{"id":17692,"date":"2026-09-21T06:21:00","date_gmt":"2026-09-21T04:21:00","guid":{"rendered":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/?p=17692"},"modified":"2026-09-08T07:11:15","modified_gmt":"2026-09-08T05:11:15","slug":"ronald-d-schwartz-tybet-w-latach-1987-1990-kampania-przeciwko-separatyzmowi-i-swiadomosc-polityczna-tybetanczykow","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/?p=17692","title":{"rendered":"Ronald D. Schwartz: Tybet w latach 1987\u20131990. Kampania przeciwko separatyzmowi i \u015bwiadomo\u015b\u0107 polityczna Tybeta\u0144czyk\u00f3w"},"content":{"rendered":"\n

Jesieni\u0105 1987 roku w ci\u0105gu dziesi\u0119ciu dni odby\u0142y si\u0119 w centrum Lhasy trzy demonstracje. Pierwsz\u0105, 27 wrze\u015bnia, poprowadzili mnisi z klasztoru Drepung, kt\u00f3rzy przeszli ulicami miasta wznosz\u0105c okrzyki niepodleg\u0142o\u015bciowe i powiewaj\u0105c tybeta\u0144sk\u0105 flag\u0105. Zostali zaatakowani, pobici przez policj\u0119, a potem aresztowani i uwi\u0119zieni. 1 pa\u017adziernika podobn\u0105 demonstracj\u0119 zorganizowali duchowni z klasztoru Sera, kt\u00f3rych r\u00f3wnie\u017c zaatakowali i pobili policjanci; p\u00f3\u017aniej przewieziono ich na pobliski komisariat. Rozw\u015bcieczony t\u0142um, pr\u00f3buj\u0105c odbi\u0107 mnich\u00f3w, podpali\u0142 komend\u0119. Przez kilka godzin funkcjonariusze strzelali do demonstrant\u00f3w, zabijaj\u0105c co najmniej osiem i rani\u0105c wiele os\u00f3b. 6 pa\u017adziernika na czele kolejnego protestu zn\u00f3w stan\u0119li mnisi z Drepungu. <\/span><\/p>\n

<\/p>\n

W ci\u0105gu nast\u0119pnych dw\u00f3ch lat mnisi i mniszki demonstrowali w Lhasie co najmniej trzydzie\u015bci razy; w tym samym czasie dysydenci zacz\u0119li rozprowadza\u0107 publikacje polityczne, kopiowa\u0107 plakaty i tworzy\u0107 sie\u0107 podziemnych organizacji. Przedstawimy tu zarys kampanii, kt\u00f3r\u0105 rozpocz\u0105\u0142 chi\u0144ski rz\u0105d, aby rozbi\u0107 ruch oporu w Tybecie i po\u0142o\u017cy\u0107 kres manifestacjom \u2013 om\u00f3wimy mobilizacj\u0119 partyjnego aparatu kontroli w odpowiedzi na patriotyczne protesty i poddamy analizie rol\u0119 ideologii w wiecach politycznych, maj\u0105cych \u201epoprawi\u0107 my\u015blenie\u201d Tybeta\u0144czyk\u00f3w. Zajmiemy si\u0119 r\u00f3wnie\u017c reakcj\u0105 mieszka\u0144c\u00f3w Tybetu i zastanowimy nad przyczynami kl\u0119ski dzia\u0142a\u0144, kt\u00f3rych celem by\u0142o przywr\u00f3cenie porz\u0105dku. Kampania \u201eantyseparatystyczna\u201d w istocie jeszcze bardziej skonfliktowa\u0142a \u2013 spo\u0142ecznie i symbolicznie \u2013 Tybeta\u0144czyk\u00f3w z Chi\u0144czykami. Nada\u0142a te\u017c nowy kszta\u0142t \u015bwiadomo\u015bci politycznej tych pierwszych i sprawi\u0142a, \u017ce ich wo\u0142anie o wolno\u015b\u0107 sta\u0142o si\u0119 nowoczesn\u0105 ide\u0105.<\/p>\n

2 pa\u017adziernika 1987 roku, dzie\u0144 po rozruchach przed komisariatem, na pierwszej stronie Dziennika Tybeta\u0144skiego ukaza\u0142y si\u0119 dwa artyku\u0142y wst\u0119pne, w kt\u00f3rych zawiera\u0142a si\u0119 oficjalna odpowied\u017a Chin na wybuch narodowo\u015bciowych niepokoj\u00f3w w Tybecie. Pierwszy artyku\u0142 m\u00f3wi\u0142 o \u201ewielkim pikniku\u201d z 29 wrze\u015bnia \u2013 zorganizowanym i sponsorowanym przez rz\u0105d \u2013 dla trzystu pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu mnich\u00f3w klasztoru Sera i oko\u0142o trzech tysi\u0119cy \u201ewiernych mas religijnych\u201d, kt\u00f3ry wyznacza\u0142 koniec tradycyjnych letnich odosobnie\u0144 medytacyjnych. Czytamy w nim o \u201epowiewaj\u0105cym wysoko sztandarze patriotyzmu i jedno\u015bci, chroni\u0105cym jedno\u015b\u0107 macierzy i przeciwstawiaj\u0105cym si\u0119 separatyzmowi\u201d. W przem\u00f3wieniach wyg\u0142oszonych przez najwa\u017cniejszych przyw\u00f3dc\u00f3w, reprezentuj\u0105cych lokalny oddzia\u0142 Og\u00f3lnochi\u0144skiej Ludowej Politycznej Konferencji Konsultatywnej (OLPKK), kom\u00f3rk\u0119 Frontu Jedno\u015bci, regionaln\u0105 Komisj\u0119 ds. Narodowo\u015bci i Religii oraz Stowarzyszenie Buddyjskie, zawieraj\u0105 si\u0119 wytyczne polityki partii wobec regionu, stanowi\u0105ce wyra\u017ane ostrze\u017cenie dla mnich\u00f3w z Sera, by nie powt\u00f3rzyli b\u0142\u0119du swoich koleg\u00f3w z Drepungu, kt\u00f3rzy zorganizowali demonstracj\u0119 27 wrze\u015bnia. Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce artyku\u0142 napisano przed manifestacj\u0105 mnich\u00f3w Sera 1 pa\u017adziernika (dzie\u0144 \u015bwi\u0119ta narodowego ChRL).<\/p>\n

Wed\u0142ug autor\u00f3w przyw\u00f3dcy obiecali kontynuowanie strategii partii wobec \u201enarodowo\u015bci\u201d w regionie, polityki \u201eotwartych drzwi\u201d oraz reform. W zamian \u201eosoby z powo\u0142aniem religijnym\u201d mia\u0142y wykaza\u0107 si\u0119 patriotyzmem i popiera\u0107 narodow\u0105 jedno\u015b\u0107, przyczyniaj\u0105c si\u0119 w ten spos\u00f3b do budowy \u201enowego socjalistycznego Tybetu w oparciu o jedno\u015b\u0107, dostatek i edukacj\u0119\u201d. Ten ostatni slogan pojawi\u0142 si\u0119 po wizycie Hu Yaobanga w Tybecie w 1980 roku. Stanowi\u0142 wyraz nowej strategii Frontu Jedno\u015bci, polegaj\u0105cej na utrzymywaniu kontroli politycznej poprzez liberalizacj\u0119 gospodarcz\u0105 z jednej strony, i ostro\u017cnym dostosowywaniu si\u0119 do uczu\u0107 religijnych oraz narodowych z drugiej<\/span>1<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

Drugi artyku\u0142 \u2013 to \u201eobwieszczenie\u201d Ludowego Rz\u0105du Miasta Lhasa. Znalaz\u0142a si\u0119 w nim oficjalna wersja wydarze\u0144 z 1 pa\u017adziernika, wedle kt\u00f3rej tybeta\u0144scy \u201echuligani\u201d odebrali policji bro\u0144, a nast\u0119pnie nawzajem si\u0119 pozabijali. Dalej pomieszczono szczeg\u00f3\u0142owe \u201edyrektywy\u201d politycznej kampanii walki z separatyzmem. Po pierwsze, \u201eszerokie kadry, robotnicy, mieszka\u0144cy, mnisi i mniszki z ca\u0142ego miasta\u201d mieli zrozumie\u0107 powag\u0119 zaj\u015b\u0107 oraz \u201ezrewidowa\u0107 stanowiska i przyj\u0105\u0107 w\u0142a\u015bciw\u0105 perspektyw\u0119 ideologiczn\u0105\u201d. Cz\u0142onkowie partii, Komunistycznego Zwi\u0105zku M\u0142odzie\u017cy i kadry powinni natomiast dawa\u0107 przyk\u0142ad \u2013 z \u201egotowo\u015bci\u0105 i brakiem jakiegokolwiek wahania\u201d jako testem lojalno\u015bci. Po drugie, kom\u00f3rki rz\u0105du winny \u201ewykona\u0107 dobr\u0105 robot\u0119 ideologiczn\u0105\u201d, edukuj\u0105c podlegaj\u0105ce im kadry oraz pracownik\u00f3w, na kt\u00f3rych z kolei spocz\u0105\u0142 obowi\u0105zek podzielenia si\u0119 t\u0105 wiedz\u0105 z rodzinami, dzie\u0107mi i krewnymi. Na tej samej zasadzie edukacja ideologiczna mieszka\u0144c\u00f3w miasta nale\u017ca\u0142a do komitet\u00f3w dzielnicowych, aby \u201eszerokie masy odrzuci\u0142y dzia\u0142ania garstki\u201d i zrozumia\u0142y, \u017ce \u201eniepokoje wywo\u0142ane przez kilka os\u00f3b nie mog\u0105 zmieni\u0107 polityki partii\u201d. Na koniec przypominano administracji i komitetom dzielnicowym o konieczno\u015bci \u201eprzekazywania w\u0142adzom wszystkich wa\u017cnych informacji\u201d.<\/p>\n

Obwieszczenie da\u0142o pocz\u0105tek kampanii, kt\u00f3r\u0105 rz\u0105d i aparat bezpiecze\u0144stwa prowadzi\u0107 mia\u0142y przez nast\u0119pne lata. J\u0119zyk tych dokument\u00f3w \u2013 nacisk na \u201ew\u0142a\u015bciw\u0105 postaw\u0119 i pogl\u0105dy\u201d oraz \u201edobr\u0105 ideologiczn\u0105 robot\u0119\u201d \u2013 przypomina inne kampanie polityczne w Chinach.<\/p>\n

Charakter dzia\u0142a\u0144 zmienia\u0142 si\u0119 wraz z kolejnymi demonstracjami i wzrostem zasi\u0119gu niepokoj\u00f3w w latach 1988-89. Pierwsza faza obejmuje okres od demonstracji jesieni\u0105 1987 do rozruch\u00f3w ko\u0144cz\u0105cych \u015bwi\u0119to Monlam 5 marca 1988 roku. W\u0142adze s\u0105dzi\u0142y w\u00f3wczas, \u017ce z problemem uporaj\u0105 si\u0119 lokalne struktury administracyjne. Po 5 marca, wraz z fal\u0105 aresztowa\u0144 i uwi\u0119zie\u0144, ci\u0119\u017car walki z rozruchami spocz\u0105\u0142 na s\u0142u\u017cbach bezpiecze\u0144stwa oraz systemie penitencjarnym \u2013 spos\u00f3b traktowania wi\u0119\u017ani\u00f3w mia\u0142 zastraszy\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwo i odizolowa\u0107 potencjalnych dysydent\u00f3w. Jednocze\u015bnie media informowa\u0142y Tybeta\u0144czyk\u00f3w, \u017ce ka\u017cda demonstracja zostanie natychmiast brutalnie st\u0142umiona. Faz\u0119 trzeci\u0105 i ostatni\u0105 wyznacza og\u0142oszenie stanu wojennego 8 marca 1989 roku. W istocie stan wojenny oznacza\u0142 przyznanie si\u0119 do kl\u0119ski kampanii. Rozruchom mog\u0142a zapobiec tylko pot\u0119\u017cna demonstracja si\u0142y na ulicach Lhasy. Tybeta\u0144czycy nadal jednak organizowali manifestacje, zinstytucjonalizowano wi\u0119c \u015brodki administracyjne, kt\u00f3re pierwotnie traktowano jako chwilowe. Innymi s\u0142owy, ka\u017cda faza kampanii stawa\u0142a si\u0119 kolejnym szczeblem zorganizowanego systemu represji.<\/p>\n

W obronie reform w Tybecie<\/p>\n

Kwestie, kt\u00f3re mia\u0142y zdominowa\u0107 ca\u0142\u0105 kampani\u0119, pojawi\u0142y si\u0119 ju\u017c po pierwszej fali demonstracji z jesieni 1987 roku. Odpowiedzialno\u015bci\u0105 za niepokoje obarczono \u201ewys\u0142anych przez klik\u0119 Dalaja\u201d cudzoziemc\u00f3w i sabota\u017cyst\u00f3w, kt\u00f3rzy \u201ezwodzili i og\u0142upiali masy\u201d. Polityk\u0119 prowadzon\u0105 w Tybecie w okresie reform lat osiemdziesi\u0105tych nadal uznawano za s\u0142uszn\u0105. Jesieni\u0105 1987 roku demonstrant\u00f3w nie nazywano jeszcze \u201ekontrrewolucjonistami\u201d \u2013 termin usprawiedliwiaj\u0105cy najsurowsze represje i kary \u2013 lecz zwyk\u0142ymi \u201eprzest\u0119pcami\u201d. W tym czasie celem kampanii by\u0142o podkre\u015blanie pozytywnych aspekt\u00f3w reform oraz potrzeby zachowania \u201ejedno\u015bci i stabilizacji\u201d, niezb\u0119dnych do dalszego post\u0119pu i rozwoju.<\/p>\n

Urz\u0119dnicy tybeta\u0144scy z pewno\u015bci\u0105 mieli powody, by w swych raportach do centrali w Pekinie bagatelizowa\u0107 znaczenie manifestacji w Lhasie. By\u0107 mo\u017ce wydawa\u0142o si\u0119 im, \u017ce z \u0142atwo\u015bci\u0105 odizoluj\u0105 prowodyr\u00f3w, \u017ce ludno\u015b\u0107 przekonana jest o potrzebie wspierania reform i \u017ce demonstracje zostan\u0105 szybko st\u0142umione. 19 stycznia 1988 roku Panczenlama usprawiedliwia\u0142 polityk\u0119 reform i rozlu\u017anienia kontroli w Tybecie, przypisuj\u0105c demonstracje problemom, jakie pozostawi\u0142o po sobie \u201edwadzie\u015bcia lat rz\u0105d\u00f3w b\u0142\u0119dnej lewackiej ideologii\u201d:<\/p>\n

Ten stan rzeczy stanowi\u0142 sposobno\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 wykorzystali separaty\u015bci do wzniecenia niepokoj\u00f3w. Rozmaite b\u0142\u0119dy oraz luki w naszej pracy stworzy\u0142y warunki, niczym suche drewno, do podsycania p\u0142omieni, prowokowania problem\u00f3w i rozruch\u00f3w<\/span>2<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

Panczenlama przyzna\u0142, \u017ce osobi\u015bcie zabiega\u0142 o zwolnienie wi\u0119kszo\u015bci Tybeta\u0144czyk\u00f3w aresztowanych po jesiennych demonstracjach i nalega\u0142 na nieodst\u0119powanie od prowadzonej obecnie polityki. Ostrzega\u0142 przy tym, \u017ce na osoby jak on uto\u017csamiane z przemianami, ju\u017c wywieraj\u0105 naciski ludzie, kt\u00f3rzy sprzeciwiaj\u0105 si\u0119 reformom, zw\u0142aszcza w sprawach zwi\u0105zanych z narodowo\u015bci\u0105 i religi\u0105:<\/p>\n

Po zamieszkach w Lhasie niekt\u00f3rzy my\u015bleli, \u017ce dosz\u0142o do nich, gdy\u017c posun\u0119li\u015bmy si\u0119 za daleko w realizacji naszego programu politycznego, polegaj\u0105cego na naprawianiu krzywd i korygowaniu b\u0142\u0119d\u00f3w poprzedniego okresu: poniewa\u017c zagalopowali\u015bmy si\u0119 we wprowadzaniu nowej strategii wobec religii, lamowie stali si\u0119 aroganccy, prowadz\u0105c now\u0105 polityk\u0119 wobec mniejszo\u015bci, podsycili\u015bmy ciasny nacjonalizm, i tak dalej. Utrzymuj\u0105 oni, \u017ce reakcj\u0105 na zamieszki powinien by\u0107 powr\u00f3t do starych praktyk, odst\u0105pienie od prowadzonej obecnie i wypracowanej przez nas polityki \u0142agodno\u015bci oraz zastosowanie surowych \u015brodk\u00f3w; s\u0105dz\u0105, \u017ce bez tego nie uda si\u0119 upora\u0107 z problemami. Cho\u0107 pogl\u0105dy takie podziela niezbyt wielu, s\u0105 one jednak obecne w\u015br\u00f3d naszych kadr. Musimy by\u0107 wobec nich bardzo rozwa\u017cni i traktowa\u0107 je z najwy\u017csz\u0105 powag\u0105. Idee takie, je\u015bli b\u0119d\u0105 si\u0119 rozprzestrzenia\u0107, mog\u0105 bowiem spowodowa\u0107 ogromne k\u0142opoty<\/span>3<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

Natychmiast po pa\u017adziernikowych demonstracjach zacz\u0119to zwo\u0142ywa\u0107 kolejne \u201ezebrania\u201d w departamentach odpowiedzialnych za polityk\u0119 rozlu\u017anienia i wprowadzanie reform w Tybecie: regionalnej OLPKK, lokalnej Komisji ds. Narodowo\u015bci i Religii, Stowarzyszeniu Buddyjskim i Departamencie Pracy Frontu Jedno\u015bci KPCh. Tybeta\u0144scy przedstawiciele w tych cia\u0142ach musieli kolejno pot\u0119pia\u0107 separatyst\u00f3w, kt\u00f3rzy wywo\u0142ali demonstracje, wychwala\u0107 stosunek partii do religii oraz opowiada\u0107 si\u0119 za jedno\u015bci\u0105 macierzy i narodowo\u015bci.<\/p>\n

Deklaracje lojalno\u015bci zrehabilitowanych bezpartyjnych przyw\u00f3dc\u00f3w (tak zwanych \u201epatriotycznych wy\u017cszych sfer\u201d) mia\u0142y zapewne s\u0142u\u017cy\u0107 dw\u00f3m celom. Po pierwsze, m\u00f3wi\u0105c, \u017ce nigdy jeszcze nie by\u0142o tak dobrze \u2013 odbudowa klasztor\u00f3w, poprawa sytuacji gospodarczej, przywr\u00f3cenie wolno\u015bci religii \u2013 ludzie ci dawali legitymacj\u0119 obecnemu re\u017cimowi. Byli przecie\u017c rdzeniem Frontu Jedno\u015bci w Tybecie i mieli stanowi\u0107 przeciwwag\u0119 dla skupionych wok\u00f3\u0142 Dalajlamy k\u00f3\u0142 emigracyjnych, roz\u0142adowuj\u0105c napi\u0119cia na tle narodowo\u015bciowym. Po drugie, sami byli obiektem kampanii antyseparatystycznej. Nale\u017ca\u0142o po\u0142o\u017cy\u0107 kres nawet najsubtelniejszemu wsparciu, jakiego mogli udzieli\u0107 temu ruchowi. Trzeba by\u0142o im u\u015bwiadomi\u0107, \u017ce rehabilitacja, odzyskane wp\u0142ywy, a tak\u017ce wszelkie ust\u0119pstwa w dziedzinie religii i edukacji \u2013 wisz\u0105 na w\u0142osku. Kampania by\u0142a wi\u0119c dla nich wyra\u017anym ostrze\u017ceniem. Wi\u0119kszo\u015bci krytykowanie Dalajlamy i przekre\u015blanie sprawy [niepodleg\u0142o\u015bci] Tybetu nie przychodzi\u0142o \u0142atwo. By\u0142 to pierwszy prawdziwy test lojalno\u015bci wobec chi\u0144skich w\u0142adz, jakiemu poddano te kr\u0119gi od czasu powrotu z niebytu w latach osiemdziesi\u0105tych.<\/p>\n

Aparat kontroli spo\u0142ecznej<\/p>\n

13 pa\u017adziernika Departament Propagandy lokalnego oddzia\u0142u partii wyda\u0142 dokument, w kt\u00f3rym okre\u015blono \u201enajwa\u017cniejsze punkty\u201d rozpoczynaj\u0105cych si\u0119 w\u0142a\u015bnie w ca\u0142ym regionie studi\u00f3w ideologicznych: po pierwsze, niepokoje zosta\u0142y zaplanowane i wzniecone przez \u201eklik\u0119 Dalaja\u201d, po drugie, narodowa jedno\u015b\u0107 jest niezb\u0119dna dla \u201epolityki reform, otwarcia na \u015bwiat i o\u017cywienia gospodarki\u201d, po trzecie, obowi\u0105zuje \u201enierozdzielno\u015b\u0107\u201d \u2013 Hanowie i Tybeta\u0144czycy nie mog\u0105 bez siebie \u017cy\u0107<\/span>4<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

Owe \u201estudia\u201d prowadzi\u0107 mieli przedstawiciele administracji jednostek produkcyjnych, departament\u00f3w rz\u0105du i komitet\u00f3w dzielnicowych, powo\u0142anych w Tybecie przez w\u0142adze komunistyczne. Dzi\u0119ki sieci owych organizacji ka\u017cda jednostka przypisana by\u0142a do kt\u00f3rej\u015b z nadzorowanych \u201egrup dyskusyjnych\u201d<\/span>5<\/a><\/span><\/sup>. Te same struktury \u015bledzi\u0142y zachowanie obywateli i informowa\u0142y o nim bezpo\u015brednio Biuro Bezpiecze\u0144stwa Publicznego (BBP). Cia\u0142a te straci\u0142y na znaczeniu po wprowadzeniu reform w latach osiemdziesi\u0105tych; w 1984 roku liczb\u0119 wymaganych wiec\u00f3w politycznych zredukowano z trzech do jednego w tygodniu. Podczas zebra\u0144 regularnie omawiano tematy ideologiczne i praktyczne, takie jak zdrowie, higiena czy edukacja. Przed wybuchem zamieszek kwestie polityczne ogranicza\u0142y si\u0119 do wychwalania osi\u0105gni\u0119\u0107 \u201enowej polityki tybeta\u0144skiej\u201d w gospodarce i o\u015bwiacie. Zagadnie\u0144 takich jak lojalno\u015b\u0107 czy niepodleg\u0142o\u015b\u0107 Tybetu nie poruszano nigdy. <\/span><\/p>\n

Edukacj\u0119 polityczn\u0105 prowadzono w pracy i w miejscu zamieszkania \u2013 to, gdzie nale\u017ca\u0142o w niej uczestniczy\u0107, zale\u017ca\u0142o od \u201erejestracji\u201d (them-mtho<\/em>). Ka\u017cde osiedle (sgo-ra<\/em>) w tybeta\u0144skiej cz\u0119\u015bci miasta podlega komitetowi dzielnicowemu (sa-gnas u-yon lhan-khang<\/em>), kt\u00f3ry ma w\u0142asn\u0105 siedzib\u0119 i personel. Z regu\u0142y Komitet organizuje zebrania dla prze\u0142o\u017conych (go-\u2019khrid<\/em>) kwarta\u0142\u00f3w, podaj\u0105c im tematy, jakie nale\u017cy porusza\u0107 podczas wiec\u00f3w \u201eosiedlowych\u201d. W pocz\u0105tkowym okresie kampanii urz\u0119dnik\u00f3w rz\u0105du poinformowano, \u017ce b\u0119d\u0105 bezpieczniejsi, przeprowadzaj\u0105c si\u0119 ze swoich dom\u00f3w do kwater rz\u0105dowych. W ten spos\u00f3b mogli unikn\u0105\u0107 atmosfery grozy i zastraszania, budowanej w dzielnicach tybeta\u0144skich. W urz\u0119dach przed kampani\u0105 chroni\u0142a ich obecno\u015b\u0107 Chi\u0144czyk\u00f3w. Poza tym, g\u0142oszenie \u201eb\u0142\u0119dnych pogl\u0105d\u00f3w\u201d na wiecu \u201ejednostki produkcyjnej\u201d mog\u0142o sko\u0144czy\u0107 si\u0119 reprymend\u0105 czy ostrze\u017ceniem prze\u0142o\u017conego, nie prowadzi\u0142o jednak do wszcz\u0119cia \u015bledztwa przez BBP i ewentualnego aresztowania. Niemniej jeden z pracownik\u00f3w biura rz\u0105dowego m\u00f3wi:<\/p>\n

W\u0142adze wyst\u0105pi\u0142y z t\u0105 propozycj\u0105, poniewa\u017c si\u0119 obawia\u0142y. Pr\u00f3bowa\u0142y odci\u0105\u0107 ludzi od ruchu. Wielu Tybeta\u0144czyk\u00f3w by\u0142o w\u015bciek\u0142ych, ale bali si\u0119 m\u00f3wi\u0107, \u017ceby nie straci\u0107 pracy.<\/p>\n

Komitety dzielnicowe zwo\u0142ywa\u0142y wiece przede wszystkim po to, \u017ceby zidentyfikowa\u0107 osoby, kt\u00f3re mog\u0142y bra\u0107 udzia\u0142 w demonstracjach lub \u017cywi\u0107 dysydenckie pogl\u0105dy. Jeden ze \u015bwiadk\u00f3w informuje, \u017ce prowadz\u0105cy zebranie ostrzega\u0142:<\/p>\n

Wszystkich, kt\u00f3rzy wezm\u0105 udzia\u0142 w antyrz\u0105dowych wyst\u0105pieniach, spotka surowa kara. Nagrodzimy ka\u017cdego, kto powie nam o osobach bior\u0105cych udzia\u0142 w demonstracjach lub rozlepiaj\u0105cych plakaty. Je\u015bli nie mo\u017cecie poinformowa\u0107 osobi\u015bcie, napiszcie wszystko na kartce i wsu\u0144cie j\u0105 pod drzwi komitetu dzielnicowego, a my ju\u017c zajmiemy si\u0119 tymi, kt\u00f3rych wska\u017cecie.<\/p>\n

Wy\u017cszym urz\u0119dnikom polecono zbada\u0107 powi\u0105zania mi\u0119dzy podlegaj\u0105cymi im mieszka\u0144cami a spo\u0142eczno\u015bci\u0105 uchod\u017ac\u00f3w. Rodziny, kt\u00f3re wys\u0142a\u0142y dzieci do szk\u00f3\u0142 w Indiach, uznawano za politycznie podejrzane. BBP organizowa\u0142o te\u017c sie\u0107 p\u0142atnych informator\u00f3w, \u201eszarych\u201d obywateli, kt\u00f3rzy zwi\u0119kszali swoje dochody donosami na s\u0105siad\u00f3w. W dzielnicach tybeta\u0144skich, gdzie wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w trudni si\u0119 handlem (z regu\u0142y drobnym) i nie nale\u017cy do jednostek produkcyjnych, budowanie sieci informator\u00f3w ma wiele cech reketu. Osoby, kt\u00f3re odmawiaj\u0105 wsp\u00f3\u0142pracy, mog\u0105 straci\u0107 licencj\u0119, a co za tym idzie \u2013 \u017ar\u00f3d\u0142o utrzymania; gorliwych nagradza si\u0119 przywilejami takimi jak specjalne zezwolenia na podr\u00f3\u017cowanie. Donosiciele bior\u0105 r\u00f3wnie\u017c udzia\u0142 w zebraniach, bezpo\u015brednio informuj\u0105c BBP o tym, co kto m\u00f3wi\u0142.<\/p>\n

Mieszka\u0144com regularnie podawano tematy \u201edo przemy\u015blenia\u201d i dyskusji. Na przyk\u0142ad, czy mnich\u00f3w, kt\u00f3rzy brali udzia\u0142 w demonstracjach, nale\u017cy wyrzuca\u0107 z klasztor\u00f3w, a je\u015bli tak, to co z nimi p\u00f3\u017aniej zrobi\u0107? Wypowiedzi os\u00f3b, kt\u00f3re popiera\u0142y Chi\u0144czyk\u00f3w, publikowano potem w mediach. Jednym z najwa\u017cniejszych cel\u00f3w takich zebra\u0144 jest identyfikacja potencjalnych dysydent\u00f3w poprzez wymuszanie \u015bwiadectw lojalno\u015bci. Nazwiska os\u00f3b odmawiaj\u0105cych wsp\u00f3\u0142pracy s\u0105 zapisywane. Cho\u0107 zwykle nie aresztuje si\u0119 ich od razu, jako pierwsze trafiaj\u0105 za kraty po nast\u0119pnej fali demonstracji. Wielu szuka pretekst\u00f3w, by nie uczestniczy\u0107 w dyskusjach \u2013 twierdz\u0105 na przyk\u0142ad, \u017ce nie widzieli \u017cadnej manifestacji, albo \u017ce wiedz\u0105 zbyt ma\u0142o, \u017ceby zabiera\u0107 g\u0142os. Zmusza si\u0119 ich cz\u0119sto do deklarowania poparcia dla Chi\u0144czyk\u00f3w, robi\u0105 to jednak niech\u0119tnie i bez entuzjazmu.<\/p>\n

Prawdziwym testem lojalno\u015bci by\u0142a gotowo\u015b\u0107 do krytykowania Dalajlamy, na co nie chcia\u0142 si\u0119 zgodzi\u0107 \u017caden Tybeta\u0144czyk. O to w\u0142a\u015bnie rozbi\u0142y si\u0119 pr\u00f3by organizowania prochi\u0144skich kontrdemonstracji wymierzonych w Dalajlam\u0119. Tybeta\u0144czyk\u00f3w mo\u017cna by\u0142o nak\u0142oni\u0107 do wyg\u0142oszenia paru wiernopodda\u0144czych frazes\u00f3w na wiecu politycznym, ale nie do zaatakowania Dalajlamy. Z regu\u0142y Chi\u0144czycy nie robili wi\u0119c tego bezpo\u015brednio, m\u00f3wi\u0105c raczej o \u201eklice Dalaja\u201d. Tybeta\u0144czycy natychmiast to dostrzegli i starali si\u0119 wykorzysta\u0107. I tak, na przyk\u0142ad, na jednym z wiec\u00f3w organizowanych przez kom\u00f3rk\u0119 administracyjn\u0105 wsta\u0142 m\u0142ody Tybeta\u0144czyk i powiedzia\u0142: \u201eTo, co si\u0119 sta\u0142o, mo\u017ce i by\u0142o bardzo z\u0142e, nie nale\u017cy jednak zniewa\u017ca\u0107 Dalajlamy ani obwinia\u0107 o wszystko \u201ekliki\u201d [ru-tshogs] Dalaja, gdy\u017c jest on naszym przyw\u00f3dc\u0105 religijnym\u201d. Zosta\u0142 p\u00f3\u017aniej wezwany do biura dyrektora, kt\u00f3ry kaza\u0142 mu \u201ezmieni\u0107 spos\u00f3b my\u015blenia\u201d, na tym si\u0119 jednak sko\u0144czy\u0142o.<\/p>\n

Tybeta\u0144czycy b\u0142yskawicznie nauczyli si\u0119 wygrywa\u0107 dwuznaczno\u015b\u0107, wi\u0105\u017c\u0105c\u0105 si\u0119 z polityczn\u0105 i duchow\u0105 rol\u0105 Dalajlamy. Na wiecach politycznych domagali si\u0119 \u201ewolno\u015bci religii\u201d, kt\u00f3r\u0105 gwarantuje chi\u0144skie prawo, i odmawiali krytykowania Dalajlamy, na ulicach by\u0142 za\u015b on dla nich najwa\u017cniejszym symbolem niepodleg\u0142o\u015bci Tybetu.<\/p>\n

Po pierwszych demonstracjach z jesieni 1987 roku powo\u0142ano specjaln\u0105 grup\u0119 do spraw edukacji politycznej i prowadzenia dochodze\u0144 w klasztorach. Do ministerstw i jednostek produkcyjnych wys\u0142ano stosowne zawiadomienie, prosz\u0105c o wybranie kadr, kt\u00f3re zostan\u0105 przeszkolone, a nast\u0119pnie wcielone do zespo\u0142\u00f3w edukacyjnych, nazywanych kolektywnie \u201egrup\u0105 robocz\u0105\u201d (las-don ru-khang)<\/span>6<\/a><\/span><\/sup>. Na czas kampanii ludziom tym udzielono urlop\u00f3w, a pensje wyp\u0142aca\u0142 im nadal pierwotny pracodawca. Dodatkowo otrzymywali te\u017c premie za \u201eprac\u0119 polityczn\u0105\u201d. Podobn\u0105 grup\u0119 robocz\u0105 uformowano z funkcjonariuszy komitet\u00f3w dzielnicowych, kt\u00f3rych przeszkolono i wys\u0142ano do prowadzenia edukacji politycznej w\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w miasta. W latach 1987-89 grupy kierowane do klasztor\u00f3w sp\u0119dza\u0142y w nich od kilku tygodni do kilku miesi\u0119cy, wszczynaj\u0105c dochodzenia, identyfikuj\u0105c potencjalnych wichrzycieli i zwo\u0142uj\u0105c wiece. <\/span><\/p>\n

Pocz\u0105tkowo grupa robocza nie prowadzi\u0142a edukacji politycznej w departamentach i przedsi\u0119biorstwach rz\u0105dowych; odpowiadali za ni\u0105 kierownicy tych plac\u00f3wek. Niemniej wraz z rozwojem kampanii i kolejnymi niepokojami pod znakiem zapytania stan\u0119\u0142a skuteczno\u015b\u0107 kontroli tak\u017ce w tych instytucjach. Grupa robocza sta\u0142a si\u0119 integraln\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 \u017cycia Tybeta\u0144czyk\u00f3w. Z czasem okaza\u0142o si\u0119, \u017ce jej najwa\u017cniejszym celem jest wykrywanie separatyst\u00f3w. W pa\u017adzierniku 1989 roku w samej Lhasie dzia\u0142a\u0142o trzystu funkcjonariuszy, a na terenie ca\u0142ego regionu \u2013 co najmniej tysi\u0105c. Nadal stacjonowali w klasztorach, ale ich mandat obejmowa\u0142 ju\u017c tak\u017ce instytucje pierwotnie wy\u0142\u0105czone z kampanii. Dwa, trzy razy w tygodniu zwo\u0142ywano w biurach cztero-, pi\u0119ciogodzinne wiece, podczas kt\u00f3rych pracownicy musieli rozmawia\u0107 na temat demonstracji. Komitetom dzielnicowym kazano oddzieli\u0107 tych, kt\u00f3rzy mieli co\u015b wsp\u00f3lnego z separatystami, od os\u00f3b nadaj\u0105cych si\u0119 do reedukacji. Szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 po\u015bwi\u0119cano pogl\u0105dom uczestnik\u00f3w poprzednich manifestacji \u2013 prowadzono z nimi szczeg\u00f3\u0142owe wywiady pod pozorem \u201ebadania opinii publicznej\u201d.<\/p>\n

W listopadzie 1989 roku zorganizowano szkolenie dla kadr; uczestnicy otrzymali zadanie wykrycia dysydent\u00f3w w ka\u017cdym klasztorze, biurze i dzielnicy. Dyrektywy dla klasztor\u00f3w brzmia\u0142y tak: po pierwsze, przeciwstawia\u0107 si\u0119 separatyzmowi i \u201eklice Dalaja\u201d; po drugie, pot\u0119pi\u0107 przyznanie Dalajlamie Pokojowej Nagrody Nobla i przeprowadzi\u0107 stosown\u0105 kampani\u0119; po trzecie, kontynuowa\u0107 identyfikowanie uczestnik\u00f3w demonstracji i ich poplecznik\u00f3w \u2013 zw\u0142aszcza takich, kt\u00f3rzy nie brali czynnego udzia\u0142u w zaj\u015bciach \u2013 oraz wydala\u0107 niezarejestrowanych mnich\u00f3w; po czwarte, prowadzi\u0107 poszukiwania separatyst\u00f3w nawet w najmniejszych \u015bwi\u0105tyniach.<\/p>\n

Dyrektywa ta wyznacza w pewnym sensie norm\u0119, gdy\u017c zak\u0142ada, i\u017c w ka\u017cdej organizacji musz\u0105 znajdowa\u0107 si\u0119 jacy\u015b separaty\u015bci. Podkre\u015blano, \u017ce tym razem poszukiwania musz\u0105 by\u0107 \u201epe\u0142ne\u201d. Te same procedury mia\u0142y obowi\u0105zywa\u0107 w dzielnicach mieszkalnych i wszystkich plac\u00f3wkach, w kt\u00f3rych, wydzia\u0142 po wydziale, nale\u017ca\u0142o prowadzi\u0107 poszukiwania wichrzycieli.<\/p>\n

Tybeta\u0144czyk przekazuj\u0105cy te informacje, zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119, \u017ce sytuacja przypomina lata sze\u015b\u0107dziesi\u0105te, nale\u017cy jednak podkre\u015bli\u0107, i\u017c przez ca\u0142y czas trwania kampanii nie podj\u0119to \u017cadnych krok\u00f3w, sugeruj\u0105cych powr\u00f3t do praktyki \u201eklasyfikacji klasowej\u201d, kt\u00f3ra wi\u0105za\u0142a si\u0119 z prze\u015bladowaniem okre\u015blonych warstw spo\u0142ecznych. Teraz sz\u0142o o lojalno\u015b\u0107, a nie o status. Niemniej w\u015br\u00f3d os\u00f3b, wobec kt\u00f3rych prowadzono intensywne dochodzenia, by\u0142o wielu Tybeta\u0144czyk\u00f3w, pochodz\u0105cych z rodzin uznanych niegdy\u015b za \u201ekontrrewolucyjne\u201d. Z ostatnich dyrektyw wynika\u0142o te\u017c, \u017ce odpowiedzialno\u015b\u0107 za dzia\u0142ania poszczeg\u00f3lnych os\u00f3b ponosi\u0107 b\u0119d\u0105 r\u00f3wnie\u017c ich krewni. Kampani\u0119 rozszerzono na szko\u0142y, mianuj\u0105c urz\u0119dnik\u00f3w, do kt\u00f3rych nale\u017ca\u0142o nadzorowanie wiec\u00f3w politycznych dla uczni\u00f3w oraz informowanie o \u201eniewsp\u00f3\u0142pracuj\u0105cych\u201d dzieciach lub rodzicach. Tak wi\u0119c nadz\u00f3r i inwigilacj\u0119 ka\u017cdego obywatela prowadzono ju\u017c w miejscu pracy, zamieszkania oraz w szkole.<\/p>\n

Nie wr\u00f3cono te\u017c do \u201ewiec\u00f3w walki\u201d z okresu rewolucji kulturalnej, podczas kt\u00f3rych krewni i s\u0105siedzi musieli publicznie atakowa\u0107 wybrane osoby. Wiece kampanii antyseparatystycznej sprowadza\u0142y si\u0119 g\u0142\u00f3wnie do s\u0142uchania wyk\u0142ad\u00f3w i gr\u00f3\u017ab, a dyskusje s\u0142u\u017cy\u0107 mia\u0142y przede wszystkim identyfikacji potencjalnych dysydent\u00f3w. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 grupy roboczej zosta\u0142a zinstytucjonalizowana; jej funkcjonariusze wskazywali osoby, kt\u00f3re nale\u017ca\u0142o aresztowa\u0107 \u2013 zatrzymania i przes\u0142uchania nale\u017ca\u0142y za\u015b do BBP. Innymi s\u0142owy, kampania s\u0142u\u017cy\u0142a konsolidacji aparatu bezpiecze\u0144stwa, a nie sterowaniu ruchem spo\u0142ecznym.<\/p>\n

Przes\u0142uchanie jako forma edukacji<\/p>\n

5 marca 1988 roku, gdy \u015bwi\u0119to Monlam dobiega\u0142o ju\u017c ko\u0144ca, dosz\u0142o do kolejnej wielkiej demonstracji. Rozpocz\u0119li j\u0105 mnisi z klasztoru Ganden, okr\u0105\u017caj\u0105c grup\u0119 urz\u0119dnik\u00f3w pa\u0144stwowych i domagaj\u0105c si\u0119 uwolnienia Julu Da\u0142a Ceringa, s\u0142ynnego lamy i uczonego, cz\u0142onka OLPKK, kt\u00f3rego aresztowano w grudniu 1987 roku za rozmawianie z cudzoziemcem o niepodleg\u0142o\u015bci Tybetu. W czasie tych zaj\u015b\u0107 oddzia\u0142 Ludowej Policji Zbrojnej wdar\u0142 si\u0119 do D\u017cokhangu, zabijaj\u0105c, rani\u0105c i zatrzymuj\u0105c mnich\u00f3w, kt\u00f3rzy szukali tu schronienia przed brutalnym biciem. Manifestacja przerodzi\u0142a si\u0119 w rozruchy; w ci\u0105gu kilku nast\u0119pnych dni aresztowano t\u0142umy Tybeta\u0144czyk\u00f3w, kt\u00f3rych przewieziono do wi\u0119zie\u0144 znajduj\u0105cych si\u0119 w okolicach Lhasy (g\u0142\u00f3wnie Guca i Sangjipu). Wielu z nich nie uczestniczy\u0142o w zamieszkach, lecz uznano ich za potencjalnych dysydent\u00f3w podczas wiec\u00f3w lub zostali wskazani przez przes\u0142uchiwanych. Na podstawie raport\u00f3w i \u015bwiadectw os\u00f3b uwi\u0119zionych w tym czasie stwierdzi\u0107 mo\u017cna z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105, \u017ce brutalno\u015b\u0107, z jak\u0105 traktowano ich w instytucjach izolacyjnych, s\u0142u\u017cy\u0107 mia\u0142a zbudowaniu atmosfery strachu.<\/p>\n

W przeciwie\u0144stwie do wcze\u015bniejszych demonstracji, 5 marca dosz\u0142o do bezpo\u015bredniej konfrontacji mi\u0119dzy Tybeta\u0144czykami a umundurowanymi chi\u0144skimi \u017co\u0142nierzami i funkcjonariuszami s\u0142u\u017cby bezpiecze\u0144stwa. Brutalno\u015b\u0107 w wi\u0119zieniach mia\u0142a charakter systematyczny i powszechny \u2013 w kilku zaledwie przypadkach wi\u0105za\u0142a si\u0119 z ch\u0119ci\u0105 wydobycia informacji lub zezna\u0144. Osoby aresztowane po 5 marca od pierwszej chwili by\u0142y bite przez policj\u0119, \u017co\u0142nierzy i stra\u017cnik\u00f3w. Wi\u0119\u017ani\u00f3w traktowano z niezwyk\u0142ym okrucie\u0144stwem \u2013 bicie, ra\u017cenie pa\u0142kami elektrycznymi, wi\u0105zanie i zawieszanie, zakuwanie w kajdany, szczucie psami \u2013 a\u017c do chwili zwolnienia. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z oko\u0142o o\u015bmiuset zatrzymanych wypuszczono w czerwcu bez postawienia zarzut\u00f3w.<\/p>\n

Z relacji zwolnionych wynika, \u017ce wiece i przes\u0142uchania w instytucjach izolacyjnych by\u0142y przed\u0142u\u017ceniem kampanii prowadzonej za murami, tyle \u017ce odpowiada\u0142a tu za ni\u0105 administracja wi\u0119zienna. Cele i j\u0119zyk pozosta\u0142y takie same. Tortury stanowi\u0142y integraln\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 wszystkich przes\u0142ucha\u0144, kt\u00f3re prowadzono w specjalnym pomieszczeniu w obecno\u015bci jednego lub dw\u00f3ch stra\u017cnik\u00f3w, \u015bledczego i, gdy by\u0142o to potrzebne, t\u0142umacza. Oto relacja sprzedawcy, kt\u00f3rego aresztowano 5 marca za rzucanie kamieniami, osadzono w areszcie \u015bledczym Guca i zwolniono 25 czerwca:<\/p>\n

W ci\u0105gu dw\u00f3ch pierwszych tygodni przes\u0142uchiwano mnie osiem razy. \u201eDlaczego bra\u0142e\u015b udzia\u0142 w demonstracji? Jakie masz pogl\u0105dy? Czym zajmuje si\u0119 twoja rodzina?\u201d (…) Ci\u0105gle bili mnie przy tym w brzuch. Pewnej nocy kazano mi sta\u0107 na dworze i nie pozwolono zmru\u017cy\u0107 oka. By\u0142o bardzo zimno. \u015aledczy m\u00f3wi\u0142, \u017ce Tybet nigdy nie b\u0119dzie niepodleg\u0142y, i pyta\u0142, co chcieli\u015bmy osi\u0105gn\u0105\u0107 demonstracjami. Przes\u0142uchiwali mnie r\u00f3wnie\u017c Tybeta\u0144czycy. (…) W celi by\u0142o zawsze dw\u00f3ch albo trzech policjant\u00f3w. Z pocz\u0105tku \u015bledczy ci\u0105gle si\u0119 zmieniali, p\u00f3\u017aniej zawsze przychodzi\u0142 ten sam. Cz\u0119sto zadawali identyczne pytania, np. \u201eIle rzuci\u0142e\u015b kamieni?\u201d. Potem wypytali o ludzi. To by\u0142o bardzo trudne. Wiem, ile wycierpia\u0142em. I nie chcia\u0142bym, \u017ceby kto\u015b kiedy\u015b tak przeze mnie cierpia\u0142. Gdybym kogo\u015b wskaza\u0142, jak m\u00f3g\u0142bym p\u00f3\u017aniej spojrze\u0107 w oczy jemu albo jego krewnym? Prawdziwe bicie zaczyna\u0142o si\u0119, gdy nie chcia\u0142e\u015b podawa\u0107 nazwisk. A potem zn\u00f3w pytali: \u201eKto by\u0142 przyw\u00f3dc\u0105? Kto wznieci\u0142 rozruchy?\u201d.<\/p>\n

Og\u00f3lnie rzecz bior\u0105c, osoby \u015bwieckie budzi\u0142y mniejsz\u0105 podejrzliwo\u015b\u0107 ni\u017c mnisi. Wszyscy osadzeni musieli uczestniczy\u0107 w wielkich wiecach, na kt\u00f3rych wyk\u0142adano \u201eprawdziw\u0105 histori\u0119\u201d Tybetu. Mi\u0119dzy marcem a lipcem w Guca, gdzie przetrzymywano wi\u0119kszo\u015b\u0107 aresztowanych \u015bwieckich, przeprowadzono trzy takie wiece. Wi\u0119\u017aniom powtarzano, \u017ce zostan\u0105 potraktowani \u0142agodnie, je\u015bli podadz\u0105 nazwiska i przyznaj\u0105 si\u0119 do pope\u0142nionych przest\u0119pstw. Wed\u0142ug uczestnik\u00f3w polityczn\u0105 my\u015bl\u0105 przewodni\u0105 by\u0142a daremno\u015b\u0107 bunt\u00f3w. \u201eZawsze zaczynali od opisu pot\u0119gi Chin i pytali, jak mo\u017cemy s\u0105dzi\u0107, \u017ce zdo\u0142amy je obali\u0107. W 1959 roku st\u0142umiono powstanie, mimo \u017ce partyzanci byli dobrze uzbrojeni, dostawali pomoc zza granicy itd. Teraz, m\u00f3wili, nie macie nic. Co mo\u017cecie zdzia\u0142a\u0107?\u201d.<\/p>\n

Wiece adresowano do os\u00f3b o nieugruntowanych pogl\u0105dach politycznych: Tybeta\u0144czyk\u00f3w, kt\u00f3rzy, zdaniem w\u0142adz, zostali podjudzeni do uczestnictwa w demonstracjach przez prowodyr\u00f3w, lecz wci\u0105\u017c rokowali nadziej\u0119 na \u201eskorygowanie sposobu my\u015blenia\u201d. Oficerowie polityczni, odpowiedzialni za ich prowadzenie w wi\u0119zieniach, starali si\u0119 wi\u0119c nie atakowa\u0107 bezpo\u015brednio Dalajlamy, gdy\u017c przyjmowali, \u017ce pro\u015bci Tybeta\u0144czycy darz\u0105 go wielkim szacunkiem. \u201eM\u00f3wili, \u017ce Dalajlama jest jak wierny pies. Oszukiwany i zwodzony przez cudzoziemc\u00f3w, daje si\u0119 im prowadzi\u0107 na smyczy. (…) Dali\u015bcie si\u0119 oszuka\u0107 grupce z\u0142ych cudzoziemc\u00f3w, kt\u00f3ra manipuluje wami wszystkimi. Nie pozwalajcie na to. Tybetu i Chin nic nie rozdzieli. Niepodleg\u0142o\u015b\u0107 Tybetu nigdy nie by\u0142a i nigdy nie b\u0119dzie mo\u017cliwa\u201d.<\/p>\n

G\u0142\u00f3wnym celem przes\u0142ucha\u0144 by\u0142o zidentyfikowanie przyw\u00f3dc\u00f3w i organizator\u00f3w demonstracji. Najbardziej obci\u0105\u017caj\u0105cy dow\u00f3d stanowi\u0142a sp\u00f3jno\u015b\u0107 pogl\u0105d\u00f3w politycznych. Osoby, kt\u00f3re udziela\u0142y g\u0142\u0119bokich i inteligentnych odpowiedzi na pytania dotycz\u0105ce polityki, traci\u0142y szans\u0119 na zwolnienie. Osadzonych pytano cz\u0119sto o sprawy, kt\u00f3rych mogli nie zna\u0107, na przyk\u0142ad, o pi\u0119ciopunktowy Plan Pokojowy Dalajlamy. \u015aledczy badali w ten spos\u00f3b ich polityczn\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107 lub intensywno\u015b\u0107 kontakt\u00f3w z Tybeta\u0144czykami w Indiach. Wi\u0119\u017ani\u00f3w rutynowo wypytywano o krewnych i wizyty za granic\u0105. Mniszka, oskar\u017cona o zorganizowanie ma\u0142ej demonstracji w kwietniu 1988 roku, opisuje, w jaki spos\u00f3b badano \u017ar\u00f3d\u0142a jej pogl\u0105d\u00f3w na temat niepodleg\u0142o\u015bci Tybetu:<\/p>\n

Wprowadzono mnie do pokoju i \u015bledczy zapyta\u0142, czy, po pierwsze, wiem, ile mniszek z mojego klasztoru jest w wi\u0119zieniu, po drugie, co my\u015bla\u0142am, kiedy je aresztowano, i po trzecie, czy wiedzia\u0142am, \u017ce opuszczaj\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119, \u017ceby wzi\u0105\u0107 udzia\u0142 w demonstracji. Powiedzia\u0142am, \u017ce nie mia\u0142am o tym poj\u0119cia. On twierdzi\u0142, \u017ce nie tylko zdawa\u0142am sobie z tego spraw\u0119, ale i sama wszystko zorganizowa\u0142am. Poniewa\u017c uparcie powtarza\u0142, \u017ce to ja sta\u0142am za demonstracj\u0105, nie mia\u0142am wyboru i musia\u0142am si\u0119 przyzna\u0107 do zorganizowania manifestacji. Wtedy chcia\u0142 wiedzie\u0107, jaki by\u0142 m\u00f3j cel. Powiedzia\u0142am: \u201e\u017beby Tybet by\u0142 wolny\u201d. Zapyta\u0142, czy w wolnym Tybecie dosta\u0142abym co\u015b do jedzenia. Odpar\u0142am, \u017ce nie walczymy o wolny Tybet, \u017ceby mie\u0107 co je\u015b\u0107, lecz z tych samych powod\u00f3w, co wy, gdy domagacie si\u0119 od \u015bwiata swoich praw i walczycie o nie. My te\u017c chcemy praw, kt\u00f3re si\u0119 nam nale\u017c\u0105. Poza tym pragniemy, by pewnego dnia wszyscy Tybeta\u0144czycy mogli zobaczy\u0107 Dalajlam\u0119 w wolnym Tybecie. (…)<\/p>\n

Spyta\u0142, czy by\u0142am w zesz\u0142ym roku w Indiach na inicjacji Kalaczakry. Odrzek\u0142am, \u017ce nie wiedzia\u0142am, jak si\u0119 tam dosta\u0107. Na to on, czy po tej inicjacji pojawi\u0142 si\u0119 w naszym klasztorze jaki\u015b mnich. Powiedzia\u0142, \u017ce kto\u015b musia\u0142 nas podjudzi\u0107, i chcia\u0142 wiedzie\u0107 kto. Odpar\u0142am, \u017ce nikt nas nie podburza\u0142 i \u017ce wszystko, co uczyni\u0142y\u015bmy, zrobi\u0142y\u015bmy same. (…) Ci\u0105gle pyta\u0142, czy na pewno nikt nas nie podburza\u0142. Powtarza\u0142am, \u017ce dzia\u0142a\u0142y\u015bmy z w\u0142asnej inicjatywy i, co wi\u0119cej, nie potrzebowa\u0142y\u015bmy \u017cadnych zach\u0119t. (…)<\/p>\n

\u201eTo znaczy, \u017ce popierasz Kuszo Julu?\u201d, zapyta\u0142. Przytakn\u0119\u0142am. \u201eWszyscy ludzie w tym wi\u0119zieniu popieraj\u0105 Kuszo Julu?\u201d \u201eTak, wszyscy\u201d. Zapyta\u0142, czy wiem, jakie zbrodnie pope\u0142ni\u0142 Kuszo Julu, a ja odpar\u0142am: \u201eNasze zbrodnie s\u0105 takie same \u2013 walczymy o wolny Tybet. \u017badnych innych nie znam\u201d. (…) Oficer powiedzia\u0142, \u017ce nie ma szans na wolny Tybet, niezale\u017cnie od tego, jak d\u0142ugo b\u0119dziemy o niego walczy\u0107. Zacz\u0105\u0142 m\u00f3wi\u0107 o historii, a ja milcza\u0142am, bo nic o tym nie wiem. W ko\u0144cu spyta\u0142, czy cieszy\u0142abym si\u0119, gdyby Tybet by\u0142 wolny, a ja odpowiedzia\u0142am: \u201eTak. Kiedy Tybet b\u0119dzie wolny, zapanuje szcz\u0119\u015bcie\u201d. (…) Gdy powiedzia\u0142, \u017ce obecna polityka chi\u0144skiego rz\u0105du jest dobra, zapyta\u0142am: \u201eTo dlaczego mamy tylu \u017cebrak\u00f3w na Barkhorze?\u201d. Odpar\u0142, \u017ce nie ma w tym nic z\u0142ego, bo za dawnych rz\u0105d\u00f3w by\u0142o ich znacznie wi\u0119cej. Powiedzia\u0142am, \u017ce nie m\u00f3wimy o starym rz\u0105dzie, tylko o obecnym. On na to, \u017ce powinnam wiedzie\u0107, i\u017c w Indiach jest znacznie wi\u0119cej n\u0119dzarzy. Powiedzia\u0142am mu, \u017ce nie mam o tym poj\u0119cia, bo nigdy tam nie by\u0142am. Doda\u0142am, \u017ce skoro sam zacz\u0105\u0142 m\u00f3wi\u0107 o obecnym rz\u0105dzie, musia\u0142am powiedzie\u0107, co my\u015bl\u0119. Wtedy uzna\u0142, \u017ce na dzi\u015b wystarczy, i kaza\u0142 mi wszystko przemy\u015ble\u0107. Mia\u0142am na to trzy dni.<\/p>\n

\u015aledczy musia\u0142 uzna\u0107, \u017ce to nie ona zorganizowa\u0142a demonstracj\u0119. Zwolniono j\u0105 w lipcu wraz z wi\u0119kszo\u015bci\u0105 mniszek z jej klasztoru. Mniszki traktowano w wi\u0119zieniu z wyj\u0105tkow\u0105 brutalno\u015bci\u0105, one jednak nie da\u0142y si\u0119 z\u0142ama\u0107. Nie potrafiono wydoby\u0107 z nich wa\u017cnych informacji ani przyznania si\u0119 do winy. Nie mog\u0142y poda\u0107 \u017cadnych nazwisk, gdy\u017c dzia\u0142a\u0142y z w\u0142asnej inicjatywy i wszystkie zosta\u0142y aresztowane. Nie pr\u00f3bowa\u0142y ukrywa\u0107 swego poparcia dla niepodleg\u0142o\u015bci Tybetu, nie mia\u0142y si\u0119 wi\u0119c do czego przyznawa\u0107.<\/p>\n

Jesieni\u0105 1988 roku wi\u0119kszo\u015b\u0107 Tybeta\u0144czyk\u00f3w aresztowanych po demonstracjach 5 marca by\u0142a ju\u017c na wolno\u015bci. Za kratami pozosta\u0142y osoby uznane za przyw\u00f3dc\u00f3w i organizator\u00f3w \u2013 w\u015br\u00f3d nich czternastu mnich\u00f3w Gandenu, kt\u00f3rzy wywo\u0142ali te protesty, oraz czternastu mnich\u00f3w i mniszek z innych lhaskich klasztor\u00f3w. Kilkoro z nich aresztowano ju\u017c wcze\u015bniej za udzia\u0142 w innych demonstracjach. Niekt\u00f3rzy zabierali g\u0142os na wiecach, wykazuj\u0105c si\u0119 g\u0142\u0119bok\u0105 znajomo\u015bci\u0105 historii Tybetu, co wskazywa\u0142o, \u017ce czytali zakazan\u0105 literatur\u0119. Innych oskar\u017cono o pisanie plakat\u00f3w czy ulotek; przy cz\u0119\u015bci znaleziono kompromituj\u0105ce dokumenty i listy. Kilku starszych mnich\u00f3w, kt\u00f3rzy nawo\u0142ywali do bojkotowania Monlamu w 1988 roku, obarczono odpowiedzialno\u015bci\u0105 za dzia\u0142ania podlegaj\u0105cych im nowicjuszy. W wi\u0119zieniu pozosta\u0142o r\u00f3wnie\u017c oko\u0142o siedemdziesi\u0119ciu pi\u0119ciu \u015bwieckich obojga p\u0142ci. I tu przyczyn\u0105 nie musia\u0142 by\u0107 udzia\u0142 w demonstracjach, lecz wyst\u0105pienia na wiecach, zeznania, rozlepianie plakat\u00f3w lub posiadanie zakazanych publikacji.<\/p>\n

Tybeta\u0144czycy nadal planowali demonstracje, a na ulicach Lhasy wci\u0105\u017c pojawia\u0142y si\u0119 plakaty niepodleg\u0142o\u015bciowe. Wiece polityczne okaza\u0142y si\u0119 jednak skutecznym narz\u0119dziem \u2013 coraz wi\u0119cej os\u00f3b otwarcie wypowiada\u0142o si\u0119 przeciwko Chi\u0144czykom. Podczas zebra\u0144 komitet\u00f3w dzielnicowych zapowiadano wyra\u017anie, \u017ce Tybeta\u0144czycy \u201ezostan\u0105 zastrzeleni na ulicach\u201d, je\u017celi dojdzie do kolejnych demonstracji. O tym, \u017ce gro\u017aby te nie s\u0105 go\u0142os\u0142owne, mia\u0142y przekona\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w Lhasy wzmocnione patrole wojskowe, pojawiaj\u0105ce si\u0119 w mie\u015bcie, ilekro\u0107 w\u0142adze spodziewa\u0142y si\u0119 nowych wyst\u0105pie\u0144. Zespo\u0142y robocze wr\u00f3ci\u0142y do \u015bwi\u0105ty\u0144 we wrze\u015bniu 1988 roku, by zapobiec protestom. Przy okazji og\u0142oszono, \u017ce wielu mnich\u00f3w \u2013 przede wszystkim ci, kt\u00f3rzy brali udzia\u0142 w demonstracjach i zostali aresztowani \u2013 b\u0119dzie relegowanych z klasztor\u00f3w. Duchowni uznali to za okazj\u0119 do zamanifestowania swego sprzeciwu. We wrze\u015bniu 1988 roku zwo\u0142ano w Gandenie wiec, po\u015bwi\u0119cony wydaleniom i warunkom pozostania w \u015bwi\u0105tyni, w kt\u00f3rym brali udzia\u0142 mnisi zwolnieni w\u0142a\u015bnie z wi\u0119zienia. Oto jak relacjonuje go jeden z uczestnik\u00f3w:<\/p>\n

Mieli\u015bmy przedstawi\u0107 i om\u00f3wi\u0107 nasze problemy. Nikt si\u0119 nie odezwa\u0142. Wtedy zacz\u0119li zadawa\u0107 nam pytania, jednemu po drugim. Tego dnia m\u00f3wi\u0142o trzech m\u0142odych. Powiedzieli, \u017ce partia komunistyczna wydali\u0142a ich z klasztoru i \u017ce b\u0119d\u0105 musieli odej\u015b\u0107. Poprosili, \u017ceby wyrzuci\u0107 ich ju\u017c dzi\u015b. Nie mieli\u015bmy w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce nic si\u0119 nie da zrobi\u0107, skoro wszystkim rz\u0105dzi partia. Wtedy oskar\u017cono ich o niew\u0142a\u015bciw\u0105 reakcj\u0119. [Chi\u0144czycy] pytali: \u201eDlaczego m\u00f3wicie o odej\u015bciu? Macie dwie drogi. Je\u017celi jest si\u0119 patriot\u0105 [rgyal gces<\/em>] i kocha religi\u0119 [chos gces<\/em>], mo\u017cna pozosta\u0107 w klasztorze. Je\u015bli jednak odrzuca si\u0119 [te warto\u015bci], wtedy trzeba odej\u015b\u0107\u201d. Poniewa\u017c mnisi powiedzieli, \u017ce odchodz\u0105, oskar\u017cono ich o brak patriotyzmu.<\/p>\n

Drugiego dnia m\u0142odzi mnisi upierali si\u0119, \u017ceby decyzja zapad\u0142a jeszcze tego wieczora. M\u00f3wili, \u017ce od jutra chc\u0105 ju\u017c studiowa\u0107. Kiedy ustalono, \u017ce trzeba b\u0119dzie wyci\u0105gn\u0105\u0107 ostateczne wnioski, zacz\u0119\u0142a si\u0119 burzliwa dyskusja. Chi\u0144czycy zagrozili prze\u0142o\u017ceniem zebrania na nast\u0119pny dzie\u0144, je\u015bli b\u0119dziemy wdawa\u0107 si\u0119 w szczeg\u00f3\u0142y. A trudno by\u0142o tego unikn\u0105\u0107, poniewa\u017c nikt nie by\u0142 neutralny. Gdyby\u015bmy mieli mediatora, ka\u017cdy \u2013 to znaczy i my, i Chi\u0144czycy \u2013 m\u00f3g\u0142by spokojnie przedstawi\u0107 swoje stanowisko. A tak wszystko sprowadza\u0142o si\u0119 do tego, \u017ce zadawali nam pytania i zaraz sami udzielali na nie odpowiedzi. Po prostu robili, co chcieli, i na tym si\u0119 sko\u0144czy\u0142o.<\/p>\n

Mnisi pr\u00f3bowali zamieni\u0107 zebranie w debat\u0119 z urz\u0119dnikami, podobn\u0105 do religijnych dysput, jakich ucz\u0105 si\u0119 w klasztorze i prowadz\u0105 codziennie na dziedzi\u0144cu. Logiczna argumentacja jest jednym z g\u0142\u00f3wnych przedmiot\u00f3w studi\u00f3w monastycznych. Spos\u00f3b my\u015blenia m\u0142odych o niepodleg\u0142o\u015bci Tybetu ukszta\u0142towa\u0142a w\u0142a\u015bnie taka analiza wniosk\u00f3w opartych o istniej\u0105ce przes\u0142anki. Funkcjonariusze wys\u0142anych do klasztor\u00f3w zespo\u0142\u00f3w roboczych nie byli najwyra\u017aniej przygotowani do dyskusji tego rodzaju. Mnich z Gandenu opowiada, co sta\u0142o si\u0119 nast\u0119pnego dnia:<\/p>\n

Rano powiedzieli nam od razu, \u017ce poprzedniego wieczoru zachowywali\u015bmy si\u0119 niegodnie i \u017ce jeste\u015bmy prze\u017carci reakcjonizmem do szpiku ko\u015bci. M\u00f3wili: \u201eWczoraj domagali\u015bcie si\u0119, \u017ceby zebranie zako\u0144czy\u0142o si\u0119 podj\u0119ciem decyzji. Chcecie znowu trafi\u0107 do wi\u0119zienia? Je\u015bli tak, mo\u017cemy wam to u\u0142atwi\u0107. Je\u017celi lubicie pi\u0107 wod\u0119 tej ziemi, musicie przestrzega\u0107 prawa\u201d. Najwi\u0119cej m\u00f3wi\u0142 przewodnicz\u0105cy podkomisji [las-don tshogs-chung<\/em>]. M\u0142odzi mnisi nie odzywali si\u0119 ju\u017c wi\u0119cej. Powiedzia\u0142em wtedy: \u201eNie tak powinno si\u0119 do nas m\u00f3wi\u0107. Jeste\u015bcie kadrami [las byed-pa<\/em>], a my zwyk\u0142ymi lud\u017ami. Je\u015bli chodzi o mnie, dopiero co zosta\u0142em zwolniony z wi\u0119zienia. Og\u00f3lnie rzecz bior\u0105c, nie by\u0142em tam szcz\u0119\u015bliwy, ale i nie mia\u0142em wielu zmartwie\u0144. Wystarczy\u0142o my\u015ble\u0107 o sobie. Teraz, tutaj, ci\u0105gle tocz\u0105 si\u0119 jakie\u015b rozmowy z Chi\u0144czykami o tym, czy o tamtym. Zwolnili\u015bcie cz\u0142owieka z wi\u0119zienia, ale czuj\u0119 si\u0119 tak, jakbym zn\u00f3w do niego trafi\u0142. Nie prosi\u0142em o zwolnienie, i je\u015bli to wam nie odpowiada, zamknijcie mnie znowu\u201d. Zosta\u0142em oskar\u017cony o niew\u0142a\u015bciw\u0105 postaw\u0119. Powiedzia\u0142em: \u201ePo co zadajecie pytania, skoro nie s\u0142uchacie odpowiedzi?\u201d Ci\u0105gle kazali nam m\u00f3wi\u0107, a potem co chwila przerywali.<\/p>\n

Zebrania polityczne nie do\u015b\u0107, \u017ce nie przekonywa\u0142y o s\u0142uszno\u015bci chi\u0144skich argument\u00f3w, to wzbudza\u0142y op\u00f3r Tybeta\u0144czyk\u00f3w i uczy\u0142y ich solidarno\u015bci. Kadry uznawa\u0142y poszczeg\u00f3lne osoby za pod\u017cegaczy i wydawa\u0142y nakazy aresztowania, przy nast\u0119pnej okazji zawsze jednak znalaz\u0142 si\u0119 kto\u015b, kto zast\u0105pi\u0142 uwi\u0119zionych \u201eprowodyr\u00f3w\u201d. Wiece, mimo panuj\u0105cej na nich atmosfery strachu, da\u0142y Tybeta\u0144czykom sposobno\u015b\u0107 do publicznego formu\u0142owania pretensji oraz stawiania czo\u0142a Chi\u0144czykom, nawet je\u015bli na ich oczach aresztowano i karano nowych \u201ebohater\u00f3w\u201d.<\/p>\n

Najlepiej chyba ilustruj\u0105 to zamieszki w ma\u0142ej wiosce, spowodowane pojawieniem si\u0119 o\u015bmioosobowej grupy roboczej z lokalnego sztabu w Czuszurze, w klasztorze Rato, po\u0142o\u017conym o 30 km na po\u0142udniowy zach\u00f3d od Lhasy. Podczas wiecu, kt\u00f3ry zwo\u0142ano 29 wrze\u015bnia 1988 roku, wsta\u0142 jeden z mnich\u00f3w, Cering Dhondup, i zacz\u0105\u0142 spiera\u0107 si\u0119 z funkcjonariuszem wyg\u0142aszaj\u0105cym wyk\u0142ad o \u201ezombie\u201d (ro-langs<\/em>) feudalizmu: \u201eNie mam nic do powiedzenia na temat feudalizmu. Tybet by\u0142 niepodleg\u0142y przez tysi\u0105ce lat. Teraz rz\u0105dz\u0105 nim chi\u0144scy imperiali\u015bci\u201d. W tej samej chwili na r\u00f3wne nogi zerwa\u0142o si\u0119 pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu mnich\u00f3w, skanduj\u0105c has\u0142a niepodleg\u0142o\u015bciowe.<\/p>\n

Ceringa Dhondupa aresztowano tej samej nocy. 4 pa\u017adziernika zwo\u0142ano wiec, podczas kt\u00f3rego og\u0142oszono, \u017ce zostanie przewieziony na proces. Gdy go wyprowadzano, mnisi zacz\u0119li ciska\u0107 kamieniami w cz\u0142onk\u00f3w grupy roboczej i policjant\u00f3w. W nocy do duchownych przy\u0142\u0105czyli si\u0119 ch\u0142opi z pobliskiej wioski, atakuj\u0105c policj\u0119 i obrzucaj\u0105c kamieniami samochody. (Wi\u0119kszo\u015b\u0107 nowicjuszy w Rato pochodzi z okolicznych osad.) Chi\u0144czycy odjechali, ale 6 pa\u017adziernika klasztor i wiosk\u0119 otoczy\u0142 dwustuosobowy oddzia\u0142 Ludowej Policji Zbrojnej z Lhasy. Znowu dosz\u0142o do zamieszek, kt\u00f3re st\u0142umiono, u\u017cywaj\u0105c gaz\u00f3w \u0142zawi\u0105cych i strzelaj\u0105c w powietrze. Wiele os\u00f3b pobito, aresztowano czterech kolejnych mnich\u00f3w.<\/p>\n

By\u0107 mo\u017ce za znacz\u0105cy uzna\u0107 nale\u017cy fakt, \u017ce do star\u0107 dosz\u0142o na klasztornym dziedzi\u0144cu \u2013 tam, gdzie mnisi \u0107wicz\u0105 si\u0119 w debatowaniu. Chi\u0144czycy postawili nog\u0119 na tybeta\u0144skiej ziemi, zarezerwowanej dla spor\u00f3w i dyskusji. Wiece polityczne kojarzy\u0142y si\u0119 duchownym z tradycyjnymi debatami, cho\u0107 brak swobodnej, uczciwej wymiany zda\u0144 sprawia\u0142, \u017ce uznali je za g\u0142upie i absurdalne:<\/p>\n

K\u0142opoty zacz\u0119\u0142y si\u0119 na dziedzi\u0144cu naszego klasztoru, bo postanowili\u015bmy nie s\u0142ucha\u0107 tego, co m\u00f3wi\u0105 Chi\u0144czycy. Powiedzieli, \u017ce nie zachowujemy si\u0119 jak mnisi, wi\u0119c nimi nie jeste\u015bmy. Zapytali\u015bmy, dlaczego doszli do takich wniosk\u00f3w. To by\u0142o tej samej nocy, kiedy wsta\u0142 Cering Dhondup i spyta\u0142, czy chc\u0105 nam co\u015b jeszcze powiedzie\u0107. Odparli, \u017ce je\u015bli mamy o sobie tak dobre mniemanie, to powinni\u015bmy i\u015b\u0107 krzycze\u0107 w Lhasie. Wtedy w\u0142a\u015bnie Cering Dhondup, kt\u00f3ry nie m\u00f3g\u0142 ju\u017c znie\u015b\u0107 tego chi\u0144skiego gadania, zacz\u0105\u0142 m\u00f3wi\u0107 o niepodleg\u0142o\u015bci.<\/p>\n

Z punktu widzenia mnich\u00f3w, argumenty Chi\u0144czyk\u00f3w pozbawione by\u0142y nawet ideologii. Funkcjonariusze napawali si\u0119 w\u0142adz\u0105 i wy\u0142\u0105cznie prowokowali:<\/p>\n

Co m\u00f3wili podczas wiecu? Powiedzieli, \u017ce Tybet nie ma armii i \u017ce jeste\u015bmy bezradni jak dzieci. Tybeta\u0144ski rz\u0105d mia\u0142 kiedy\u015b wsz\u0119dzie wojskowe koszary, ale oni, Chi\u0144czycy, zniszczyli je w ci\u0105gu trzech miesi\u0119cy, a my nie mogli\u015bmy nic na to poradzi\u0107. S\u0105 teraz tak pot\u0119\u017cni, \u017ce nawet gdyby dali ka\u017cdemu mnichowi strzelb\u0119 i karabin maszynowy, i tak nic by\u015bmy nie zdzia\u0142ali. (…) M\u00f3wili: \u201eTybet nie jest niepodleg\u0142ym krajem. Nie chwycicie nieba palcami i nie w\u0142o\u017cycie go sobie do ust\u201d. Pytali, czy wydaje si\u0119 nam, \u017ce campa i ziarno spadn\u0105 z nieba, je\u015bli zdob\u0119dziemy niepodleg\u0142o\u015b\u0107. \u201eMy\u015blicie, \u017ce niepodleg\u0142o\u015b\u0107 u\u0142atwi wam \u017cycie i nie b\u0119dziecie musieli ci\u0119\u017cko pracowa\u0107? Nic z tego: jest wam teraz znacznie lepsze ni\u017c kiedy\u015b. Wtedy wszyscy byli\u015bcie niewolnikami albo poddanymi i nie mieli\u015bcie co je\u015b\u0107 w tym wolnym kraju. Nie mo\u017ce by\u0107 sytuacji lepszej ni\u017c ta, kt\u00f3r\u0105 macie obecnie\u201d.<\/p>\n

Symbolika sprzeciwu<\/p>\n

Edukacja polityczna w klasztorach, grupy robocze i komitety dzielnicowe \u2013 wszystko to zda\u0142o si\u0119 na nic, je\u015bli idzie o zmian\u0119 postaw Tybeta\u0144czyk\u00f3w wobec chi\u0144skich rz\u0105d\u00f3w<\/span>7<\/a><\/span><\/sup>. Kampania, przekszta\u0142caj\u0105c si\u0119 w pasmo gr\u00f3\u017ab i terroru, nie zd\u0142awi\u0142a te\u017c niepodleg\u0142o\u015bciowych protest\u00f3w ani nie zapobieg\u0142a kolejnym demonstracjom. Najlepiej \u015bwiadczy o tym rosn\u0105ca rola aparatu bezpiecze\u0144stwa i, w ko\u0144cu, wojska. W gruncie rzeczy kampania ukszta\u0142towa\u0142a \u015bwiadomo\u015b\u0107 polityczn\u0105 Tybeta\u0144czyk\u00f3w i podsyci\u0142a ich op\u00f3r. Je\u015bli przyjmiemy, \u017ce celem edukacji politycznej w Chinach jest zmiana sposobu my\u015blenia przy pomocy grupowej presji, to kampania antyseparatystyczna spe\u0142z\u0142a na niczym, organizuj\u0105c \u201eedukowanych\u201d przeciwko chi\u0144skim rz\u0105dom i ucz\u0105c ich solidarno\u015bci. Cho\u0107 w\u015br\u00f3d funkcjonariuszy by\u0142o wielu Tybeta\u0144czyk\u00f3w, rola, jak\u0105 odgrywali podczas wiec\u00f3w politycznych, uwypukla\u0142a jedynie \u00f3w podzia\u0142. Kiedy grupy robocze zacz\u0119\u0142y stanowi\u0107 sta\u0142y element \u017cycia klasztor\u00f3w, komitet\u00f3w dzielnicowych oraz jednostek produkcyjnych, ich funkcjonariusze byli coraz skuteczniej izolowani jako kolaboranci i oportuni\u015bci. Kadry musia\u0142y coraz dotkliwiej odczuwa\u0107 t\u0119 infami\u0119, gdy zacz\u0119to identyfikowa\u0107 je z aparatem biurokratycznym, kt\u00f3rego zadanie polega\u0142o na wskazywaniu os\u00f3b, id\u0105cych do wi\u0119zie\u0144 i na tortury. Praca tego typu mog\u0142a by\u0107 obowi\u0105zkiem i stanowi\u0107 odskoczni\u0119 dla dalszej kariery, niemniej popieranie jej z pewno\u015bci\u0105 nie le\u017ca\u0142o w interesie \u201ezwyk\u0142ych\u201d Tybeta\u0144czyk\u00f3w. <\/span><\/p>\n

Sytuacja ta by\u0142a prost\u0105 konsekwencj\u0105 strukturalnych zmian w spo\u0142ecze\u0144stwie tybeta\u0144skim, jakie przynios\u0142a dekolektywizacja i reformy z lat osiemdziesi\u0105tych. Bez totalitarnego aparatu komun wiece polityczne i kampanie reedukacyjne nie mog\u0142y by\u0107 skutecznym \u015brodkiem narzucania pogl\u0105d\u00f3w politycznych ani kontroli spo\u0142ecznej. \u017bycie Tybeta\u0144czyk\u00f3w zacz\u0119\u0142o toczy\u0107 si\u0119 wok\u00f3\u0142 relacji pozostaj\u0105cych poza nadzorem pa\u0144stwa, a cz\u0119sto mu przeciwnych. Wida\u0107 to szczeg\u00f3lnie wyra\u017anie w klasztorach, kt\u00f3re sta\u0142y si\u0119 naturalnym o\u015brodkiem wsp\u00f3\u0142pracy dla pokolenia Tybeta\u0144czyk\u00f3w wychowanych ju\u017c pod chi\u0144skimi rz\u0105dami. Og\u00f3lnie rzecz bior\u0105c, religia stanowi naturaln\u0105 o\u015b \u015bwiadomo\u015bci narodowej i oporu przeciwko Chi\u0144czykom. Wobec braku wszechpot\u0119\u017cnej i wszechobecnej organizacji, wiece polityczne przypomnia\u0142y o innych formach solidarno\u015bci. Niezale\u017cnie od tego, czy urz\u0119dnicy wyst\u0119powali na nich w roli dobroczy\u0144c\u00f3w czy prze\u015bladowc\u00f3w, zawsze byli po drugiej stronie coraz g\u0142\u0119bszej przepa\u015bci. Ludzi mo\u017cna by\u0142o nadal kupowa\u0107 lub zastrasza\u0107, niemniej system nie dawa\u0142 ju\u017c podstaw organizacyjnych, pozwalaj\u0105cych na niszczenie i atakowanie \u201ewrog\u00f3w\u201d w stylu rewolucji kulturalnej.<\/p>\n

Na fal\u0119 demonstracji z 1988 i 1989 roku nale\u017cy patrze\u0107 przez pryzmat ci\u0105g\u0142ej kampanii politycznej. W oczach Tybeta\u0144czyk\u00f3w by\u0142y one ze sob\u0105 \u015bci\u015ble powi\u0105zane, potwierdzaj\u0105c oraz uwydatniaj\u0105c spo\u0142eczne i symboliczne podzia\u0142y mi\u0119dzy nimi a Chi\u0144czykami. Protesty sta\u0142y si\u0119 praktycznym \u0107wiczeniem w budowaniu narodu. Nowa reakcja na now\u0105 sytuacj\u0119 w kraju podkre\u015bla\u0142a odr\u0119bno\u015b\u0107 \u015bwiata Chi\u0144czyk\u00f3w i Tybeta\u0144czyk\u00f3w, wyznacza\u0142a tybeta\u0144skie terytorium, broni\u0105c go przed sinizacj\u0105 i inkorporacj\u0105. Wida\u0107 to w formie, jak\u0105 przybra\u0142y manifestacje; podczas niemal wszystkich z ponad dwudziestu zorganizowanych w tym czasie, ma\u0142e grupy mnich\u00f3w i mniszek zbiera\u0142y si\u0119 na Barkhorze w starej, tybeta\u0144skiej cz\u0119\u015bci Lhasy, a nast\u0119pnie zaczyna\u0142y okr\u0105\u017ca\u0107 \u015bwi\u0105tyni\u0119 D\u017cokhang, skanduj\u0105c \u201eTybet jest niepodleg\u0142y\u201d, \u201eNiech \u017cyje Dalajlama\u201d (dos\u0142ownie: \u201eOby Dalajlama \u017cy\u0142 tysi\u0105c lat\u201d) i powiewaj\u0105c zakazanymi flagami Tybetu. Do demonstruj\u0105cych do\u0142\u0105czali przechodnie. Potem manifestacj\u0119 rozbija\u0142y si\u0142y bezpiecze\u0144stwa, bij\u0105c, aresztuj\u0105c, i czasem strzelaj\u0105c do uczestnik\u00f3w.<\/p>\n

Okr\u0105\u017canie, kor\u0142a (skor-ba<\/em>) \u015bwi\u0105ty\u0144 i innych \u015bwi\u0119tych miejsc jest jedn\u0105 z najpowszechniejszych praktyk buddyzmu tybeta\u0144skiego, bardzo popularn\u0105 w\u015br\u00f3d ludzi \u015bwieckich. Kor\u0142a wok\u00f3\u0142 D\u017cokhangu, najbardziej czczonego miejsca w Tybecie, ma znaczenie szczeg\u00f3lne. Otaczaj\u0105cy D\u017cokhang Barkhor stanowi przy tym centrum tybeta\u0144skiej Lhasy i jest jej najwi\u0119kszym targowiskiem. Na miejsce protestu jako pierwsi wybrali go mnisi z Drepungu, kt\u00f3rzy zorganizowali tu demonstracj\u0119 27 wrze\u015bnia 1987 roku. Sprowokowa\u0142 j\u0105 atak chi\u0144skich medi\u00f3w na Dalajlam\u0119, zwi\u0105zany z jego wizyt\u0105 w Stanach Zjednoczonych. Gdy mnisi zebrali si\u0119 o \u015bwicie w herbaciarni, nie mieli poj\u0119cia, co z sob\u0105 pocz\u0105\u0107. Mo\u017cliwo\u015bci by\u0142o wiele: mogli na przyk\u0142ad pomaszerowa\u0107 g\u0142\u00f3wn\u0105 ulic\u0105 albo stan\u0105\u0107 naprzeciw budynk\u00f3w rz\u0105dowych, wybrali jednak Barkhor.<\/p>\n

(Trzecia demonstracja mnich\u00f3w Drepungu, kt\u00f3rzy 6 pa\u017adziernika domagali si\u0119 zwolnienia os\u00f3b aresztowanych 27 wrze\u015bnia, odby\u0142a si\u0119 przed siedzib\u0105 rz\u0105du. 30 grudnia 1988 roku studenci i wyk\u0142adowcy zorganizowali protest przeciwko strzelaninie 10 grudnia, w Dniu Praw Cz\u0142owieka. Manifestanci szli g\u0142\u00f3wn\u0105 ulic\u0105, nie mieli jednak tybeta\u0144skich flag \u2013 domagali si\u0119 rozbrojenia policji, wi\u0119kszej wolno\u015bci kulturowej i religijnej, zwi\u0119kszenia roli j\u0119zyka tybeta\u0144skiego w o\u015bwiacie oraz administracji. Tej manifestacji policja nie rozbi\u0142a.)<\/p>\n

Demonstruj\u0105c wok\u00f3\u0142 Barkhoru, Tybeta\u0144czycy symbolicznie wyznaczali swoje terytorium. Po\u0142o\u017cone w nowej cz\u0119\u015bci miasta rz\u0105dowe biura s\u0105 obszarem chi\u0144skim \u2013 manifestowanie przed nimi by\u0142oby uznaniem obcej w\u0142adzy. Chi\u0144czycy mogliby si\u0119 spodziewa\u0107 takich wyst\u0105pie\u0144 i rozumie\u0107 je, oznacza\u0142oby to jednak zaakceptowanie ich podej\u015bcia do problemu: na przyk\u0142ad, jakie swobody religijne tolerowa\u0107 i w jakim zakresie, jakie prawa powinny przys\u0142ugiwa\u0107 mniejszo\u015bciom, itd. Kor\u0142a natomiast to sprawa czysto tybeta\u0144ska \u2013 i j\u0105, i znaczenie D\u017cokhangu rozumie ka\u017cdy Tybeta\u0144czyk. Chi\u0144czycy czuj\u0105 si\u0119 \u017ale w tym kwartale Lhasy. Po pierwszych demonstracjach Barkhor zacz\u0119\u0142y patrolowa\u0107 uzbrojone patrole; wojsko maszerowa\u0142o w kierunku przeciwnym do ruchu wskaz\u00f3wek zegara. Dla Tybeta\u0144czyk\u00f3w \u2013 w spos\u00f3b antyreligijny. Niezale\u017cnie od tego, czy zdawali sobie z tego spraw\u0119 sami funkcjonariusze, widzia\u0142 to i rozumia\u0142 ka\u017cdy Tybeta\u0144czyk. Chi\u0144czycy wpisali si\u0119 wi\u0119c w symbolik\u0119 tybeta\u0144sk\u0105, zajmuj\u0105c \u2013 r\u00f3wnie\u017c graficznie \u2013 miejsce po drugiej stronie przepa\u015bci.<\/p>\n

1 pa\u017adziernika, podczas drugiej demonstracji, t\u0142um ni\u00f3s\u0142 na ramionach po Barkhorze s\u0119dziwego mnicha, kt\u00f3ry wbieg\u0142 do p\u0142on\u0105cego komisariatu, \u017ceby uwolni\u0107 aresztowanych. Jego czyn natychmiast wpisano w symbolik\u0119 kor\u0142a jako protestu: odwagi, wsp\u00f3\u0142czucia i buntu jednocze\u015bnie. W trakcie tej i nast\u0119pnych demonstracji ludzie nie\u015bli wok\u00f3\u0142 D\u017cokhangu cia\u0142a zabitych. Religijne znaczenie tej ceremonii musia\u0142o by\u0107 jasne dla ka\u017cdego Tybeta\u0144czyka.<\/p>\n

Wolno\u015b\u0107 religii<\/p>\n

Zaadoptowanie kor\u0142a do protest\u00f3w ka\u017ce zwr\u00f3ci\u0107 baczniejsz\u0105 uwag\u0119 na inny aspekt tybeta\u0144skiej reakcji na kampani\u0119 antyseparatystyczn\u0105: odmienne rozumienie religii i wolno\u015bci religijnej przez obie strony konfliktu. Dla prostych Tybeta\u0144czyk\u00f3w kor\u0142a jest najpowszechniejsz\u0105 i najbardziej widoczn\u0105 form\u0105 praktyki duchowej. Jednocze\u015bnie \u2013 obok sk\u0142adania pok\u0142on\u00f3w, obracania m\u0142ynk\u00f3w modlitewnych i palenia kadzid\u0142a \u2013 zgadza si\u0119 z definicj\u0105 wpisan\u0105 w polityk\u0119 partii, kt\u00f3ra zezwala na \u201edobrowolne wyra\u017canie wiary religijnej\u201d (chos-dad rang-mos kyi srid-jus<\/em>). Religi\u0119 rozumie si\u0119 tu jako nieszkodliwy przes\u0105d, a w najlepszym razie \u2013 dodatek do etnicznego kolorytu. Odg\u00f3rne wpisanie wiary w ten szablon odbiera jej wybuchowy potencja\u0142 jednoczenia Tybeta\u0144czyk\u00f3w w nar\u00f3d. Na d\u0142u\u017csz\u0105 met\u0119, modernizacja i rozw\u00f3j gospodarczy maj\u0105 j\u0105 zupe\u0142nie unieszkodliwi\u0107 i zepchn\u0105\u0107 na margines. Religi\u0119 toleruje si\u0119 w\u0142a\u015bnie w oparciu o to za\u0142o\u017cenie. Mnisi, wykorzystuj\u0105c kor\u0142a jako \u015brodek protestu politycznego, dok\u0142adnie ukazali granice chi\u0144skiej wizji wolno\u015bci, zmuszaj\u0105c w\u0142adze do zaatakowania religii w trakcie szar\u017cy na \u201enacjonalizm\u201d. Jednocze\u015bnie pokazali prostym Tybeta\u0144czykom, jak \u2013 odnajduj\u0105c w niej symbole narodowe \u2013 przeobrazi\u0107 w\u0142asn\u0105 praktyk\u0119 duchow\u0105, na kt\u00f3r\u0105 zezwalaj\u0105 w\u0142adze chi\u0144skie, w akt buntu.<\/p>\n

Tybeta\u0144czycy wypracowali wiele form protest\u00f3w niepodleg\u0142o\u015bciowych w postaci praktyk religijnych. Po 27 wrze\u015bnia 1988, kiedy obecno\u015b\u0107 niezliczonych patroli uniemo\u017cliwia\u0142a zorganizowanie tam jakiejkolwiek demonstracji upami\u0119tniaj\u0105cej protesty z poprzedniego roku, setki Tybeta\u0144czyk\u00f3w zasiad\u0142y na placu obok D\u017cokhangu (tradycyjnym miejscu wyk\u0142ad\u00f3w religijnych), by przez kilka godzin modli\u0107 si\u0119 za pomordowanych. Policja nie interweniowa\u0142a. Wieczorem 3 grudnia 1988 roku, podczas \u015bwi\u0119ta ma\u015blanych lampek, tysi\u0105c os\u00f3b wsp\u00f3lnie recytowa\u0142o przed D\u017cokhangiem \u201eS\u0142owa Prawdy<\/a>\u201d (bden-tshig smon-lam<\/em>), napisan\u0105 przez Dalajlam\u0119 modlitw\u0119, w kt\u00f3rej wzywa si\u0119 b\u00f3stwa opieku\u0144cze Tybetu do \u201eprzegnania barbarzy\u0144c\u00f3w z Krainy \u015aniegu\u201d. Po 5 pa\u017adziernika 1989 roku Tybeta\u0144czycy zacz\u0119li \u015bwi\u0119towa\u0107 Pokojow\u0105 Nagrod\u0119 Nobla, pal\u0105c kadzid\u0142a i obrzucaj\u0105c siebie nawzajem \u2013 oraz chi\u0144skich \u017co\u0142nierzy \u2013 gar\u015bciami campy. Kiedy w\u0142adze zorientowa\u0142y si\u0119 w tym, zacz\u0119to zwo\u0142ywa\u0107 wiece pot\u0119pienia Dalajlamy, a 13 pa\u017adziernika wydano rozkaz aresztowania oraz strzelania do Tybeta\u0144czyk\u00f3w, kt\u00f3rzy rzucaj\u0105 m\u0105k\u0119 i pal\u0105 kadzid\u0142o. Poszukiwano organizator\u00f3w uroczysto\u015bci, kt\u00f3re formalnie uznano za dzia\u0142anie separatystyczne. \u0179r\u00f3d\u0142a tybeta\u0144skie twierdz\u0105, \u017ce aresztowano i przes\u0142uchano ponad dwie\u015bcie os\u00f3b.<\/p>\n

Najwa\u017cniejszym symbolem religijnym jest oczywi\u015bcie Dalajlama. Jego podw\u00f3jna rola \u2013 przyw\u00f3dcy politycznego i duchowego \u2013 pomaga\u0142a, jak pami\u0119tamy, Tybeta\u0144czykom w odpieraniu atak\u00f3w na wiecach. Dalajlama uosabia fundamentalne za\u0142o\u017cenie tradycyjnego systemu politycznego Tybetu: \u201epo\u0142\u0105czenie religii i polityki\u201d (chos-srid zung-\u2019brel<\/em>)<\/span>8<\/a><\/span><\/sup>. W oczach Tybeta\u0144czyk\u00f3w idea ta nabra\u0142a zupe\u0142nie nowego znaczenia, kt\u00f3re wr\u0119cz k\u0142\u00f3ci si\u0119 z tradycj\u0105 \u2013 teraz aspekt doczesny uto\u017csamiany jest z demokracj\u0105. Dla m\u0142odych ludzi Dalajlama, jako jeden ze \u015bwiatowych przyw\u00f3dc\u00f3w, symbolizuje dzi\u015b demokracj\u0119 i prawa cz\u0142owieka. <\/span><\/p>\n

Chi\u0144czycy zmuszeni s\u0105 z kolei do atakowania obu tych aspekt\u00f3w. Skoro wiara religijna musi podporz\u0105dkowa\u0107 si\u0119 \u201epatriotyzmowi\u201d \u2013 mi\u0142o\u015bci \u201emacierzy\u201d \u2013 warunkiem tolerancji religijnej jest zaakceptowanie chi\u0144skich rz\u0105d\u00f3w. Tybeta\u0144skie wo\u0142anie o demokracj\u0119 i prawa cz\u0142owieka odrzuca si\u0119 jako pr\u00f3b\u0119 przywr\u00f3cenia \u201estarego spo\u0142ecze\u0144stwa\u201d (spyi-tshogs rnying-pa<\/em>). Tybeta\u0144czycy uwa\u017caj\u0105 jednak, \u017ce to system chi\u0144ski nie dorasta do \u015bwiatowych norm, poniewa\u017c nie zapewnia demokracji i praw cz\u0142owieka. Tak opisuje to jeden z mnich\u00f3w Gandenu, kt\u00f3ry bra\u0142 udzia\u0142 w wiecach politycznych w klasztorze:<\/p>\n

Chi\u0144czycy m\u00f3wi\u0105, \u017ce nasz stary rz\u0105d, kt\u00f3ry zajmowa\u0142 si\u0119 polityk\u0105 i religi\u0105, zupe\u0142nie nie przystaje do wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci. (…) Twierdz\u0105, \u017ce rz\u0105d chi\u0144ski jest znacznie bardziej post\u0119powy. Maj\u0105 niezwykle wysokie mniemanie o swoim socjalizmie i komunizmie. M\u00f3wi\u0105, \u017ce ich rz\u0105d odpowiada realiom wsp\u00f3\u0142czesnego \u015bwiata. Nasz by\u0142 przestarza\u0142y, bo polityka i religia nie id\u0105 ze sob\u0105 w parze.<\/p>\n

\u017b\u0105damy, \u017ceby Chi\u0144czycy opu\u015bcili Tybet. Dla nas jest to absolutnie niezb\u0119dne. Potrzebujemy wolno\u015bci i niepodleg\u0142o\u015bci. Chi\u0144czycy nie maj\u0105 poj\u0119cia, jak cierpimy pod ich rz\u0105dami. Oskar\u017caj\u0105 nas o ch\u0119\u0107 przywr\u00f3cenia starego porz\u0105dku. M\u00f3wi\u0105, i\u017c \u015bni si\u0119 nam, \u017ce sami zostaniemy przyw\u00f3dcami. A prawda jest taka, \u017ce nigdy nie domagali\u015bmy si\u0119 w\u0142adzy, ale szcz\u0119\u015bcia wi\u0119kszo\u015bci Tybeta\u0144czyk\u00f3w. O to apelujemy do organizacji zajmuj\u0105cych si\u0119 prawami cz\u0142owieka i do wszystkich, kt\u00f3rzy odczuwaj\u0105 sympati\u0119 dla Tybetu. I dlatego bierzemy udzia\u0142 w pokojowych demonstracjach.<\/p>\n

Tybeta\u0144czycy wymieniaj\u0105 d\u0142ug\u0105 list\u0119 restrykcji wobec religii, dotycz\u0105cych odbudowy \u015bwi\u0105ty\u0144, wy\u015bwi\u0119cania nowych mnich\u00f3w i mniszek, przyjmowania datk\u00f3w od os\u00f3b prywatnych, odprawiania rytua\u0142\u00f3w itd. Sprawami religijnymi zarz\u0105dza sie\u0107 organizacji, odpowiedzialnych za realizowanie wytycznych partii. Dla Chi\u0144czyk\u00f3w przepisy te s\u0105 w pe\u0142ni uzasadnione, gdy\u017c w ten czy inny spos\u00f3b ograniczaj\u0105 autonomi\u0119 instytucji religijnych oraz krzewienie si\u0119 praktyk indywidualnych, kt\u00f3re s\u0105 \u015bci\u015ble zwi\u0105zane ze \u015bwiadomo\u015bci\u0105 narodow\u0105 Tybeta\u0144czyk\u00f3w. Ci za\u015b pr\u00f3buj\u0105 przepisy ignorowa\u0107 lub obchodzi\u0107. Czasami im si\u0119 udaje, zawsze jednak maj\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce w\u0142adze w ka\u017cdej chwili mog\u0105 zmieni\u0107 polityk\u0119 i strategi\u0119. Mnich z Gandenu dodaje:<\/p>\n

Pod rz\u0105dami Chi\u0144czyk\u00f3w nigdy nie b\u0119dzie wolno\u015bci. Kiedy Tybet odzyska niepodleg\u0142o\u015b\u0107, powr\u00f3c\u0105 te\u017c swobody religijne. Nie wcze\u015bniej. Do tego czasu b\u0119d\u0105 one istnie\u0107 tylko na papierze, a nie w rzeczywisto\u015bci. M\u00f3wi\u0105, \u017ce jest wolno\u015b\u0107 religii. M\u00f3wi\u0105, \u017ce prowadz\u0105 polityk\u0119 odpr\u0119\u017cenia (srid-jus gu-yangs<\/em>). Przez chwil\u0119 nie narzucaj\u0105 \u017cadnych ogranicze\u0144. A potem, stopniowo, pojawiaj\u0105 si\u0119 restrykcje. Nie ma wi\u0119c \u017cadnych szans na wolno\u015b\u0107 religii.<\/p>\n

Prawa cz\u0142owieka<\/p>\n

Tybeta\u0144czycy si\u0119gn\u0119li praktycznie po wszystkie chi\u0144skie deklaracje polityczne, by jasno wyrazi\u0107 sw\u00f3j sprzeciw. Nap\u0142ywaj\u0105ce ze \u015bwiata informacje na temat demokracji, praw cz\u0142owieka i walki narodowowyzwole\u0144czej da\u0142y im przy tym alternatywne s\u0142ownictwo \u2013 oraz znaczenia \u2013 wobec tych, kt\u00f3rymi pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 Chi\u0144czycy. R\u00f3wnie wa\u017cne by\u0142y wysi\u0142ki, zmierzaj\u0105ce do po\u0142\u0105czenia nowoczesnej terminologii politycznej z zaczerpni\u0119t\u0105 z buddyzmu wizj\u0105 \u015bwiata i miejsca, jakie zajmuje w nim cz\u0142owiek. M\u0142ody mnich z Drepungu, kt\u00f3ry bra\u0142 udzia\u0142 w pierwszych demonstracjach jesieni\u0105 1987 roku, tak opisuje poj\u0119cia wolno\u015b\u0107 i prawa cz\u0142owieka:<\/p>\n

Je\u017celi odzyskamy niepodleg\u0142o\u015b\u0107, zostan\u0105 spe\u0142nione wszystkie, w\u0105sko poj\u0119te, pragnienia Tybeta\u0144czyk\u00f3w. Z szerszego punktu widzenia, zwyci\u0119\u017cy w\u00f3wczas i rozkwitnie Dharma Buddy. Je\u015bli b\u0119dzie wystarczaj\u0105co silna i dobra, mo\u017ce przynie\u015b\u0107 pok\u00f3j oraz szcz\u0119\u015bcie ca\u0142emu \u015bwiatu, nie tylko Tybeta\u0144czykom. \u017byjemy tu, we w\u0142asnym kraju, ale nawet nasze cia\u0142a nie nale\u017c\u0105 do nas. Chi\u0144czycy m\u00f3wi\u0105, \u017ce dokonali w Tybecie wielkiego post\u0119pu, zadbali o biedne rodziny, dali im wszystko itd. Dla mnie nie ma w tym krzty prawdy. Ka\u017cdy pragnie wolno\u015bci. Bez niej ludzkie \u017cycie pozbawione jest sensu.<\/p>\n

Chi\u0144czycy m\u00f3wi\u0105 nam: macie wszystkie swobody \u2013 wolno\u015b\u0107 religii itd. Prawa cz\u0142owieka obejmuj\u0105 wolno\u015b\u0107. My potrzebujemy wolno\u015bci prawdziwej. Ona pozwala nam przygotowa\u0107 si\u0119 odpowiednio nie tylko na to \u017cycie, ale i na \u017cywoty nast\u0119pne. Komuni\u015bci w nie nie wierz\u0105, trudno wi\u0119c im to poj\u0105\u0107. Gdyby wolno\u015b\u0107 sprowadza\u0142a si\u0119 do jedzenia i picia, nie mia\u0142aby zbyt wielkiego znaczenia. By\u0142aby dobra dla ps\u00f3w i kot\u00f3w, kt\u00f3re nie maj\u0105 innych zmartwie\u0144. Istoty ludzkie s\u0105 inne. Cz\u0142owiecze\u0144stwo ma znaczenie g\u0142\u0119bsze.<\/p>\n

\u00d3w mnich ma dwadzie\u015bcia lat. Zanim wst\u0105pi\u0142 do klasztoru, przez sze\u015b\u0107 lat ucz\u0119szcza\u0142 do szko\u0142y podstawowej. Nie m\u00f3g\u0142 kontynuowa\u0107 edukacji, bo jego rodzina zosta\u0142a zaliczona do \u201ez\u0142ej klasy\u201d (gral-rim-pa<\/em>) w czasach rewolucji kulturalnej. Przez cztery lata uczy\u0142 si\u0119 w klasztorze. Wszystkie polityczne terminy, kt\u00f3rymi si\u0119 pos\u0142uguje, wesz\u0142y do j\u0119zyka tybeta\u0144skiego w XX wieku. Konotacje niekt\u00f3rych \u2013 takich jak \u201edemokracja\u201d czy \u201eimperializm\u201d \u2013 wywodz\u0105 si\u0119 niemal wy\u0142\u0105cznie z prze\u0142o\u017conych na tybeta\u0144ski chi\u0144skich materia\u0142\u00f3w propagandowych. Nie nale\u017cy s\u0105dzi\u0107, \u017ce \u0142\u0105czy ich znaczenie z poj\u0119ciami religijnymi tylko dlatego, \u017ce jest mnichem. Nadanie im znaczenia w kontek\u015bcie w\u0142adanego przez Chiny Tybetu wymaga odniesienia do buddyzmu, kt\u00f3ry uwa\u017ca odrodzenie w ciele cz\u0142owieka za niezwykle cenne, widzi potrzeb\u0119 czynienia dobra w imi\u0119 przysz\u0142ych \u017cywot\u00f3w i uznaje Dharm\u0119 za istotn\u0105 dla \u015bwiata.<\/p>\n

Niepodleg\u0142o\u015b\u0107 oznacza zatem wolno\u015b\u0107 praktykowania Dharmy; wolno\u015b\u0107 ta nie ma jednak sensu, je\u015bli jest \u015blepa na kondycj\u0119 cz\u0142owieka. Po tybeta\u0144sku \u201eprawa cz\u0142owieka\u201d to dos\u0142ownie \u201eprawa w\u0119druj\u0105cych istot ludzkich\u201d, za\u015b \u201ew\u0119druj\u0105ce \u2013 czy te\u017c b\u0142\u0105dz\u0105ce \u2013 istoty\u201d s\u0105 jednym z podstawowych termin\u00f3w buddyzmu tybeta\u0144skiego. Trzy kluczowe poj\u0119cia \u2013 niepodleg\u0142o\u015b\u0107, wolno\u015b\u0107 i prawa cz\u0142owieka \u2013 sprowadzaj\u0105 si\u0119 zatem do nadania sensu ludzkiemu istnieniu. Wolno\u015b\u0107 religijna implikuje prawo do przygotowania si\u0119 do przysz\u0142ych \u017cywot\u00f3w, czyli altruistycznego czynienia dobra \u2013 co obejmuje i ca\u0142e \u017cycie polityczne, i prac\u0119 na rzecz niepodleg\u0142o\u015bci. Przeciwie\u0144stwem s\u0105 egoistyczne dzia\u0142ania, powodowane ch\u0119ci\u0105 zysku w tym \u017cyciu; tu odnosz\u0105 si\u0119 do czczych, chi\u0144skich obietnic \u201epoprawienia \u017cycia\u201d. Prawa cz\u0142owieka w rozumieniu Tybeta\u0144czyk\u00f3w oddzielaj\u0105 wi\u0119c altruizm od egoizmu, sacrum (obejmuj\u0105ce tak religi\u0119, jak i polityk\u0119) od profanum. Warto\u015bci, kt\u00f3re dla cz\u0142owieka Zachodu s\u0105 w istocie polityczne i \u015bwieckie, Tybeta\u0144czycy identyfikuj\u0105 z aspektem sakralnym i symbolicznie przeciwstawiaj\u0105 \u2013 nale\u017c\u0105cemu do profanum \u2013 systemowi chi\u0144skiemu. \u201eRecytowania Om mani padme hum, odwiedzania \u015bwi\u0105ty\u0144 i dawania datk\u00f3w nie uwa\u017ca si\u0119 za prawdziw\u0105 wolno\u015b\u0107 religii\u201d, m\u00f3wi mnich.<\/p>\n

Tybeta\u0144czycy s\u0105 od dawna \u015bwiadomi istnienia Organizacji Narod\u00f3w Zjednoczonych i uwa\u017caj\u0105 j\u0105 (by\u0107 mo\u017ce naiwnie) za forum odpowiednie do zg\u0142aszania swoich skarg. Cz\u0119sto pr\u00f3buj\u0105 podawa\u0107 zagranicznym turystom r\u0119cznie pisane listy adresowane do ONZ. Od 1987 roku m\u00f3wi\u0105, \u017ce nie walcz\u0105 tylko o niepodleg\u0142o\u015b\u0107, lecz o prawa cz\u0142owieka. Termin ten pojawia si\u0119 coraz cz\u0119\u015bciej w owych listach i na rozlepianych w Lhasie plakatach. Na kilka dni przed 10 grudnia 1988 roku (Mi\u0119dzynarodowy Dzie\u0144 Praw Cz\u0142owieka) pojawi\u0142a si\u0119 ulotka, w kt\u00f3rej czytamy: \u201eDzi\u015b jest dzie\u0144 upami\u0119tniaj\u0105cy walk\u0119 o prawa cz\u0142owieka. Apeluj\u0105c do ONZ oraz przyjaznych nam pa\u0144stw o przywr\u00f3cenie nale\u017cnych nam praw, i my, Tybeta\u0144czycy, chcemy czci\u0107 ten dzie\u0144\u201d.<\/p>\n

Na plakatach, kt\u00f3re rozlepiano w Lhasie rankiem 10 grudnia, obok znajomych hase\u0142, takich jak: \u201eNiech \u017cyje Dalajlama\u201d i \u201eNiech \u017cyje niepodleg\u0142o\u015b\u0107 Tybetu\u201d, pojawi\u0142y si\u0119 nowe: \u201eNiech \u017cyje nowa demokratyczna konstytucja\u201d i \u201ePami\u0119tajmy o prawach cz\u0142owieka Organizacji Narod\u00f3w Zjednoczonych\u201d. Owe ulotki, listy i plakaty, prymitywnie kopiowane z drewnianych matryc lub przepisywane r\u0119cznie, podpisywa\u0142y czasem organizacje, nadaj\u0105ce sobie nazwy typu \u201eRewolucyjny Komitet na rzecz Niepodleg\u0142o\u015bci Tybetu\u201d lub \u201eZwyci\u0119ski Wielki Tybet\u201d. Nazwy te cz\u0119sto si\u0119 zmienia\u0142y \u2013 co stanowi\u0142o odbicie do\u015b\u0107 lu\u017anych powi\u0105za\u0144 w sieci tybeta\u0144skich dysydent\u00f3w: od sprzedawc\u00f3w z Barkhoru, przez mnich\u00f3w, mniszki, urz\u0119dnik\u00f3w i student\u00f3w, po wykszta\u0142cone przez Chi\u0144czyk\u00f3w kadry. Plakaty cz\u0119sto rozwiesza\u0142y kobiety, praktykuj\u0105ce o \u015bwicie swoje kor\u0142a. Za dystrybucj\u0119 i produkcj\u0119 takich materia\u0142\u00f3w zawsze karano wi\u0119zieniem.<\/p>\n

Dla Tybeta\u0144czyk\u00f3w prawa cz\u0142owieka powi\u0105zane s\u0105 \u015bci\u015ble z poj\u0119ciem \u201eprawdy\u201d (bden-pa<\/em>), kt\u00f3ra w ich j\u0119zyku zn\u00f3w ma konotacje religijne i polityczne (jako \u201esprawiedliwo\u015b\u0107\u201d). M\u00f3wi\u0105 o prawdzie (s\u0142uszno\u015bci) swojej sprawy, o \u201eprawdziwych prawach\u201d (bden-pa\u2019i thob-thang<\/em>) oraz o \u201eprawdziwej historii\u201d, kt\u00f3re odbieraj\u0105 im Chi\u0144czycy. To zreszt\u0105 standardowa odpowied\u017a na chi\u0144skie argumenty o braku armii i niemo\u017cno\u015bci pokonania mocarstwa. Zacytujmy mnicha z Drepungu: \u201eNajlepszy i jedyny spos\u00f3b \u2013 to m\u00f3wi\u0107 zawsze prawd\u0119. Inaczej nie mo\u017cemy z nimi walczy\u0107. Nawet gdyby walka zbrojna by\u0142a mo\u017cliwa, nie uciekaliby\u015bmy si\u0119 do niej. Naszym or\u0119\u017cem jest prawda\u201d.<\/p>\n

Odwo\u0142anie si\u0119 do prawdy, w sensie religijnym i politycznym, jest antidotum na chi\u0144skie \u201ek\u0142amstwa\u201d, kt\u00f3re opieraj\u0105 si\u0119 wy\u0142\u0105cznie na w\u0142adzy i sile. W ulotce z 10 grudnia czytamy: \u201eKa\u017cda wzmianka o prawdziwej historii okry\u0142aby wstydem chi\u0144skich naje\u017ad\u017ac\u00f3w\u201d. Tybeta\u0144czycy wyobra\u017caj\u0105 sobie mo\u017cliwo\u015b\u0107 postawienia swej sprawy przed hipotetycznym niezale\u017cnym trybuna\u0142em, pewni, \u017ce \u201eprawda zwyci\u0119\u017cy\u201d. Autorzy \u201eListu do Narod\u00f3w Zjednoczonych\u201d, napisanego w sierpniu 1989 roku (pi\u0119\u0107 miesi\u0119cy po og\u0142oszeniu stanu wojennego) i przemyconego p\u00f3\u017aniej z Tybetu, prosz\u0105: \u201eZbierzcie wszystkich mieszka\u0144c\u00f3w Lhasy, mnich\u00f3w i \u015bwieckich, oraz chi\u0144skie w\u0142adze i b\u0105d\u017acie bezstronni. Dajcie nam tylko szans\u0119 m\u00f3wi\u0107 o prawdziwej historii\u201d.<\/p>\n

\u0141atwo zby\u0107 te apele o prawd\u0119, widz\u0105c w nich, jak zrobili to Chi\u0144czycy wy\u0142\u0105cznie jedyny argument dost\u0119pny bezbronnym. Niemniej to w\u0142a\u015bnie oni zbudowali fundament tybeta\u0144skiej \u015bwiadomo\u015bci politycznej, rozpoczynaj\u0105c kampani\u0119 przeciwko separatyzmowi. W ko\u0144cu kazali Tybeta\u0144czykom s\u0142ucha\u0107 swoich argument\u00f3w i dyskutowa\u0107 o nich. Cho\u0107 wiece nie mia\u0142y wiele wsp\u00f3lnego z prawdziw\u0105 rozmow\u0105, brak innych mechanizm\u00f3w narzucania zbiorowego pos\u0142usze\u0144stwa sprawi\u0142, \u017ce zacz\u0119li oni szuka\u0107 odpowiedzi na chi\u0144skie argumenty. (W\u0142adze nie pr\u00f3bowa\u0142y przecie\u017c wycofa\u0107 si\u0119 z reform ani przywraca\u0107 kolektywizacji.)<\/p>\n

Z drugiej strony, modernizacja i rozw\u00f3j gospodarczy nie mog\u0105 stanowi\u0107 skutecznego substytutu ideologicznego dla socjalizmu (o kt\u00f3rym w\u0142a\u015bciwie nie m\u00f3wi\u0142o si\u0119 w ramach kampanii). Chi\u0144czycy chcieliby, \u017ceby Tybeta\u0144czycy widzieli w nich reformator\u00f3w, a nie \u017ar\u00f3d\u0142o ucisku. Ci za\u015b okre\u015blaj\u0105 swe aspiracje mianem szeroko poj\u0119tej \u201emodernizacji\u201d, podkre\u015blaj\u0105c w ten spos\u00f3b s\u0142abo\u015bci chi\u0144skiego systemu. Nap\u0142yw zagranicznych produkt\u00f3w, obcych idei i turyst\u00f3w tylko im w tym pomaga \u2013 niemal wszyscy cudzoziemcy sympatyzuj\u0105 z Tybeta\u0144czykami i s\u0105 krytyczni wobec chi\u0144skich rz\u0105d\u00f3w, wydala si\u0119 wi\u0119c ich z Tybetu, ilekro\u0107 dochodzi do niepokoj\u00f3w. Chi\u0144czycy \u2013 b\u0142\u0119dnie \u2013 zak\u0142adali, \u017ce mog\u0105 \u201ezmodernizowa\u0107\u201d tybeta\u0144ski spos\u00f3b my\u015blenia na swoj\u0105 mod\u0142\u0119. Kampania przynios\u0142a skutek odwrotny \u2013 podwa\u017cy\u0142a chi\u0144skie pretensje do tytu\u0142u \u201epost\u0119powo\u015bci\u201d i \u201enowoczesno\u015bci\u201d, krystalizuj\u0105c jednocze\u015bnie tybeta\u0144sk\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107 narodow\u0105.<\/p>\n

Najwa\u017cniejszy chyba dokument tego okresu patriotycznych protest\u00f3w opracowa\u0142a w 1988 roku i drukowa\u0142a z drewnianych matryc grupa m\u0142odych duchownych z klasztoru Drepung. Znaczenie Drogocennej Demokratycznej Konstytucji Tybetu by\u0142o przeznaczone dla mieszka\u0144c\u00f3w rodzinnych wiosek owych mnich\u00f3w i mia\u0142o pokaza\u0107 im, jak m\u00f3g\u0142by wygl\u0105da\u0107 wolny Tybet. Autor\u00f3w zatrzymano wcze\u015bniej po demonstracji z 27 wrze\u015bnia 1987 roku i zwolniono w styczniu. Niekt\u00f3rych aresztowano ponownie i skazano na wieloletnie kary wi\u0119zienia \u2013 przyw\u00f3dc\u0119, Nga\u0142anga Phulczunga, na dziewi\u0119tna\u015bcie lat \u2013 30 listopada 1989 roku.<\/p>\n

Konstytucja \u2013 to projekt demokratycznej ustawy zasadniczej, opracowany przez Dalajlam\u0119 na wychod\u017astwie w 1963 roku. Dokument z Drepungu opiera si\u0119 na jej za\u0142o\u017ceniach. M\u00f3wi o \u201er\u00f3wno\u015bci\u201d bez wzgl\u0119du na p\u0142e\u0107, pochodzenie spo\u0142eczne, j\u0119zyk, religi\u0119, ras\u0119, maj\u0105tek, miejsce urodzenia, oraz o r\u00f3wnych prawach do wolno\u015bci s\u0142owa, wolno\u015bci my\u015bli, gromadzenia si\u0119 i zrzeszania oraz poruszania.<\/p>\n

Niemniej tekst ten przede wszystkim odzwierciedla obecn\u0105 sytuacj\u0119 i jest odpowiedzi\u0105 na kampani\u0119 przeciwko separatyzmowi. Zaczyna si\u0119 od wezwania Tybeta\u0144czyk\u00f3w do kontynuowania walki z \u201eobcym chi\u0144skim naje\u017ad\u017ac\u0105\u201d z \u201esi\u0142\u0105, kt\u00f3rej \u017ar\u00f3d\u0142em jest dowiedziona prawda\u201d (bsgrub-bya bden-pa yin-pa\u2019i rang-bzhin gyi nus-shugs<\/em>). Echo j\u0119zyka klasztornych debat pokazuje, jak mnisi szukaj\u0105 racjonalnych element\u00f3w w tradycji religijnej do odpierania chi\u0144skich argument\u00f3w. Wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 po\u015bwi\u0119cono om\u00f3wieniu znaczenia \u201edemokracji, \u0142\u0105cz\u0105cej za\u0142o\u017cenia polityczne i religijne\u201d (chos srid gnyis-ldan gyi dmangs-gtso<\/em>). To, oczywi\u015bcie, tradycyjna formu\u0142a polityczna: wed\u0142ug autor\u00f3w tego tekstu to w\u0142a\u015bnie buddyzm jest zgodny z duchem demokracji, a propozycje Chi\u0144czyk\u00f3w \u2013 nie.<\/p>\n

Znaczenie odpowiada na wiecowe argumenty, maj\u0105ce dowodzi\u0107, \u017ce tylko system chi\u0144ski mo\u017ce stawi\u0107 czo\u0142o wyzwaniom wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci. J\u0119zyk jest prosty i bezpo\u015bredni, niemniej styl argumentacji wyrasta z tradycji monastycznych dysput. Tybeta\u0144skie okre\u015blenie \u201edemokracji\u201d (dmangs-gtso<\/em>) zrozumiemy, rozbijaj\u0105c ten termin na dwie sylaby. Pierwsza (dmangs<\/em>) oznacza \u201eszerokie masy\u201d (rgya-che\u2019i mi-dmangs<\/em>), czyli wszystkich, bez \u017cadnych wyj\u0105tk\u00f3w, niezale\u017cnie od pozycji, pochodzenia, pokrewie\u0144stwa itd. Mnisi zapo\u017cyczaj\u0105 tu standardowy termin z chi\u0144skiego leksykonu komunistycznego i, u\u017cywaj\u0105c go w kontek\u015bcie niepodleg\u0142o\u015bciowym, nadaj\u0105 mu nowe znaczenie. Nast\u0119pnie t\u0142umacz\u0105 poj\u0119cie \u201eszerokich mas\u201d, u\u017cywaj\u0105c przyk\u0142adu Tybetu. W ten sam spos\u00f3b omawiaj\u0105 znaczenie drugiej sylaby (gtso<\/em>) \u2013 skr\u00f3tu od s\u0142owa gtso-ba<\/em>: \u201ewspania\u0142y\u201d, \u201enajwy\u017cszy\u201d. W ten spos\u00f3b demokracja staje si\u0119 \u201epraktyk\u0105 wyra\u017cania woli spo\u0142ecze\u0144stwa zgodnie z pragnieniami i \u017cyczeniami szerokich mas\u201d (rgya-che\u2019i mi-mang gi dgos \u2018don \u2018dod-babs bor bstun dgos-pa\u2019i spyi mos kyi lugs srol<\/em>).<\/p>\n

Potem mnisi definiuj\u0105 poj\u0119cie rz\u0105du reprezentatywnego. Najwa\u017cniejszy nie jest tu jednak komentarz do projektu konstytucji niepodleg\u0142ego Tybetu z 1963 roku, ale informacje na temat politycznych dyskusji, tocz\u0105cych si\u0119 obecnie w kraju. Znaczenie szczeg\u00f3\u0142owo omawia kwesti\u0119 \u201estarego spo\u0142ecze\u0144stwa\u201d \u2013 podkre\u015blaj\u0105c, \u017ce nie ma mowy o powrocie do \u201epodda\u0144stwa\u201d (shing-bran gyi lam-lugs<\/em>) i \u201estarego systemu\u201d rz\u0105d\u00f3w \u201efeudalnych pan\u00f3w\u201d (bkas-bkod brgyud-\u2019dzin-pa<\/em>). Duchowni zn\u00f3w odpieraj\u0105 wi\u0119c standardowe oskar\u017cenia z politycznych wiec\u00f3w.<\/p>\n

Wiece te zmusi\u0142y mnich\u00f3w do my\u015blenia o demokracji w kategoriach uniwersalnych. Bez nich zapewne nie mieliby po temu \u017cadnego powodu. Paradoksalnie, w\u0142adze osi\u0105gn\u0119\u0142y deklarowany cel, podnosz\u0105c \u015bwiadomo\u015b\u0107 polityczn\u0105 Tybeta\u0144czyk\u00f3w, tyle \u017ce nie tak, jak tego chcia\u0142y: t\u0142umiona wrogo\u015b\u0107 do Chi\u0144czyk\u00f3w wybuch\u0142a ze zdwojon\u0105 si\u0142\u0105, a tybeta\u0144skie wo\u0142anie o niepodleg\u0142o\u015b\u0107 po\u0142\u0105czone zosta\u0142o z nowoczesnymi ideami politycznymi, takimi jak demokracja i prawa cz\u0142owieka. Szczeg\u00f3lnie zaskakuj\u0105ce jest to, \u017ce dosz\u0142o do tego w trakcie brutalnej kampanii, kt\u00f3rej celem by\u0142o z\u0142amanie oporu Tybeta\u0144czyk\u00f3w. Nowe terminy \u2013 cho\u0107 stopie\u0144 ich rozumienia musi by\u0107 bardzo r\u00f3\u017cny \u2013 pozna\u0142a niemal ca\u0142a populacja tybeta\u0144ska, wi\u0105\u017c\u0105c je z Dalajlam\u0105 i niepodleg\u0142o\u015bci\u0105. Idee demokracji i praw cz\u0142owieka sta\u0142y si\u0119 w\u015br\u00f3d Tybeta\u0144czyk\u00f3w powszechne; nikt te\u017c nie w\u0105tpi, \u017ce o nie w\u0142a\u015bnie toczy si\u0119 walka o niepodleg\u0142o\u015b\u0107 Tybetu.<\/p>\n

Stan wojenny<\/p>\n

Og\u0142oszenie stanu wojennego w Lhasie w nocy z 7 na 8 marca 1989 roku zmusi\u0142o w\u0142adze chi\u0144skie do stosowania coraz brutalniejszych \u015brodk\u00f3w t\u0142umienia sprzeciw\u00f3w. Odpowiedzialno\u015bci\u0105 za utrzymanie porz\u0105dku w Lhasie obarczono AL-W. Wydarzenia wcze\u015bniejsze wskazuj\u0105, \u017ce rz\u0105d planowa\u0142 sprowokowanie Tybeta\u0144czyk\u00f3w do rozruch\u00f3w, by znale\u017a\u0107 pretekst do og\u0142oszenia stanu wojennego i wyprowadzenia na ulice wojska, gdy\u017c pierwsza demonstracja z 5 marca by\u0142a ma\u0142a, pokojowa i niczym nie r\u00f3\u017cni\u0142a si\u0119 od wielu poprzednich w ostatnich miesi\u0105cach. Kiedy policja otworzy\u0142a ogie\u0144 do demonstrant\u00f3w, wycofano z tybeta\u0144skiej cz\u0119\u015bci miasta s\u0142u\u017cby bezpiecze\u0144stwa, jak gdyby zapraszaj\u0105c Tybeta\u0144czyk\u00f3w do zamieszek. Potem policjanci od czasu do czasu atakowali manifestant\u00f3w, strzelaj\u0105c do nich na o\u015blep, co musia\u0142o wzbudzi\u0107 jeszcze wi\u0119ksz\u0105 w\u015bciek\u0142o\u015b\u0107 t\u0142umu.<\/p>\n

Og\u0142oszenie stanu wojennego pozwoli\u0142o w\u0142adzom na zakazanie wizyt cudzoziemcom \u2013 poza kilkoma \u201ewybra\u0144cami\u201d \u2013 i ograniczenie swobody podr\u00f3\u017cowania Tybeta\u0144czyk\u00f3w. Manifestacje si\u0142y \u2013 przemarsze uzbrojonych oddzia\u0142\u00f3w, transportery opancerzone, wojskowe posterunki na ulicach \u2013 sta\u0142y si\u0119 sta\u0142ymi elementami lhaskiego pejza\u017cu. 4 marca 1990 roku na plac przed D\u017cokhangiem wjecha\u0142y czo\u0142gi, by zapobiec demonstracjom w rocznic\u0119 stanu wojennego.<\/p>\n

G\u0142\u00f3wnym rezultatem kampanii prowadzonej po og\u0142oszeniu stanu wojennego by\u0142a fala aresztowa\u0144 i wyrok\u00f3w za rozmaite \u201eprzest\u0119pstwa kontrrewolucyjne\u201d. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 ofiar nie mia\u0142a nic wsp\u00f3lnego z rozruchami czy demonstracjami, cho\u0107 do masowego skazywania wi\u0119\u017ani\u00f3w przyst\u0105piono dopiero po 8 marca 1989 roku. W latach 1989-90 zapada\u0142y bardzo surowe wyroki. Na dziesi\u0119\u0107 i wi\u0119cej lat skazywano na przyk\u0142ad za \u201euczenie reakcyjnych piosenek o niepodleg\u0142o\u015bci\u201d, \u015bpiewanie pie\u015bni o Dalajlamie, rozlepianie plakat\u00f3w, posiadanie tybeta\u0144skiej flagi czy rozpowszechnianie publikacji niepodleg\u0142o\u015bciowych. 23 stycznia 1990 zwo\u0142ano wiec, na kt\u00f3rym og\u0142oszono wyroki dwudziestu dw\u00f3ch Tybeta\u0144czyk\u00f3w \u2013 w\u015br\u00f3d nich m\u0142odocianych \u2013 oskar\u017conych o przest\u0119pstwa kontrrewolucyjne. Skazanych obwo\u017cono p\u00f3\u017aniej po mie\u015bcie.<\/p>\n

Nadal trwa\u0142o te\u017c polowanie na separatyst\u00f3w \u2013 kampanie \u201eprze\u015bwietlania i \u015bledztwa\u201d sta\u0142y si\u0119 integraln\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 \u017cycia Tybeta\u0144czyk\u00f3w. Coraz wi\u0119ksz\u0105 rol\u0119 odgrywa\u0142y grupy robocze, powo\u0142ane dora\u017anie do przeprowadzenia kampanii reedukacji ideologicznej. Teraz do ich formalnych obowi\u0105zk\u00f3w nale\u017ca\u0142 ju\u017c nadz\u00f3r i obserwacja. Powo\u0142ano r\u00f3wnie\u017c sta\u0142e Biuro do spraw Stabilizowania Sytuacji, kt\u00f3re mia\u0142o prowadzi\u0107 dochodzenia wobec os\u00f3b uznanych za \u201eniech\u0119tne do wsp\u00f3\u0142pracy\u201d.<\/p>\n

Ronald D. Schwartz \u2013 tybetolog, wyk\u0142adowca kanadyjskiego Memorial University, autor \u201eCircle of Protest: Political Ritual in the Tibetan Uprising\u201d.<\/p>\n

\n

1<\/a> Por. \u201eReform and Repression in Tibet\u201d, <\/span>Telos 80<\/i><\/span>, 1989. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

2<\/a> Lhasa Xizang, stacja regionalna. 9 lutego 1988; FBIS, 10 lutego 1988, ss. 36-37.<\/p>\n<\/div>\n

\n

3<\/a> Ibid, s. 37.<\/p>\n<\/div>\n

\n

4<\/a> Lhasa Xizang, stacja regionalna. 13 pa\u017adziernika 1987; FBIS, 14 pa\u017adziernika 1987, s. 30.<\/p>\n<\/div>\n

\n

5<\/a> Por. Martin King Whyte, Small Groups and Political Rituals in China<\/i>, Berkley 1974; Whyte opisuje por\u00f3wnywalne formy edukacji politycznej w Chinach.<\/p>\n<\/div>\n

\n

6<\/a> Termin tybeta\u0144ski oznacza \u201egrup\u0119 robocz\u0105\u201d. Okre\u015blenie chi\u0144skie, gongzuo dui<\/i>, ma takie samo znaczenie.<\/p>\n<\/div>\n

\n

7<\/a> Whyte, op. cit<\/i>., uwa\u017ca r\u00f3wnie\u017c, \u017ce wiece polityczne nie by\u0142y skuteczne w zmienianiu postaw, podkre\u015bla jednak, \u017ce przyczynia\u0142y si\u0119 do utrzymania kontroli spo\u0142ecznej. Na tych w\u0142a\u015bnie aspektach organizacyjnych Chi\u0144czycy nie mog\u0105 ju\u017c polega\u0107 w Tybecie. Por\u00f3wnajmy tylko sytuacj\u0119 w Tybecie z konkluzj\u0105 Whyte\u2019a: \u201eRozkazy, gro\u017aby i fizyczny przymus z pewno\u015bci\u0105 nie znik\u0142y z \u017cycia Chi\u0144czyk\u00f3w, niemniej nowy model organizacyjny wydaje si\u0119 umo\u017cliwia\u0107 skuteczne ukrywanie owych technik kontroli\u201d (s. 233).<\/p>\n<\/div>\n

\n

8<\/a> Margaret Nowak omawia miejsce tej formu\u0142y w pogl\u0105dach politycznych m\u0142odych uchod\u017ac\u00f3w tybeta\u0144skich w Indiach. Wyja\u015bnia, \u017ce \u2013 obok symbolu, jakim jest Dalajlama \u2013 pozwala im ona na umieszczenie \u201enowych, obcych do\u015bwiadcze\u0144 spo\u0142ecznych w znajomym kontek\u015bcie tradycyjnie niejasnej, a co za tym idzie elastycznej idei chos-srid zung-\u2019brel<\/i>, po\u0142\u0105czenia religii i polityki\u201d. Tibetan Refugees: Youth and the New Generation of Meaning<\/i><\/span>, New Brunswick, NJ 1984, s. 157. <\/span><\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Jesieni\u0105 1987 roku w ci\u0105gu dziesi\u0119ciu dni odby\u0142y si\u0119 w centrum Lhasy trzy demonstracje. Pierwsz\u0105, 27 wrze\u015bnia, poprowadzili mnisi z klasztoru Drepung, kt\u00f3rzy przeszli ulicami miasta wznosz\u0105c okrzyki niepodleg\u0142o\u015bciowe i powiewaj\u0105c tybeta\u0144sk\u0105 flag\u0105. Zostali zaatakowani, pobici przez policj\u0119, a potem aresztowani i uwi\u0119zieni. 1 pa\u017adziernika podobn\u0105 demonstracj\u0119 zorganizowali duchowni z klasztoru Sera, kt\u00f3rych r\u00f3wnie\u017c zaatakowali […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":17693,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4,10],"tags":[27,26,19],"class_list":["post-17692","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-teksty","category-z-perspektywy-swiata","tag-historia","tag-polityka","tag-protesty-polityczne"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/17692","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=17692"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/17692\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":17697,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/17692\/revisions\/17697"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/17693"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=17692"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=17692"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=17692"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}