{"id":16434,"date":"2025-09-08T06:21:07","date_gmt":"2025-09-08T04:21:07","guid":{"rendered":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/?p=16434"},"modified":"2025-09-09T07:14:26","modified_gmt":"2025-09-09T05:14:26","slug":"centralna-administracja-tybetanska-historia-jezdzi-koleja-chinczycy-i-tybetanczycy-wobec-kolejowego-imperializmu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/?p=16434","title":{"rendered":"Centralna Administracja Tybeta\u0144ska: Historia je\u017adzi kolej\u0105. Chi\u0144czycy i Tybeta\u0144czycy wobec kolejowego imperializmu"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"western\"><em>17 czerwca 2001 roku przypada dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105ta rocznica wybuchu powstania w przeciwko mand\u017curskiej dynastii Qing: 17 czerwca 1911 roku ziemianie i kupcy z Sichuanu powo\u0142ali Stowarzyszenie na rzecz przywr\u00f3cenia praw do kolei. Podb\u00f3j Chin przez zagraniczne koleje i niezdolno\u015b\u0107 pa\u0144stwa do zbudowania w\u0142asnych, kontrolowanych przez Chi\u0144czyk\u00f3w linii, popchn\u0119\u0142y elity do buntu przeciwko dworowi. Kilka miesi\u0119cy p\u00f3\u017aniej sko\u0144czy\u0142a si\u0119 w\u0142adza dynastyczna. Koleje budowane przez europejskich, ameryka\u0144skich i japo\u0144skich imperialist\u00f3w wywo\u0142a\u0142y tak powszechny op\u00f3r, \u017ce arystokracja, kupcy, studenci i ch\u0142opi zjednoczyli si\u0119, by zrzuci\u0107 obce jarzmo.<\/em><\/p>\n<p><!--more--><\/p>\n<p class=\"western\"><em>Przy okazji owej rocznicy najwa\u017cniejszego wydarzenia w historii chi\u0144skiej rewolucji, pozwalamy sobie przypomnie\u0107 jej chi\u0144skim przyjacio\u0142om, czemu linia kolejowa do Lhasy napawa Tybeta\u0144czyk\u00f3w takim niepokojem.<\/em><\/p>\n<p class=\"western\" style=\"text-align: center;\">***<\/p>\n<p class=\"western\">Dlaczego Tybeta\u0144czycy s\u0105 zaniepokojeni perspektyw\u0105 doprowadzenia linii kolejowej do Lhasy? Dlaczego T.C. Tethong, minister Departamentu Informacji i Stosunk\u00f3w Zagranicznych tybeta\u0144skiego rz\u0105du emigracyjnego uwa\u017ca plan jej budowy za \u201ekatastrof\u0119\u201d? Czy my, Tybeta\u0144czycy, boimy si\u0119 post\u0119pu i jeste\u015bmy zacofanymi barbarzy\u0144cami, kt\u00f3rych przera\u017ca technologia?<\/p>\n<p class=\"western\">Mamy nadziej\u0119, \u017ce nasi chi\u0144scy bracia i siostry pojm\u0105, sk\u0105d bior\u0105 si\u0119 nasze obawy. Aby nas zrozumie\u0107, musicie tylko przypomnie\u0107 sobie w\u0142asn\u0105 histori\u0119, kt\u00f3rej uczono Was w szkole. Wspomnijcie dawne czasy, sprzed stu laty, kiedy to europejscy, ameryka\u0144scy i japo\u0144scy imperiali\u015bci, pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 kolej\u0105 \u017celazn\u0105, rzucili Chiny na kolana. Upokorzenie to odbi\u0142o si\u0119 szerokim echem i zmobilizowa\u0142o Chi\u0144czyk\u00f3w do zrzucenia obcego jarzma. W szkole poznali\u015bcie gorzki smak kolejowego imperializmu. Potraficie wczu\u0107 si\u0119, znale\u017a\u0107 na miejscu waszych przodk\u00f3w, kt\u00f3rzy powstali, by przywr\u00f3ci\u0107 Chinom godno\u015b\u0107 i suwerenno\u015b\u0107. Je\u015bli umiecie zrozumie\u0107, co powodowa\u0142o nimi, zrozumiecie, o co idzie dzi\u015b nami.<\/p>\n<p class=\"western\">Pierwsze koleje w Chinach zbudowali cudzoziemcy. Mia\u0142y one s\u0142u\u017cy\u0107 ich interesom, rozci\u0105gn\u0105\u0107 obc\u0105 w\u0142adz\u0119 z ufortyfikowanych port\u00f3w w g\u0142\u0105b kraju, ograbi\u0107 Chiny z ich zasob\u00f3w i wywie\u017a\u0107 je za granic\u0119. Wzd\u0142u\u017c tor\u00f3w otwierano kopalnie i tartaki, aby nie czeka\u0107 d\u0142ugo na zyski. Z Chin pop\u0142yn\u0119\u0142y, g\u0142\u00f3wnie do Japonii, plony, w\u0119giel, \u017celazo i s\u00f3l.<\/p>\n<p class=\"western\">Era kolei rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XIX wieku zaraz po kl\u0119sce zadanej Chinom przez Japoni\u0119. Cesarstwo nie potrafi\u0142o przeciwstawi\u0107 si\u0119 \u017c\u0105daniom s\u0105siada, mocarstw europejskich i Ameryki. Owe mocarstwa przepycha\u0142y si\u0119 \u0142okciami, pr\u00f3buj\u0105c \u2013 dzi\u0119ki kolei, cz\u0119sto nale\u017c\u0105cej nominalnie do Chi\u0144czyk\u00f3w \u2013 rozbudowywa\u0107 swoje strefy wp\u0142yw\u00f3w w ca\u0142ym kraju. Historyk W.W. Willoughby lapidarnie stwierdza, \u017ce kolej \u201esta\u0142a si\u0119 prawdziwym imperium w chi\u0144skim imperium\u201d.<\/p>\n<p class=\"western\">Zanim kolej sprowadzili obcy, w Chinach debatowano przez ca\u0142e lata nad po\u017cytkami i zagro\u017ceniami, jakie wi\u0105za\u0142y si\u0119 z jej samodzielnym zbudowaniem. Konserwaty\u015bci bali si\u0119, reformatorzy uwa\u017cali natomiast, \u017ce wzmocni kraj i pozwoli \u2013 w obliczu technologicznej wy\u017cszo\u015bci mocarstw \u2013 zachowa\u0107 Chinom kontrol\u0119 nad w\u0142asn\u0105 przysz\u0142o\u015bci\u0105. Obie strony pragn\u0119\u0142y utrzymania suwerenno\u015bci, to\u017csamo\u015bci i integralno\u015bci kraju, spieraj\u0105c si\u0119 tylko co do \u015brodk\u00f3w osi\u0105gni\u0119cia tych cel\u00f3w.<\/p>\n<p class=\"western\">Owa debata, kt\u00f3ra rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 w latach siedemdziesi\u0105tych XIX wieku, uprzytomni\u0142a wszystkim, \u017ce transport szynowy mo\u017ce pozbawi\u0107 \u015brodk\u00f3w do \u017cycia miliony robotnik\u00f3w, zw\u0142aszcza tragarzy i kulis\u00f3w. Obawiano si\u0119, \u017ce ludzie ci, zrozumiawszy, i\u017c stali si\u0119 zb\u0119dni, zaczn\u0105 \u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 w bandy i mog\u0105 powsta\u0107 przeciwko dynastii. Skrajni konserwaty\u015bci uwa\u017cali, \u017ce kolej jako taka obra\u017ca konfucja\u0144sk\u0105 wizj\u0119 relacji hierarchicznych, takich jak synowskie oddanie dla ojca czy lojalno\u015b\u0107 ministra wobec ksi\u0119cia. W 1885 roku konfucja\u0144ski uczony Yen Mo ostrzega\u0142, \u017ce Europejczycy \u201ewstaj\u0105 o pianiu koguta, szukaj\u0105c gdzie si\u0119 da zysku, a \u017c\u0105dza zysku sprawia, i\u017c relacje mi\u0119dzy ksi\u0119ciem a ministrem oraz ojcem i synem przestaj\u0105 istnie\u0107. Europa przeto ma dwa razy wi\u0119cej zysk\u00f3w ni\u017c Chiny i znacznie wi\u0119cej w niej niepokoj\u00f3w. Nie powinni\u015bmy wi\u0119c budowa\u0107 \u017cadnych kolei\u201d. Wielu Tybeta\u0144czyk\u00f3w czuje si\u0119 dzi\u015b podobnie.<\/p>\n<p class=\"western\">Chi\u0144czycy zawzi\u0119cie bronili si\u0119 przed pierwsz\u0105 drog\u0105 \u017celazn\u0105, kt\u00f3r\u0105 w 1870 roku zacz\u0119li budowa\u0107 w Szanghaju Brytyjczycy. Rozbierano tory i wrzucano je do oceanu. Konfucja\u0144scy przyw\u00f3dcy orzekli, \u017ce kolej bezcze\u015bci groby przodk\u00f3w, ch\u0142opi buntowali si\u0119 przed utrat\u0105 ziemi i obawiali, \u017ce poci\u0105gi b\u0119d\u0105 zabija\u0107 ich zwierz\u0119ta. Chc\u0105c zrobi\u0107 na Chinach wra\u017cenie, Brytyjczycy wywo\u0142ali zgroz\u0119. Za\u017carty op\u00f3r sprawi\u0142, \u017ce przez dwadzie\u015bcia lat nie pr\u00f3bowano budowa\u0107 \u017cadnej linii.<\/p>\n<p class=\"western\">Wszystkie te obawy dzia\u0142a\u0142y przeciwko reformatorom. Odpierano ich kolejne argumenty. Kolej mog\u0142a zwi\u0119kszy\u0107 zdolno\u015bci obronne Chin, ale i u\u0142atwi\u0107 obcy najazd. \u201eOs\u0142abi Chiny i narazi je na atak \u2013 informowa\u0142 dw\u00f3r dyplomata Liu His-hung, kt\u00f3ry z\u0142o\u017cy\u0142 oficjaln\u0105 wizyt\u0119 w Wielkiej Brytanii w 1877 roku \u2013 odbieraj\u0105c strategiczne znaczenie naturalnym punktom obronnym takim jak \u0142a\u0144cuchy g\u00f3rskie\u201d. Otoczeni najwy\u017cszymi g\u00f3rami Tybeta\u0144czycy \u017cywili podobne poczucie bezpiecze\u0144stwa, kt\u00f3re zapewnia\u0142a im ich w\u0142asna ziemia.<\/p>\n<p class=\"western\">Jedna z pierwszych linii kolejowych, kt\u00f3r\u0105 ze wzgl\u0119d\u00f3w obronnych zbudowa\u0142y w 1894 roku same Chiny, prowadzi\u0142a z po\u0142o\u017conego na wsch\u00f3d od Pekinu Tangshanu do Mukdenu. Nie spe\u0142ni\u0142a jednak swojej roli. Rok p\u00f3\u017aniej Japo\u0144czycy zadali ostateczny cios, zdobywaj\u0105c Tajwan i wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 Mand\u017curii. W chwili wybuchu wojny Chiny dysponowa\u0142y oko\u0142o 320 milami tor\u00f3w. Stany Zjednoczone mia\u0142y w tym czasie 175 tysi\u0119cy, a Indie 20 tysi\u0119cy mil.<\/p>\n<p class=\"western\">Przeciwnicy poci\u0105g\u00f3w koncentrowali si\u0119 na niepokoj\u0105cych perspektywach: bezrobociu, obcej inwazji i zamieszaniu, kt\u00f3re podkopa\u0142oby tradycyjne konfucja\u0144skie warto\u015bci. Konflikt mi\u0119dzy reformatorami a konserwatystami nie dotyczy\u0142 wi\u0119c fundamentalnych cel\u00f3w, lecz strategicznego pytania o to, czy kolej wzmocni, czy raczej os\u0142abi tradycyjne status quo. Reformatorzy opowiadali si\u0119 za ni\u0105 tylko dlatego, \u017ce coraz lepiej rozumieli pot\u0119g\u0119 i chciwo\u015b\u0107 Europejczyk\u00f3w. Kolej, dowodzili, umo\u017cliwi otwieranie nowoczesnych kopal\u0144, kt\u00f3re zapewni\u0105 surowce przemys\u0142owi obronnemu i paliwo okr\u0119tom wojennym, oraz zwi\u0119kszy mobilno\u015b\u0107 armii, \u201eprzydaj\u0105c jednemu \u017co\u0142nierzowi znaczenie dwunastu\u201d. \u201e\u017belazny ko\u0144\u201d mia\u0142 nape\u0142ni\u0107 skarbiec pa\u0144stwa i uchroni\u0107 kraj przed \u201eupokorzeniem\u201d (<em>yu wu<\/em>).<\/p>\n<p class=\"western\">Nie powiod\u0142o si\u0119 i to. Obce mocarstwa dba\u0142y wy\u0142\u0105cznie o w\u0142asne interesy, czy to rywalizuj\u0105c z sob\u0105, czy to zawieraj\u0105c strategiczne sojusze, by zmusi\u0107 Pekin do uleg\u0142o\u015bci. Chiny pr\u00f3bowa\u0142y negocjowa\u0107 najkorzystniejsze rozwi\u0105zania jedynie po to, by przekona\u0107 si\u0119, \u017ce imperiali\u015bci bez wahania \u0142ami\u0105 wszelkie ustalenia, kiedy tylko le\u017cy to w ich interesie.<\/p>\n<p class=\"western\">Wielka Brytania zarezerwowa\u0142a dla siebie dolin\u0119 Jangcy, kt\u00f3ra przynios\u0142a pierwsze wielkie zyski Korporacji Bankowej Hongkongu i Szanghaju, maj\u0105cej \u201enajwi\u0119ksze udzia\u0142y w chi\u0144skich kolejach\u201d. Niemcy wzi\u0119li si\u0142\u0105 prowincj\u0119 Shandong. Rosja poprowadzi\u0142a lini\u0119 kolejow\u0105 przez Mand\u017curi\u0119, skracaj\u0105c sobie drog\u0119 do Pacyfiku. Jej ambicje by\u0142y jednak znacznie wi\u0119ksze: \u201eNa pocz\u0105tku 1898 roku [rosyjski minister finans\u00f3w] Witte otwarcie powiedzia\u0142 brytyjskiemu ambasadorowi, \u017ce w odpowiednim czasie Moskwa zajmie najpewniej prowincje Hebei, Shaanxi, Shanxi i Gansu, innymi s\u0142owy \u2013 ca\u0142e p\u00f3\u0142nocne Chiny, poza now\u0105 niemieck\u0105 stref\u0105 w Shandongu\u201d. W ten spos\u00f3b Rosja doprowadzi\u0142aby swoje dominium a\u017c do granic Tybetu w Gansu, na kt\u00f3re ostrzyli sobie z\u0119by r\u00f3wnie\u017c Belgowie, marz\u0105cy o chi\u0144skiej kolonii, przypominaj\u0105cej afryka\u0144skie Kongo.<\/p>\n<p class=\"western\">Cho\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 owych plan\u00f3w spali\u0142a na panewce (nie dlatego, \u017ce pokrzy\u017cowali je Chi\u0144czycy \u2013 okaza\u0142y si\u0119 po prostu zbyt drogie lub niebezpieczne), szybko zbudowano wiele linii kolejowych.<\/p>\n<p class=\"western\">Kolonialna, drapie\u017cna gospodarka zdominowa\u0142a \u017cycie Mand\u017cur\u00f3w. W latach 1914-1933 niezwykle dochodowe koleje japo\u0144skie wyeksportowa\u0142y 93 procent produkcji mand\u017curskiej sur\u00f3wki, 58 procent wydobytego w\u0119gla, od 35 do 85 procent soli i od 33 do 99 procent rocznej produkcji soi. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 zysk\u00f3w posz\u0142a na sfinansowanie japo\u0144skich przedsi\u0119biorstw w Mand\u017curii \u2013 hut, hoteli i tak dalej.<\/p>\n<p class=\"western\">Mocarstwami nie powodowa\u0142a tylko \u017c\u0105dza zysku. Carska Rosja chcia\u0142a dost\u0119pu do niezamarzaj\u0105cego portu na wybrze\u017cu Pacyfiku. Przecinaj\u0105c terytorium Chin, kolej transsyberyjska \u201ezarobi\u0142a\u201d 340 mil i skr\u00f3ci\u0142a czas podr\u00f3\u017cy o jeden dzie\u0144. Z perspektywy Chi\u0144czyk\u00f3w owa linia, kt\u00f3r\u0105 zacz\u0119to budowa\u0107 w roku 1897 i uko\u0144czono sze\u015b\u0107 lat p\u00f3\u017aniej, wi\u0142a si\u0119 gdzie\u015b po lodowej pustyni przy rosyjskiej granicy, omijaj\u0105c chi\u0144skie miasta. Wkr\u00f3tce okaza\u0142o si\u0119 jednak, \u017ce mia\u0142a ogromne znaczenie strategiczne. Buduj\u0105ca j\u0105 kompania, formalnie chi\u0144ska, mia\u0142a siedzib\u0119 w St. Petersburgu.<\/p>\n<p class=\"western\">Wojska rosyjskie przyjecha\u0142y poci\u0105gami. Pokonane przez Japoni\u0119 Chiny by\u0142y zbyt s\u0142abe, by powiedzie\u0107 \u201enie\u201d. Rosyjscy \u017co\u0142nierze nie poprzestali na przej\u0119ciu linii kolejowej. Ustanowili w\u0142asn\u0105 w\u0142adz\u0119 s\u0105downicz\u0105 i ignorowali chi\u0144skie prawo. Japonia i Rosja utrzymywa\u0142y w Mand\u017curii uzbrojone w nowoczesn\u0105 artyleri\u0119 dywizje, nazywane eufemistycznie \u201estra\u017c\u0105 kolejow\u0105\u201d. Rosjanie planowali budow\u0119 fortyfikacji wzd\u0142u\u017c tor\u00f3w. Przeszkodzi\u0142 im tylko wybuch wojny w Europie w 1914 roku \u2013 informuj\u0105 o tym zar\u00f3wno chi\u0144skie podr\u0119czniki, jak i historycy na ca\u0142ym \u015bwiecie.<\/p>\n<p class=\"western\">Chiny nie mog\u0142y stawi\u0107 oporu. Wszyscy \u2013 Brytyjczycy, Francuzi, Niemcy, Amerykanie i Belgowie \u2013 budowali koleje \u017celazne, wgryzaj\u0105c si\u0119 w g\u0142\u0105b kraju. Imperia zwi\u0119ksza\u0142y swoje strefy wp\u0142yw\u00f3w, kt\u00f3rych serce nieodmiennie stanowi\u0142 poci\u0105g. Do 1898 roku Chiny zmuszono do wydania zgody na budow\u0119 6.500 mil tor\u00f3w, nale\u017c\u0105cych do kompanii, w kt\u00f3rych wszystkie kluczowe stanowiska piastowali cudzoziemcy. Francja k\u0142ad\u0142a lini\u0119 z Hanoi do Kunmingu w Yunnanie, by powi\u0119kszy\u0107 kolonie w Indochinach o Chiny po\u0142udniowe. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 linii kolejowych budowano w Mand\u017curii \u2013 na p\u00f3\u0142nocno-wschodnich rubie\u017cach kraju, nazywanych dzi\u015b przez Chi\u0144czyk\u00f3w \u201erdzawym pasem\u201d nieop\u0142acalnego przemys\u0142u ci\u0119\u017ckiego w obecnych prowincjach Jilin, Heilongjiang i Liaoning. Nie s\u0142u\u017cy\u0142y one Chinom, lecz rywalizuj\u0105cym ze sob\u0105 Rosjanom, Japo\u0144czykom i Niemcom.<\/p>\n<p class=\"western\">Kiedy Chi\u0144czycy pr\u00f3bowali gra\u0107 na sprzecznych interesach kolejowych imperialist\u00f3w, ci zawierali sojusze. W 1908 roku w Berlinie brytyjscy, niemieccy oraz francuscy bankierzy, finansuj\u0105cy r\u00f3\u017cne linie kolejowe i popierani przez w\u0142asne rz\u0105dy, opracowali wsp\u00f3ln\u0105 strategi\u0119 podkopywania chwiej\u0105cej si\u0119 dynastii Qing.<\/p>\n<p class=\"western\">Chiny popada\u0142y w coraz wi\u0119ksze d\u0142ugi, import niszczy\u0142 bankrutuj\u0105cy przemys\u0142 rodzimy. \u201eBilans handlu zagranicznego, wcze\u015bniej korzystny, z nadwy\u017ckami w wysoko\u015bci dw\u00f3ch milion\u00f3w taeli rocznie, zmieni\u0142 si\u0119 diametralnie: saldo ujemne wynosi\u0142o 69 milion\u00f3w taeli \u2013 przeczytacie w pob\u0142ogos\u0142awionych przez parti\u0119 podr\u0119cznikach. \u2013 Chiny praktycznie wyczerpa\u0142y rezerwy srebra. Nap\u0142yw produkowanych maszynowo tkanin zachwia\u0142 rzemios\u0142em w miastach i regionach wiejskich, odbijaj\u0105c si\u0119 zw\u0142aszcza na warsztatach rodzinnych. Miliony kobiet i rzemie\u015blnik\u00f3w zosta\u0142y bez \u015brodk\u00f3w do \u017cycia. Koleje i us\u0142ugi telekomunikacyjne zmia\u017cd\u017cy\u0142y staromodny, chi\u0144ski system transportu\u201d.<\/p>\n<p class=\"western\">Dw\u00f3r nie by\u0142 w stanie stawi\u0107 czo\u0142a obcym mocarstwom, ale lud chwyta\u0142 za bro\u0144. W 1900 roku Bokserzy, niepi\u015bmienni ch\u0142opi praktykuj\u0105cy sztuki walki, zrywali tory, \u201epuszczali z dymem stacje kolejowe na liniach Pekin-Wuhan i Pekin-Mukden\u201d oraz \u201ewysadzali w powietrze wielkie stalowe mosty\u201d.<\/p>\n<p class=\"western\">\u201eBokserzy zaj\u0119li Zhuozhou, obsadzili swoimi lud\u017ami bramy miasta i zacz\u0119li atakowa\u0107 dworce, posterunki oraz linie telegraficzne, po\u0142o\u017cone wzd\u0142u\u017c tor\u00f3w do Pekinu\u201d. G\u0142\u00f3wnym celem powsta\u0144c\u00f3w by\u0142y misje i kolej. \u201eW Hebei Bokserzy byli wsz\u0119dzie. Cz\u0119sto karmili ich i popierali wie\u015bniacy, gdy ruszali niszczy\u0107 tory czy wycina\u0107 chrze\u015bcijan\u201d. Niszcz\u0105c lini\u0119, \u0142\u0105cz\u0105c\u0105 Pekin z wybrze\u017cem, powstrzymali atak ogromnych si\u0142 wojskowych, zgromadzonych przez osiem europejskich mocarstw w Tianjinie. W ko\u0144cu \u017co\u0142nierze pomaszerowali na stolic\u0119, pokonali Bokser\u00f3w i wystawili Chinom wysoki rachunek. Jednym z jego element\u00f3w by\u0142a zgoda cesarstwa na budow\u0119 nowych linii kolejowych.<\/p>\n<p class=\"western\">Po kl\u0119sce Bokser\u00f3w rosn\u0105cy w si\u0142\u0119 ruch nacjonalistyczny postawi\u0142 sobie za cel odzyskanie praw do linii kolejowych. Trudno by\u0142o jednak zmieni\u0107 umowy, do kt\u00f3rych podpisania zmuszono Pekin. \u201eW przeciwie\u0144stwie do tradycyjnego, etnocentrycznego, rasowego, archaicznego nacjonalizmu sprzed roku 1900, pojawi\u0142 si\u0119 ruch nowoczesny, oparty na zachodnich ideach suwerennych praw, samostanowienia i zasad handlowych. W tym czasie Chi\u0144czycy nie chcieli ju\u017c \u2013 jak wcze\u015bniej zagorzali konserwaty\u015bci \u2013 pozbawia\u0107 si\u0119 wyg\u00f3d nowoczesnego transportu szynowego, zbudowanego dzi\u0119ki zachodniej technologii i nauce. Pragn\u0119li kontroli nad tym wa\u017cnym \u015brodkiem transportu\u201d. Tybeta\u0144czycy zabiegaj\u0105 dzi\u015b o takie samo prawo do samostanowienia i autonomicznej kontroli.<\/p>\n<p class=\"western\">Aby zapewni\u0107 Chi\u0144czykom prawo do budowania kolei, b\u0119d\u0105cych ich w\u0142asno\u015bci\u0105, w wielu prowincjach powo\u0142ywano liczne kompanie. Niemniej w tym okresie kredyty na budow\u0119 kolei stanowi\u0142y ju\u017c czwart\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 chi\u0144skiego zad\u0142u\u017cenia. Gdyby Chiny chcia\u0142y wykupi\u0107 wszystkie zagraniczne linie, musia\u0142yby za nie zap\u0142aci\u0107 64 miliony funt\u00f3w, \u201eco znacznie przekracza\u0142o mo\u017cliwo\u015bci finansowe kraju\u201d.<\/p>\n<p class=\"western\">W ostatniej dekadzie rz\u0105d\u00f3w dynastii Qing kilka chi\u0144skich przedsi\u0119biorstw rzeczywi\u015bcie przyst\u0105pi\u0142o do pracy. \u201eWi\u0119kszo\u015b\u0107 kompanii kolejowych, utworzonych w r\u00f3\u017cnych prowincjach w latach 1903-09, by\u0142a jednak uzale\u017cniona od zasob\u00f3w lokalnych \u2013 dodatkowych podatk\u00f3w od ziemi, plon\u00f3w, soli itd. Ci\u0119\u017car finansowania chi\u0144skich kolei, kontrolowanych przez ziemia\u0144stwo i kupc\u00f3w, spoczywa\u0142 wi\u0119c na barkach wie\u015bniak\u00f3w oraz miejskiej biedoty. Co gorsza, klasa posiadaczy z regu\u0142y wykorzystywa\u0142a t\u0119 sposobno\u015b\u0107 do przyw\u0142aszczania funduszy publicznych. Musia\u0142o to wywo\u0142a\u0107 zaniepokojenie ch\u0142op\u00f3w i prostych ludzi z r\u00f3\u017cnych prowincji. (&#8230;) O g\u0142\u0119bokim niezadowoleniu \u015bwiadczy\u0142y bunty ch\u0142opskie w Shaanxi i Sichuanie w 1907 roku\u201d.<\/p>\n<p class=\"western\">Powszechne niezadowolenie z podbicia Chin przez poci\u0105gi doprowadzi\u0142o w ko\u0144cu do obalenia dynastii Qing w 1911 roku. Zagraniczne koleje by\u0142y jednym z najwa\u017cniejszych element\u00f3w wyst\u0105pie\u0144 buntownik\u00f3w. Skorumpowane chi\u0144skie elity, kt\u00f3re promowa\u0142y, ale rzadko budowa\u0142y w\u0142asne linie w r\u00f3\u017cnych prowincjach, rozbudzi\u0142y nacjonalistyczne nastroje skierowane nie tylko przeciwko zagranicznym rz\u0105dom czy korporacjom, ale i obcym, mand\u017curskim w\u0142adcom w Pekinie. Cho\u0107 reformatorom nie uda\u0142o si\u0119 wzmocni\u0107 Chin buduj\u0105c w\u0142asne drogi \u017celazne, wpadli we w\u015bciek\u0142o\u015b\u0107, gdy w 1910 roku Pekin ukara\u0142 ich za niepowodzenia, przywr\u00f3ci\u0142 kontrol\u0119 centraln\u0105, znacjonalizowa\u0142 linie lokalne i og\u0142osi\u0142, \u017ce ponownie wyst\u0105pi o zagraniczne kredyty, pozwalaj\u0105ce na zbudowanie kolei, kt\u00f3ra zaspokoi potrzeby Chin.<\/p>\n<p class=\"western\">Ta manifestacja w\u0142adzy s\u0142abego rz\u0105du, kt\u00f3ry nie potrafi\u0142 realizowa\u0107 w\u0142asnej polityki, doprowadzi\u0142a do upadku panuj\u0105cej od 1644 roku dynastii mand\u017curskiej. Powstanie zacz\u0119\u0142o si\u0119 w Sichuanie, po\u0142o\u017conej w g\u0142\u0119bi kraju prowincji, w kt\u00f3rej od lat m\u00f3wiono o zbudowaniu rodzimej kolei i, zamiast szuka\u0107 inwestor\u00f3w, nak\u0142adano podatki na ch\u0142op\u00f3w, \u201ewywo\u0142uj\u0105c w ten spos\u00f3b ogromne rozgoryczenie\u201d. W 1906 roku bogaci kupcy z Sichuanu ostrzegali przed zagro\u017ceniami, jakie wi\u0105za\u0142y si\u0119 z k\u0142adzeniem szyn przez obcych \u2013 i to nie tylko zagranicznych imperialist\u00f3w, ale i Chi\u0144czyk\u00f3w z innych prowincji: \u201eJe\u017celi Sichuan nie zbuduje w\u0142asnej kolei, uczyni\u0105 to obcy; je\u015bli tak si\u0119 stanie, podporz\u0105dkuj\u0105 sobie nasz\u0105 prowincj\u0119\u201d. W tym celu uda\u0142o si\u0119 zebra\u0107 trzy miliony taeli, kt\u00f3re zosta\u0142y jednak \u201eprzyw\u0142aszczone przez przedstawicieli syczua\u0144skiego ziemia\u0144stwa w Szanghaju\u201d. Do budowy nie dosz\u0142o.<\/p>\n<p class=\"western\">Opozycja wobec Pekinu ros\u0142a w si\u0142\u0119. \u201eNajgor\u0119cej by\u0142o w Sichuanie. (&#8230;) 17 czerwca 1911 roku ziemianie i kupcy powo\u0142ali Stowarzyszenie na rzecz przywr\u00f3cenia praw do kolei Sichuanu, kt\u00f3re mia\u0142o koordynowa\u0107 dzia\u0142ania opozycji. Wkr\u00f3tce przerodzi\u0142o si\u0119 ono w pot\u0119\u017cny ruch polityczny, zabiegaj\u0105cy o autonomi\u0119 prowincji. We wrze\u015bniu 1911 roku wyst\u0105pienia przeciwko mand\u017curskim rz\u0105dom przybra\u0142y charakter otwartego buntu. Powr\u00f3t do polityki zaci\u0105gania kredyt\u00f3w kolejowych okaza\u0142 si\u0119 gwo\u017adziem do trumny dynastii Qing\u201d.<\/p>\n<p class=\"western\">I tak kolej przynios\u0142a Chinom wiele zmian. Wyzysk, zad\u0142u\u017cenie, upokorzenie, wewn\u0119trzne konflikty, bunt i rewolucja przyjecha\u0142y poci\u0105giem. Jak wida\u0107, narzucana przez obce si\u0142y kolej mo\u017ce okaza\u0107 si\u0119 katastrof\u0105. Dlatego prosimy z ca\u0142ego serca \u2013 przypomnijcie sobie w\u0142asn\u0105 histori\u0119, aby\u015bmy mogli si\u0119 lepiej rozumie\u0107. Jak s\u0105siedzi.<\/p>\n<p class=\"western\">Nie chcemy kolei, nad kt\u00f3r\u0105 nie b\u0119dziemy mie\u0107 kontroli. Nie chcemy poci\u0105g\u00f3w, kt\u00f3re maj\u0105 by\u0107 instrumentem kolonizacji i wyzysku. Wielu Chi\u0144czyk\u00f3w odda\u0142o \u017cycie, broni\u0105c swego kraju przed dok\u0142adnie takim samym imperializmem. Odebrali\u015bmy lekcj\u0119 historii Chin. By\u0142oby tragedi\u0105, gdyby Pekin mia\u0142 zapomnie\u0107 o w\u0142asnej przesz\u0142o\u015bci i narzuci\u0107 nam to, z czym sam tak za\u017carcie walczy\u0142.<\/p>\n<p>\u00a0<\/p>\n<p class=\"western\">21 czerwca 2001<\/p>\n<p class=\"western\">Biuro ds. \u015arodowiska i Rozwoju Departamentu Informacji i Stosunk\u00f3w Zagranicznych w Dharamsali\u00a0<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>17 czerwca 2001 roku przypada dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105ta rocznica wybuchu powstania w przeciwko mand\u017curskiej dynastii Qing: 17 czerwca 1911 roku ziemianie i kupcy z Sichuanu powo\u0142ali Stowarzyszenie na rzecz przywr\u00f3cenia praw do kolei. Podb\u00f3j Chin przez zagraniczne koleje i niezdolno\u015b\u0107 pa\u0144stwa do zbudowania w\u0142asnych, kontrolowanych przez Chi\u0144czyk\u00f3w linii, popchn\u0119\u0142y elity do buntu przeciwko dworowi. Kilka miesi\u0119cy p\u00f3\u017aniej [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":16435,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4,7],"tags":[27,31,26],"class_list":["post-16434","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-teksty","category-z-perspektywy-tybetanczykow","tag-historia","tag-marginalizacja","tag-polityka"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/16434","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=16434"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/16434\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":16476,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/16434\/revisions\/16476"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/16435"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=16434"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=16434"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=16434"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}