernika 1989 roku zatrzymano dwie kobiety, Kelsang Dolkar i Ciczo, za \u201ewznoszenie reakcyjnych okrzyk\u00f3w\u201d na Barkhorze. Tego samego dnia aresztowano cztery mniszki z klasztoru Miczungri (Tenzin \u0141angmo, Tenzin Seldron, Kelsang \u0141angmo i Tenzin Czokji) za \u201ezorganizowanie nielegalnej demonstracji\u201d w centrum miasta (Xizang Ribao<\/i> (Dziennik Tybeta\u0144ski), Lhasa, 18 pa\u017adziernika 1989 w: FBIS, 1 listopada 1989). Nast\u0119pnego dnia zatrzymano dwie inne mniszki (Lobsang Dolma, Nga\u0142ang Cultrim) za \u201ereakcyjne has\u0142a\u201d. Wszystkie kobiety zosta\u0142y potem skazane na dwa-trzy lata reedukacji przez prac\u0119. Aresztowane w tym samym okresie Phuncog Palmo i Phuncog Njidrol, skazano, odpowiednio, na osiem i dziewi\u0119\u0107 lat wi\u0119zienia (Asia Watch, TIN).<\/p>\n<\/div>\n

\n

33<\/a> O zakazie rzucania campy przypominano na zebraniach w Lhasie przed rocznicami, przypadaj\u0105cymi 10 grudnia 1989 i 5 marca 1990, gdy\u017c w\u0142adze spodziewa\u0142y si\u0119 nowych protest\u00f3w.<\/p>\n<\/div>\n

\n

34<\/a> Konstytucja ChRL m\u00f3wi tylko o wolno\u015bci \u201enormalnych praktyk religijnych\u201d. \u201eNikt nie mo\u017ce wykorzystywa\u0107 religii do prowadzenia dzia\u0142a\u0144 zak\u0142\u00f3caj\u0105cych porz\u0105dek publiczny, szkodliwych dla zdrowia obywateli lub godz\u0105cych w pa\u0144stwowy system edukacyjny\u201d (Konstytucja z 1982 roku, art. 36). \u201eNormalne praktyki religijne\u201d nie zosta\u0142y jednak zdefiniowane. Heberer po\u015bwi\u0119ca temu zagadnieniu ca\u0142y rozdzia\u0142 i zauwa\u017ca, \u017ce \u201eelastyczno\u015b\u0107 takich przepis\u00f3w pozwala urz\u0119dnikom na drastyczne ograniczanie swob\u00f3d religijnych podczas kampanii ideologicznych, np. walki z \u00bb<\/span>duchowymi zanieczyszczeniami\u00ab<\/span> (1983) lub \u00bb<\/span>bur\u017cuazyjnym libretynizmem\u00ab<\/span>\u201d [sic<\/i>] (1987)\u201d. T. Heberer: <\/span>China and its National Minorities \u2013 Autonomy or Assimilation<\/i><\/span>, Armonk, NY 1989. <\/span><\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Drugi tydzie\u0144 marca 1990 roku by\u0142 dla Tybeta\u0144czyk\u00f3w pe\u0142en historycznych odniesie\u0144. Nie tylko za spraw\u0105 rocznicy najwa\u017cniejszego wydarzenia w dziejach ich walki z Chi\u0144czykami i zmian\u0105 dekady, ale przede wszystkim zamkni\u0119cia dziesi\u0119cioletniego okresu w najnowszej historii kraju. Jego wag\u0119 mo\u017cna zilustrowa\u0107 jednym obrazem: 4 marca, w niedziel\u0119, \u015bwiat dowiedzia\u0142 si\u0119, \u017ce przed \u015bwi\u0105tyni\u0105 D\u017cokhang, na […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":15901,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4,10],"tags":[23,27,19],"class_list":["post-15900","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-teksty","category-z-perspektywy-swiata","tag-buddyzm","tag-historia","tag-protesty-polityczne"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/15900","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=15900"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/15900\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":15961,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/15900\/revisions\/15961"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/15901"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=15900"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=15900"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=15900"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}