Nale\u017c\u0119 do, jak nazywaj\u0105 to Chi\u0144czycy, klasy tybeta\u0144skich \u201eniewolnik\u00f3w\u201d; po chi\u0144skiej inwazji przez wiele lat by\u0142am wysok\u0105 funkcjonariuszk\u0105 i cieszy\u0142am si\u0119 zaufaniem naszych nowych pan\u00f3w. Nie jestem wykszta\u0142cona, brak mi wiedzy i zdolno\u015bci pisarskich. Po Ludowej Komunie \u201eCzerwony Sztandar\u201d zosta\u0142y mi tylko smutne wspomnienia. Postaram si\u0119 je spisa\u0107, by \u015bwiat pozna\u0142 prawd\u0119 o losie moich rodak\u00f3w i naszego kraju pod chi\u0144skimi rz\u0105dami.<\/p>\n
<\/p>\n
Wst\u0119p<\/p>\n
Urodzi\u0142am si\u0119 w 1942 roku w Njethang Dzongu w regionie Lhoka. Ojciec nazywa\u0142 si\u0119 Dhamczo, nasza rodzina nosi\u0142a przydomek Bha\u0142ung. W domu by\u0142o nas sze\u015bcioro. Troje musia\u0142o \u015bwiadczy\u0107 ulag, czyli tral \u2013 podatek w formie pracy. Dwie osoby najmowa\u0142y si\u0119 do roboty i otrzymywa\u0142y za to pieni\u0105dze, a babcia zajmowa\u0142a si\u0119 domem, kt\u00f3ry sta\u0142 w maj\u0105tku Cziso klasztoru Dhargjal Ling (Dhar-Ling), b\u0119d\u0105cego fili\u0105 Labrangu Ling. W owym maj\u0105tku, stanowi\u0105cym g\u0142\u00f3wne \u017ar\u00f3d\u0142o dochodu mnich\u00f3w, mieszka\u0142o dwadzie\u015bcia rodzin. Klasztor mia\u0142 ziemi\u0119 oraz stada, g\u0142\u00f3wnie kozy i owce. <\/span><\/p>\n Ci, kt\u00f3rzy mieli od pi\u0119tnastu do sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu lat, musieli pracowa\u0107, gdy tylko by\u0142a robota. Je\u017celi kto\u015b nie chcia\u0142, musia\u0142 znale\u017a\u0107 zast\u0119pc\u0119. Przepracowawszy miesi\u0105c i wp\u0142aciwszy trzy <\/span>khel ziarna, uzyskiwa\u0142o si\u0119 zwolnienie na pozosta\u0142ych jedena\u015bcie miesi\u0119cy. Po uko\u0144czeniu pi\u0119tnastego roku \u017cycia dostawa\u0142o si\u0119 kawa\u0142ek ziemi. \u015awiadcz\u0105cy ulag nie otrzymywali \u017cadnych pieni\u0119dzy, gdy\u017c ich praca by\u0142a czym\u015b w rodzaju podatku, zap\u0142aty za dzia\u0142k\u0119, kt\u00f3r\u0105 dostawali\u015bmy od klasztoru. Najgorsze w tym systemie by\u0142o to, \u017ce przywi\u0105zywa\u0142 cz\u0142owieka do ziemi. Mo\u017cna by\u0142o co prawda przed tym uciec, wst\u0119puj\u0105c do klasztoru lub armii. Tak czy inaczej, \u015bwi\u0105tynia nie by\u0142a wszechw\u0142adna i nie miesza\u0142a si\u0119 do \u017cycia prywatnego. <\/span><\/p>\n Legenda g\u0142osi\u0142a, \u017ce byli\u015bmy potomkami by\u0142ych mnich\u00f3w, kt\u00f3rzy zrezygnowali z \u017cycia zakonnego, o\u017cenili si\u0119 i musieli \u015bwiadczy\u0107 ulag dla klasztoru. \u015awi\u0105tynia le\u017ca\u0142a daleko od posiad\u0142o\u015bci. Mnisi mieli zmieniaj\u0105cych si\u0119 co pewien czas przedstawicieli, kt\u00f3rzy nadzorowali nasz\u0105 prac\u0119. Nigdy nie widzia\u0142am, \u017ceby mnich uderzy\u0142 kt\u00f3rego\u015b z <\/span>ulagp\u00f3w. Nikt te\u017c nie wtr\u0105ca\u0142 si\u0119 w nasze sprawy. <\/span><\/p>\n M\u00f3j dom rodzinny otacza\u0142 mur. Na dole trzymali\u015bmy zwierz\u0119ta: cztery jaki, dwa os\u0142y, dwadzie\u015bcia siedem owiec i k\u00f3z. Mieli\u015bmy cztery i p\u00f3\u0142 <\/span>khela [khel: zale\u017cnie od kontekstu, 0,37 ha lub 13-15 kg] ziemi (tzn. area\u0142, do obsiania kt\u00f3rego trzeba cztery i p\u00f3\u0142 khela ziarna). Uzyskiwali\u015bmy rocznie siedemdziesi\u0105t kheli j\u0119czmienia, a dwie najmuj\u0105ce si\u0119 do pracy osoby zarabia\u0142y trzydzie\u015bci sze\u015b\u0107 kheli. Trzy khele mas\u0142a z mleka naszych zwierz\u0105t zamieniali\u015bmy na sze\u015b\u0107 kheli ziarna. Dziesi\u0119\u0107 kheli przynosi\u0142y wyplatane w wolnych chwilach koce i torby. Zarabiali\u015bmy te\u017c, robi\u0105c buty \u2013 jakie\u015b sze\u015b\u0107 kheli. <\/span><\/p>\n Innymi s\u0142owy, nasz roczny doch\u00f3d wynosi\u0142 sto dwadzie\u015bcia sze\u015b\u0107 kheli ziarna. Trzy osoby, kt\u00f3re \u015bwiadczy\u0142y ulag, dostawa\u0142y jedzenie od klasztoru. Na pozosta\u0142ych cz\u0142onk\u00f3w rodziny przypada\u0142y wi\u0119c po czterdzie\u015bci dwa khele ziarna. Ka\u017cdego roku zabijali\u015bmy sze\u015b\u0107 owiec; nie brakowa\u0142o nam mas\u0142a i we\u0142ny. Sprzedawali\u015bmy te\u017c olej \u2013 za jakie\u015b pi\u0119\u0107set <\/span>ngusang. \u017by\u0142o si\u0119 nam ca\u0142kiem dobrze. W ca\u0142ym regionie nie by\u0142o nawet jednego \u017cebraka. <\/span><\/p>\n Obchodzili\u015bmy liczne \u015bwi\u0119ta i dobrze si\u0119 bawili\u015bmy. <\/span>Losar (Nowy Rok kalendarza tybeta\u0144skiego) trwa\u0142 pi\u0119\u0107 dni. Dostawali\u015bmy wtedy mn\u00f3stwo mi\u0119sa, khabse (ciasta), czangu (piwa) itd. Mogli\u015bmy je zje\u015b\u0107 albo zabra\u0107 do domu. Pili\u015bmy i ta\u0144czyli\u015bmy do bia\u0142ego rana. By\u0142 te\u017c cog (rytua\u0142 zwi\u0105zany z ofiarowaniem po\u017cywienia) \u2013 ca\u0142a owca i specjalna campa (m\u0105ka z pra\u017conego j\u0119czmienia). Kolejne \u015bwi\u0119to przypada\u0142o w drugim miesi\u0105cu, podczas zasiew\u00f3w. W pi\u0105tym miesi\u0105cu wszyscy zbierali\u015bmy si\u0119 w klasztorze Dhar-Ling i ucztowali\u015bmy przez trzy dni. Mnisi dzielili si\u0119 wtedy z nami wszystkim, co im ofiarowano. W dziesi\u0105tym miesi\u0105cu przez trzy dni \u015bwi\u0119towali\u015bmy \u017cniwa. Dostawali\u015bmy dobre jedzenie, czang, sery i mas\u0142o od koczownik\u00f3w. Bawili\u015bmy si\u0119 ca\u0142e noce. <\/span><\/p>\n Bez \u017cadnych problem\u00f3w mogli\u015bmy odwiedza\u0107 przyjaci\u00f3\u0142 i krewnych oraz pielgrzymowa\u0107 do odleg\u0142ych region\u00f3w kraju.<\/p>\n Chi\u0144czycy pojawili si\u0119 w mojej wiosce w 1959 roku. Powiedzieli, \u017ce odt\u0105d nie b\u0119dzie ju\u017c ani bogatych, ani biednych. Wszyscy mieli\u015bmy by\u0107 r\u00f3wni i posiada\u0107 taki sam maj\u0105tek. W naszym dystrykcie by\u0142o wiele bogatych, arystokratycznych rodzin. Takie s\u0142owa musia\u0142y wi\u0119c ucieszy\u0107 nas, ulagp\u00f3w, najubo\u017cszych Tybeta\u0144czyk\u00f3w. Ale nadzieje na lepsz\u0105 przysz\u0142o\u015b\u0107 podszyte by\u0142y strachem. Nigdy wcze\u015bniej nie widzieli\u015bmy Chi\u0144czyka. Zastanawiali\u015bmy si\u0119, czy rzeczywi\u015bcie m\u00f3wi\u0105 prawd\u0119, czy mo\u017cemy im ufa\u0107, i ilu maj\u0105 \u017co\u0142nierzy. A przede wszystkim zadawali\u015bmy sobie pytanie, po co tak naprawd\u0119 zjawili si\u0119 w naszym kraju. I mieli\u015bmy nadziej\u0119, \u017ce szybko odejd\u0105.<\/p>\n Mia\u0142am osiemna\u015bcie lat i nie rozumia\u0142am politycznego znaczenia najazdu. Chi\u0144scy \u017co\u0142nierze zaj\u0119li klasztor i zmienili go w koszary. Niekt\u00f3rych mnich\u00f3w uwi\u0119ziono, innych stracono, jeszcze innych wys\u0142ano do oboz\u00f3w pracy. Reszta wr\u00f3ci\u0142a do dom\u00f3w.<\/p>\n Chi\u0144czycy og\u0142osili, \u017ce zostali\u015bmy wyzwoleni i \u017ce sprawiedliwie rozdziel\u0105 ca\u0142y maj\u0105tek, ale podzielili tylko Cziso. Ka\u017cde z nas dosta\u0142o p\u00f3\u0142tora khela ziemi \u2013 czyli w sumie przyby\u0142o nam cztery i p\u00f3\u0142 \u2013 oraz p\u00f3\u0142 konia. Nie dali nam nic z naszego klasztoru. Wszystko zapakowali na ci\u0119\u017car\u00f3wki i wywie\u017ali do Chin. Zabrali nawet dywany, kt\u00f3rymi wy\u0142o\u017cyli potem swoje biura.<\/p>\n Kiedy og\u0142osili \u201ereformy demokratyczne\u201d w 1959 roku, skierowano mnie do pracy przy budowie drogi. Wr\u00f3ci\u0142am po dw\u00f3ch miesi\u0105cach i trafi\u0142am do grupy, kt\u00f3ra mia\u0142a ta\u0144czy\u0107 oraz \u015bpiewa\u0107 pie\u015bni, s\u0142awi\u0105ce Mao i socjalizm. My\u015bl\u0119, \u017ce dosta\u0142am ten przydzia\u0142, bo robi\u0142am, co mi kazano. W 1960 roku ruszy\u0142 nowy etap \u201ereform\u201d. Skonfiskowano wszystkie zdj\u0119cia Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015bci Dalajlamy oraz bro\u0144 i amunicj\u0119. Obiecano przy tym lepszy podzia\u0142 maj\u0105tku. Ci\u0119\u017cko pracowa\u0142am dla Chi\u0144czyk\u00f3w. Pewnego dnia wezwano nas sze\u015bcioro, samych ulagp\u00f3w, i powiedziano, \u017ce b\u0119dziemy \u201em\u0142odzie\u017c\u00f3wk\u0105\u201d Komunistycznej Partii Chin. W ten spos\u00f3b Chi\u0144czycy powo\u0142ali <\/span>Decog Tibug, Komitet Spo\u0142eczny naszego okr\u0119gu. 29 wrze\u015bnia 1960 mianowali przewodnicz\u0105cego. <\/span><\/p>\n W 1961 roku za\u0142o\u017cyli szko\u0142\u0119 edukacji patriotycznej w klasztorze Bencang. By\u0142am w niej indoktrynowana przez trzy miesi\u0105ce. W 1962 roku odby\u0142y si\u0119 wybory \u2013 zosta\u0142am przedstawicielk\u0105 w\u0142adz okr\u0119gu i oficerem politycznym, odpowiedzialnym za mieszka\u0144c\u00f3w.<\/p>\n Kiedy w 1962 roku wybuch\u0142a wojna chi\u0144sko-indyjska, mianowano mnie <\/span>dhu-tang, brygadierk\u0105 i wys\u0142ano, przez Ta\u0142ang, do Sengdzongu. Tibug og\u0142oszono plac\u00f3wk\u0105 wzorcow\u0105, a nale\u017c\u0105c\u0105 do niej Czozom delegowano do Pekinu. Chi\u0144czycy wymy\u015blili jej biografi\u0119 i opatrzyli j\u0105 ilustracjami. Portret \u201eaktywistki\u201d oraz \u201eby\u0142ej niewolnicy\u201d trafi\u0142 do \u201esali rewolucyjnej\u201d Tybeta\u0144skiego Regionu Autonomicznego. Byli\u015bmy ogromnie zaskoczeni, gdy\u017c wszystko to by\u0142o wierutn\u0105 bzdur\u0105. <\/span><\/p>\n Pod koniec 1965 roku Chi\u0144czycy podzielili nasz dystrykt na komuny. Trafi\u0142am do \u201eCzerwonego Sztandaru\u201d. W innych regionach komuny powstawa\u0142y znacznie p\u00f3\u017aniej, gdy\u017c zaraz potem rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 rewolucja kulturalna.<\/p>\n Moja relacja r\u00f3\u017cni si\u0119 bardzo od doniesie\u0144 chi\u0144skiej propagandy i g\u0142os\u00f3w garstki uprzywilejowanych cudzoziemc\u00f3w, kt\u00f3rzy sk\u0142adali wizyty w Tybecie. Tybeta\u0144czycy z Dharamsali, kt\u00f3rzy wiedz\u0105, co dzieje si\u0119 na \u015bwiecie, m\u00f3wili nam, \u017ce nasze wspomnienia nie maj\u0105 nic wsp\u00f3lnego z opowie\u015bciami sympatyzuj\u0105cych z Pekinem zagranicznych delegacji.<\/p>\n Opowiem tu prawd\u0119 o sytuacji w Tybecie \u2013 prawd\u0119, kt\u00f3r\u0105 widzia\u0142am na w\u0142asne oczy. Ludzie z Zachodu najwyra\u017aniej uznali, \u017ce sytuacja w wioskach i w obozach koczownik\u00f3w, czyli tam, gdzie mieszka osiemdziesi\u0105t procent Tybeta\u0144czyk\u00f3w, jest taka sama, jak w pokazywanych im miastach \u2013 \u017ce to, co zobaczyli w jednym miejscu, stosuje si\u0119 do innych region\u00f3w, \u017ce Tybeta\u0144czycy \u017cyj\u0105 w takich warunkach, jak Chi\u0144czycy, \u017ce kadry, robotnicy, cz\u0142onkowie komun i uczniowie s\u0105 sobie r\u00f3wni. Wzi\u0119li za dobr\u0105 monet\u0119 starannie re\u017cyserowane spektakle, odgrywane dla nich przez wyselekcjonowanych i wystrojonych aktor\u00f3w. Uwierzyli w chi\u0144skie pogadanki i muzealne ekspozycje, przedstawiaj\u0105ce okropno\u015bci \u201estarego\u201d Tybetu. Patrz\u0105c na mkn\u0105ce po nowych drogach ci\u0119\u017car\u00f3wki, kt\u00f3re wywo\u017c\u0105 do Chin nasze bezcenne skarby, my\u015bleli pewnie, \u017ce wszystko to robi si\u0119 dla tybeta\u0144skich mas, i \u017ce karabiny oraz amunicja (transportowane w drug\u0105 stron\u0119) s\u0105 odzie\u017c\u0105 i \u017cywno\u015bci\u0105 dla Tybeta\u0144czyk\u00f3w. Kategorycznie o\u015bwiadczam, i\u017c w ten spos\u00f3b stali si\u0119, jak lubi\u0105 mawia\u0107 Chi\u0144czycy, \u201epsami \u0142a\u0144cuchowymi\u201d komunist\u00f3w, gdy\u017c wszystkie te tezy s\u0105 zupe\u0142nie bezpodstawne. O przesz\u0142o\u015bci i tera\u017aniejszo\u015bci Tybetu powinni m\u00f3wi\u0107 \u017cywi Tybeta\u0144czycy, a nie wypchane eksponaty.<\/p>\n Zagraniczni go\u015bcie, kt\u00f3rzy z piedesta\u0142u limuzyn patrz\u0105 na Tybeta\u0144czyk\u00f3w niczym na egzotyczne zwierz\u0119ta w ogrodzie zoologicznym \u2013 powinni pozna\u0107 smak ich \u017cycia, nim zasi\u0105d\u0105 przed maszyn\u0105 do pisania.<\/p>\n Postaram si\u0119 nie nudzi\u0107 Czytelnika moimi prze\u017cyciami, kt\u00f3re zmusi\u0142y \u201ewyzwolon\u0105 niewolnic\u0119\u201d do ucieczki z \u201esocjalistycznego raju\u201d, gdy\u017c fakty s\u0105 wa\u017cniejsze od odczu\u0107. Wysz\u0142am za m\u0105\u017c w 1962 roku. Namgjal by\u0142 funkcjonariuszem w dystrykcie Njethang. Nasza pierwsza c\u00f3rka urodzi\u0142a si\u0119 15 lutego 1964, a druga 15 maja 1969 roku. Poniewa\u017c Chi\u0144czycy zawsze rozdzielali ma\u0142\u017ce\u0144stwa, kieruj\u0105c nas do pracy w r\u00f3\u017cnych regionach, nigdy nie byli\u015bmy ze sob\u0105 d\u0142u\u017cej ni\u017c dzie\u0144 lub dwa. Po raz pierwszy pomy\u015bleli\u015bmy o ucieczce w 1967 roku. Rozczarowani chi\u0144skimi mira\u017cami socjalistycznego nieba, doszli\u015bmy do wniosku, \u017ce jedyn\u0105 drog\u0105 do wolno\u015bci i szcz\u0119\u015bcia jest niepodleg\u0142o\u015b\u0107 Tybetu. Nie kierowali\u015bmy si\u0119 przes\u0142ankami materialnymi \u2013 jako by\u0142ym \u201eniewolnikom\u201d i wysokim funkcjonariuszom chi\u0144skiego re\u017cimu wiod\u0142o si\u0119 nam znacznie lepiej ni\u017c wi\u0119kszo\u015bci rodak\u00f3w.<\/p>\n Nie podj\u0119li\u015bmy ostatecznej decyzji z uwagi c\u00f3rk\u0119, babci\u0119 i innych krewnych, kt\u00f3rych musieliby\u015bmy zostawi\u0107. Nie wiedzieli\u015bmy te\u017c, co nas czeka na wygnaniu. Chi\u0144ska propaganda podawa\u0142a, \u017ce Indie s\u0105 bardzo biedne i \u017ce Tybeta\u0144czycy, nadzorowani przez hinduskich \u017co\u0142nierzy, musz\u0105 tam pracowa\u0107 przy budowie dr\u00f3g. \u0141apali\u015bmy czasem tybeta\u0144skoj\u0119zyczne audycje radia indyjskiego, ale nie wspominano w nich o sytuacji politycznej uchod\u017ac\u00f3w z Tybetu. Szczerze m\u00f3wi\u0105c, najbardziej zach\u0119caj\u0105co brzmia\u0142y oskar\u017cenia Pekinu o antychi\u0144sk\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 tybeta\u0144skiej diaspory.<\/p>\n Co w ko\u0144cu popchn\u0119\u0142o nas do ucieczki? Perspektywa egzekucji mego m\u0119\u017ca, kt\u00f3rego oskar\u017cono o prawicowy rewizjonizm, poniewa\u017c g\u0142osi\u0142 wy\u017cszo\u015b\u0107 leninizmu nad maoizmem. 7 grudnia 1964 trafi\u0142 za kraty. Na wolno\u015b\u0107 wyszed\u0142 po dw\u00f3ch latach. Bapa Taszi Gjalcen, szef naszego dystryktu, i inni chi\u0144scy dostojnicy kazali mi wst\u0105pi\u0107 do partii i rozwie\u015b\u0107 si\u0119 z m\u0119\u017cem, ale babcia powiedzia\u0142a, \u017ce rozw\u00f3d nie wchodzi w gr\u0119. W 1968 roku Chi\u0144czycy skazali mnie \u2013 jako reakcjonistk\u0119 \u2013 na <\/span>thamzing. <\/span><\/p>\n Nadal jednak mieli\u015bmy wielu znajomych w\u015br\u00f3d tybeta\u0144skich i chi\u0144skich funkcjonariuszy, kt\u00f3rzy w kwietniu 1973 za\u0142atwili m\u0119\u017cowi zezwolenie na odwiedzenie domu. Przyjaciele Namgjala starali si\u0119 o zgod\u0119 na zameldowanie go w naszym dystrykcie. Wszystko si\u0119 przed\u0142u\u017ca\u0142o. Czekali\u015bmy do czerwca, a m\u0105\u017c samowolnie \u201eprzed\u0142u\u017cy\u0142\u201d sobie urlop. Chi\u0144czycy maj\u0105 system wci\u0105gania funkcjonariuszy na czarn\u0105 list\u0119. M\u0105\u017c znalaz\u0142 si\u0119 na niej ju\u017c dwukrotnie \u2013 trzeci raz m\u00f3g\u0142 oznacza\u0107 egzekucj\u0119. Pojechali\u015bmy wi\u0119c do Lhasy, by opracowa\u0107 plan ucieczki.<\/p>\n Po dwudziestu pi\u0119ciu dniach w\u0119dr\u00f3wki przekroczyli\u015bmy granic\u0119 z Indiami, zostawiaj\u0105c za sob\u0105 c\u00f3rki, krewnych i ojczyzn\u0119. 28 wrze\u015bnia 1973 zatrzymano nas w Bomdili Byli\u015bmy przes\u0142uchiwani przez indyjskie s\u0142u\u017cby bezpiecze\u0144stwa. Wolno\u015b\u0107 odzyskali\u015bmy w 1976 roku.<\/p>\n Dzi\u015b pracujemy z m\u0119\u017cem w Tybeta\u0144skiej Wiosce Dzieci\u0119cej w Dharamsali. Opiekujemy si\u0119 ma\u0142ymi Tybeta\u0144czykami, z kt\u00f3rych wielu przysz\u0142o na \u015bwiat ju\u017c w Indiach.<\/p>\n Niestety, nie b\u0119d\u0119 tu opowiada\u0107 o rzeczach mi\u0142ych. \u017ba\u0142uj\u0119, \u017ce nasze dzieci musz\u0105 poznawa\u0107 prawd\u0119 o okrucie\u0144stwie doros\u0142ych. By\u0142oby lepiej, gdyby mog\u0142y \u017cy\u0107 bez poczucia krzywdy. Mam tylko nadziej\u0119, \u017ce m\u00f3wi\u0105c prawd\u0119, pomagam rodakom i naszej ojczy\u017anie.<\/p>\n Reformy demokratyczne<\/span><\/p>\n \u201eWyzwolenie\u201d i \u201ereforma\u201d nie wp\u0142yn\u0119\u0142y na nasz\u0105 stop\u0119 \u017cyciow\u0105. Mieszkali\u015bmy w tym samym domu. Mieli\u015bmy dziewi\u0119\u0107 kheli ziemi, cztery jaki, konia, dwa os\u0142y, dwadzie\u015bcia siedem owiec i k\u00f3z oraz jakie\u015b rze\u017anickie no\u017ce. Produkowali\u015bmy mo\u017ce sto czterdzie\u015bci kheli ziarna, czyli nieco wi\u0119cej ni\u017c przed \u201ewyzwoleniem\u201d. Tyle \u017ce Chi\u0144czycy zabierali nam siedem kheli jako <\/span>czetral, to znaczy podatek \u201eumi\u0142owania ojczyzny\u201d i trzydzie\u015bci pi\u0119\u0107 kheli jako \u201enadwy\u017ck\u0119\u201d. Po wszystkim zostawa\u0142o na g\u0142ow\u0119 nieco ponad szesna\u015bcie kheli. Musieli\u015bmy jednak p\u0142aci\u0107 tym za mas\u0142o, mi\u0119so, pasz\u0119, s\u00f3l i inne niezb\u0119dne rzeczy. Wychodzi\u0142o na to, \u017ce ka\u017cde z nas mia\u0142o teraz mniej o jakie\u015b dwadzie\u015bcia sze\u015b\u0107 kheli ziarna. Dobytku bogatych nie rozdawano bynajmniej lekk\u0105 r\u0119k\u0105. Przys\u0142ugiwa\u0142y nam \u201e\u015brodki produkcji i \u015brodki utrzymania\u201d. Do tych pierwszych zaliczano, na przyk\u0142ad, zwierz\u0119ta, stare tybeta\u0144skie banknoty i narz\u0119dzia, do drugich \u2013 ubrania, domy, oraz gliniane i aluminiowe garnki. Reszt\u0119 \u2013 z\u0142oto, srebro, kamienie szlachetne, a nawet mosi\u0105dz \u2013 wywo\u017cono do warsztat\u00f3w regionalnego sztabu armii. Konie, stada rz\u0105du tybeta\u0144skiego i arystokrat\u00f3w, nowe ubrania i tkaniny zabierali Chi\u0144czycy. Prawo pierwsze\u0144stwa przys\u0142ugiwa\u0142o aparatowi. Mieli czelno\u015b\u0107 mawia\u0107, \u017ce to w\u0142asno\u015b\u0107 ludu, a lud to oni. Zawsze skapn\u0119\u0142o co\u015b i Tybeta\u0144czykom, pracuj\u0105cym dla nowych pan\u00f3w \u2013 pieni\u0105dze na zakupy, lepsze jedzenie. Pami\u0119tam, \u017ce sekretarz partii z naszego okr\u0119gu Fung Fu-tse kupi\u0142 sobie dwa szwajcarskie zegarki za 75, cho\u0107 pa\u0144stwo sprzedawa\u0142o je oficjalnie po 225 yuan\u00f3w. Ci\u0105gle wysy\u0142a\u0142 do Lhasy Trinleja Dhondupa po kamienie szlachetne, pi\u017cmo, z\u0142oto, srebro itd. I tak Chi\u0144czycy nosili w Tybecie szwajcarskie albo japo\u0144skie zegarki, gabardynowe garnitury i z\u0142ot\u0105 bi\u017cuteri\u0119. <\/span><\/p>\n Wielka zmiana <\/span><\/p>\n Nasza wioska le\u017ca\u0142a do\u015b\u0107 wysoko, otoczona \u0142\u0105kami, lasami i przeci\u0119ta rzek\u0105. To by\u0142o takie pi\u0119kne, szcz\u0119\u015bliwe miejsce. Nikt nie musia\u0142 \u017cebra\u0107, nie wiedzieli\u015bmy, co to g\u0142\u00f3d, w gruncie rzeczy wiedli\u015bmy beztroskie \u017cycie. Cieszyli\u015bmy si\u0119 swobodami, kt\u00f3re stracili\u015bmy wraz z nadej\u015bciem Chi\u0144czyk\u00f3w.<\/p>\n Mieli\u015bmy w\u0142asny j\u0119zyk, pismo, kultur\u0119 i tradycje. Nasz pi\u0119kny, spokojny kraj nie by\u0142 jednak rajem. \u017by\u0142o w nim wielu <\/span>ulagp\u00f3w i nangzen\u00f3w, kt\u00f3rych Chi\u0144czycy nazywaj\u0105 dzi\u015b \u201eniewolnikami\u201d Tybetu. Jestem jednym z nich i w kilku s\u0142owach opisa\u0142am ju\u017c nasze \u017cycie. To w\u0142a\u015bnie owe nier\u00f3wno\u015bci sprawi\u0142y, \u017ce zacz\u0119\u0142am pracowa\u0107 dla Chi\u0144czyk\u00f3w. Uwierzy\u0142am w ich s\u0142odkie s\u0142\u00f3wka i idee socjalizmu. Ufano mi i szybko awansowa\u0142am. C\u00f3\u017c, pami\u0119ta\u0142am jednak przesz\u0142o\u015b\u0107 i musia\u0142am por\u00f3wnywa\u0107 j\u0105 z tera\u017aniejszo\u015bci\u0105. Moje z\u0142udzenia p\u0119ka\u0142y jak mydlane ba\u0144ki. <\/span><\/p>\n W dawnych czasach ci\u0119\u017cko pracowali\u015bmy, ale zawsze mieli\u015bmy czas na \u015bpiewy i ta\u0144ce. Ka\u017cdy m\u00f3wi\u0142 to, co my\u015bla\u0142, i m\u00f3g\u0142 p\u00f3j\u015b\u0107, gdzie chcia\u0142. Nawet tak zwani \u201eniewolnicy\u201d mieli wolno\u015b\u0107. W\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku karmi\u0142 ich dzieci, wszystkie. O ma\u0142\u017ce\u0144stwie decydowa\u0142a mi\u0142o\u015b\u0107. Relacje mi\u0119dzy panem a s\u0142u\u017cb\u0105 by\u0142y z regu\u0142y serdeczne. Nie stosowano przemocy. Bogactwa i plony naszej ziemi nale\u017ca\u0142y do Tybeta\u0144czyk\u00f3w. Nawet je\u015bli dzia\u0142o si\u0119 tu co\u015b z\u0142ego, Tybet by\u0142 naszym krajem. Krajem niepodleg\u0142ym. Nie zrozumie tego, kto nie \u017cy\u0142 pod obcym jarzmem, komu nie odebrano, jak nam, absolutnie wszystkiego, nawet prawa do czczenia dziedzictwa przodk\u00f3w.<\/p>\n Do 1959 roku nasz region nazywa\u0142 si\u0119 Dzong-go. Lokalny klasztor Drong-dhe-gang, z pi\u0119tnastoma <\/span>ompo, czyli \u015bwieckimi kap\u0142anami, by\u0142 fili\u0105 Labrangu Ling. Kiedy wprowadzono \u201ereformy demokratyczne\u201d Dzong-go przemianowano na Go-gne Szan. \u017by\u0142o tu 120 rodzin, w sumie 675 os\u00f3b, w tym 18 by\u0142ych mnich\u00f3w i siedmiu \u017co\u0142nierzy tybeta\u0144skiej armii. Mieli\u015bmy w\u0142asnego lekarza, kt\u00f3ry nazywa\u0142 si\u0119 Amczi [doktor] Kelsang Dhonden. <\/span><\/p>\n Rocznie produkowali\u015bmy jakie\u015b 1095 kheli ziarna, hodowali\u015bmy 516 jak\u00f3w, 2870 owiec i k\u00f3z, 61 koni, 76 os\u0142\u00f3w i 350 kur.<\/p>\n Pod koniec 1965 roku Chi\u0144czycy przemianowali nasz region na \u201eKomun\u0119 Czerwony Sztandar\u201d, kt\u00f3ra mia\u0142a sta\u0107 si\u0119 \u201ez\u0142otym mostem do socjalistycznego raju\u201d. Poniewa\u017c by\u0142a to pierwsza komuna w kraju, Chi\u0144czycy dali nam dziesi\u0119\u0107 \u015bwi\u0144, pi\u0119\u0107 mongolskich owiec, dwa os\u0142y, dwie fury i dziewi\u0119\u0107 w\u00f3zk\u00f3w. P\u00f3\u017aniej powo\u0142ano jeszcze trzydzie\u015bci sze\u015b\u0107 komun, kt\u00f3re nie dosta\u0142y nic.<\/p>\n Po utworzeniu komuny Chi\u0144czycy odebrali ziemi\u0119, zwierz\u0119ta i przedmioty, kt\u00f3re przyznano nam w ramach \u201ereform demokratycznych\u201d. Skonfiskowano ca\u0142\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107 prywatn\u0105, obiecuj\u0105c przy tym odszkodowania, kt\u00f3re mia\u0142y by\u0107 wyp\u0142acane przez pi\u0119\u0107 lat. Wszyscy, kt\u00f3rzy uko\u0144czyli szesna\u015bcie lat, musieli wp\u0142aci\u0107 60 yuan\u00f3w na konto komuny (wspomniane odszkodowanie nie obejmowa\u0142o tej kwoty). Ka\u017cdy, kto chcia\u0142by si\u0119 wycofa\u0107, traci\u0142 wszelkie prawa do depozytu i swego maj\u0105tku. Tak to si\u0119 zacz\u0119\u0142o. Teoretycznie w\u0142asno\u015b\u0107 komuny powinna nale\u017ce\u0107 do Tybeta\u0144czyk\u00f3w, ale to Chi\u0144czycy podejmowali decyzje i wydawali polecenia.<\/p>\n Po roku do komuny nale\u017ca\u0142o 150 rodzin, w sumie 728 os\u00f3b. Mieli\u015bmy 480 jak\u00f3w, 3500 owiec i k\u00f3z, 60 koni, 86 os\u0142\u00f3w, 500 kur i 150 \u015bwi\u0144; uzyskali\u015bmy 1590 kheli ziarna. Produkcja znacznie wzros\u0142a \u2013 z wyj\u0105tkiem jak\u00f3w, kt\u00f3re zaatakowa\u0142 paso\u017cyt, przypominaj\u0105cy \u017cabi skrzek. Zwierz\u0119ta kr\u0119ci\u0142y si\u0119 w k\u00f3\u0142ko i pada\u0142y. Chi\u0144czycy nie wiedzieli, co robi\u0107. Tybeta\u0144czycy mieli tradycyjne lekarstwo: wiercili otw\u00f3r w czaszce zwierz\u0119cia, usuwali paso\u017cyty z m\u00f3zgu i przemywali ran\u0119 mikstur\u0105 z pi\u017cma, mas\u0142a, soli itd. Komuni\u015bci wybili te\u017c wszystkie psy i wiele jak\u00f3w po prostu zagryz\u0142y wilki. Po jakim\u015b czasie koczownikom zn\u00f3w pozwolono na trzymanie ps\u00f3w.<\/p>\n Nie musz\u0119 chyba m\u00f3wi\u0107, \u017ce po klasztorze i mnichach pozosta\u0142y tylko wspomnienia. Wykopano jeszcze jeden ponadkilometrowy, g\u0142\u0119boki na jakie\u015b p\u00f3\u0142 metra kana\u0142 (wcze\u015bniej mieli\u015bmy ich 28) oraz 14 zbiornik\u00f3w na wod\u0119. Zbudowali\u015bmy dwie ma\u0142e tamy, pozwalaj\u0105ce na nawodnienie czterech kheli ziemi. Zwi\u0119kszyli\u015bmy produkcj\u0119 paszy z pi\u0119ciu do 5,3 tysi\u0105ca kheli i zasadzili\u015bmy 10920 wierzb. Komuna mia\u0142a w sumie 14 budynk\u00f3w administracyjnych. Zatrudniali\u015bmy dw\u00f3ch weterynarzy i lekarza.<\/p>\n Cho\u0107 produkcja wzros\u0142a, Chi\u0144czycy nie dbali o to, by Tybeta\u0144czycy mieli pe\u0142ne brzuchy. \u201eWielka zmiana\u201d, kt\u00f3ra, jak obiecywali, mia\u0142a nas uczyni\u0107 \u201epanami we w\u0142asnym domu\u201d, sprowadza\u0142a si\u0119 do tego, \u017ce przej\u0119li ca\u0142kowit\u0105 kontrol\u0119 nad naszym krajem. System komun przepe\u0142nia\u0142 ludzi niepewno\u015bci\u0105 i l\u0119kiem, gdy\u017c byli bezustannie obserwowani. Do ich teczek trafia\u0142y informacje o ka\u017cdym s\u0142owie i ka\u017cdym ge\u015bcie. Je\u015bli kto\u015b sprzeciwia\u0142 si\u0119 w\u0142adzom komuny lub kwestionowa\u0142 zasady jej dzia\u0142ania, trafia\u0142 przed \u201es\u0105d ludowy\u201d na <\/span>thamzing, \u201ewiec walki klasowej\u201d. <\/span><\/p>\n Pami\u0119tam Lobsanga Phuncoga, biedaka z trzeciej brygady, kt\u00f3ry powiedzia\u0142 podczas \u017cniw, \u017ce skoro chodzimy g\u0142odni, to nie ma po co harowa\u0107 i lepiej od razu podpali\u0107 pole. P\u00f3\u017aniej sp\u0142on\u0105\u0142 jeden snopek. Cho\u0107 nie by\u0142o \u017cadnych dowod\u00f3w, Chi\u0144czycy zafundowali mu thamzing za \u201esprzeciwianie si\u0119 drodze socjalizmu\u201d i wtr\u0105cili go do wi\u0119zienia.<\/p>\n M\u00f3j dom w komunie<\/span><\/p>\n Nasza sze\u015bcioosobowa rodzina nadal mieszka\u0142a w tym samym domu. Komuna wydziela\u0142a wszystkim po dwana\u015bcie i p\u00f3\u0142 khela ziarna. Obowi\u0105zywa\u0142 te\u017c system punktowania za prac\u0119, nazywany <\/span>karm\u0105 lub gwiazdkami, w ramach kt\u00f3rego mo\u017cna by\u0142o dodatkowo uzyska\u0107 dziewi\u0119\u0107 kheli. Nikt nie mia\u0142 zatem wi\u0119cej ni\u017c 14 kheli. Przypomn\u0119, \u017ce przed wkroczeniem Chi\u0144czyk\u00f3w uzyskiwali\u015bmy o ponad 28 kheli wi\u0119cej. Nawet w okresie \u201ereform\u201d nasze dochody by\u0142y wy\u017csze o dwa khele. <\/span><\/p>\n Robotnik uzyskiwa\u0142 przeci\u0119tnie 10-12 punkt\u00f3w na dzie\u0144, czyli 3500 rocznie. Jeden punkt warty by\u0142 oko\u0142o o\u015bmiu phing\u00f3w [yuan dzieli si\u0119 na sto phing\u00f3w], a wi\u0119c punkty przynosi\u0142y jakie\u015b 288 yuan\u00f3w. Ziarno dla sze\u015bcioosobowej rodziny kosztowa\u0142o 258 yuan\u00f3w (jedna gjama [500 gram\u00f3w] \u2013 11 phing\u00f3w), trzy owce \u2013 24 yuany, 14 gjama mas\u0142a \u2013 17,5 yuana, 21 gjama we\u0142ny \u2013 8,4 yuana, siedem gjama koziej sier\u015bci \u2013 1,4 yuana, pi\u0119\u0107 gjama futra \u2013 1,25 yuana, pi\u0119\u0107 gjama sera \u2013 2,5 yuana, a siedem kheli oleju s\u0142onecznikowego \u2013 33,6 yuana. Za niezb\u0119dne do prze\u017cycia minimum trzeba by\u0142o zap\u0142aci\u0107 komunie ponad 346 yuan\u00f3w. Obok tego, co dostawali\u015bmy za nasz\u0105 prac\u0119, musieli\u015bmy wi\u0119c znale\u017a\u0107 gdzie\u015b prawie 59 yuan\u00f3w. Jak pracownik, kt\u00f3rego nie sta\u0107 na w\u0142asne utrzymanie, ma wy\u017cywi\u0107 krewnych, kt\u00f3rzy nie mog\u0105 pracowa\u0107?<\/p>\n Chi\u0144czycy przywozili do wzorcowych komun r\u00f3\u017cne delegacje. Nigdy jednak nie robili tego latem i jesieni\u0105. Dlaczego? Bo wtedy nie udawa\u0142o si\u0119 ukry\u0107 g\u0142odu.<\/p>\n Kiedy komuna przymiera\u0142a g\u0142odem, Chi\u0144czycy znajdowali proste wyja\u015bnienie i besztali nas za to, \u017ce nie potrafimy \u201erealizowa\u0107 polityki partii\u201d. Og\u0142upiali nie tylko cudzoziemc\u00f3w, ale i Tybeta\u0144czyk\u00f3w, obwo\u017c\u0105c ich po wybranych gospodarstwach, kt\u00f3re mia\u0142y \u015bwiadczy\u0107 o s\u0142uszno\u015bci polityki partii i sukcesie komun.<\/p>\n Struktura komuny ludowej<\/span><\/p>\n Komunistyczna Partia Chin<\/span><\/p>\n G\u0142\u00f3wnym o\u015brodkiem w\u0142adzy w komunie jest partia komunistyczna. Podstawowa kom\u00f3rka partii sk\u0142ada si\u0119 z przewodnicz\u0105cego, trzech sta\u0142ych cz\u0142onk\u00f3w i pi\u0119ciu cz\u0142onk\u00f3w zwyk\u0142ych. Maj\u0105 oni realizowa\u0107 polityk\u0119 partii, czyli instrukcje zwierzchnik\u00f3w, na szczeblu komuny. Nic nie dzieje si\u0119 bez ich zgody i aprobaty.<\/p>\n Cz\u0142onkowie partii maj\u0105 prawo do dyskutowania o wa\u017cnych kwestiach, odwo\u0142ywania si\u0119 do komitetu centralnego w sprawach najwy\u017cszej wagi, blokowania wszelkich przedsi\u0119wzi\u0119\u0107, kt\u00f3re nie le\u017c\u0105 w interesie partii i ludu, oraz poddania krytyce polecenia <\/span>po jego wykonaniu. Zobowi\u0105zani s\u0105 do studiowania marksizmu-leninizmu oraz my\u015bli maoistowskiej i korygowania swoich pogl\u0105d\u00f3w, s\u0142u\u017cenia narodowi chi\u0144skiemu sercem i umys\u0142em, stosowania si\u0119 do i stania na stra\u017cy polityki partii, gotowo\u015bci do krytyki, samokrytyki i udzielania wszelkich informacji prze\u0142o\u017conym, strze\u017cenia tajemnic partii, utrzymywania, w celach propagandowych, dobrych stosunk\u00f3w z osobami nie nale\u017c\u0105cymi do partii, stawiania interesu partii nad w\u0142asnym, analizowania doktryny, wywi\u0105zywania si\u0119 z powierzonych zada\u0144 oraz cenienia partii nad w\u0142asne \u017cycie i prowadzenia pod jej przewodem mas od socjalizmu do komunizmu. <\/span><\/p>\n Pami\u0119tam, jak Chi\u0144czycy wybierali Tybeta\u0144czyk\u00f3w, kt\u00f3rzy s\u0142ali do Pekinu pro\u015bby o to, by partia nigdy nie opu\u015bci\u0142a Tybetu. Jestem przekonana, \u017ce \u017cadna z nich nie powsta\u0142a spontanicznie.<\/p>\n Partia mianuje wszystkich przyw\u00f3dc\u00f3w wszelkich struktur i organizacji w komunie, kt\u00f3re musz\u0105 stosowa\u0107 si\u0119 do polityki partii i nie mog\u0105 jej krytykowa\u0107.<\/p>\n Aby zosta\u0107 cz\u0142onkiem partii, trzeba z\u0142o\u017cy\u0107 podanie i uzyska\u0107 rekomendacje dw\u00f3ch cz\u0142onk\u00f3w.<\/p>\n Naczelnym celem partii jest wyzwolenie ca\u0142ego \u015bwiata.<\/p>\n M\u0142odzie\u017c\u00f3wka KPCh<\/p>\n M\u0142odzie\u017c\u00f3wk\u0119 KPCh nazywa si\u0119 \u201elewym ramieniem partii\u201d. Podstawowa kom\u00f3rka sk\u0142ada si\u0119 z przewodnicz\u0105cego, siedmiu wiceprzewodnicz\u0105cych i oko\u0142o dwudziestu pi\u0119ciu cz\u0142onk\u00f3w. Maj\u0105 oni \u201eprzewodzi\u0107\u201d oraz \u201e\u015bwiadczy\u0107\u201d o sukcesie rewolucji i socjalizmu.<\/p>\n Cz\u0142onkowie M\u0142odzie\u017c\u00f3wki zobowi\u0105zani s\u0105 do kszta\u0142towania swych pogl\u0105d\u00f3w poprzez pilne studiowanie marksizmu-leninizmu i maoizmu, s\u0142u\u017cenia narodowi chi\u0144skiemu sercem i umys\u0142em, wzmacniania partii i zawierania przyja\u017ani z r\u00f3wie\u015bnikami z ca\u0142ej macierzy, stosowania si\u0119 do zasad partii i stawiania jej interesu nad w\u0142asnym, ujawniania wewn\u0119trznych i zewn\u0119trznych wrog\u00f3w przy pomocy krytyki, samokrytyki oraz marksizmu-leninizmu i maoizmu, tudzie\u017c gorliwego wype\u0142niania polece\u0144 partii. Jako \u201eskarbnica\u201d KPCh maj\u0105 dok\u0142ada\u0107 wszelkich stara\u0144, \u017ceby przej\u015b\u0107 od socjalizmu do komunizmu.<\/p>\n Musz\u0105 zatem atakowa\u0107 i niszczy\u0107 stare nawyki oraz zwyczaje w swoich wioskach, zaszczepiaj\u0105c w ich miejsce obyczaje chi\u0144skie. Zakazane s\u0105, na przyk\u0142ad, tradycyjne tybeta\u0144skie pie\u015bni i ta\u0144ce; nie wolno te\u017c obchodzi\u0107 starych \u015bwi\u0105t. Trzeba zmienia\u0107 nawet cia\u0142o i str\u00f3j \u2013 nosi\u0107 kr\u00f3tkie w\u0142osy i chi\u0144skie ubrania oraz m\u00f3wi\u0107 po chi\u0144sku. Kobiety musz\u0105 wyrzec si\u0119 bransolet i kolczyk\u00f3w. Obowi\u0105zuje zasada: \u017cadnych zabaw z przyjaci\u00f3\u0142mi i krewnymi. Cz\u0142onkowie M\u0142odzie\u017c\u00f3wki maj\u0105 by\u0107 \u201enieustraszonymi komunistami\u201d. Nie wolno im si\u0119 modli\u0107, zasi\u0119ga\u0107 porad wyroczni, pali\u0107 kadzide\u0142 i zawiesza\u0107 flag modlitewnych. Musz\u0105 usun\u0105\u0107 z dom\u00f3w tradycyjne malowid\u0142a. Pod \u017cadnym pozorem nie wysuwaj\u0105 te\u017c j\u0119zyk\u00f3w w tradycyjnym pozdrowieniu.<\/p>\n Chi\u0144czycy chc\u0105, by m\u0142odzie\u017c by\u0142a bezlitosna. Ma si\u0119 to objawia\u0107 gotowo\u015bci\u0105 do poddawania krytyce rodzic\u00f3w oraz zabijania ps\u00f3w, kot\u00f3w i ptak\u00f3w.<\/p>\n Procedura naboru przypomina partyjn\u0105: trzeba z\u0142o\u017cy\u0107 podanie i uzyska\u0107 rekomendacje dw\u00f3ch cz\u0142onk\u00f3w. Kom\u00f3rka M\u0142odzie\u017c\u00f3wki ma by\u0107 \u201eawangard\u0105\u201d, realizuj\u0105c\u0105 polityk\u0119 partii. W mojej wiosce \u017caden Tybeta\u0144czyk nie wst\u0105pi\u0142 do niej dobrowolnie \u2013 wszyscy zostali nak\u0142onieni przez Chi\u0144czyk\u00f3w.<\/p>\n Kierownictwo komuny<\/span><\/p>\n Nasz\u0105 komun\u0119 i jej 728 cz\u0142onk\u00f3w podzielono na pi\u0119\u0107 brygad. Kierowa\u0142o ni\u0105 dziewi\u0119ciu urz\u0119dnik\u00f3w, wy\u0142onionych przez siedemnastu \u201eprzedstawicieli ludowych\u201d.<\/p>\n W 1969 roku powo\u0142ano Ludowy Komitet Rewolucyjny komuny, kt\u00f3ry stopniowo przej\u0105\u0142 ca\u0142\u0105 w\u0142adz\u0119. Na pierwszy rzut oka wybory mog\u0142y sprawia\u0107 wra\u017cenie demokratycznych. W istocie nie mia\u0142y jednak nic wsp\u00f3lnego z demokracj\u0105.<\/p>\n Gdy zbli\u017ca\u0142y si\u0119 wybory, w komunie pojawiali si\u0119 aparatczycy z okr\u0119gu. Chi\u0144czycy podzielili Tybeta\u0144czyk\u00f3w na sze\u015b\u0107 klas. Kandydatami mogli by\u0107 tylko przedstawiciele dw\u00f3ch ostatnich \u2013 \u201eniewolnicy\u201d i n\u0119dzarze \u2013 kt\u00f3rzy uko\u0144czyli osiemna\u015bcie lat. Wskazywa\u0142y ich brygady produkcyjne. Zwo\u0142ywano wiec komuny; uczestnik\u00f3w dzielono na ma\u0142e, najwy\u017cej dziesi\u0119cioosobowe grupy, kt\u00f3re mia\u0142y om\u00f3wi\u0107 zalety i wady oko\u0142o dwustu kandydat\u00f3w. Tyle \u017ce w\u0142adze okr\u0119gu dawno wyznaczy\u0142y siedemnastu \u201eprzedstawicieli ludowych\u201d i przypisa\u0142y dziewi\u0119ciu z nich stanowiska w administracji. Odbywa\u0142o si\u0119 to bardzo prosto. W ka\u017cdej grupie dyskusyjnej by\u0142 jeden albo dw\u00f3ch przedstawicieli okr\u0119gu. Je\u015bli kto\u015b proponowa\u0142 kandydata, kt\u00f3rego nie chcieli, wyliczali jego wady, p\u00f3ki nie zosta\u0142 odrzucony. Gdy pojawi\u0142o si\u0119 nazwisko ich cz\u0142owieka, wychwalali go pod niebiosa. Ca\u0142a szopka trwa\u0142a do chwili \u201edemokratycznego\u201d, jednog\u0142o\u015bnego \u201ewy\u0142onienia\u201d siedemnastu mianowanych przez w\u0142adze kandydat\u00f3w. Ka\u017cdy cz\u0142onek komuny, uwa\u017cnie obserwowany przez urz\u0119dnik\u00f3w, stawia\u0142 znaczek na karcie, a nast\u0119pnie wrzuca\u0142 j\u0105 do urny. Wybrani nieodmiennie cieszyli si\u0119 stuprocentowym \u201epoparciem\u201d. Je\u015bli by\u0142y trudno\u015bci z przepchni\u0119ciem kt\u00f3rego\u015b z kandydat\u00f3w, wyg\u0142aszano nam pogadank\u0119. Po wyborach gratulowano zwyci\u0119zcom i obsypywano ich kwiatami.<\/p>\n Komun\u0105 ludow\u0105 rz\u0105dzi\u0142a kom\u00f3rka partii. Nawet brygadier musia\u0142 s\u0142ucha\u0107 cz\u0142onka partii, formalnie nie piastuj\u0105cego w komunie \u017cadnego stanowiska.<\/p>\n Brygady produkcyjne<\/span><\/p>\n W komunie Czerwony Sztandar by\u0142o pi\u0119\u0107 brygad. Ja nale\u017ca\u0142am do pi\u0105tej, na kt\u00f3r\u0105 sk\u0142ada\u0142o si\u0119 29 rodzin \u2013 w sumie 121 os\u00f3b.<\/p>\n Brygada realizowa\u0142a zadania, wyznaczone przez administracj\u0119 komuny, i co dwa, trzy dni przedstawia\u0142a sprawozdania. Brygadierzy wyznaczali prac\u0119 cz\u0142onkom brygady i \u015bledzili ich poczynania. Przyznawali \u201epunkty robocze\u201d, kt\u00f3re wpisywano do specjalnych ksi\u0105\u017ceczek. Informowali w\u0142adze komuny o sytuacji w brygadzie. Pracowa\u0107 musieli nawet chorzy, p\u00f3ki nie uzyskali formalnego zwolnienia. Je\u015bli samowolnie nie stawili si\u0119 do pracy, tracili prawo do opieki lekarskiej.<\/p>\n Cz\u0142onkowie brygady nie mogli opuszcza\u0107 jej terenu. Bywa\u0142o, \u017ce inna brygada wzywa\u0142a wykwalifikowanych rzemie\u015blnik\u00f3w \u2013 krawc\u00f3w, stolarzy itd. Wynagradzano ich punktami roboczymi, zwykle wed\u0142ug najwy\u017cszej stawki, zgodnie z umow\u0105 brygadier\u00f3w. Wieczorem odbywa\u0142y si\u0119 wiece, na kt\u00f3rych omawiano wydarzenia dnia, \u0142ajano itp.; sprawozdania trafia\u0142y do w\u0142adz komuny.<\/p>\n Liga ubogich ch\u0142op\u00f3w<\/span><\/p>\n Do organizacji tej mogli wst\u0119powa\u0107 tylko przedstawiciele najni\u017cszych klas (\u201eniewolnicy\u201d, rzemie\u015blnicy tacy jak kowale itd.), kt\u00f3rzy mieli 18-60 lat, wyrobion\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107 klasow\u0105, do\u015bwiadczenie w walce klas i, ma si\u0119 rozumie\u0107, socjalistyczne pogl\u0105dy. Nasza kom\u00f3rka skupia\u0142a oko\u0142o dwustu cz\u0142onk\u00f3w; na jej czele stali przewodnicz\u0105cy, wiceprzewodnicz\u0105cy i pi\u0119ciu sta\u0142ych cz\u0142onk\u00f3w. Jako odpowiedzialni cz\u0142onkowie mieli oni prawo do krytykowania w\u0142adz. Spoczywa\u0142a na nich odpowiedzialno\u015b\u0107 za wznoszenie Trzech Czerwonych Sztandar\u00f3w (Komuny Ludowej, Wielkiego Skoku, Drogi Mas) i prowadzenie wsi ku socjalizmowi, realizowanie polityki oraz wykonywanie wszystkich polece\u0144 partii komunistycznej, opiekowanie si\u0119 komun\u0105 i strze\u017cenie jej oraz tropienie i niszczenie wrog\u00f3w klasowych. Sprawa jest prosta: Chi\u0144czycy powiadaj\u0105, \u017ce cz\u0142owiek dobry i \u015bwiadomy politycznie to taki, kt\u00f3ry ujawnia, denuncjuje i pot\u0119pia ludzi, nie zgadzaj\u0105cych si\u0119 z ich polityk\u0105.<\/p>\n Liga M\u0142odzie\u017cy<\/span><\/p>\n Oko\u0142o osiemdziesi\u0119ciu wyrostk\u00f3w z naszej komuny wcielono do Chi\u0144skiej Ligi M\u0142odzie\u017cy, by pod przewodem partii \u201eniszczyli stare i budowali nowe\u201d. W praktyce sprowadza\u0142o si\u0119 to do wyplenienia obyczaj\u00f3w tybeta\u0144skich i zast\u0105pienia ich chi\u0144skimi. Mieli\u015bmy nosi\u0107 kr\u00f3tkie w\u0142osy, zmieni\u0107 stroje i imiona. Co i raz wypada\u0142o wtr\u0105ci\u0107 jakie\u015b chi\u0144skie zdanie lub cho\u0107by s\u0142owo. Znik\u0142y bransoletki i kolczyki. \u015apiewali\u015bmy tylko chi\u0144skie pie\u015bni.<\/p>\n M\u0142odzie\u017cy stawiano pi\u0119\u0107 zada\u0144: kocha\u0107 wielk\u0105 macierz i kultywowa\u0107 prawid\u0142owe my\u015blenie, prowadzi\u0107 klasow\u0105 walk\u0119 i rozwija\u0107 \u015bwiadomo\u015b\u0107 klasow\u0105, okazywa\u0107 pos\u0142usze\u0144stwo partii, \u017carliwie s\u0142u\u017cy\u0107 krajowi i wreszcie pilnie studiowa\u0107 polityk\u0119 oraz kultur\u0119. Rozwijaj\u0105c owe przymioty, m\u0142odzi ludzie mieli sta\u0107 si\u0119 \u201enieustraszonymi robotnikami\u201d.<\/p>\n Chi\u0144czycy interesowali si\u0119 m\u0142odzie\u017c\u0105. Powtarzali nam, \u017ce pa\u0144stwo nale\u017cy do m\u0142odych. Por\u00f3wnywali nas do wschodz\u0105cego s\u0142o\u0144ca i m\u00f3wili, \u017ce przysz\u0142o\u015b\u0107 jest w naszych r\u0119kach. Chwalili inteligencj\u0119, zdolno\u015bci i potencja\u0142. Robili wszystko, by zjedna\u0107 sobie m\u0142odych Tybeta\u0144czyk\u00f3w \u2013 perorowali, \u017ce jeste\u015bmy czy\u015bci, nieska\u017ceni \u201estarym\u201d systemem, \u017ce na czystej kartce papieru mo\u017cna napisa\u0107 wszystko.<\/p>\n Przeci\u0105gaj\u0105c m\u0142odzie\u017c na swoj\u0105 stron\u0119, kazali krytykowa\u0107 stare i s\u0142awi\u0107 nowe spo\u0142ecze\u0144stwo. Dalajlam\u0119 i \u201etr\u00f3jc\u0119 wielkich w\u0142a\u015bcicieli niewolnik\u00f3w\u201d pi\u0119tnowano za \u201eprze\u015bladowania\u201d, przypominaj\u0105c, \u017ce Chinom zawdzi\u0119czamy \u201ewi\u0119cej ni\u017c rodzicom\u201d \u2013 wyzwolenie. Ci\u0105gle zach\u0119cano nas do wytrwa\u0142ej pracy i ca\u0142kowitego zawierzenia partii.<\/p>\n W praktyce oznacza\u0142o to wyrzeczenie si\u0119 rodzic\u00f3w, je\u015bli stawiali oni op\u00f3r Chi\u0144czykom. Mieli\u015bmy niszczy\u0107 religi\u0119 i stare obyczaje. Robotnicza \u201enieustraszono\u015b\u0107\u201d polega\u0142a na wykonywaniu polece\u0144 Chi\u0144czyk\u00f3w oraz \u201eodwa\u017cnym\u201d krytykowaniu i donoszeniu na tych, kt\u00f3rzy sprzeciwiali si\u0119 ich rz\u0105dom. Ci, kt\u00f3rzy to robili, zyskiwali miano \u201erewolucjonist\u00f3w\u201d. (W wolnych chwilach zabijali psy. Nawo\u0142ywano do tego z dw\u00f3ch powod\u00f3w: po pierwsze, sz\u0142o o manifestowanie braku wsp\u00f3\u0142czucia i pogard\u0119 dla buddyjskich nauk; po drugie, psy stanowi\u0142y \u201eobci\u0105\u017cenie\u201d gospodarcze, gdy\u017c trzeba je by\u0142o karmi\u0107.)<\/p>\n Milicja Ludowa<\/p>\n W komunie by\u0142a brygada milicji ludowej, podzielona na dwa oddzia\u0142y, sk\u0142adaj\u0105ce si\u0119 z sze\u015bciu dziesi\u0119cioosobowych grup, kt\u00f3re stacjonowa\u0142y w brygadach produkcyjnych (w pi\u0105tej \u2013 dwie).<\/p>\n Pierwszy oddzia\u0142 nazywa\u0142 si\u0119 brygad\u0105 \u201eKangzin\u201d i \u015bci\u015ble wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 z Armi\u0105 Ludowo-Wyzwole\u0144cz\u0105. Na co dzie\u0144 polowali na wrog\u00f3w klasowych i szpieg\u00f3w. W razie wybuchu wojny zmieniali si\u0119 w oddzia\u0142 partyzancki, niszcz\u0105cy mosty, spichlerze i inne obiekty o znaczeniu strategicznym, uprawiali sabota\u017c za lini\u0105 wroga, prowadzili rozpoznanie itd. Oddzia\u0142 drugi, \u201eKangdzie\u201d, stanowi\u0142 odw\u00f3d pierwszego. Odpowiada\u0142 r\u00f3wnie\u017c za napraw\u0119 dr\u00f3g i transport oraz inwigilowa\u0142 cz\u0142onk\u00f3w komuny.<\/p>\n Oddzia\u0142y milicji szkoli\u0142o i nadzorowa\u0142o Dow\u00f3dztwo Tybeta\u0144skiego Okr\u0119gu Wojskowego. Milicjanci uczyli si\u0119 przede wszystkim strzelania, walki na bagnety i prowadzenia operacji partyzanckich. Ich g\u0142\u00f3wnym zadaniem by\u0142a walka z wrogami klasowymi \u2013 innymi s\u0142owy, Tybeta\u0144czykami, kt\u00f3rzy byli przeciwni chi\u0144skim rz\u0105dom.<\/p>\n Federacja Kobiet<\/p>\n Do federacji mog\u0142y nale\u017ce\u0107 wszystkie kobiety w wieku 18-45 lat. Kom\u00f3rk\u0105 kierowa\u0142y dwie przewodnicz\u0105ce i pi\u0119\u0107 urz\u0119dniczek. Organizacja broni\u0142a praw i r\u00f3wno\u015bci kobiet, kt\u00f3re powinny by\u0107 wolne od \u201eszowinizmu m\u0119\u017cczyzn i bog\u00f3w\u201d.<\/p>\n Kobiety stanowi\u0142y si\u0142\u0119, \u201emaj\u0105c\u0105 d\u017awiga\u0107 p\u00f3\u0142 nieba\u201d, to znaczy, wykonywa\u0107 tak\u0105 sam\u0105 prac\u0119 jak m\u0119\u017cczy\u017ani. Dawniej Tybetanki nie ora\u0142y i nie pracowa\u0142y w ku\u017aniach \u2013 teraz mia\u0142y by\u0107 \u201enowoczesne\u201d i przygotowane do kontynuowania produkcji, gdyby m\u0119\u017cczy\u017ani musieli i\u015b\u0107 na wojn\u0119. Chi\u0144czycy powtarzali te\u017c w k\u00f3\u0142ko, \u017ce kobiety zobowi\u0105zane s\u0105 do planowania rodziny i ograniczania liczby dzieci.<\/p>\n Komuni\u015bci twierdz\u0105, \u017ce dali nam wolno\u015b\u0107 wyboru ma\u0142\u017conka. Tyle \u017ce ow\u0105 \u201ewolno\u015b\u0107\u201d ogranicza\u0142y \u201euwarunkowania klasowe\u201d, \u201e\u015bwiadomo\u015b\u0107 polityczna\u201d i \u201ewydajno\u015b\u0107 pracy\u201d. Ci, kt\u00f3rzy nie brali ich pod uwag\u0119, byli oskar\u017cani o zbytni\u0105 uczuciowo\u015b\u0107 lub \u201edziecinn\u0105 postaw\u0119\u201d. Zach\u0119cano do wychodzenia za Chi\u0144czyk\u00f3w, \u201ekt\u00f3rzy przybyli z bardzo daleka, by pom\u00f3c Tybetowi\u201d. M\u00f3wiono nawet, \u017ce poprawi to nasz\u0105 \u201ekrew\u201d.<\/p>\n Szko\u0142a<\/p>\n Komuna prowadzi\u0142a pi\u0119cioletni\u0105 szko\u0142\u0119 podstawow\u0105, w kt\u00f3rej by\u0142 jeden nauczyciel i oko\u0142o siedemdziesi\u0119ciu uczni\u00f3w. Pierwszego nauczyciela zwolniono z uwagi na nieodpowiednie pochodzenie klasowe. Zast\u0105pi\u0142 go dwudziestoletni Cering, kt\u00f3ry uko\u0144czy\u0142 szko\u0142\u0119 podstawow\u0105 i sze\u015bciomiesi\u0119czny kurs nauczycielski. Nie trzeba dodawa\u0107, \u017ce nie m\u00f3g\u0142 przekaza\u0107 uczniom zbyt wiele.<\/p>\n Ci, kt\u00f3rzy uko\u0144czyli szesna\u015bcie lat, nie mogli ucz\u0119szcza\u0107 do szko\u0142y. M\u0142odsze dzieci, nawet je\u015bli pracowa\u0142y, nie dostawa\u0142y punkt\u00f3w roboczych, chodzi\u0142y wi\u0119c do szko\u0142y, mimo \u017ce niczego si\u0119 tam nie uczy\u0142y. (Uczniowie mogli zdoby\u0107 pi\u0119\u0107 punkt\u00f3w roboczych, je\u015bli prac\u0119 organizowa\u0142a im szko\u0142a.)<\/p>\n Lekcje trwa\u0142y sze\u015b\u0107 godzin. Dzieci uczy\u0142y si\u0119 matematyki, \u015bpiewu, ta\u0144ca, tybeta\u0144skiego i prac r\u0119cznych. W niedziel\u0119 pracowa\u0142y ze swoj\u0105 brygad\u0105. Wiosn\u0105 i jesieni\u0105 szko\u0142a by\u0142a zamkni\u0119ta, a m\u0142odzie\u017c harowa\u0142a w magazynach, naprawia\u0142a drogi, \u015bcina\u0142a traw\u0119 i nawozi\u0142a pola. Po uko\u0144czeniu pi\u0105tej klasy podejmowano prac\u0119 w brygadzie.<\/p>\n Nauczyciela op\u0142acano z punkt\u00f3w roboczych wszystkich cz\u0142onk\u00f3w komuny; rodzice musieli te\u017c p\u0142aci\u0107 za ksi\u0105\u017cki, o\u0142\u00f3wki itd. Do szk\u00f3\u0142 \u015brednich, w kt\u00f3rych nauczano w\u0142a\u015bciwie tylko po chi\u0144sku, kierowano jedynie dzieci o odpowiednim pochodzeniu klasowym; zdolno\u015bci nie mia\u0142y \u017cadnego znaczenia. Dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t procent dzieci ko\u0144czy\u0142o edukacj\u0119 na owych pi\u0119ciu klasach.<\/p>\n Raz w tygodniu uczniowie brali udzia\u0142 w wiecu krytyki i samokrytyki. Chi\u0144czycy podkre\u015blali, \u017ce celem nauki jest zaszczepienie dzieciom zami\u0142owania do ci\u0119\u017ckiej pracy i skromnego \u017cycia. Uczniowie mieli informowa\u0107 o ka\u017cdej antychi\u0144skiej uwadze lub ge\u015bcie. Kazano im uprawia\u0107 ro\u015bliny, zabija\u0107 muchy, ptaki, szczury i psy. Komuni\u015bci wbijali im w g\u0142owy frazesy o szcz\u0119\u015bciu, jakim by\u0142o \u201ewyzwolenie\u201d, i okropno\u015bciach starego spo\u0142ecze\u0144stwa oraz tr\u00f3jcy wielkich w\u0142a\u015bcicieli niewolnik\u00f3w, kt\u00f3rych \u201ewin nie pomie\u015bci\u0142oby nawet niebo\u201d.<\/p>\n Sklep i bank<\/span><\/p>\n Za pieni\u0105dze cz\u0142onk\u00f3w Chi\u0144czycy za\u0142o\u017cyli w ka\u017cdej komunie sklep i bank. Kiedy okaza\u0142o si\u0119, \u017ce nie zarabiaj\u0105 na siebie, zredukowano ich liczb\u0119 \u2013 jedna plac\u00f3wka obs\u0142ugiwa\u0142a siedem komun. Bank po\u017cycza\u0142 na procent sklepowi i komunom. Zyski mia\u0142y przypada\u0107 wszystkim, ale za moich czas\u00f3w tylko raz, w 1965 roku, wyp\u0142acono po pi\u0119\u0107 phing\u00f3w kilku osobom. Z dochod\u00f3w trzeba by\u0142o op\u0142aci\u0107 personel.<\/p>\n Instytucje te powo\u0142ano, by \u201epomaga\u0107 ludowi\u201d. Nadzorowa\u0142a je jednak okr\u0119gowa kom\u00f3rka partii, kt\u00f3ra dba\u0142a nie o lud, a o interesy prze\u0142o\u017conych. Sklep przynosi\u0142 po\u017cytek g\u0142\u00f3wnie Chi\u0144czykom. Poniewa\u017c towary zakupione w sklepie komunalnym nie by\u0142y obci\u0105\u017cone podatkami, aparatczycy kupowali w nim dla znajomych i krewnych. Bywa\u0142o, \u017ce na p\u00f3\u0142kach pojawia\u0142y si\u0119 te\u017c kradzione towary: myd\u0142o, tkaniny, papierosy, skarpety itd.<\/p>\n \u201eBosonogi\u201d lekarz <\/span><\/p>\n W naszym okr\u0119gu by\u0142 tylko jeden lekarz. Pierwszy nazywa\u0142 si\u0119 Lhakpa, potem zast\u0105pi\u0142 go Norzing. Ka\u017cda komuna mia\u0142a tak zwanego \u201ebosonogiego\u201d lekarza \u2013 z regu\u0142y absolwenta szko\u0142y podstawowej lub kogo\u015b, kto mia\u0142 wcze\u015bniej jakie\u015b poj\u0119cie o medycynie. Chi\u0144czycy wysy\u0142ali go na dwu-sze\u015bciomiesi\u0119czne szkolenie do jedynego szpitala w dzongu. W okr\u0119gu dzia\u0142a\u0142a te\u017c tradycyjna klinika tybeta\u0144ska.<\/p>\n Na pe\u0142ne wyposa\u017cenie takiego lekarza sk\u0142ada\u0142a si\u0119 torba z czerwonym krzy\u017cem, zawieraj\u0105ca termometr, proszki od b\u00f3lu g\u0142owy i brzucha, syrop, \u015brodek przeczyszczaj\u0105cy, aspiryn\u0119 \u2013 i nic wi\u0119cej.<\/p>\n W 1969 roku wysz\u0142o na jaw, \u017ce chi\u0144ski piel\u0119gniarz Lao Kau, \u017conaty z tybeta\u0144sk\u0105 muzu\u0142mank\u0105 z Lhasy, ukrad\u0142 leki warte jakie\u015b sze\u015b\u0107 tysi\u0119cy yuan\u00f3w. (W Tybecie \u2013 je\u015bli, ma si\u0119 rozumie\u0107, w og\u00f3le by\u0142y dost\u0119pne \u2013 dostawa\u0142o si\u0119 lekarstwa za darmo, natomiast w Chinach trzeba by\u0142o za nie p\u0142aci\u0107.) W naszym regionie, po uzyskaniu odpowiedniego za\u015bwiadczenia od Chi\u0144czyk\u00f3w, nie p\u0142aci\u0142o si\u0119 nawet za pobyt w szpitalu. Lao Kau zosta\u0142 odes\u0142any do Lhasy i, jak nam m\u00f3wiono, skazany. Podobne kradzie\u017ce i spekulacja by\u0142y na porz\u0105dku dziennym.<\/p>\n Naszym bosonogim lekarzem by\u0142 pi\u0119tnastoletni ucze\u0144, syn Nga\u0142anga Penbara. W 1969 roku przeszed\u0142 trzymiesi\u0119czne szkolenie. Ka\u017cda komuna mia\u0142a r\u00f3wnie\u017c weterynarza. Nie dysponowali oni nowoczesnymi lekami \u2013 robili zastrzyki z witamin, u\u017cywali starych pigu\u0142ek, pi\u017cma itd. Nasz, Taszi Czophel, krad\u0142 lekarstwa razem z chi\u0144skim doktorem. Trafi\u0142 wi\u0119c na thamzing. Potem uciek\u0142, ale g\u0142\u00f3d zmusi\u0142 go do powrotu. Zn\u00f3w zosta\u0142 napi\u0119tnowany i publicznie pobity. Musia\u0142 wykonywa\u0107 ka\u017cde polecenie cz\u0142onka komuny.<\/p>\n Wi\u0119kszo\u015b\u0107 chorych odsy\u0142ano do pobliskiego szpitala Armii Ludowo-Wyzwole\u0144czej. Niekt\u00f3rzy p\u0142acili za leczenie jajami i kurami, inni sprzedawali krew. Krew sprzedawano r\u00f3wnie\u017c po to, by kupi\u0107 \u017cywno\u015b\u0107 i ubrania. Robi\u0142o to wiele os\u00f3b z mojej brygady \u2013 tak\u017ce ci z najlepszych, czyli najni\u017cszych klas. Pami\u0119tam, jak Cering Gjalcen powiedzia\u0142 mi kiedy\u015b: \u201eNawet za t\u0119 par\u0119 portek zap\u0142aci\u0142em krwi\u0105\u201d.<\/p>\n Serce komuny<\/span><\/p>\n Chi\u0144czycy lubowali si\u0119 w has\u0142ach: \u201eNiech ludowe komuny kwitn\u0105 dziesi\u0119\u0107 tysi\u0119cy lat! Komuna ludowa jest z\u0142otym mostem do socjalizmu, w kt\u00f3rym nie ma opresji i wyzysku! Niech \u017cyje socjalistyczny raj! Wznie\u015bmy Trzy Czerwone Sztandary!\u201d.<\/p>\n Jak ju\u017c m\u00f3wi\u0142am, komun\u0105 rz\u0105dzi sekretarz partii okr\u0119gu i podstawowa kom\u00f3rka partyjna. Realizuj\u0105 oni polityk\u0119 kierownictwa, a wi\u0119c Pekinu, a nie lokalnych mieszka\u0144c\u00f3w.<\/p>\n Nikt nie mo\u017ce sprzeciwi\u0107 si\u0119 komunie, gdy\u017c Chi\u0144czycy powtarzaj\u0105, \u017ce r\u00f3wna si\u0119 to wyst\u0105pieniu przeciwko socjalizmowi, a zatem i ludowi. Ka\u017cdy, kto si\u0119 na to porwie, jest wrogiem mas.<\/p>\n Pami\u0119tam, jak na pocz\u0105tku Tan Hru-szi, sekretarz partii okr\u0119gu, m\u00f3wi\u0142 mi: \u201eKierujecie administracj\u0105 komuny ludowej \u2013 jeste\u015bcie jak pasterz. Pasterz wie, gdzie s\u0105 i co robi\u0105 jego owce. Zabiera je na pastwisko, dba o stare i chore. Uderzy niepos\u0142uszn\u0105, a nawet zabije krn\u0105brn\u0105 w imi\u0119 socjalizmu. Najwa\u017cniejsze jest przecie\u017c dobro stada\u201d.<\/p>\n \u201ePor\u00f3wnanie Tybeta\u0144czyk\u00f3w do owiec to tylko przyk\u0142ad \u2013 wyja\u015bni\u0142. \u2013 Zawsze s\u0105 z\u0142e i dobre przyk\u0142ady. W pierwszym przypadku nale\u017cy pochwali\u0107, w drugim przepu\u015bci\u0107 przez wiec walki klasowej, podda\u0107 krytyce i os\u0105dzi\u0107\u201d. Obieca\u0142 mi, \u017ce je\u015bli b\u0119d\u0119 wykonywa\u0107 polecenia, zajd\u0119 wysoko w hierarchii partyjnej i stan\u0119 na czele mas. <\/span><\/p>\n Kiedy skar\u017cy\u0142am si\u0119 p\u00f3\u017aniej na brak \u017cywno\u015bci w komunie, us\u0142ysza\u0142am: \u201eNie nale\u017cy obnosi\u0107 si\u0119 z problemami i obarcza\u0107 nimi wy\u017cszych szczebli. Musicie stawi\u0107 czo\u0142o trudno\u015bciom i samodzielnie je rozwi\u0105za\u0107. Z prze\u0142o\u017conymi dzielcie si\u0119 szcz\u0119\u015bciem. Pope\u0142niacie b\u0142\u0105d, rozwodz\u0105c si\u0119 nad problemami jednej komuny. Nie tra\u0107cie z oczu mas \u015bwiata. Na wyzwolenie czeka jeszcze bardzo wiele pa\u0144stw. Wasze zadanie jest proste: przygotowa\u0107 si\u0119 do wojny i nie dopu\u015bci\u0107 do g\u0142odu. Je\u015bli wy, ch\u0142opi, b\u0119dziecie zabiega\u0107 o pomoc pa\u0144stwa, to jak mamy dokona\u0107 post\u0119pu i wyzwoli\u0107 masy \u015bwiata? Wyja\u015bnijcie to waszym Tybeta\u0144czykom\u201d.<\/p>\n Masy rewolucyjne, powiada\u0142, b\u0119d\u0105 s\u0142awi\u0107 komun\u0119 ludow\u0105, gdy\u017c umo\u017cliwia ona \u0142atwe prowadzenie ludu, wyznaczanie pracy, dost\u0119p do informacji, wdra\u017canie reform, rozwijanie kraju oraz organizacj\u0119 wydajnej pracy.<\/p>\n Kadry i praca<\/span><\/p>\n Dziewi\u0119ciu przyw\u00f3dc\u00f3w naszej komuny nie nale\u017ca\u0142o do klasy chi\u0144skich kadr rz\u0105dowych. Przewodnicz\u0105cy Kunczog Jo\u0142ei, wiceprzewodnicz\u0105cy Phuncog Dord\u017ce i Hirtang Czozom oraz sekretarz Pema Da\u0142a dostawali, poza pensj\u0105 z komuny, pobory od chi\u0144skich w\u0142adz. Ich pensje oraz pobory \u201ebosonogiego\u201d lekarza, weterynarza, nauczyciela i pastucha komunalnych os\u0142\u00f3w odliczano od punkt\u00f3w roboczych cz\u0142onk\u00f3w komuny. Kadry musia\u0142y pracowa\u0107 ze wszystkimi, ale funkcjonariusze dostawali komplet punkt\u00f3w, nawet je\u015bli opuszczali stanowisko, \u017ceby wzi\u0105\u0107 udzia\u0142 w zebraniu.<\/p>\n Ka\u017cdy mia\u0142 specjaln\u0105 ksi\u0105\u017ceczk\u0119, do kt\u00f3rej co dwa, trzy dni wpisywano punkty robocze, podliczane po dniach pi\u0119tnastu. Najmniej dostawa\u0142o si\u0119 pi\u0119\u0107 punkt\u00f3w; najlepsi otrzymywali osiem, a pracuj\u0105c w nadgodzinach mogli liczy\u0107 nawet na dziesi\u0119\u0107. Dzieciom przyznawano cztery punkty dziennie.<\/p>\n Osoby, pracuj\u0105ce poza komun\u0105, op\u0142acano w got\u00f3wce \u2013 p\u00f3\u017aniej kupowa\u0142y za ni\u0105 punkty (jeden za <\/span>moce, czyli dziesi\u0119\u0107 phing\u00f3w). Szczerze m\u00f3wi\u0105c, trudno okre\u015bli\u0107 warto\u015b\u0107 punkt\u00f3w, gdy\u017c najpierw trzeba odj\u0105\u0107 rozmaite \u201epotr\u0105cenia\u201d: podatki, \u201edobrowolne\u201d dostawy, ziarno na walk\u0119 z g\u0142odem, kontrybucj\u0119 na przygotowania wojenne, ziarno na zasiew, wydatki komuny itd. Pozosta\u0142\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 nazywa si\u0119 \u201ekarma ziarnem\u201d i wydaje brygadom produkcyjnym, zgodnie z liczb\u0105 punkt\u00f3w roboczych wszystkich cz\u0142onk\u00f3w (cho\u0107 ich warto\u015b\u0107 nie jest wsz\u0119dzie taka sama). <\/span><\/p>\n Chi\u0144czycy traktuj\u0105 Tybeta\u0144czyk\u00f3w jak maszyny \u2013 zmuszaj\u0105 do pracy na najwy\u017cszych obrotach, ale i nie chc\u0105 \u201ezar\u017cn\u0105\u0107\u201d. Normalny rozk\u0142ad zaj\u0119\u0107 wygl\u0105da\u0142 tak: praca od \u00f3smej do trzynastej, od trzynastej do pi\u0119tnastej obiad, praca od pi\u0119tnastej do osiemnastej. O dwudziestej pierwszej zaczyna\u0142 si\u0119 wiec, kt\u00f3ry z regu\u0142y trwa\u0142 do p\u00f3\u0142nocy. Jesieni\u0105 obowi\u0105zywa\u0142 inny harmonogram: praca od pi\u0105tej (czyli od \u015bwitu) do si\u00f3dmej, godzina na \u015bniadanie, praca od \u00f3smej do trzynastej, godzina na obiad w polu, dwie godziny pracy, godzina na herbat\u0119, dwie i p\u00f3\u0142 godziny pracy, p\u00f3\u0142torej godziny na kolacj\u0119 i zn\u00f3w robota: od dwudziestej pierwszej do drugiej w nocy. Matkom przys\u0142ugiwa\u0142y dwie p\u00f3\u0142godzinne przerwy na poranne i wieczorne karmienie dzieci. By\u0142y te\u017c tak zwane \u201epilne\u201d dni \u2013 na przyk\u0142ad czterna\u015bcie razy w roku zbierali\u015bmy naw\u00f3z, a potem przez tydzie\u0144 rozrzucali\u015bmy go po polach, budowali\u015bmy kana\u0142y, drogi itp. \u2013 kiedy to pracowali\u015bmy od pi\u0105tej do dwudziestej pierwszej.<\/p>\n Je\u017celi cz\u0142onkowie brygady pracowali na chi\u0144skich budowach, dostawali 0,90 yuana dziennie (wykwalifikowani \u2013 murarze, stolarze itp. \u2013 1,2 yuana). Zarobione pieni\u0105dze przekazywali kierownictwu brygady i dostawali za nie punkty. Sadzenie drzew, naprawa dr\u00f3g, kopanie row\u00f3w, drobne prace budowlane w komunie czy niesienie pomocy \u201epotrzebuj\u0105cym\u201d wioskom, jako \u201edobrowolna wzajemna pomoc\u201d, nie by\u0142y op\u0142acane.<\/p>\n Robotnik\u00f3w dzielono na siedem kategorii. O przydziale \u2013 i poborach \u2013 decydowa\u0142y kwalifikacje oraz \u201epostawa\u201d. Robotnik kategorii trzeciej zarabia\u0142, na przyk\u0142ad, 68 yuan\u00f3w, a si\u00f3dmej \u2013 300 yuan\u00f3w miesi\u0119cznie. Chi\u0144scy urz\u0119dnicy dostaj\u0105 znacznie wi\u0119cej. Wiedz\u0105 o tym wszyscy Tybeta\u0144czycy, kt\u00f3rych zmusza si\u0119 do wys\u0142uchiwania rozwlek\u0142ych wyk\u0142ad\u00f3w o r\u00f3wno\u015bci w socjalistycznym raju.<\/p>\n Na ca\u0142ym \u015bwiecie robotnicy obchodz\u0105 \u015bwi\u0119ta pa\u0144stwowe i odpoczywaj\u0105 w niedziele. Ale nie Tybeta\u0144czycy. Nam zosta\u0142y trzy dni <\/span>Losaru \u2013 mogli\u015bmy sobie wreszcie zebra\u0107 drewno na opa\u0142 i po\u0142ata\u0107 ubrania \u2013 i jednodniowe \u015bwi\u0119to Ongkor (tego dnia mnisi modlili si\u0119 dawniej we wszystkich domach i na polach), przemianowane przez Chi\u0144czyk\u00f3w na Lo-leg Deczen (\u201ePomy\u015blny Rok\u201d). Teraz czcili\u015bmy je procesj\u0105 z portretami Mao i \u015bpiewaniem chi\u0144skich pie\u015bni. <\/span><\/p>\n Chi\u0144czycy z upodobaniem zach\u0119cali nas do odwagi w obliczu trudno\u015bci i \u015bmierci. Powiadali, \u017ce \u015bmier\u0107 za spraw\u0119 socjalizmu jest niczym majestatyczna g\u00f3ra, a zgon reakcjonisty lub wroga klasowego wa\u017cy mniej ni\u017c kacze pi\u00f3rko. Kazali nam polega\u0107 na sobie, rozwija\u0107 \u015bwiadomo\u015b\u0107 polityczn\u0105 i niezmordowanie budowa\u0107 socjalizm. My za\u015b szeptali\u015bmy, \u017ce zmuszaj\u0105 nas do takiej har\u00f3wki, \u017ce pocimy si\u0119 krwi\u0105. S\u0142u\u017cyli\u015bmy \u201esprawie socjalizmu i produkcji\u201d, poddaj\u0105c si\u0119 nawzajem krytyce, denuncjuj\u0105c i bior\u0105c aktywny udzia\u0142 w thamzingach. I tak, wywieraj\u0105c naciski na innych i, jednocze\u015bnie, podlegaj\u0105c presji, \u201estudiowali\u015bmy i na\u015bladowali\u015bmy wz\u00f3r odleg\u0142ego Tachai i pobliskiego Njenmedu\u201d.<\/p>\n R\u00f3\u017cnice klasowe<\/p>\n Kiedy Chi\u0144czycy wkraczali do Tybetu, starali si\u0119 zjedna\u0107 sobie bogatych i wp\u0142ywowych. Po 1959 roku zwr\u00f3cili si\u0119 do \u017cebrak\u00f3w, przest\u0119pc\u00f3w i n\u0119dzarzy, kt\u00f3rzy \u017cywili niech\u0119\u0107 do dawnych pan\u00f3w i wydawali si\u0119 teraz u\u017cytecznym narz\u0119dziem. W my\u015bl zasady \u201edziel i rz\u0105d\u017a\u201d przypisali Tybeta\u0144czyk\u00f3w do okre\u015blonych klas. Najpierw by\u0142y tylko dwie: bogaci i biedni, p\u00f3\u017aniej stworzono ich sze\u015b\u0107.<\/p>\n W naszej komunie znalaz\u0142o si\u0119 41 os\u00f3b z dziewi\u0119ciu rodzin, kt\u00f3re uznano za \u201eagent\u00f3w w\u0142a\u015bcicieli niewolnik\u00f3w\u201d, 70 \u201ebogatych ch\u0142op\u00f3w\u201d z jedenastu rodzin, 364 \u201eubogich ch\u0142op\u00f3w\u201d z 70 rodzin oraz 200 \u201eniewolnik\u00f3w\u201d z 50 rodzin. Przed chi\u0144sk\u0105 inwazj\u0105 takie podzia\u0142y nie istnia\u0142y. M\u00f3wiono mi, \u017ce Chi\u0144czycy mieli ogromne problemy z podzieleniem na klasy Khamp\u00f3w, kt\u00f3rzy, dos\u0142ownie, jedli z jednego garnka.<\/p>\n Podzia\u0142 opiera\u0142 si\u0119 na kryteriach politycznych i gospodarczych. Wszystkich mnich\u00f3w, piastuj\u0105cych funkcje wy\u017csze ni\u017c <\/span>geko (mistrz dyscypliny), \u017co\u0142nierzy tybeta\u0144skiej armii od stopnia szegno (dow\u00f3dca dwudziestopi\u0119cioosobowego oddzia\u0142u) w g\u00f3r\u0119, oraz urz\u0119dnik\u00f3w administracji pa\u0144stwowej powy\u017cej stanowiska zarz\u0105dcy maj\u0105tku uznano \u2013 z powod\u00f3w politycznych, niezale\u017cnie od statusu maj\u0105tkowego \u2013 za \u201eagent\u00f3w w\u0142a\u015bcicieli niewolnik\u00f3w\u201d. Ci ostatni nale\u017celi do tej samej klasy, cho\u0107 podkre\u015blano fakt posiadania przez nich ziemi lub maj\u0105tku. Wszystkie rodziny, kt\u00f3rych roczny doch\u00f3d, po odliczeniu wszystkich wydatk\u00f3w, przekracza\u0142 50 procent, uznawano za \u201ew\u0142a\u015bcicieli niewolnik\u00f3w\u201d. Doch\u00f3d w wysoko\u015bci 45-50 procent oznacza\u0142 zaliczenie do klasy \u201eagent\u00f3w w\u0142a\u015bcicieli\u201d, 35-45 procent \u2013 \u201ebogatych ch\u0142op\u00f3w\u201d, a 25-35 procent \u2013 \u201e\u015bredniozamo\u017cnych ch\u0142op\u00f3w\u201d. <\/span><\/p>\n Je\u017celi roczny przych\u00f3d by\u0142 wy\u017cszy od wydatk\u00f3w, rodzina, zdaniem Chi\u0144czyk\u00f3w, \u201ewyzyskiwa\u0142a lud\u201d (nawet je\u015bli w \u201estarym\u201d Tybecie uchodzi\u0142a za bardzo ubog\u0105).<\/p>\n Komuni\u015bci og\u0142osili, \u017ce w\u0142a\u015bciciele i ich agenci, jako klasa wyzyskuj\u0105ca, musz\u0105 zosta\u0107 ukarani. \u015aredniozamo\u017cnych i bogatych ch\u0142op\u00f3w nale\u017ca\u0142o \u201ezjedna\u0107\u201d. Prawdziwym oparciem mieli by\u0107 <\/span>nangzenowie i n\u0119dzarze, kt\u00f3rzy \u201enienawidzili starego systemu i kochali nowy porz\u0105dek\u201d. Chi\u0144czycy nazywali to \u201edrog\u0105 klasow\u0105\u201d. <\/span><\/p>\n Pierwszy podzia\u0142 mia\u0142 charakter procentowy. Og\u0142oszono, \u017ce pi\u0119ciu procentom spo\u0142ecze\u0144stwa tybeta\u0144skiego nale\u017cy \u201eda\u0107 odp\u00f3r\u201d, a 20 procent \u201ezjedna\u0107\u201d, \u201eopieraj\u0105c\u201d si\u0119 na pozosta\u0142ych 75 procentach. Proporcje te jednak ci\u0105gle si\u0119 zmienia\u0142y i nikt nie m\u00f3g\u0142 by\u0107 pewny swego statusu. Teraz prze\u015bladuje si\u0119 i zmusza do wyznawania win 75 procent Tybeta\u0144czyk\u00f3w, a do grupy \u201epost\u0119powej\u201d zalicza si\u0119 ledwie pi\u0119\u0107 procent naszego spo\u0142ecze\u0144stwa. W pewnym okresie na \u201eodp\u00f3r\u201d i kar\u0119 zas\u0142ugiwa\u0142o pi\u0119\u0107 klas: w\u0142a\u015bciciele niewolnik\u00f3w i ich agenci, reakcjoni\u015bci, buntownicy oraz osoby niebezpieczne, kt\u00f3re nie podda\u0142y si\u0119 reformie; obecnie \u2013 trzy ostatnie.<\/p>\n Nieludzka, bezwzgl\u0119dna polityka Chin doprowadzi w ko\u0144cu do tego, \u017ce uznaj\u0105 one za wrog\u00f3w wszystkich Tybeta\u0144czyk\u00f3w. Podzia\u0142y na \u201eniewolnik\u00f3w\u201d i \u201ech\u0142op\u00f3w pa\u0144szczy\u017anianych\u201d, niezno\u015bnie d\u0142ugie wiece, po\u015bwi\u0119cone <\/span>nagzenowi, cejongowi, ulagowi, drenjogowi itd., mia\u0142y charakter polityczny i s\u0142u\u017cy\u0142y wy\u0142\u0105cznie ustanowieniu i skonsolidowaniu chi\u0144skich rz\u0105d\u00f3w w Tybecie. S\u0142owom tym nadawano znaczenia, kt\u00f3rych nie mia\u0142y przed okupacj\u0105. <\/span><\/p>\n Sytuacja ekonomiczna<\/p>\n W naszej komunie roczny przydzia\u0142 ziarna wynosi\u0142 dwana\u015bcie i p\u00f3\u0142 khela (175 kilogram\u00f3w, czyli 14,5 kilograma miesi\u0119cznie). Ka\u017cda osoba, r\u00f3wnie\u017c dzieci, mia\u0142a prawo do wykupienia go za punkty robocze w dowolnym czasie. Ziarno to trzeba by\u0142o jednak wymienia\u0107 na inne niezb\u0119dne rzeczy, takie jak s\u00f3l, mas\u0142o czy mi\u0119so. Po zakupieniu mas\u0142a za dwa kilo i soli za kilogram ziarna zostawa\u0142o nam 11,5 kilograma j\u0119czmienia na miesi\u0105c \u2013 czyli jakie\u015b 400 gram\u00f3w dziennie.<\/p>\n Ka\u017cdy z nas mia\u0142 prawo do wykupienia co miesi\u0105c jednej kuli (<\/span>dzaril) herbaty oraz pi\u0119ciu metr\u00f3w sukna i dw\u00f3ch work\u00f3w cukru na rok. Bardzo rzadko nadarza\u0142a si\u0119 okazja nabycia kostki myd\u0142a lub pary but\u00f3w. Nie by\u0142o mowy o dopasowaniu rozmiaru. Kiedy pojawia\u0142 si\u0119 tak atrakcyjny towar, zwo\u0142ywano wiec, na kt\u00f3rym decydowano \u2013 na podstawie pochodzenia klasowego, punkt\u00f3w roboczych itd. \u2013 kogo obdarzy\u0107 przywilejem dokonania zakupu. <\/span><\/p>\n Nawet je\u015bli uda\u0142o si\u0119 nam oszcz\u0119dzi\u0107 nieco ziarna i sprzeda\u0107 je jesieni\u0105, nie wystarcza\u0142o to na zakup ubra\u0144 i innych niezb\u0119dnych przedmiot\u00f3w. Ludzie cieszyli si\u0119, je\u015bli raz w roku zdo\u0142ali zdoby\u0107 koszul\u0119 albo par\u0119 spodni. Teoretycznie wie\u015b mia\u0142a prawo do zakupu ubra\u0144 po cenach preferencyjnych, ale chi\u0144skie kadry zmusza\u0142y ludzi do odst\u0119powania im tych artyku\u0142\u00f3w i wysy\u0142a\u0142y je do krewnych w Chinach.<\/p>\n Poniewa\u017c o mi\u0119so, mas\u0142o i olej by\u0142o bardzo trudno, \u017cywili\u015bmy si\u0119 g\u0142\u00f3wnie ziarnem. Tyle \u017ce brakowa\u0142o i jego. Latem i jesieni\u0105 musieli\u015bmy uzupe\u0142nia\u0107 sk\u0105pe racje rosn\u0105cymi dziko ro\u015blinami. Mieli\u015bmy opuchni\u0119te, zielonkawe twarze, kt\u00f3re z trudem rozpoznawali dalsi krewni. Wielu ci\u0119\u017cko chorowa\u0142o, wielu umiera\u0142o z g\u0142odu.<\/p>\n Pami\u0119tam siedmioosobow\u0105 rodzin\u0119 Norbu Ceringa, klasowych biedak\u00f3w z czwartej brygady, kt\u00f3rzy przez dwa miesi\u0105ce \u017cywili si\u0119 chwastami. Dopiero po jego \u015bmierci Chi\u0144czycy wydali zgod\u0119 na sprzedanie rodzinie dziesi\u0119ciu gjama ziarna. Cho\u0107 brzmi to nieprawdopodobnie, z g\u0142odu umar\u0142 te\u017c Abug, rze\u017anik z pierwszej brygady. Dziewi\u0119cioosobowa rodzina \u201e\u015bredniozamo\u017cnego\u201d Czime Dzordena nie mia\u0142a ziarna przez trzy miesi\u0105ce. Sprzedali dos\u0142ownie wszystko, by kupi\u0107 co\u015b do jedzenia, ale i tak umar\u0142a jego c\u00f3rka Bhuti. Chi\u0144czycy zabraniali odwiedzania g\u0142oduj\u0105cych. Nawet gdy wszyscy wiedzieli, \u017ce w domu nie by\u0142o naparstka campy, zabraniali m\u00f3wi\u0107 o \u015bmierci z g\u0142odu. Ka\u017cdy, kto si\u0119 na to odwa\u017cy\u0142, by\u0142 pi\u0119tnowany jako \u201epod\u017cegacz oraz wr\u00f3g socjalizmu\u201d i trafia\u0142 na thamzing. Polityka Chin i k\u0142amstwa cudzoziemc\u00f3w sprawi\u0142y, \u017ce Tybeta\u0144czycy cierpieli i umierali w milczeniu w \u201esocjalistycznym raju\u201d.<\/p>\n Dzi\u015b za dawnymi czasami t\u0119skni\u0105 nawet nangzeni. Ka\u017cdy mia\u0142 ponad 18 kheli ziarna. W\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku karmi\u0142 wszystkie dzieci, p\u00f3ki nie uko\u0144czy\u0142y pi\u0119tnastego roku \u017cycia. Niewykwalifikowany robotnik zarabia\u0142 dziennie jedno, a wiosn\u0105 i jesieni\u0105 \u2013 nawet dwa <\/span>dre ziarna. Sami szukali\u015bmy sobie \u017con i m\u0119\u017c\u00f3w, a dzi\u015b musimy zabiega\u0107 o zgod\u0119 Chi\u0144czyk\u00f3w, kt\u00f3rzy karmi\u0105 nas gorzej ni\u017c swoje konie. (Zwierz\u0119ta dostaj\u0105 codziennie cztery gjama ziarna \u2013 niemal pi\u0119\u0107 razy wi\u0119cej ni\u017c Tybeta\u0144czycy.) Owoce pracy naszych ch\u0142op\u00f3w i koczownik\u00f3w nale\u017c\u0105 dzi\u015b do Chi\u0144czyk\u00f3w. Musimy p\u0142aszczy\u0107 si\u0119 i b\u0142aga\u0107, by dali nam \u017cy\u0107. <\/span><\/p>\n Plan \u201edrobnych wydatk\u00f3w\u201d<\/p>\n Ka\u017cda rodzina musi sporz\u0105dzi\u0107 tak zwany \u201eplan drobnych wydatk\u00f3w\u201d i przedstawi\u0107 go w\u0142adzom komuny. Po uzyskaniu aprobaty zawisa\u0142 na drzwiach domu. Deklaruje on, na przyk\u0142ad, \u017ce rodzina zdo\u0142a wy\u017cy\u0107 na 15 dre ziarna, jednym gjama soli, pi\u0119ciu sangach (p\u00f3\u0142 gjama) mas\u0142a i jednej kuli herbaty. Te liczby narzucaj\u0105 Chi\u0144czycy \u2013 nie mo\u017cna wpisa\u0107 ani, co gorsza, dosta\u0107 wi\u0119cej. Dokument ko\u0144czy si\u0119 akapitem: \u201eNie b\u0119dziemy prosi\u0107 o wi\u0119cej ziarna, mas\u0142a i mi\u0119sa. Jeste\u015bmy dumni z naszej samowystarczalno\u015bci i oszcz\u0119dno\u015bci. Ha\u0144ba tym, kt\u00f3rzy \u017cebrz\u0105 o pomoc pa\u0144stwa\u201d.<\/p>\n Po przedstawieniu deklaracji Chi\u0144czycy pytali: \u201eJak z tego wy\u017cyjecie?\u201d, a my musieli\u015bmy odpowiedzie\u0107: \u201eNie b\u0119dziemy jedli na sucho, ale na mokro (czyli nie <\/span>phag, ciasto z campy, a rozwodni\u0105 ma\u017a), zast\u0105pimy ziarno zielenin\u0105, nie b\u0119dziemy pi\u0107 czangu ani je\u015b\u0107 jo, pra\u017conego j\u0119czmienia (co Chi\u0144czycy uwa\u017cali za rozrzutno\u015b\u0107 i marnotrawstwo)\u201d. Brygadzie pozwalano na przygotowanie odrobiny czangu wy\u0142\u0105cznie na Losar. Musieli\u015bmy te\u017c zobowi\u0105za\u0107 si\u0119, \u017ce nie b\u0119dziemy prowadzi\u0107 handlu wymiennego z koczownikami, kt\u00f3rzy musieli sprzedawa\u0107 swoje produkty Chi\u0144czykom. Dawali im osiem yuan\u00f3w za du\u017c\u0105 owc\u0119, podczas gdy w Lhasie \u0107wiartka kosztowa\u0142a pi\u0119tna\u015bcie. <\/span><\/p>\n Je\u015bli kto\u015b zu\u017cy\u0142 przydzia\u0142 przed czasem i zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 do Chi\u0144czyk\u00f3w o \u017cywno\u015b\u0107, pokazywali mu \u00f3w dokument i powiadali: \u201eCzy to nie wasz harmonogram? Dlaczego si\u0119 do niego nie stosujecie? A mo\u017ce pr\u00f3bujecie oszuka\u0107 nasz rz\u0105d?\u201d.<\/p>\n Plan rolny<\/p>\n Uprawy dostosowane by\u0142y do potrzeb chi\u0144skiej machiny wojennej. 75-80 procent produkcji stanowi\u0142y pszenica i j\u0119czmie\u0144. Wi\u0119ksz\u0105 wag\u0119 przywi\u0105zywano do pszenicy, kt\u00f3ra by\u0142a jedyn\u0105 ozimin\u0105. Wydano nam takie polecenie, gdy\u017c musieli\u015bmy \u017cywi\u0107 chi\u0144skich \u017co\u0142nierzy. Pocz\u0105tkowo sprowadzano z Chin ponad 40 procent potrzebnego im ziarna, z czasem odsetek ten spad\u0142 poni\u017cej trzydziestu. Jedli g\u0142\u00f3wnie pszenic\u0119; campa by\u0142a \u017celazn\u0105 rezerw\u0105 na wypadek wojny. Dziesi\u0119\u0107 procent produkcji stanowi\u0142y ro\u015bliny str\u0105czkowe i s\u0142oneczniki; uprawiano je na zmian\u0119 z pszenic\u0105, aby poprawi\u0107 jako\u015b\u0107 gleby.<\/p>\n Ka\u017cdy khel ziemi trzeba by\u0142o nawie\u017a\u0107 czterdziestoma workami gnoju. Nawozili\u015bmy, orali\u015bmy, zbierali\u015bmy kamienie i dowozili\u015bmy ziemi\u0119 dwukrotnie, pielili\u015bmy trzykrotnie, czterokrotnie nawadniali\u015bmy, dwu lub trzykrotnie naprawiali\u015bmy zbiorniki wodne i ci\u0105gle pog\u0142\u0119biali\u015bmy rowy. Ka\u017cdy musia\u0142 rokrocznie zagospodarowa\u0107 dodatkowe dre ziemi. Obowi\u0105zywa\u0142a nas norma: 15 kheli plon\u00f3w z jednego khela ziarna siewnego.<\/p>\n Kiedy przedstawiali\u015bmy \u201eharmonogram rolny\u201d, Chi\u0144czycy nieodmiennie o\u015bwiadczali: \u201eBrakuje wam serca, trzeba okaza\u0107 wi\u0119ksz\u0105 determinacj\u0119\u201d. I musieli\u015bmy zwi\u0119ksza\u0107 wszystkie wska\u017aniki. \u201eTeraz trzeba wykona\u0107 plan \u2013 kwitowali. \u2013 Nie b\u00f3jcie si\u0119 ci\u0119\u017ckiej pracy\u201d.<\/p>\n Przyjmuje si\u0119, \u017ce jeden khel ziarna siewnego wymaga 54 dni roboczych \u2013 od zasiewu po \u017cniwa. Ilo\u015b\u0107 ziarna siewnego zale\u017cy od jako\u015bci gleby; w niekt\u00f3rych komunach by\u0142y to cztery khele na osob\u0119, w innych p\u00f3\u0142tora. Przydzia\u0142 trzech kheli ziarna oznacza\u0142 wi\u0119c 162 dni pracy. W przypadku os\u00f3b, maj\u0105cych starych rodzic\u00f3w, kt\u00f3rzy nie mogli pracowa\u0107, r\u00f3wna\u0142o si\u0119 to 486 dniom roboczym w roku. Przepracowawszy 350 dni, zaci\u0105ga\u0142o si\u0119 d\u0142ug w wysoko\u015bci 136 dni, kt\u00f3ry trzeba by\u0142o sp\u0142aci\u0107 ziarnem. W ten spos\u00f3b rozbito niezliczone rodziny i wielu ludzi popad\u0142o w skrajn\u0105 n\u0119dz\u0119.<\/p>\n Chi\u0144czycy kontrolowali nas na ka\u017cdym kroku. Kiedy m\u0142ode p\u0119dy mia\u0142y jakie\u015b dziesi\u0119\u0107 centymetr\u00f3w, na polu pojawia\u0142 si\u0119 urz\u0119dnik, kt\u00f3ry szacowa\u0142 potencjalny plon. Po \u017cniwach zestawiano liczby i je\u015bli co\u015b si\u0119 nie zgadza\u0142o, wszczynano dochodzenie. A chi\u0144skie ci\u0119\u017car\u00f3wki odje\u017cd\u017ca\u0142y z naszymi plonami w sin\u0105 dal.<\/p>\n Plan dla koczownik\u00f3w<\/p>\n W naszej komunie by\u0142o wi\u0119cej nomad\u00f3w ni\u017c ch\u0142op\u00f3w. Dzi\u0119ki temu powodzi\u0142o si\u0119 nam znacznie lepiej ni\u017c innym komunom, kt\u00f3re musia\u0142y zapomnie\u0107, co to mas\u0142o i mi\u0119so.<\/p>\n Koczownicy jedli g\u0142\u00f3wnie mi\u0119so, mas\u0142o, ser i odrobin\u0119 campy. Chi\u0144czycy, ma si\u0119 rozumie\u0107, nie mogli si\u0119 na to zgodzi\u0107. Nomadom zabroniono zabijania jak\u00f3w, ci\u0119\u017carnych samic, zwierz\u0105t m\u0142odych i posiadaj\u0105cych g\u0119ste futra. Samic\u0119 mo\u017cna by\u0142o zar\u017cn\u0105\u0107 dopiero wtedy, gdy ze staro\u015bci wypad\u0142y jej z\u0119by, a i wtedy trzeba by\u0142o uzyska\u0107 specjalne zezwolenie. Zreszt\u0105 ka\u017cdy ub\u00f3j wymaga\u0142 zgody Chi\u0144czyk\u00f3w. Pami\u0119tam, \u017ce w s\u0105siednim okr\u0119gu Cepong pewna kobieta zabi\u0142a owc\u0119, kt\u00f3ra mia\u0142a jeszcze z\u0119by. Przesz\u0142a thamzing, po kt\u00f3rym musia\u0142a kl\u0119cze\u0107 na kamieniach z okrwawionym \u0142bem owcy na ramieniu. P\u00f3\u017aniej, ku przestrodze, obwo\u017cono j\u0105 po ca\u0142ym okr\u0119gu. Przywlekli j\u0105 nawet do naszej komuny. Kr\u00f3tko m\u00f3wi\u0105c, koczownicy jedli coraz mniej mi\u0119sa, kt\u00f3re by\u0142o zarezerwowane dla \u017co\u0142nierzy AL-W.<\/p>\n Chi\u0144czycy wyznaczyli norm\u0119: 90 procent samic mia\u0142o rodzi\u0107, 95 procent m\u0142odych pozosta\u0107 przy \u017cyciu. Tym, kt\u00f3rzy si\u0119 nie wywi\u0105zywali, obcinano pobory itd. Dopuszczalne straty wynosi\u0142y dwa procent. Hodowca musia\u0142 przedstawi\u0107 Chi\u0144czykom szczeg\u00f3\u0142owy raport o ka\u017cdym straconym zwierz\u0119ciu. Je\u015bli w\u0142adze go nie uzna\u0142y, za kar\u0119 odbierano punkty robocze. Bez zgody nie wolno by\u0142o nawet ruszy\u0107 truch\u0142a.<\/p>\n Ka\u017cda mleczna <\/span>dri (samica jaka) ob\u0142o\u017cona by\u0142a podatkiem w wysoko\u015bci dw\u00f3ch i p\u00f3\u0142 khela mas\u0142a i trzech kheli sera. O podatkach \u015bci\u0105ganych od koczownik\u00f3w opowiem w nast\u0119pnym rozdziale. Chi\u0144czycy kazali nomadom uprawia\u0107 traw\u0119 na nieu\u017cytkach; musieli te\u017c nawadnia\u0107 i nawozi\u0107 pola. Poza tym tkali, wyplatali kosze i wykonywali dziesi\u0105tki drobnych prac. Wymagano od nich r\u00f3wnie\u017c zbierania zi\u00f3\u0142. <\/span><\/p>\n Socjalizm realny<\/p>\n Chi\u0144czycy powiadaj\u0105, \u017ce niewolnicy Tybetu \u201epowstali\u201d. Dzi\u015b, dzi\u0119ki socjalizmowi, s\u0105 jakoby panami swojego kraju i mieszkaj\u0105 we w\u0142asnych domach. Prawda jest jednak taka, \u017ce Tybet sta\u0142 si\u0119 prywatnym folwarkiem garstki aparatczyk\u00f3w z Pekinu. Do nich nale\u017c\u0105 nasze g\u00f3ry, lasy, rzeki, szmaragdowe \u0142\u0105ki, zwierz\u0119ta, minera\u0142y, a nawet ludzie. I robi\u0105 z nimi, co chc\u0105, nie obawiaj\u0105c si\u0119 \u017cadnego s\u0105du. Czy Tybeta\u0144czyk mo\u017ce m\u00f3wi\u0107, co zapragnie, je\u015b\u0107, co zechce, czyni\u0107, co uzna za stosowne, i\u015b\u0107, gdzie oczy ponios\u0105? Odpowied\u017a brzmi: nie.<\/p>\n Mi\u0119dzy sob\u0105 por\u00f3wnywali\u015bmy chi\u0144skie \u201ewyzwolenie\u201d do mokrej sk\u00f3rzanej czapki, kt\u00f3ra z czasem kurczy si\u0119, zaciska i w ko\u0144cu zabija tego, kto j\u0105 nosi. Wolno\u015b\u0107 odebrano nawet naszym dzikim zwierz\u0119tom. Dawniej \u017cy\u0142y spokojnie w majestatycznych stadach. Dzi\u015b chi\u0144scy \u017co\u0142nierze, nie ogl\u0105daj\u0105c si\u0119 na w\u0142asne prawa, poluj\u0105 na nie przy pomocy karabin\u00f3w maszynowych. Powo\u0142ano nawet specjalne brygady \u0142owieckie, kt\u00f3re strzela\u0142y do wszystkiego, co si\u0119 rusza\u0142o. Mi\u0119so, pi\u017cmo, sk\u00f3ry i futra \u0142adowano na ci\u0119\u017car\u00f3wki i wysy\u0142ano do Chin.<\/p>\n C\u00f3\u017c to jest \u201ew\u0142asny dom\u201d? Tybeta\u0144czycy w\u0142a\u015bciwie nie maj\u0105 prywatnej w\u0142asno\u015bci i nie wolno im rozbudowywa\u0107 starych budynk\u00f3w. Pozwalaj\u0105 nam trzyma\u0107 kury, je\u015bli zbywamy jaja w komunalnym sklepie. Nie mogli\u015bmy sprzedawa\u0107 ich nawet \u017co\u0142nierzom AL-W, kt\u00f3rzy p\u0142acili znacznie lepiej. Sklep dawa\u0142 pi\u0119\u0107 phing\u00f3w za jajo, a pude\u0142ko zapa\u0142ek kosztowa\u0142o trzy.<\/p>\n Chi\u0144czycy g\u0142osz\u0105, \u017ce prowadz\u0105 nas drog\u0105 socjalizmu. Niech m\u00f3wi\u0105, co chc\u0105, ale p\u00f3ki nie przeka\u017c\u0105 w\u0142adzy prawowitym panom Tybetu \u2013 ludziom, kt\u00f3rzy od niepami\u0119tnych czas\u00f3w \u017cyj\u0105 i pracuj\u0105 na tej ziemi \u2013 uprawiaj\u0105 czysty imperializm. Fundamentem socjalizmu i komunizmu jest poszanowanie godno\u015bci cz\u0142owieka: niezale\u017cnie od klasy, rasy, \u201emniejszo\u015bci\u201d, \u201ezacofania\u201d itd.<\/p>\n Chi\u0144czycy tr\u0105bi\u0105 o niebywa\u0142ym rozwoju, ale Tybeta\u0144czykom po prostu \u017cyje si\u0119 znacznie gorzej i nie zmieni tego \u017cadna propaganda. Jak to mo\u017cliwe, skoro wprowadzono nowe, efektywniejsze metody produkcji?<\/p>\n Po \u017cniwach zwozi si\u0119 ziarno w jedno miejsce i zaczyna si\u0119 odliczanie: na \u017cywno\u015b\u0107, na zasiew, na pasz\u0119 i sze\u015b\u0107 procent podatku \u201ez mi\u0142o\u015bci do macierzy\u201d. Po\u0142ow\u0119 tego, co zostanie, zabieraj\u0105 Chi\u0144czycy w ramach \u201edostaw obowi\u0105zkowych\u201d, p\u0142ac\u0105c 3,08 yuana za khel ziarna. Pozosta\u0142\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 zn\u00f3w tnie si\u0119 na p\u00f3\u0142. Pierwsza po\u0142owa przeznaczona jest na \u201ewalk\u0119 z g\u0142odem\u201d, przygotowania wojenne itd. Drug\u0105, nazywan\u0105 \u201e<\/span>karma ziarnem\u201d, dzieli si\u0119 mi\u0119dzy cz\u0142onk\u00f3w komuny wed\u0142ug liczby punkt\u00f3w. System punktowania i opodatkowania procentowego sprawia, \u017ce ludzie musz\u0105 coraz ci\u0119\u017cej pracowa\u0107, \u017ceby mie\u0107 co je\u015b\u0107, podnosz\u0105c jednocze\u015bnie zyski Chi\u0144czyk\u00f3w. Cz\u0142onkowie komuny musz\u0105 te\u017c p\u0142aci\u0107, got\u00f3wk\u0105, za wozy konne, m\u0142yny, t\u0142ocznie oleju i inne urz\u0105dzenia. <\/span><\/p>\n \u201eDostawy obowi\u0105zkowe\u201d s\u0105 czystym wyzyskiem. Za \u201esprzedany\u201d w ten spos\u00f3b khel ziarna nie da si\u0119 kupi\u0107 trzech paczek papieros\u00f3w. Za gjam\u0119 pszenicy daj\u0105 11 phing\u00f3w, 3,08 yuana za khel, a paczka \u201eZhou Enlai\u00f3w\u201d (dziesi\u0119\u0107 papieros\u00f3w) kosztuje 1,2 yuana. <\/span><\/p>\n Brygady nie by\u0142y takie same. Nasz\u0105 mo\u017cna uzna\u0107 za przeci\u0119tn\u0105. 121 os\u00f3b produkowa\u0142o 3900 kheli (jeden khel ziarna siewnego dawa\u0142 plon 13 kheli). P\u0142acili\u015bmy 234 khele podatku; odstawiali\u015bmy 874,5 khela obowi\u0105zkowego haraczu i 500 kheli \u201edobrowolnych dostaw obowi\u0105zkowych\u201d. 315 kheli przeznaczano na zasiew, 90 na pasz\u0119, 17 na \u201e\u015bwiadczenia\u201d, 17 na rezerw\u0119, 25 na przygotowania do wojny i 44 na wydatki brygady. Do podzia\u0142u mi\u0119dzy cz\u0142onk\u00f3w brygady zostawa\u0142o 1783,5 khela.<\/p>\n Koczownicy p\u0142acili sze\u015b\u0107 procent podatku \u201emi\u0142o\u015bci\u201d. Tu podstaw\u0105 rozlicze\u0144 by\u0142a owca (warta np. dwie kozy i 20-25 procent krowy). Od owcy p\u0142acono cztery sangi mas\u0142a lub we\u0142ny, a od mlecznej dri dwa i p\u00f3\u0142 khela mas\u0142a oraz trzy khele sera.<\/p>\n Dla koczownik\u00f3w liczy\u0142a si\u0119 tylko faktyczna \u2013 to znaczy barterowa \u2013 warto\u015b\u0107 zwierz\u0105t. Za owcz\u0105 sk\u00f3r\u0119 Chi\u0144czycy dawali im yuana, a kamizelki, szyte z p\u00f3\u0142torej sk\u00f3ry, sprzedawali nam po 45 yuan\u00f3w. Nomad\u00f3w obowi\u0105zywa\u0142y r\u00f3wnie\u017c rozmaite \u201edobrowolne dostawy\u201d. P\u0142acili te\u017c za wszystkie urz\u0105dzenia.<\/p>\n Sytuacja Tybeta\u0144czyk\u00f3w<\/p>\n S\u0142ysza\u0142am ju\u017c argumenty, \u017ce Tybeta\u0144czykom wiedzie si\u0119 lepiej, bo Chiny rozkwitaj\u0105. I g\u0142osy zachwytu nad industrializacj\u0105. Niestety, jedno nie wi\u0105\u017ce si\u0119 z drugim. W Tybecie, na przyk\u0142ad, powsta\u0142y fabryki myd\u0142a, ale my nadal szorujemy r\u0119ce piaskiem. Nawet Chi\u0144czycy musz\u0105 ubiega\u0107 si\u0119 o zgod\u0119 na zakup kostki myd\u0142a do mycia na kwarta\u0142 i po\u0142owy kostki myd\u0142a do prania na dwa miesi\u0105ce. W naszym kraju rzeczywi\u015bcie zbudowano ponad sto ma\u0142ych fabryk, ale s\u0142u\u017c\u0105 one niemal wy\u0142\u0105cznie armii i chi\u0144skiej biurokracji. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 Tybeta\u0144czyk\u00f3w nie odnios\u0142a \u017cadnych korzy\u015bci z modernizacji, gdy\u017c zdobywcy traktuj\u0105 nas jak dojne krowy. Kiedy\u015b byli\u015bmy po prostu lud\u017ami, dzi\u015b obr\u00f3cono nas w jedn\u0105 z \u201emniejszo\u015bci\u201d socjalistycznej macierzy.<\/p>\n Odebrano nam nasze \u015bwi\u0119ta: Losar, Czotrul Deczen, Saga Da\u0142\u0119, Zamling Czisang, Czokor Deczen, Lhabab Deczen, Gaden Ngaczod i Ngenpa Guzom. M\u0142odzi nie znaj\u0105 nawet tych nazw. Je\u015bli jakiego\u015b starca przy\u0142apie si\u0119 na opowiadaniu im o nich, ko\u0144czy na thamzingu jako zgni\u0142y reakcjonista.<\/p>\n Chi\u0144czycy odebrali nam wszystkie miedziane i mosi\u0119\u017cne naczynia. Kiedy\u015b mieli\u015bmy przecie\u017c wielkie emaliowane kot\u0142y. Komuni\u015bci skonfiskowali je i przetopili, wyp\u0142acaj\u0105c ustalone przez siebie odszkodowania. Pami\u0119tam, \u017ce zabrali nam wielki kocio\u0142, za kt\u00f3ry dostali\u015bmy 12 yuan\u00f3w. Potem musieli\u015bmy kupi\u0107 w ich sklepie cztery razy mniejszy, aluminiowy garnczek za 25 yuan\u00f3w. W naszej komunie ludzie nie mieli w czym gotowa\u0107. Nawet je\u015bli uda\u0142o si\u0119 im oszcz\u0119dzi\u0107 jakie\u015b pieni\u0105dze, aluminiowe naczynia pojawia\u0142y si\u0119 bardzo rzadko.<\/p>\n Dawniej w ka\u017cdym tybeta\u0144skim domu prz\u0119d\u0142o si\u0119 i tka\u0142o. Dzi\u015b krosna pokrywa kurz. Nie dlatego, \u017ce powsta\u0142o wiele nowoczesnych fabryk, produkuj\u0105cych doskona\u0142e tkaniny. Po prostu Chi\u0144czycy zabieraj\u0105 nam ca\u0142\u0105 we\u0142n\u0119.<\/p>\n W naszej komunie wielu chodzi\u0142o w takich \u0142achach, \u017ce spod \u0142at nie by\u0142o wida\u0107 pierwotnego sukna. Ale te\u017c ka\u017cdy musia\u0142 mie\u0107 jedno dobre ubranie na \u201especjalne okazje\u201d.<\/p>\n W Lhasie tylko starcy nosz\u0105 tradycyjne tybeta\u0144skie stroje. Reszta \u2013 chi\u0144skie mundurki. Nie dla ich urody, trudno po prostu znale\u017a\u0107 co\u015b innego.<\/p>\n Tybeta\u0144skie fabryki produkuj\u0105 materia\u0142y o czterech znakach jako\u015bci. Trzy najlepsze wysy\u0142ane s\u0105 do Chin. Nam zostaj\u0105 odpadki.<\/p>\n Chi\u0144czycy zbudowali w Tybecie wiele elektrowni wodnych, ale 80 procent naszych rodak\u00f3w nie wie, co to \u015bwiat\u0142o elektryczne. Na wsi przy \u015bwiecach siedz\u0105 nawet chi\u0144scy urz\u0119dnicy. W miastach pr\u0105d doprowadza si\u0119 tylko do chi\u0144skich urz\u0119d\u00f3w, fabryk i koszar Armii Ludowo-Wyzwole\u0144czej.<\/p>\n W nowym socjalistycznym raju Tybeta\u0144czycy \u017cyj\u0105 camp\u0105, sol\u0105 i herbat\u0105. Brakuje nie tylko mi\u0119sa i mas\u0142a, ale i drewna na opa\u0142.<\/p>\n Powie kto\u015b, \u017ce Tybeta\u0144czykom wiedzie si\u0119 ci\u0119\u017cko, bo Tybet jest ja\u0142owym, biednym krajem. \u015awietnie, tylko dlaczego sami Chi\u0144czycy nazywaj\u0105 nasz kraj <\/span>Shi-na Pao-tsang, \u201ePo\u0142udniowo-Zachodnim Skarbcem\u201d? Komuni\u015bci doskonale zdaj\u0105 sobie spraw\u0119 z naszego po\u0142o\u017cenia. Nie bez powodu ci\u0105gle powtarzaj\u0105, \u017ce trzeba \u017cy\u0107 skromnie i \u017ce podczas wojny domowej gotowali i jedli pasy oraz podeszwy but\u00f3w. <\/span><\/p>\n S\u0142ysza\u0142am od znajomych Chi\u0144czyk\u00f3w, \u017ce w\u0142adze celowo obni\u017caj\u0105 stop\u0119 \u017cyciow\u0105 Tybeta\u0144czyk\u00f3w, bo w samych Chinach \u017cyje si\u0119 jeszcze gorzej. Przyznawali przy tym, \u017ce s\u0105 i tacy, kt\u00f3rzy op\u0142ywaj\u0105 w dostatki, otoczeni s\u0142u\u017cb\u0105 i stra\u017cnikami. Cz\u0119sto pojawia\u0142o si\u0119 wtedy nazwisko pani Soon Ching Ling.<\/p>\n W kategoriach spo\u0142ecznych, \u017cyjemy w piekle. Cz\u0142owiek potrzebuje przyjaci\u00f3\u0142, wolno\u015bci, zaufania, synowskiej mi\u0142o\u015bci. Chi\u0144czycy zerwali i podeptali wi\u0119zi mi\u0119dzy przyjaci\u00f3\u0142mi i krewnymi. Przyja\u017a\u0144 to dla nas zakazany owoc. Dla Chi\u0144czyk\u00f3w oznacza bowiem spisek i konspiracj\u0119. Je\u015bli co\u015b komu\u015b dasz, oskar\u017c\u0105 ci\u0119 o \u201eoportunizm\u201d. Dzieci s\u0142ysz\u0105, \u017ce rodzice s\u0105 zacofani i \u017ce trzeba demaskowa\u0107 ich b\u0142\u0119dy. Je\u015bli nie chc\u0105 donosi\u0107, dowiaduj\u0105 si\u0119, \u017ce krocz\u0105 z\u0142\u0105 drog\u0105, kt\u00f3ra nieuchronnie prowadzi do \u015bmierci. Synowska mi\u0142o\u015b\u0107 zarezerwowana jest dla mitycznego Przewodnicz\u0105cego Mao. Rodzice zas\u0142uguj\u0105 na pogard\u0119, bo maj\u0105 \u201ezielone m\u00f3zgi\u201d. Powoli zapomnieli\u015bmy, co tak naprawd\u0119 oznaczaj\u0105 s\u0142owa \u201emi\u0142o\u015b\u0107\u201d, \u201ezaufanie\u201d i \u201eszacunek\u201d.<\/p>\n Religia<\/p>\n Chi\u0144czycy powiadaj\u0105, \u017ce ka\u017cdy ma prawo do praktykowania i niepraktykowania religii, ale i doskonale wiedz\u0105, \u017ce wiara w nauki Buddy oznacza nie tylko odrzucenie ich \u201eidea\u0142\u00f3w\u201d, ale te\u017c pomaga Tybeta\u0144czykom podnosi\u0107 g\u0142owy. Robi\u0105 wi\u0119c wszystko, by zdepta\u0107 i zniszczy\u0107 Dharm\u0119. Nazywaj\u0105 religi\u0119 \u201ezabobonem\u201d i g\u0142osz\u0105, \u017ce nie mo\u017ce ona wsp\u00f3\u0142istnie\u0107 z nauk\u0105. Nie cofaj\u0105 si\u0119 przed niczym. Organizuj\u0105 nawet publiczne procesy i egzekucje.<\/p>\n Przed chi\u0144sk\u0105 inwazj\u0105 w okr\u0119gu Njethangu by\u0142o 37 klasztor\u00f3w. Mieszka\u0142o w nich 2683 mnich\u00f3w, mniszek i kap\u0142an\u00f3w. Teraz w dwunastu okr\u0119gach Lhoki osta\u0142o si\u0119 ledwie trzydziestu. Pochodz\u0105 z r\u00f3\u017cnych \u015bwi\u0105ty\u0144 i maj\u0105 jedno zadanie: \u015bwiadczy\u0107 o tolerancji religijnej w\u0142adz. Cho\u0107 uchodz\u0105 za mnich\u00f3w, zmuszono ich do zawarcia ma\u0142\u017ce\u0144stw. Musz\u0105 pracowa\u0107 \u2013 na polu, budowie, w oborze \u2013 na swoje utrzymanie. Podczas uroczysto\u015bci religijnych recytuj\u0105 my\u015bli Mao Zedonga. Zburzono lub przerobiono na koszary, biura i szpitale wszystkie \u015bwi\u0105tynie poza Tramdub Dolma Lhakangiem (gdzie skoszarowano wspomnianych \u201emnich\u00f3w\u201d). W 1968 roku Chi\u0144czycy zburzyli nawet Jumbu Lhakang \u2013 cho\u0107 formalnie nie by\u0142 klasztorem \u2013 pierwszy budynek w historii Tybetu, wzniesiony przez kr\u00f3la Niatri Cenpo.<\/p>\n Wi\u0119kszo\u015b\u0107 bezcennych, wiekowych ksi\u0105g spalono lub wrzucono do gnoju. Gliniane pos\u0105gi zniszczono, a metalowe, zw\u0142aszcza z\u0142ote, wywieziono ci\u0119\u017car\u00f3wkami do Chin. Zerwano flagi modlitewne, podarto religijne malowid\u0142a i rozbito kadzielnice. Nie musz\u0119 dodawa\u0107, \u017ce by\u0142 to gwa\u0142t i \u017ce nikt nie pyta\u0142 o zdanie Tybeta\u0144czyk\u00f3w.<\/p>\n Ka\u017cdy, kto posiada\u0142 mnisie szaty lub ksi\u0119gi religijne albo potajemnie odprawia\u0142 rytua\u0142y, trafia\u0142 na thamzing. Odbierano mu kartki na ziarno, automatycznie zaliczaj\u0105c do klasy agent\u00f3w w\u0142a\u015bcicieli niewolnik\u00f3w. W naszym klasztorze mieszka\u0142o dw\u00f3ch mnich\u00f3w-lekarzy. Datag Gjalcen (na kt\u00f3rego wszyscy m\u00f3wili Phago) by\u0142 \u015bwietnym chirurgiem, a Do Gjalcen \u2013 znanym astrologiem. W 1970 roku Karma Dhargjal Kimcel wrzuci\u0142 do rzeki jakie\u015b stare dokumenty, kt\u00f3re znale\u017ali \u017co\u0142nierze. Przekazano je w\u0142adzom okr\u0119gu, a te zleci\u0142y przeszukanie wszystkich dom\u00f3w. U Phago znaleziono skrzyni\u0119 pe\u0142n\u0105 religijnych ksi\u0105g i mnisie szaty. Zwo\u0142ano thamzing, na kt\u00f3rym oskar\u017cono go o \u201ereakcyjne marzenia\u201d i \u201ewyczekiwanie na powr\u00f3t reakcyjnej kliki Dalaja\u201d. Zosta\u0142 pobity na \u015bmier\u0107. W 1973 roku w podobnych okoliczno\u015bciach aresztowano Do Gjalcena. Wiem tylko, \u017ce zabrali go do Lhasy.<\/p>\n Demokracja<\/p>\n Wszystkie demokratyczne pa\u0144stwa maj\u0105 wiarygodne rz\u0105dy, kt\u00f3re przestrzegaj\u0105 praw cz\u0142owieka i odpowiadaj\u0105 za swoje poczynania przed obywatelami. Kluczowe znaczenie ma prawo do wybierania przyw\u00f3dc\u00f3w. Demokracja oznacza te\u017c wolno\u015b\u0107 wyboru: sposobu \u017cycia, pracy, przyjaci\u00f3\u0142, miejsca zamieszkania, wychowywania dzieci zgodnie ze swoim sumieniem i wyznawania w\u0142asnych pogl\u0105d\u00f3w. Chi\u0144czycy wszystko to nam odebrali, twierdz\u0105c przy tym, \u017ce korzystamy z pe\u0142ni demokratycznych praw.<\/p>\n Od wiek\u00f3w chronili\u015bmy i rozwijali\u015bmy nasz\u0105 kultur\u0119, religi\u0119 i tradycje. Czy to mo\u017cliwe, \u017ce nagle, z w\u0142asnej woli, starli\u015bmy je z powierzchni ziemi, zast\u0119puj\u0105c chi\u0144skimi imionami i obyczajami? Zag\u0142ada naszego staro\u017cytnego dziedzictwa jest najlepszym dowodem brutalno\u015bci okupant\u00f3w. Wci\u0105\u017c jednak s\u0105 tacy, kt\u00f3rzy maj\u0105 czelno\u015b\u0107 g\u0142osi\u0107, i\u017c w Tybecie \u201epanuje demokracja\u201d.<\/p>\n Kiedy Chi\u0144czycy chc\u0105 by\u0107 mili, m\u00f3wi\u0105 nam: \u201eZostali\u015bcie wyzwoleni i jeste\u015bcie, pod rz\u0105dami Komunistycznej Partii Chin, panami w\u0142asnego kraju. Tam, gdzie jest partia, panuje pok\u00f3j i dostatek\u201d. Je\u015bli uwa\u017caj\u0105, \u017ce nale\u017cy pogrozi\u0107 nam palcem, s\u0142yszymy: \u201ePartia ustanowi\u0142a dyktatur\u0119 proletariatu i niechaj nikt nie wa\u017cy si\u0119 kwestionowa\u0107 jej polece\u0144 ani zasad\u201d.<\/p>\n Dla Chi\u0144czyk\u00f3w w \u201edyktaturze proletariatu\u201d nie ma nic abstrakcyjnego. Realizuje si\u0119 j\u0105 przy pomocy armii, s\u0105d\u00f3w, wi\u0119zie\u0144 i egzekucji. Skoro dyktatur\u0119 ustanowi\u0142 lud, wszyscy musz\u0105 wykonywa\u0107 rozkazy partii i jej agend. Na tym w\u0142a\u015bnie polega \u201edemokracja\u201d. Ka\u017cde s\u0142owo lub gest, kt\u00f3re nie podobaj\u0105 si\u0119 partii, s\u0105 niedemokratyczne i wymierzone w lud. Co wi\u0119cej, partia, jako reprezentant woli mas, musi by\u0107 z definicji nieomylna. W tym systemie jednostka jest niczym. Liczy si\u0119 tylko wola \u201ewi\u0119kszo\u015bci\u201d, reprezentowanej przez Komunistyczn\u0105 Parti\u0119 Chin. Co za tym idzie, decyzja przyw\u00f3dc\u00f3w jest decyzj\u0105 demokratyczn\u0105. Dyktatura proletariatu sprowadza si\u0119 wi\u0119c do dyktatury chi\u0144skich pan\u00f3w lub pana. Tak te\u017c nale\u017cy definiowa\u0107 \u201ewolno\u015b\u0107 i demokratyczne prawa\u201d Tybeta\u0144czyk\u00f3w.<\/p>\n Kadry<\/p>\n Jednym z najwa\u017cniejszych zada\u0144 Chi\u0144czyk\u00f3w w Tybecie jest hodowla tybeta\u0144skich kadr. Mieli na to \u0107wier\u0107 wieku. I w\u0142adz\u0119 absolutn\u0105. Do chi\u0144skich szk\u00f3\u0142 wys\u0142ano setki m\u0142odych Tybeta\u0144czyk\u00f3w. Kim s\u0105 wypr\u00f3bowani tybeta\u0144scy towarzysze? Ilu zas\u0142u\u017cy\u0142o sobie na zaufanie Chi\u0144czyk\u00f3w do tego stopnia, by pokaza\u0107 ich zagranicznej delegacji?<\/p>\n Najwa\u017cniejsi tybeta\u0144scy aparatczycy nie s\u0105 ani m\u0142odzi, ani wykszta\u0142ceni. M\u0142odych i wykszta\u0142conych nie wida\u0107 na najwy\u017cszych szczeblach w\u0142adzy. \u017baden tybeta\u0144ski dostojnik nie uko\u0144czy\u0142 studi\u00f3w uniwersyteckich. Tybeta\u0144skie kadry trafiaj\u0105 do administracji zaraz po uko\u0144czeniu szko\u0142y podstawowej. We\u017amy najwa\u017cniejszych, takich jak Pasang, Cering Lhamo i Jangzom. Jangzom jest ch\u0142opem z doliny Gjalca; nie ma \u017cadnego wykszta\u0142cenia. Cering Lhamo pochodzi z Njethangu. By\u0142a nangzenk\u0105, z trudem czyta drukowane litery. Z chi\u0144skimi prze\u0142o\u017conymi rozmawia przez t\u0142umacza. Ci ludzie mog\u0105 by\u0107 sprytni, ale nie posiadaj\u0105 \u017cadnych kwalifikacji. Mamy tysi\u0105ce lepiej przygotowanych os\u00f3b, kt\u00f3re faktycznie mog\u0142yby zrobi\u0107 co\u015b dla ludzi.<\/p>\n Chi\u0144czycy przekonali si\u0119 jednak na w\u0142asnej sk\u00f3rze, \u017ce nie mog\u0105 ufa\u0107 wykszta\u0142conym Tybeta\u0144czykom. Wiedza otwiera oczy. Ka\u017cdy, kto j\u0105 posiad\u0142, mimo ca\u0142ego propagandowego zgie\u0142ku musi rozumie\u0107, \u017ce Chi\u0144czycy s\u0105 nieproszonymi go\u015b\u0107mi, okupantami, a ich rz\u0105dy maj\u0105 charakter imperialistyczny. Dlatego te\u017c ci\u0105gle s\u0142yszymy, \u017ce wa\u017cniejsze od wykszta\u0142cenia jest pochodzenie klasowe, \u017ce wiedza niesie ze sob\u0105 bur\u017cuazyjne nawyki, dum\u0119 i pogard\u0119 dla ci\u0119\u017ckiej pracy. Powiadaj\u0105, \u017ce \u201edobre\u201d pochodzenie klasowe i \u201epost\u0119powe\u201d my\u015blenie polityczne s\u0105 gwarantami mi\u0142o\u015bci do partii i sta\u0142o\u015bci, wykluczaj\u0105cej mo\u017cliwo\u015b\u0107 zdrady. Nawet Tybeta\u0144czycy kszta\u0142ceni w Chinach dostaj\u0105 mniej eksponowane posady. Chi\u0144czycy najbardziej lubi\u0105 takich, kt\u00f3rzy \u0142asz\u0105 si\u0119 do nich i niczym katarynki powtarzaj\u0105 partyjne slogany. W naszym okr\u0119gu nawet sekretarz i jego zast\u0119pca musieli codziennie sk\u0142ada\u0107 sprawozdania lokalnym w\u0142adzom i stawia\u0107 si\u0119 w ich siedzibie raz w tygodniu. Z drugiej strony, chi\u0144skie kadry w Tybecie s\u0105 z regu\u0142y \u015bwietnie wykszta\u0142cone, w\u0142adcze i sowicie nagradzane. Tybeta\u0144scy aparatczycy przypominaj\u0105 strachy na wr\u00f3ble, kt\u00f3re maj\u0105 straszy\u0107 maluczkich i og\u0142upia\u0107 \u015bwiat.<\/p>\n Wedle chi\u0144skiej doktryny, szefowie partii, dow\u00f3dcy wojska i milicji oraz oficerowie polityczni stanowi\u0105 \u201eprzedni\u0105 stra\u017c\u201d. Ngabo Nga\u0142ang Dzigme i Tian Bao nale\u017c\u0105 do trzeciej grupy, kt\u00f3ra jest czym\u015b w rodzaju \u201epi\u0105tej kolumny\u201d. Nazywa si\u0119 ich \u201eideologicznymi \u0142\u0105cznikami\u201d, a ich zadanie polega na \u201eujednolicaniu my\u015blenia\u201d. Ale nawet oni nie ciesz\u0105 si\u0119 pe\u0142nym zaufaniem Chi\u0144czyk\u00f3w. Traktuje si\u0119 ich jak por\u0119czne narz\u0119dzia. Liczy si\u0119 tylko Panczenlama. Tybeta\u0144skie kadry s\u0105 jak szyld nad drzwiami \u2013 maj\u0105 reklamowa\u0107 to, co jest w \u015brodku, nigdy jednak nie przekraczaj\u0105 zamkni\u0119tych wr\u00f3t.<\/p>\n Edukacja polityczna<\/p>\n Chi\u0144czycy chc\u0105 utrzyma\u0107 to, co zdobyli, podbijaj\u0105c Tybet. Nic nie zagwarantuje tego lepiej, jak szczucie na siebie Tybeta\u0144czyk\u00f3w. Temu w\u0142a\u015bnie s\u0142u\u017cy edukacja polityczna, indoktrynacja i thamzingi, czyli wiece walki klasowej.<\/p>\n Ni\u017csze kadry przechodz\u0105 dwu-sze\u015bciomiesi\u0119czn\u0105 indoktrynacj\u0119 polityczn\u0105 w specjalnych szko\u0142ach. Co si\u0119 w nich wyk\u0142ada? Zjawiska naturalne, np. uk\u0142ad s\u0142oneczny. Mitologi\u0119 Boga i wszystkich religii. Ewolucj\u0119 spo\u0142eczn\u0105 \u2013 od wsp\u00f3lnoty pierwotnej, niewolnictwa i systemu dynastycznego po kapitalizm i najwy\u017cszy, najdoskonalszy z nich wszystkich, socjalizm. \u015awiadomo\u015b\u0107 klasow\u0105 i narodow\u0105, spo\u0142ecze\u0144stwo socjalistyczne oraz \u201ewyj\u0105tkowo\u015b\u0107\u201d Komunistycznej Partii Chin.<\/p>\n Najwi\u0119ksz\u0105 wag\u0119 przywi\u0105zuje si\u0119 do zaj\u0119\u0107 z \u201epraktyki\u201d i \u201e\u015bcie\u017cki rewolucji\u201d. Jak wygl\u0105da \u015bcie\u017cka rewolucji? Przekona\u0107 biednych i niewolnik\u00f3w, zawrze\u0107 sojusz ze \u015bredniozamo\u017cnymi i bogatymi ch\u0142opami oraz bezlito\u015bnie likwidowa\u0107 w\u0142a\u015bcicieli niewolnik\u00f3w i ich agent\u00f3w oraz reakcjonist\u00f3w i niebezpiecznych \u201ez\u0142ych ludzi\u201d. W Tybecie Chi\u0144czycy zacz\u0119li jednak od \u201eprzekonywania\u201d i \u201ezjednywania\u201d bogaczy i arystokracji. Teorie polityczne stosowa\u0142y si\u0119 przecie\u017c do wewn\u0119trznych przemian spo\u0142ecznych, podczas gdy na Tybet dokonano inwazji.<\/p>\n W Tybecie \u201epraktyka rewolucyjna\u201d ma charakter negatywny i sprowadza si\u0119 do pot\u0119piania martwej przesz\u0142o\u015bci. Chi\u0144czycy ka\u017c\u0105 nam wylicza\u0107 wady starego spo\u0142ecze\u0144stwa, kt\u00f3re z regu\u0142y nie maj\u0105 nic wsp\u00f3lnego z prawd\u0105. Zbieraj\u0105 narz\u0119dzia tortur i ludzkie ko\u015bci, wypisuj\u0105 bzdury o pradawnych obyczajach i zmuszaj\u0105 do opowiadania bajek o zadawanych nam niegdy\u015b cierpieniach. Ubieraj\u0105 manekiny w szaty arystokrat\u00f3w oraz \u0142achmany \u017cebrak\u00f3w i w takiej scenografii zach\u0119caj\u0105 do \u201eszczeg\u00f3\u0142owego\u201d opisywania starego spo\u0142ecze\u0144stwa \u2013 jego zacofania, barbarzy\u0144stwa, prze\u015bladowa\u0144 itd. Najbardziej wygadanych i przekonuj\u0105cych bajarzy nagradza si\u0119 za \u201eujawnienie prawdy\u201d i organizuje im wyst\u0119py na wiecach, na kt\u00f3rych g\u0142osz\u0105, \u017ce przyczyn\u0105 \u201eca\u0142ego z\u0142a i wszelkich cierpie\u0144\u201d by\u0142a \u201etr\u00f3jca wielkich w\u0142a\u015bcicieli niewolnik\u00f3w ze zdradzieck\u0105, bandyck\u0105 klik\u0105 Dalaja na czele\u201d. Zmuszaj\u0105 Tybeta\u0144czyk\u00f3w do publicznego znies\u0142awiania Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015bci Dalajlamy. Wiec trwa, p\u00f3ki wszyscy zebrani nie pot\u0119pi\u0105 i jego, i Panczenlamy. Je\u017celi znajdzie si\u0119 oporny, Chi\u0144czycy oskar\u017caj\u0105 go o \u201e\u015blep\u0105 wiar\u0119 i puste nadzieje\u201d. Aby \u201epom\u00f3c\u201d mu \u201epozby\u0107 si\u0119 mentalnego brzemienia\u201d, wiec przeradza si\u0119 thamzing, kt\u00f3ry zmusza ofiar\u0119 do wyznania \u201ewin\u201d i skorygowania \u201eb\u0142\u0119dnego my\u015blenia\u201d. Na takim wiecu wszyscy musz\u0105 wrzeszcze\u0107: \u201eBogowie, lamowie, religia i klasztory s\u0105 narz\u0119dziami wyzysku! Tr\u00f3jca wielkich posiadaczy wp\u0119dzi\u0142a Tybeta\u0144czyk\u00f3w w n\u0119dz\u0119! Komunistyczna Partia Chin wyzwoli\u0142a nas, daj\u0105c nam jedzenie, ubrania, domy i ziemi\u0119! Komunistyczna Partia Chin jest dla nas lepsza ni\u017c matka i ojciec! Niech \u017cyje Komunistyczna Partia Chin! Sto tysi\u0119cy lat! Niech \u017cyje Przewodnicz\u0105cy Mao! Sto tysi\u0119cy lat! Zbrodnie tr\u00f3jcy w\u0142a\u015bcicieli, kt\u00f3rzy po\u017cerali cia\u0142a i pili krew ludu, s\u0105 wi\u0119ksze ni\u017c g\u00f3ry i nie pomie\u015bci ich nawet niebo! Dzi\u015b jeszcze zniszczymy i pogrzebiemy ich na wieki! Komunistyczna Partia Chin da\u0142a nam szcz\u0119\u015bcie i dostatek, znosz\u0105c ulag i przekre\u015blaj\u0105c stare d\u0142ugi! Przysi\u0119gamy wierno\u015b\u0107 Partii!\u201d.<\/p>\n Ludzie zdawali sobie spraw\u0119 z absurdalno\u015bci tych spektakli. Nie da si\u0119 kocha\u0107 i nienawidzi\u0107 na rozkaz. W tym szale\u0144stwie by\u0142a jednak metoda. Bezustannie powtarzane, przeplatane p\u00f3\u0142prawdami bajki czyni\u0142y fa\u0142sz bardziej strawnym i przekonuj\u0105cym. Ci\u0105g\u0142e upokorzenia i denuncjacje zabija\u0142y w nas szacunek do siebie i sprawia\u0142y, \u017ce walk\u0119 o niepodleg\u0142o\u015b\u0107 kojarzono z \u201epr\u00f3b\u0105 odbudowania piek\u0142a na ziemi\u201d. Chi\u0144czycy ukradli m\u0142odszemu pokoleniu prawdziw\u0105 histori\u0119 Tybetu, fabrykuj\u0105c setki k\u0142amstw.<\/p>\n Rozprawiwszy si\u0119 ze starym spo\u0142ecze\u0144stwem, przechodzili do s\u0142awienia \u201esocjalistycznego raju, stworzonego przez Komunistyczn\u0105 Parti\u0119 Chin\u201d. \u201eWy\u017cszo\u015b\u0107\u201d spo\u0142ecze\u0144stwa socjalistycznego usprawiedliwia\u0142a totaln\u0105 zag\u0142ad\u0119 wszystkiego, co by\u0142o nam bliskie i drogie. Chi\u0144czycy wymy\u015blili nawet specjaln\u0105 potraw\u0119, <\/span>dug-gnal drenso thugp\u0119, \u201ezup\u0119 pami\u0119ci o cierpieniach\u201d \u2013 wod\u0119 z odrobin\u0105 campy, bez soli, bez mi\u0119sa, bez warzyw \u2013 kt\u00f3r\u0105 kazali pi\u0107 Tybeta\u0144czykom. Zorganizowali te\u017c spektakl dla nepalskiej delegacji. M\u0142odzi pytali starszych, czy w dawnych czasach rzeczywi\u015bcie tak si\u0119 jad\u0142o, a ci musieli odpowiada\u0107: \u201eMasy jad\u0142y tylko to, bo tr\u00f3jca wielkich posiadaczy przejada\u0142a wszystko na wystawnych biesiadach\u201d. <\/span><\/p>\n \u017badne k\u0142amstwo chi\u0144skiej propagandy nie odbierze jednak m\u0142odym Tybeta\u0144czykom zdolno\u015bci my\u015blenia. Wszystkie zmiany spo\u0142eczne maj\u0105 przyczyny wewn\u0119trzne i zewn\u0119trzne. Te pierwsze s\u0105 znacznie wa\u017cniejsze od obcych wp\u0142yw\u00f3w. Chi\u0144skie wojska okupacyjne stanowi\u0105 najlepszy dow\u00f3d na to, \u017ce w Tybecie nie zasz\u0142a \u017cadna transformacja. Nasz kraj po prostu najechano. Ten stan nie mo\u017ce trwa\u0107 wiecznie. Zewn\u0119trzna pomoc jest, oczywi\u015bcie, wa\u017cna, ale to Tybeta\u0144czycy w Tybecie odzyskaj\u0105 nasz\u0105 niepodleg\u0142o\u015b\u0107. Chi\u0144czycy zdaj\u0105 sobie z tego spraw\u0119. Ludzie nie rozumiej\u0105 histerycznych reakcji Chin na, powiedzmy, wyst\u0119py emigracyjnego zespo\u0142u pie\u015bni i ta\u0144ca na Zachodzie. Ale Pekin zdaje sobie spraw\u0119, \u017ce tybeta\u0144ska diaspora mo\u017ce by\u0107 katalizatorem, iskr\u0105, kt\u00f3ra rozpali ogie\u0144 w naszym kraju. Cz\u0119sto musz\u0119 odpowiada\u0107 na pytanie, dlaczego w Tybecie nie wybucha powstanie, skoro sytuacja jest tak z\u0142a. To bardzo proste. Chi\u0144czycy maj\u0105 przyt\u0142aczaj\u0105c\u0105 przewag\u0119. Bezbronny cz\u0142owiek mo\u017ce rzuci\u0107 si\u0119 na bagnety chi\u0144skich \u017co\u0142dak\u00f3w, ale nie ma to chyba wi\u0119kszego sensu. Zw\u0142aszcza dzi\u015b, gdy nikt by si\u0119 nawet nie dowiedzia\u0142 o jego ofierze.<\/p>\n Chi\u0144czycy poznali smak imperialistycznych rz\u0105d\u00f3w. Dzi\u015b sami je sprawuj\u0105 i doskonale wiedz\u0105, jak zapobiec rewolcie.<\/p>\n Na w\u0142asnej sk\u00f3rze do\u015bwiadczy\u0142am tego, co by\u0142o najgorsze w \u201estarym\u201d i co jest najlepsze w \u201enowym\u201d Tybecie. Z pe\u0142n\u0105 odpowiedzialno\u015bci\u0105 m\u00f3wi\u0119, \u017ce dawniej \u017cy\u0142o si\u0119 nam lepiej ni\u017c dzi\u015b, pod rz\u0105dami Chi\u0144czyk\u00f3w. Poda\u0142am ju\u017c wiele powod\u00f3w. Tybeta\u0144czycy pami\u0119taj\u0105 niepodleg\u0142o\u015b\u0107 i marz\u0105 o niej. Chi\u0144czycy m\u00f3wi\u0105, \u017ce dali nam to i owo. Ale kim oni s\u0105, \u017ceby cokolwiek nam dawa\u0107? To nasza ziemia i jej bogactwa nale\u017c\u0105 do nas. Do nas, powtarzam, nie do Chi\u0144czyk\u00f3w. Jak to mo\u017cliwe, \u017ce Chi\u0144czykom powodzi si\u0119 w Tybecie lepiej ni\u017c nam? M\u00f3wi\u0105c, \u017ce Tybeta\u0144czycy t\u0119skni\u0105 za dawnym szcz\u0119\u015bciem i niepodleg\u0142o\u015bci\u0105, nie twierdz\u0119 przecie\u017c, \u017ce po jej odzyskaniu b\u0119d\u0105 pr\u00f3bowali odtworzy\u0107 stary porz\u0105dek. Nie jest to ani mo\u017cliwe, ani potrzebne: czasy si\u0119 zmieniaj\u0105, b\u0119dziemy musieli stawi\u0107 czo\u0142o zupe\u0142nie nowym trendom i uwarunkowaniom.<\/p>\n Rewolucja kulturalna w naszej komunie<\/p>\n Pod koniec 1966 roku w komunie Czerwony Sztandar zacz\u0119\u0142a si\u0119 rewolucja kulturalna. Pewnego dnia pojawi\u0142o si\u0119 u nas dw\u00f3ch Chi\u0144czyk\u00f3w i sze\u015bciu Tybeta\u0144czyk\u00f3w z w\u0142adz okr\u0119gu. Wybrali trzydziestu m\u0142odych ludzi z klasy nangzen\u00f3w, kt\u00f3rzy byli cz\u0142onkami partii. Mianowano ich Czerwon\u0105 Gwardi\u0105 i wydano polecenia.<\/p>\n Zadaniem Czerwonej Gwardii by\u0142o niszczenie \u201eczterech starych\u201d i ustanawianie \u201eczterech nowych\u201d. Stare my\u015blenie, star\u0105 kultur\u0119, stare nawyki i stare obyczaje mia\u0142y zast\u0105pi\u0107 ich nowe odpowiedniki. W gruncie rzeczy sprowadza\u0142o si\u0119 to do tego, \u017ce \u201estare\u201d by\u0142o tybeta\u0144skie, a \u201enowe\u201d chi\u0144skie.<\/p>\n Norbu z trzeciej brygady mia\u0142 na drzwiach <\/span>jungdung [odwr\u00f3con\u0105 swastyk\u0119], pradawny tybeta\u0144ski symbol pomy\u015blno\u015bci. Chi\u0144czycy uznali to za przes\u0105d i dow\u00f3d starego my\u015blenia, kt\u00f3re odnowiono mu na thamzingu. Zakazano nawet wr\u0119czania khatak\u00f3w. Znikn\u0105\u0107 mia\u0142 tybeta\u0144ski alfabet, tybeta\u0144skie pie\u015bni i tybeta\u0144skie stroje. Mieli\u015bmy si\u0119 nosi\u0107 i zachowywa\u0107 \u201epo chi\u0144sku\u201d. Kazano nam m\u00f3wi\u0107 \u201ej\u0119zykiem przyja\u017ani tybeta\u0144sko-chi\u0144skiej\u201d, czyli przedziwn\u0105 mieszank\u0105 dw\u00f3ch j\u0119zyk\u00f3w. <\/span><\/p>\n Czerwonogwardzi\u015bci zacz\u0119li od zniszczenia wszystkich o\u0142tarzy i zerwania flag modlitewnych. Skonfiskowali wszelkie przedmioty kultu, nawet r\u00f3\u017ca\u0144ce. Po religijnych wizerunkach nie zosta\u0142 nawet \u015blad. Pos\u0105gi przewieziono do klasztoru Tramdub Dolma, a nast\u0119pnie sprzedano chi\u0144skim handlarzom z Cethangu. Ksi\u0119gi spalono. Obci\u0119to w\u0142osy kobietom i m\u0119\u017cczyznom. Wybito psy.<\/p>\n Czerwonogwardzi\u015bci zachowywali si\u0119 jak szale\u0144cy, niszcz\u0105c wszystko od kapliczek na szczytach wzg\u00f3rz po pot\u0119\u017cne klasztory w dolinach. Nasze bezcenne, staro\u017cytne dziedzictwo leg\u0142o w gruzach.<\/p>\n M\u0142odzi ludzie w\u0119drowali od domu do domu, zmuszaj\u0105c wszystkich do kupowania portret\u00f3w Mao i wypisywania jego my\u015bli na \u015bcianach. Ka\u017cdy musia\u0142 mie\u0107 zawsze przy sobie Czerwon\u0105 Ksi\u0105\u017ceczk\u0119. Zatrzymywano przechodni\u00f3w i kazano im recytowa\u0107 my\u015bli Mao. Oporni trafiali za kraty.<\/p>\n Ka\u017cdy, kto posiada\u0142 jaki\u015b stary przedmiot, by\u0142 oskar\u017cany o ch\u0119\u0107 \u201eprzywr\u00f3cenia przesz\u0142o\u015bci\u201d i traktowany jak wr\u00f3g. Przy\u0142apanych na paleniu kadzid\u0142a oskar\u017cano o pr\u00f3b\u0119 wzniecenia po\u017caru i przep\u0119dzano przez wie\u015b w o\u015blich czapkach. Mamroc\u0105cych bezg\u0142o\u015bnie starc\u00f3w pi\u0119tnowano za zabobonno\u015b\u0107.<\/p>\n Tybet pogr\u0105\u017cy\u0142 si\u0119 w chaosie. Nawet Chi\u0144czycy walczyli ze sob\u0105. Zrobiono wszystko, by raz na zawsze zniszczy\u0107 nasz\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107. Najgorsze by\u0142y pierwsze trzy lata, ale to barbarzy\u0144stwo pozostaje integraln\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 chi\u0144skiego komunizmu.<\/p>\n Koszmarne wspomnienia<\/p>\n Po marcu 1959 roku w naszym regionie wprowadzono reformy demokratyczne i og\u0142oszono kampani\u0119 \u201etrojakiego czyszczenia\u201d \u2013 reakcjonist\u00f3w, broni i amunicji oraz kontrrewolucyjnych publikacji. Kiedy uporano si\u0119 z \u201eczyszczeniem\u201d, przyszed\u0142 czas na \u201etrzy anty\u201d (arystokracja, praca przymusowa i wysokie odsetki) oraz \u201edwa skre\u015blenia\u201d (d\u0142ug\u00f3w i odsetek). W klasztorach \u201eprac\u0105 przymusow\u0105\u201d zast\u0105piono \u201efeudalne przywileje\u201d, kt\u00f3re mia\u0142y si\u0119 sko\u0144czy\u0107 raz na zawsze.<\/p>\n Kampanie prowadzono przy pomocy denuncjacji, bicia, upokorze\u0144, wyrok\u00f3w i egzekucji. Niewinnych nie chroni\u0142o \u017cadne prawo. Naszym krajem zaw\u0142adn\u0119\u0142y strach i rozpacz.<\/p>\n U nas podczas thamzingu pobito na \u015bmier\u0107 Samtena Jarphela, by\u0142ego skromnego urz\u0119dnika rz\u0105du tybeta\u0144skiego. Widzia\u0142am to na w\u0142asne oczy, bo w wiecach walki klasowej musieli uczestniczy\u0107 wszyscy. Na thamzingu zgin\u0105\u0142 te\u017c Dzangdrel-la z klasztoru Re\u0142o Czoling. Innych wtr\u0105cano do wi\u0119zie\u0144. Wielu nigdy z nich nie wr\u00f3ci\u0142o. Thuptena z Gerszi, Ceringa Dhondupa z Cethangu i pani\u0105 Pasang z Njethangu publicznie rozstrzelano.<\/p>\n W 1960 roku Chi\u0144czycy wr\u00f3cili do \u201ereform\u201d, by \u201eoczy\u015bci\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwo\u201d. Trwa\u0142y bezlitosne, mordercze thamzingi. Wielu Tybeta\u0144czyk\u00f3w wola\u0142o odebra\u0107 sobie \u017cycie, ni\u017c stan\u0105\u0107 na wiecu walki klasowej. W Jabsangu rzuci\u0142a si\u0119 do rzeki ca\u0142a rodzina, kt\u00f3rej ojca skazano na thamzing. (Zrobili to w nocy, bo Chi\u0144czycy uwa\u017cali samob\u00f3jstwo za przest\u0119pstwo. Pi\u0119\u0107 cia\u0142 znale\u017ali\u015bmy dopiero o \u015bwicie.) Ten sam los wybra\u0142 karbowy z maj\u0105tku Risu i medium wyroczni klasztoru Dhar Ling. Dharme Debar z Dhar Lingu poder\u017cn\u0105\u0142 sobie gard\u0142o. Nie zlicz\u0119 tych, kt\u00f3rzy po thamzingach trafili do wi\u0119zie\u0144.<\/p>\n W latach 1962-63 Chi\u0144czycy realizowali tak zwany 96-punktowy program dla Tybeta\u0144skiego Regionu Autonomicznego. U nas 26 punkt\u00f3w dotyczy\u0142o ch\u0142op\u00f3w, 30 nomad\u00f3w i 10 duchownych. By\u0142o te\u017c 10 punkt\u00f3w dla region\u00f3w przygranicznych, 10 dla kupc\u00f3w i 10 dotycz\u0105cych opodatkowania. Po og\u0142oszeniu owych wytycznych zorganizowano og\u00f3lnopa\u0144stwowe wybory. Egzekucje i thamzingi trwa\u0142y nadal.<\/p>\n W lipcu 1962 roku Chi\u0144czycy aresztowali mnicha Lobsanga i Czodaka. Mieszkali w g\u00f3rskiej jaskini i \u017cyli ze sprzeda\u017cy mi\u0119sa. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce \u017cywili partyzant\u00f3w z Czuszi Gangdruk. Na wiec i egzekucj\u0119 wezwano mieszka\u0144c\u00f3w ca\u0142ego okr\u0119gu.<\/p>\n W tym samym czasie odebrano \u201eprawo do m\u00f3wienia\u201d i ca\u0142y dobytek Tangkarowi Sonam Gjalpo, Kelsangowi Dhondupowi, Phogo Dale i Drolingowi Czodakowi. Kt\u00f3rego\u015b dnia rozchorowa\u0142a si\u0119 i nie posz\u0142a do pracy dziewczyna z rodziny Szopari. Chi\u0144czycy orzekli, \u017ce symulowa\u0142a, i zarz\u0105dzili thamzing. Powiesi\u0142a si\u0119 w nocy.<\/p>\n W 1964 roku og\u0142oszono \u201etrojak\u0105 kampani\u0119 edukacyjn\u0105\u201d, po\u015bwi\u0119con\u0105 \u015bwiadomo\u015bci klasowej, transformacji socjalistycznej i rozwojowi nauki. Cztery osoby z mojej wioski \u2013 Drongsar Ngorczen, Khangsar Lhabak, Drakpa i Dekji \u2013 rzuci\u0142y si\u0119 do rzeki, by unikn\u0105\u0107 thamzingu.<\/p>\n Chi\u0144czycy rozdzielili wiele rodzin. Wielu wola\u0142o umrze\u0107 ni\u017c \u017cy\u0107 w ci\u0105g\u0142ym l\u0119ku. Czukor Sangme trafi\u0142 do wi\u0119zienia, bo doniesiono jakoby m\u00f3wi\u0142, \u017ce Chi\u0144czycy s\u0105 \u017ali. Kt\u00f3rego\u015b dnia w\u0142adze wezwa\u0142y Bathanga Dhonczo. Kto\u015b powiedzia\u0142 jego \u017conie, \u017ce zosta\u0142 uwi\u0119ziony, a ta natychmiast odebra\u0142a sobie \u017cycie.<\/p>\n Ngodup Dord\u017ce zosta\u0142 aresztowany, poniewa\u017c pr\u00f3bowa\u0142 za\u0142o\u017cy\u0107 grup\u0119 oporu. Co ciekawe, jego uwi\u0119zienie nie poci\u0105gn\u0119\u0142o za sob\u0105 dalszych aresztowa\u0144. Chi\u0144czycy po prostu zd\u0105\u017cyli wyczerpa\u0107 limit \u2013 w ramach jednej kampanii ka\u017cdy urz\u0119dnik m\u00f3g\u0142 aresztowa\u0107 do pi\u0119ciu procent podlegaj\u0105cej mu populacji. Oczywi\u015bcie nic to nie zmieni\u0142o. Tym, kt\u00f3rzy trafili na czarn\u0105 list\u0119, cz\u0119sto lepiej wiod\u0142o si\u0119 w wi\u0119zieniu.<\/p>\n W tym czasie odebra\u0142a sobie \u017cycie tybeta\u0144ska funkcjonariuszka imieniem Dolma. Powiedzia\u0142a Chi\u0144czykom, \u017ce by\u0142a nangzenk\u0105 w maj\u0105tku Lhagjari i w nagrod\u0119 mianowano j\u0105 <\/span>hru-szi, sekretarzem kom\u00f3rki partii. Kiedy wyda\u0142o si\u0119, \u017ce sk\u0142ama\u0142a, Chi\u0144czycy skazali j\u0105 na thamzing jako \u201eukrytego wroga klasowego\u201d. Wybra\u0142a \u015bmier\u0107 w odm\u0119tach rzeki. <\/span><\/p>\n W klasztorze Bencang by\u0142 s\u0142ynny, doskona\u0142y <\/span>amczi (lekarz). Nie musieli\u015bmy mu nawet m\u00f3wi\u0107, co nam dolega. Po prostu bada\u0142 puls i bezb\u0142\u0119dnie opisywa\u0142 wszelkie symptomy. Nigdy nie \u017c\u0105da\u0142 zap\u0142aty. Mogli\u015bmy zostawi\u0107 mu co\u015b na stoliku, ale nie by\u0142o to konieczne. Cieszy\u0142 si\u0119 tak\u0105 s\u0142aw\u0105, \u017ce Chi\u0144czycy pozwolili mu praktykowa\u0107. U\u017cywa\u0142 te\u017c nowoczesnych lekarstw i dostarczanych przez Chi\u0144czyk\u00f3w szczepionek. Przyje\u017cd\u017cali do niego ludzie z odleg\u0142ych region\u00f3w; \u017caden Tybeta\u0144czyk nie szuka\u0142 pomocy w nowym chi\u0144skim szpitalu. W ko\u0144cu oskar\u017cono go o zabicie kilku pacjent\u00f3w i skazano na thamzing. Nie chcia\u0142 upokorzenia, targn\u0105\u0142 si\u0119 na w\u0142asne \u017cycie. <\/span><\/p>\n W 1967 roku poder\u017cn\u0105\u0142 sobie gard\u0142o Jabsang Kelsang Dhondup. Jabsang Czodzi, Umar Dekji i Rigzin Judon pope\u0142nili samob\u00f3jstwa, gdy\u017c skazano ich na thamzing za jakie\u015b antychi\u0144skie uwagi.<\/p>\n To wszystko dzia\u0142o si\u0119 tu\u017c obok nas. A przecie\u017c podaj\u0119 tylko przyk\u0142ady. Setki innych p\u0119dzono przez nasze wioski i publicznie s\u0105dzono. Czas zatar\u0142 imiona wielu innych ofiar. Doskonale wiedzieli\u015bmy, \u017ce dochodzi\u0142o r\u00f3wnie\u017c do potajemnych egzekucji. W ramach tych wszystkich okrutnych kampanii Chi\u0144czycy zabili tysi\u0105ce Tybeta\u0144czyk\u00f3w. Byli\u015bmy tak zniewoleni i przera\u017ceni, \u017ce zapewne nigdy nie poznamy faktycznej liczby ofiar.<\/p>\n Chi\u0144czycy s\u0105 \u015bwietnymi oratorami. Przez wiele lat pr\u00f3bowa\u0142am bra\u0107 ich obietnice za dobr\u0105 monet\u0119. C\u00f3\u017c, ton\u0105cy chwyta si\u0119 brzytwy. Robi\u0142am to, co mi kazano. Niszczy\u0142am nawet nasze \u015bwi\u0105tynie i przedmioty kultu. Op\u00f3r nie zda\u0142by si\u0119 na wiele. Dla Chi\u0144czyk\u00f3w to bardzo proste: je\u017celi nie jeste\u015b z nimi, jeste\u015b przeciwko nim. A wrog\u00f3w si\u0119 likwiduje. Cho\u0107 indoktrynacja nie zaszczepi\u0142a we mnie ateizmu, nadal uwa\u017cam, \u017ce komunizm ma wiele dobrych stron. W starym Tybecie duchowo\u015b\u0107 cz\u0119sto ust\u0119powa\u0142a miejsca rozgrywkom o w\u0142adz\u0119, wp\u0142ywy i maj\u0105tek. W tym wszystkim cz\u0119sto gin\u0119\u0142o gdzie\u015b prawdziwe wsp\u00f3\u0142czucie. Mo\u017ce tragedia Tybetu uprzytomni nam, co jest naprawd\u0119 wa\u017cne, i \u017ce ka\u017cdy czyn niesie okre\u015blone konsekwencje. Mam nadziej\u0119, \u017ce los si\u0119 odwr\u00f3ci i Tybet b\u0119dzie zn\u00f3w wolny. Cierpienia naszego narodu nie mog\u0105 przecie\u017c trwa\u0107 wiecznie. Naprawd\u0119 w to wierz\u0119, lecz nawet tu, w Indiach, gdzie mog\u0119 spokojnie patrze\u0107 w przysz\u0142o\u015b\u0107, wci\u0105\u017c prze\u015bladuj\u0105 mnie koszmarne wspomnienia z naszego udr\u0119czonego kraju.<\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n Biuro Informacji Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015bci Dalajlamy, Dharamsala 1978<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Nale\u017c\u0119 do, jak nazywaj\u0105 to Chi\u0144czycy, klasy tybeta\u0144skich \u201eniewolnik\u00f3w\u201d; po chi\u0144skiej inwazji przez wiele lat by\u0142am wysok\u0105 funkcjonariuszk\u0105 i cieszy\u0142am si\u0119 zaufaniem naszych nowych pan\u00f3w. Nie jestem wykszta\u0142cona, brak mi wiedzy i zdolno\u015bci pisarskich. Po Ludowej Komunie \u201eCzerwony Sztandar\u201d zosta\u0142y mi tylko smutne wspomnienia. Postaram si\u0119 je spisa\u0107, by \u015bwiat pozna\u0142 prawd\u0119 o losie moich […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1771,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4,7],"tags":[27,31,26,19],"class_list":["post-1770","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-teksty","category-z-perspektywy-tybetanczykow","tag-historia","tag-marginalizacja","tag-polityka","tag-protesty-polityczne"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1770","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1770"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1770\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1774,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1770\/revisions\/1774"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1771"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1770"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1770"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1770"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}