{"id":17700,"date":"2026-09-28T06:21:00","date_gmt":"2026-09-28T04:21:00","guid":{"rendered":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/?p=17700"},"modified":"2026-09-08T07:43:40","modified_gmt":"2026-09-08T05:43:40","slug":"elliot-sperling-retoryka-protestu-ulotki-tybetanskie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/?p=17700","title":{"rendered":"Elliot Sperling: Retoryka protestu. Ulotki tybeta\u0144skie"},"content":{"rendered":"\n

Pytaniom, na kt\u00f3re postaramy si\u0119 tu odpowiedzie\u0107, cho\u0107 s\u0105 bardzo proste i zasadnicze \u2013 Czego chc\u0105 tybeta\u0144scy dysydenci? O czym my\u015bl\u0105? \u2013 nie po\u015bwi\u0119cano do tej pory wiele uwagi. Nie powstrzyma\u0142o to wszak\u017ce licznych autor\u00f3w od stanowczych s\u0105d\u00f3w na ten temat \u2013 nie ukrywam, \u017ce do napisania niniejszego artyku\u0142u sk\u0142oni\u0142y mnie w\u0142a\u015bnie kontrowersyjne wypowiedzi tego typu. W li\u015bcie do redakcji New York Timesa, zatytu\u0142owanym \u201eJe\u015bli idzie o ducha, tybeta\u0144scy lamowie przypominaj\u0105 ira\u0144skich mu\u0142\u0142\u00f3w\u201d, czytamy: \u201eWr\u00f3ci\u0142em w\u0142a\u015bnie z podr\u00f3\u017cy do Tybetu i Chin. W Tybecie widzia\u0142em latarnie zniszczone przez demonstrant\u00f3w, na czele kt\u00f3rych stali lamowie. Ci sami demonstranci manifestowali niech\u0119\u0107 wobec wznoszonych z chi\u0144sk\u0105 pomoc\u0105 budynk\u00f3w. Wielu ciemnych lam\u00f3w i mnich\u00f3w uwa\u017ca wprowadzenie elektryczno\u015bci, kanalizacji i o\u015bwiaty za zagro\u017cenie dla ich w\u0142adzy. (…) Smr\u00f3d dobywaj\u0105cy si\u0119 z izb mnich\u00f3w w pobli\u017cu wr\u00f3t Potali najlepiej \u015bwiadczy o stopniu ich rozwoju. Mnisi mog\u0105 uczy\u0107 si\u0119 pisa\u0107 i czyta\u0107, mog\u0105 te\u017c si\u0119 k\u0105pa\u0107 \u2013 z tych demokratycznych praw postanowili jednak nie korzysta\u0107\u201d<\/span>1<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

<\/p>\n

Wkr\u00f3tce potem intencje protestuj\u0105cych postanowi\u0142 wyja\u015bni\u0107 A. Tom Grunfeld: \u201eDziesi\u0105tki Tybeta\u0144czyk\u00f3w ze wszystkich warstw spo\u0142ecznych, z kt\u00f3rymi przeprowadzono wywiady, twierdzi\u0142o zgodnie, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 uczestnik\u00f3w zamieszek kierowa\u0142a si\u0119 nie ch\u0119ci\u0105 protestowania przeciwko ograniczaniu wolno\u015bci czy swob\u00f3d religijnych, lecz gniewem na urz\u0119dnik\u00f3w Biura Bezpiecze\u0144stwa Publicznego, policjant\u00f3w i cz\u0142onk\u00f3w partii. Zainteresowanie kwestiami takimi jak niepodleg\u0142o\u015b\u0107 czy swobody religijne by\u0142o znacznie mniejsze ni\u017c oczekiwano. Niepodleg\u0142o\u015b\u0107 jest poj\u0119ciem abstrakcyjnym, kt\u00f3re zdaje si\u0119 nie zaprz\u0105ta\u0107 uwagi wi\u0119kszo\u015bci Tybeta\u0144czyk\u00f3w; inni, zw\u0142aszcza wykszta\u0142ceni, uznaj\u0105 j\u0105 za zupe\u0142nie nierealn\u0105. Ponadto restrykcje dotycz\u0105ce religii nie dotkn\u0119\u0142y wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci populacji\u201d.<\/p>\n

Grunfeld zgodzi\u0142 si\u0119 jednak w ko\u0144cu z konkluzjami wi\u0119kszo\u015bci obserwator\u00f3w (przy okazji zaprzeczaj\u0105c chyba samemu sobie): \u201eOczywi\u015bcie, do kwestii niepodleg\u0142o\u015bci oraz wolno\u015bci religii podchodzi si\u0119 bardzo emocjonalnie i Tybeta\u0144czycy niezmiennie wyra\u017caj\u0105 poparcie dla tybeta\u0144skiego, teokratycznego pa\u0144stwa narodowego\u201d<\/span>2<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

Skoro pojawiaj\u0105 si\u0119 takie komentarze, musimy zapyta\u0107, czy tybeta\u0144scy dysydenci dokonuj\u0105 jakichkolwiek intelektualnych kalkulacji, czy te\u017c jeste\u015bmy \u015bwiadkami wy\u0142\u0105cznie emocjonalnych, irracjonalnych reakcji, wywo\u0142anych syrenim \u015bpiewem \u015bwieckiego i religijnego nacjonalizmu. Powinni\u015bmy te\u017c zbada\u0107 rozmiary owego nacjonalizmu, by zrozumie\u0107, dlaczego wywiera tak wielki wp\u0142yw.<\/p>\n

T\u0142o, na kt\u00f3rym dochodzi do patriotycznych manifestacji w Tybecie, wydaje si\u0119 do\u015b\u0107 zagadkowe. S\u0142owa i poczynania cz\u0119\u015bci dwudziestowiecznych przyw\u00f3dc\u00f3w Tybetu k\u0142\u00f3c\u0105 si\u0119 z wizerunkiem skrajnie nacjonalistycznej partii czy pa\u0144stwa \u2013 wspomnijmy tu tylko o zgodzie rz\u0105du Retinga (Rwa-sgreng<\/em>) na przyj\u0119cie chi\u0144skich pensji rz\u0105dowych przez przedstawicieli Tybetu w Nanjingu<\/span>3<\/a><\/span><\/sup> czy, wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie, o doniesieniach o op\u0142acaniu by\u0142ego przedstawiciela Dalajlamy w Tokio (a zapewne i innych cz\u0142onk\u00f3w tybeta\u0144skiego rz\u0105du na wychod\u017astwie) przez tajwa\u0144ski Guomindang<\/span>4<\/a><\/span><\/sup>. Powszechnie wiadomo r\u00f3wnie\u017c o rezygnacji Dalajlamy z niepodleg\u0142o\u015bci Tybetu jako warunku dla osi\u0105gni\u0119cia porozumienia mi\u0119dzy jego gabinetem a rz\u0105dem Chin. <\/span><\/p>\n

Brak wyra\u017anych, \u201enacjonalistycznych\u201d pogl\u0105d\u00f3w, kt\u00f3re obejmowa\u0142yby wszystkie zagadnienia dotycz\u0105ce narodu i zajmowanego przeze\u0144 terytorium, t\u0142umaczy\u0107 mo\u017cna na wiele sposob\u00f3w. Z pewno\u015bci\u0105 nale\u017ca\u0142oby tu przypomnie\u0107, \u017ce do niedawna w Tybecie nie istnia\u0142y pewne atrybuty wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci. Kraj odci\u0119ty od uprzemys\u0142owionego \u015bwiata \u2013 oraz w\u0142a\u015bciwego mu porz\u0105dku biurokratycznego i spo\u0142ecznego \u2013 przez wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 XX wieku nie mia\u0142 r\u00f3wnie\u017c dost\u0119pu do europejskiej tradycji intelektualnej, kt\u00f3ra nada\u0142a kszta\u0142t powojennym ruchom narodowym. Z pewno\u015bci\u0105 musimy te\u017c oddzieli\u0107 manifestacje uczu\u0107 patriotycznych na wychod\u017astwie \u2013 pami\u0119taj\u0105c wszak\u017ce przy tym, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 uchod\u017ac\u00f3w opu\u015bci\u0142a Tybet, kiedy jeszcze nie by\u0142o tam mowy o takich zjawiskach \u2013 i w samym Tybecie. Grupa pierwsza zbudowa\u0142a \u201enacjonalizm diaspory\u201d, podczas gdy druga znalaz\u0142a si\u0119 w sferze wp\u0142yw\u00f3w uprzemys\u0142owionych Chin, a co za tym idzie element\u00f3w zachodniej tradycji intelektualnej, przepuszczonych przez edukacyjn\u0105 maszynk\u0119 maoizmu i chi\u0144skiej wersji leninizmu. Tu przedmiotem naszego zainteresowania b\u0119d\u0105 w\u0142a\u015bnie Tybeta\u0144czycy z Tybetu, a zw\u0142aszcza ich protesty narodowe (a nie inne przejawy, niezale\u017cnie od tego, jak intensywne i gwa\u0142towne, sprzeciwu wobec polityki w\u0142adz). Nie idzie o to, by ignorowa\u0107 kontakty mi\u0119dzy diaspor\u0105 a krajem \u2013 mamy przecie\u017c wiele dowod\u00f3w na to, \u017ce dysydenci doskonale znaj\u0105 publikacje uchod\u017ac\u00f3w \u2013 w Tybecie powsta\u0142a jednak jedyna w swoim rodzaju mieszanka idei i wp\u0142yw\u00f3w. Tybeta\u0144scy dysydenci, na przyk\u0142ad, niemal ca\u0142kowicie przemilczaj\u0105 o\u015bwiadczenia, w kt\u00f3rych Dalajlama rezygnuje z zabiegania o niepodleg\u0142o\u015b\u0107, czy publikacje przedstawiaj\u0105ce Panczenlam\u0119 jako prawdziwego patriot\u0119, jednocze\u015bnie obficie czerpi\u0105c z materia\u0142\u00f3w, dotycz\u0105cych praw cz\u0142owieka.<\/p>\n

W stwierdzeniu, i\u017c wsp\u00f3\u0142czesny nacjonalizm (z le\u017c\u0105cymi u jego podstaw ideami rz\u0105d\u00f3w wi\u0119kszo\u015bci i samostanowienia) wyrasta z intelektualnych tradycji Zachodu, nie ma nic odkrywczego. Dotyczy to tak XIX-wiecznej Europy, jak powojennego trzeciego \u015bwiata. Je\u015bli idzie o ten drugi, Kenneth Minogue (wyra\u017anie inspirowany Leninem) stwierdza kr\u00f3tko, \u017ce \u201eEuropejczycy przywie\u017ali ze sob\u0105 but, kt\u00f3rym w ko\u0144cu dostali kopniaka\u201d<\/span>5<\/a><\/span><\/sup>. W Tybecie, przed przy\u0142\u0105czeniem go do ChRL, w\u0142a\u015bciwie nie funkcjonowa\u0142o poj\u0119cie nacjonalizmu, cho\u0107 niew\u0105tpliwie budzi\u0142o zainteresowanie w pewnych kr\u0119gach. Dopiero teraz odkrywamy intelektualne \u017cycie XX-wiecznego Tybetu, niezwi\u0105zane bezpo\u015brednio z filozofi\u0105 buddyjsk\u0105. Biografia Genduna Czophela<\/span>6<\/a><\/span><\/sup> pi\u00f3ra Heather Stoddard odkry\u0142a przed nami Tybet, w kt\u00f3rym ludzie zastanawiali si\u0119 nad polityczn\u0105 przysz\u0142o\u015bci\u0105 kraju w spos\u00f3b nie maj\u0105cy nic wsp\u00f3lnego ze stereotypowym oderwaniem od \u015bwiata<\/span>7<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

W rozwoju intelektualnego zaplecza my\u015bli narodowej wa\u017cn\u0105 rol\u0119 odegra\u0142a edukacja. Trzeba zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na jej dwa tory, kt\u00f3re przyczyni\u0142y si\u0119 do ukszta\u0142towania poj\u0119\u0107 nacjonalistycznych. Pierwszy \u2013 to wprowadzenie marksistowskiego, chi\u0144skiego systemu o\u015bwiaty, kt\u00f3ry w spos\u00f3b systematyczny przybli\u017ca\u0142 tybeta\u0144skim elitom europejskie idee narodu i nacjonalizmu<\/span>8<\/a><\/span><\/sup>. Jeszcze przed rozwojem chi\u0144skiego szkolnictwa w Tybecie w latach osiemdziesi\u0105tych, w oficjalnych o\u015bwiadczeniach i komunikatach cz\u0119sto pojawia\u0142y si\u0119 kwestie takie jak r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy narodami czy nieuchronna logika historii, kt\u00f3ra zwi\u0105za\u0142a ze sob\u0105 Chi\u0144czyk\u00f3w i Tybeta\u0144czyk\u00f3w. Systematyczna edukacja oraz propaganda marksistowska zmusi\u0142y intelektualist\u00f3w, student\u00f3w i zwyk\u0142ych ludzi do zmierzenia si\u0119 z kwesti\u0105 tybeta\u0144skiej to\u017csamo\u015bci narodowej. Cho\u0107 idei tych (i zwi\u0105zanych z nimi maoistowskich poj\u0119\u0107 zbiorowej woli ludu itd.) nie przynie\u015bli do Tybetu Europejczycy, ich pojawienie si\u0119 na scenie intelektualnej przypomina sytuacj\u0119 opisan\u0105 przez Minogue\u2019a. Podobnie jak w przypadku omawianych przeze\u0144 ruch\u00f3w antykolonialnych, skutki nie pokrywa\u0142y si\u0119 z intencjami akuszer\u00f3w nowej ideologii. \u015awiadczy\u0107 o tym mo\u017ce uwi\u0119zienie Gesze Lobsanga \u0141angczuka, kt\u00f3remu przypisuje si\u0119 artyku\u0142, wykazuj\u0105cy, \u017ce dzie\u0142a Mao Zedonga na temat wyzwolenia narod\u00f3w potwierdzaj\u0105 s\u0142uszno\u015b\u0107 tybeta\u0144skich aspiracji niepodleg\u0142o\u015bciowych<\/span>9<\/a><\/span><\/sup>. Tak te\u017c powinni\u015bmy rozumie\u0107 obecno\u015b\u0107 student\u00f3w na demonstracjach w Lhasie i innych regionach P\u0142askowy\u017cu Tybeta\u0144skiego, a tak\u017ce w Pekinie. Chiny konsekwentnie pos\u0142ugiwa\u0142y si\u0119 teori\u0105 narodu, t\u0142umacz\u0105c sw\u0105 obecno\u015b\u0107 w Tybecie \u2013 ich o\u015bwiadczenia i polityka, czy to \u0142agodna czy te\u017c opresyjna, skutecznie utwierdza\u0142y wi\u0119c tybeta\u0144sk\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 narodow\u0105. Jestem przekonany, \u017ce cho\u0107 brutalna polityka Chin, zw\u0142aszcza przed 1980 rokiem, niew\u0105tpliwie zaostrzy\u0142a konflikt i pozostawi\u0142a po sobie dziedzictwo g\u0142\u0119bokiej niech\u0119ci, nawet rz\u0105dy l\u017cejszej r\u0119ki przyczyni\u0142yby si\u0119 do powstania powszechnego ruchu patriotycznego. <\/span><\/p>\n

Drugi czynnik edukacyjny wydaje si\u0119 mie\u0107 przede wszystkim znaczenie spo\u0142eczne. Idzie tu o buddyjski kler, kt\u00f3ry, reprezentuj\u0105c tradycyjn\u0105 inteligencj\u0119 (cho\u0107, ju\u017c tylko z racji rozmiar\u00f3w, nie wy\u0142\u0105cznie), spe\u0142nia\u0142 rol\u0119 podobn\u0105 do sytuacji opisywanej przez Ernesta Gellnera, gdzie kultura wy\u017csza staje si\u0119 j\u0105drem to\u017csamo\u015bci, kszta\u0142tuj\u0105cej si\u0119 wok\u00f3\u0142 rozgoryczenia grupy etnicznej, gdy \u201ekultura wysoka, kt\u00f3ra przetrwa\u0142a okres przej\u015bciowy [od spo\u0142eczno\u015bci agrarnej do uprzemys\u0142owionej], przestaje by\u0107 uto\u017csamiana z duchowie\u0144stwem lub dworem i zaczyna stanowi\u0107 emblemat, no\u015bnik \u201enarodu\u201d (…)\u201d<\/span>10<\/a><\/span><\/sup>. Jak si\u0119 za chwil\u0119 przekonamy, w ostatnich latach kler buddyjski odgrywa\u0142 kluczow\u0105 rol\u0119 w formu\u0142owaniu i propagowaniu my\u015bli dysydenckiej w Tybecie. Skoro zacz\u0105\u0142 uosabia\u0107 tybeta\u0144sk\u0105 kultur\u0119, nic dziwnego, \u017ce ipso facto we wszystkich restrykcjach i atakach na duchowie\u0144stwo Tybeta\u0144czycy widzieli dzia\u0142ania antytybeta\u0144skie. <\/span><\/p>\n

* * *<\/p>\n

Wyliczywszy kilka czynnik\u00f3w, jakie umo\u017cliwi\u0142y powstanie ruchu dysydenckiego, kt\u00f3ry w ci\u0105gu ostatnich lat da\u0142 o sobie zna\u0107 w ca\u0142ym kraju, a zw\u0142aszcza w Lhasie, dochodzimy do tematu g\u0142\u00f3wnego: jego intelektualnego zaplecza. Nasze badania s\u0105 z oczywistych wzgl\u0119d\u00f3w bardzo ograniczone. Nie zdo\u0142amy przecie\u017c przeprowadzi\u0107 d\u0142ugich, szczeg\u00f3\u0142owych wywiad\u00f3w z wieloma dzia\u0142aczami i demonstrantami, a nawet gdyby si\u0119 to uda\u0142o, zapewne z uwagi na okoliczno\u015bci trudno by\u0142oby uzyska\u0107 szczere odpowiedzi<\/span>11<\/a><\/span><\/sup>. Niemniej jednak mo\u017cna wyj\u015b\u0107 poza cytowane wcze\u015bniej subiektywne obserwacje i zaj\u0105\u0107 si\u0119 materia\u0142ami, sporz\u0105dzonymi przez Tybeta\u0144czyk\u00f3w. <\/span><\/p>\n

Na ich podstawie spr\u00f3bujemy teraz dowiedzie\u0107 si\u0119, o czym my\u015bl\u0105 i czego chc\u0105 Tybeta\u0144czycy. Pos\u0142u\u017cymy si\u0119 w tym celu pi\u0119tnastoma dokumentami, przeznaczonymi dla tybeta\u0144skiego \u2013 cho\u0107 w kilku przypadkach r\u00f3wnie\u017c zagranicznego \u2013 odbiorcy<\/span>12<\/a><\/span><\/sup>. Nie b\u0119dziemy zajmowa\u0107 si\u0119 ulotkami pisanymi r\u0119cznie, cho\u0107 jest ich bardzo wiele i, jak przekonali si\u0119 odwiedzaj\u0105cy Lhas\u0119 tury\u015bci, nietrudno je zdoby\u0107. Wychodzimy z za\u0142o\u017cenia, \u017ce materia\u0142y powielane mechanicznie powinny lepiej oddawa\u0107 opinie i pogl\u0105dy grup, a nie jednostek. Podej\u015bcie takie, oczywi\u015bcie, musi budzi\u0107 zastrze\u017cenia, gdy\u017c pewne kwestie mog\u0105 by\u0107 postrzegane bardzo odmiennie i stanowi\u0107 przedmiot dyskusji. Niemniej w ten spos\u00f3b powinni\u015bmy dostrzec cho\u0107by zarysy intelektualnych fundament\u00f3w ruchu dysydenckiego w Tybecie. <\/span><\/p>\n

Dokumenty te ods\u0142aniaj\u0105 przed nami kilka nurt\u00f3w my\u015blenia. By\u0107 mo\u017ce za najbardziej uderzaj\u0105cy uzna\u0107 trzeba brak odniesie\u0144 do konkretnych zasad buddyjskich. Nie znaczy to oczywi\u015bcie, \u017ce ich autorzy s\u0105 przeciwni buddyzmowi \u2013 wprost przeciwnie, cz\u0119sto i oni, i sie\u0107 dystrybutor\u00f3w nale\u017c\u0105 do kleru. Co wi\u0119cej, wielokrotnie m\u00f3wi\u0105 o obronie doktryny buddyjskiej, nazywaj\u0105c przy tym Chi\u0144czyk\u00f3w \u201ewrogami wiary\u201d (bstan-dgra Rgya-dmar<\/em>). Nie znajdziemy jednak konkretnych odniesie\u0144 \u2013 religijnej argumentacji itd. \u2013 do zasad buddyzmu jako takich. To, co najbardziej rzuca si\u0119 w oczy \u2013 to liczne wzmianki o prawach i prawie.<\/p>\n

Najcz\u0119\u015bciej, co nie powinno budzi\u0107 zdziwienia, pojawia si\u0119 termin \u201eprawa cz\u0142owieka\u201d. Poj\u0119cie to, jak wiadomo, jest stosunkowo m\u0142ode; kszta\u0142tu, jaki znamy dzi\u015b (w sensie granic, kt\u00f3rych \u2013 w stosunku do jednostki \u2013 nie wolno przekroczy\u0107 pa\u0144stwu), zacz\u0119\u0142o nabiera\u0107 dopiero w XVIII wieku<\/span>13<\/a><\/span><\/sup>. Rozwijane nast\u0119pnie przez zachodnich filozof\u00f3w i polityk\u00f3w, zyska\u0142o ogromne znaczenie polityczne po drugiej wojnie \u015bwiatowej. Pojawienie si\u0119 poj\u0119cia praw cz\u0142owieka w retoryce dysydenckiej \u015bwiadczy o wp\u0142ywie, jaki mia\u0142o na rozw\u00f3j ruchu patriotycznego przenoszenie zachodnich idei do Tybetu. Idee te cz\u0119sto upowszechnia\u0142 sam chi\u0144ski rz\u0105d \u2013 przedstawiaj\u0105c je w negatywnym \u015bwietle. W\u0142adze robi\u0142y wszystko, zw\u0142aszcza po Tiananmen, by oddzieli\u0107 gospodarcze prawa zbiorowe, w kt\u00f3re wierz\u0105 Chiny i kt\u00f3re gwarantowane s\u0105 przez inne pa\u0144stwa socjalistyczne oraz kraje trzeciego \u015bwiata, od \u201ebur\u017cuazyjnych\u201d praw indywidualnych zachodnich demokracji<\/span>14<\/a><\/span><\/sup>. Chi\u0144ska dezaprobata dla liberalnie rozumianych praw cz\u0142owieka najwyra\u017aniej poruszy\u0142a czu\u0142\u0105 strun\u0119 w dysydentach tybeta\u0144skich. <\/span><\/p>\n

Drugim \u017ar\u00f3d\u0142em informacji o prawach cz\u0142owieka by\u0142a spo\u0142eczno\u015b\u0107 emigracyjna. Egzemplarze Powszechnej Deklaracji Praw Cz\u0142owieka, kt\u00f3re kr\u0105\u017cy\u0142y po Lhasie co najmniej od stycznia 1989 roku, okaza\u0142y si\u0119 przepisywanymi r\u0119cznie kopiami (bez wst\u0119pu i kolofonu) przek\u0142adu, opublikowanego w Dharamsali w 1970 roku<\/span>15<\/a><\/span><\/sup>. Dopiero w 1989 roku w Indiach wydano wersj\u0119 miniaturow\u0105, przeznaczon\u0105 specjalnie dla czytelnik\u00f3w w Tybecie. <\/span><\/p>\n

Innym przyk\u0142adem wp\u0142ywu publikacji diaspory na wydawnictwa w Tybecie jest dokument z adnotacj\u0105 na stronie tytu\u0142owej: \u201eTe wiadomo\u015bci ze \u015bwiata przekazuje Komitet Powstania Niepodleg\u0142o\u015bciowego\u201d (\u2018dzam-gling gsar-\u2019gyur de rang-btsan ger-langs tshogs-chung-nas bsgril-bsgrags-zhus<\/em>), dotycz\u0105cy uchwa\u0142y Kongresu USA z kwietnia 1988 roku, kt\u00f3ra ostro krytykuje gwa\u0142cenie przez Chiny praw cz\u0142owieka w Tybecie. Tekst ten jest dok\u0142adn\u0105 kopi\u0105 artyku\u0142u, opublikowanego w emigracyjnym periodyku Shes-bya w czerwcu 1988 roku, w rubryce \u201eWiadomo\u015bci ze \u015bwiata\u201d (\u2018Dzam-gling gsar-\u2019gyur<\/em>)<\/span>16<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

\u015awiadomo\u015b\u0107 praw cz\u0142owieka przybiera rozmaite formy. W zwi\u0105zku z demonstracjami w Lhasie 10 grudnia 1988 roku (Mi\u0119dzynarodowy Dzie\u0144 Praw Cz\u0142owieka, rocznica przyj\u0119cia Deklaracji Powszechnej) opublikowano co najmniej dwa dokumenty. Tybeta\u0144czycy tak wyja\u015bniaj\u0105 w nich znaczenie praw cz\u0142owieka dla sytuacji w kraju: \u201eZ okazji dnia pami\u0119ci walki o prawa cz\u0142owieka, my, nar\u00f3d tybeta\u0144ski, wzywamy Narody Zjednoczone i przyjazne nam kraje do przywr\u00f3cenia s\u0142usznie nale\u017cnych nam praw. Obecnie \u015awiatowa Organizacja i wiele pa\u0144stw czyni\u0105 z praw cz\u0142owieka najwy\u017cszy priorytet \u2013 my, wszyscy mieszka\u0144cy Tybetu, \u015bwieccy i duchowni, cierpi\u0105cy w chi\u0144skim jarzmie, dzi\u0119kujemy wam za to i z rado\u015bci\u0105, i ze smutkiem\u201d<\/span>17<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

Druga ulotka wzywa po prostu do \u201epami\u0119tania o prawach cz\u0142owieka \u015awiatowej Organizacji\u201d (\u2018dzam-gling rgyal-tshogs-kyi \u2018gro-ba mi\u2019i thob-thang-la dran-gso zhu<\/em>)<\/span>18<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

W dost\u0119pnych mi dokumentach prawa cz\u0142owieka omawiane s\u0105 szerzej, ze szczeg\u00f3lnym uwzgl\u0119dnieniem prawa do samostanowienia i prawa do niepodleg\u0142o\u015bci jako podstawowych sk\u0142adnik\u00f3w praw cz\u0142owieka, kt\u00f3re przys\u0142uguj\u0105 Tybeta\u0144czykom. I tak w jednej z ulotek czytamy: \u201e(…) chronili\u015bmy ten kraj Tybeta\u0144czyk\u00f3w i nar\u00f3d tybeta\u0144ski; jeste\u015bmy zdecydowani walczy\u0107 o przysz\u0142o\u015b\u0107, w kt\u00f3rej przywr\u00f3cone zostan\u0105 jego prawa. A w\u00f3wczas, realizuj\u0105c prawo narodu do samostanowienia, tu, w Tybecie, utworzone zostanie Niezale\u017cne Pa\u0144stwo Tybeta\u0144skie\u201d<\/span>19<\/a><\/span><\/sup>. A nast\u0119pnie: \u201eCelem naszej trzydziestoletniej walki, tak zbrojnej, jak i pokojowej, z czerwonym chi\u0144skim naje\u017ad\u017ac\u0105 jest prawo cz\u0142owieka, kt\u00f3rym cieszyli\u015bmy si\u0119 przez tysi\u0105ce lat: [prawo do] niepodleg\u0142ego Tybetu\u201d<\/span>20<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

Najbardziej interesuj\u0105c\u0105 wypowied\u017a na temat praw cz\u0142owieka znajdujemy w broszurce zdobytej ostatnio przez Tibet Information Network i zatytu\u0142owanej \u201eZasadnicze elementy drogocennej konstytucji demokratycznej Tybetu\u201d (Bod-kyi dmangs-gtso\u2019i rtsa-khrims rin-po-che\u2019i dgongs-don<\/em>). Dokument ten jest komentarzem do konstytucji, og\u0142oszonej przez Dalajlam\u0119 w 1963 roku<\/span>21<\/a><\/span><\/sup>. Cho\u0107 autorzy nale\u017c\u0105 do kleru, w tek\u015bcie nie ma odniesie\u0144 do konkretnych nauk buddyjskich poza og\u00f3lnym stwierdzeniem, i\u017c konstytucja opiera si\u0119 na \u201eidea\u0142ach \u015bwi\u0119tej Dharmy, g\u0142oszonej przez w pe\u0142ni doskona\u0142ego Budd\u0119\u201d (yang-dag-pa rdzogs-pa\u2019i sangs-rgyas-kyis legs-par gsung-pa\u2019i dam-pa\u2019i chos<\/em>) i \u017ce demokracja jest zgodna ze \u201estanowiskiem buddyzmu\u201d (sangs-rgyas-pa\u2019i lta-spyod<\/em>). Autorzy daj\u0105 te\u017c wyraz swemu szacunkowi dla religii, gdy wspominaj\u0105 o tradycyjnym spleceniu w\u0142adzy duchowej i \u015bwieckiej, stwierdzaj\u0105c, \u017ce: \u201enie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, i\u017c na mocy zasady samostanowienia, wpisanej w mi\u0119dzynarodow\u0105 tradycj\u0119 prawn\u0105, mo\u017cemy cieszy\u0107 si\u0119 chwa\u0142\u0105 pe\u0142nej, religijnej i \u015bwieckiej niepodleg\u0142o\u015bci\u201d<\/span>22<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

Je\u015bli idzie o prawa, komentarz wyja\u015bnia: \u201eKonstytucja opiera si\u0119 na proklamowanych zasadach praw cz\u0142owieka, praktykowanych na arenie mi\u0119dzynarodowej, oraz na prawie do samostanowienia i korzystania ze samostanowienia (…) [Konstytucja] wyra\u017anie gwarantuje wszystkim Tybeta\u0144czykom r\u00f3wne prawa wolno\u015bci my\u015bli i opinii, wyznania, prawo do gromadzenia si\u0119, \u017cycia, g\u0142osowania, podr\u00f3\u017cowania, wolno\u015b\u0107 s\u0142owa, prawo do tworzenia partii politycznych i organizacji, swobod\u0119 wyboru zawodu \u2013 w ten spos\u00f3b, dzi\u0119ki zapewnieniu wszystkim wolno\u015bci i swobody, rodzi si\u0119 wielka, wspania\u0142a demokratyczna przysz\u0142o\u015b\u0107, nios\u0105ca w sobie potencja\u0142 spo\u0142ecznego rozwoju (…) Wedle tradycji demokratycznej konstytucji, r\u00f3\u017cne osoby, wyznaj\u0105ce odmienne pogl\u0105dy, korzystaj\u0105 ze swych demokratycznych uprawnie\u0144 bez obaw, [bez uciekania si\u0119 do] podst\u0119p\u00f3w i bez tajemnic, mog\u0105c faktycznie realizowa\u0107 owe przywileje w my\u015bli i s\u0142owie\u201d<\/span>23<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

Wszak\u017ce nie bez ogranicze\u0144: \u201eRealizuj\u0105c demokratyczne r\u00f3wne prawa i swobody, trzeba jednak rozumie\u0107 istot\u0119 demokracji; to, co nazywa si\u0119 \u00bbdemokracj\u0105\u00ab, nie jest pozbawione pocz\u0105tku i ko\u0144ca i nie oznacza, \u017ce ka\u017cdy mo\u017ce robi\u0107 co chce. Nie wolno wi\u0119c k\u0142ama\u0107 o demokratycznych prawach, nie uczyniwszy zado\u015b\u0107 \u017cadnemu z demokratycznych zobowi\u0105za\u0144\u201d<\/span>24<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

Idea\u0142y i poj\u0119cia demokracji oraz praw cz\u0142owieka zaprz\u0105ta\u0142y uwag\u0119 polemist\u00f3w w \u0142onie tybeta\u0144skiego ruchu dysydenckiego. W pewnym sensie uczestniczyli oni w mi\u0119dzynarodowej dyskusji na temat praw cz\u0142owieka \u2013 za po\u015brednictwem tego, czego mogli si\u0119 o niej dowiedzie\u0107 z chi\u0144skich \u017ar\u00f3de\u0142.<\/p>\n

D\u0105\u017c\u0105c do demokratycznej przysz\u0142o\u015bci, polemi\u015bci tybeta\u0144scy nie zapominali o przesz\u0142o\u015bci Tybetu. W cytowanym komentarzu do konstytucji znajdujemy wzmianki o dawnym, feudalnym systemie politycznym: \u201eTak jak my odrzucili\u015bmy b\u0142\u0119dne zwyczaje starego spo\u0142ecze\u0144stwa, tak samo [Dalajlama] widzi potrzeb\u0119 [powo\u0142ania] w przysz\u0142ym Tybecie demokratycznego, religijnego i \u015bwieckiego rz\u0105du, r\u00f3\u017cni\u0105cego si\u0119 od starej, tradycyjnej administracji, bez przywracania pa\u0144szczyzny, feudalnych przywilej\u00f3w klasztor\u00f3w czy dziedziczenia urz\u0119d\u00f3w pa\u0144stwowych\u201d<\/span>25<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

Inna broszurka, zatytu\u0142owana \u201eWo\u0142anie [z] Naga o s\u0142uszn\u0105 spraw\u0119 o \u015bwicie siedemnastego [cyklu] Rabdziung\u201d (Rab-byung bcu-bdun \u2018char-kha\u2019i bden-don klu-sgra<\/em>), idzie jeszcze dalej: \u201e2 wrze\u015bnia 1960 roku, w chwili narodzin demokratycznego pa\u0144stwa tybeta\u0144skiego, przegnano feudalizm, powo\u0142uj\u0105c system taki, jak na ca\u0142ym \u015bwiecie. Bratnie narody, nie miejcie \u017cadnych w\u0105tpliwo\u015bci! Wrogowie jak zwykle \u0142\u0105cz\u0105 sprawy, kt\u00f3re nie maj\u0105 zwi\u0105zku, zak\u0142amuj\u0105 histori\u0119 i twierdz\u0105, \u017ce Tybet nale\u017cy do nich. M\u00f3wi\u0105, \u017ce wr\u00f3ci feudalizm [je\u017celi Tybet oddzieli si\u0119 od Chin]\u201d<\/span>26<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

W tym samym dokumencie znajdujemy idylliczny, \u0142agodnie m\u00f3wi\u0105c, obraz przesz\u0142o\u015bci: \u201eOd czas\u00f3w pierwszego kr\u00f3la Tybetu Njari Cenpo i utworzenia pa\u0144stwa tybeta\u0144skiego, przez ponad dwa tysi\u0105ce lat dach \u015bwiata [Tybet] promienia\u0142 niczym z\u0142ota wie\u017ca. Z czasem ukszta\u0142towa\u0142a si\u0119 tradycja Ganden Podrang oraz w pe\u0142ni suwerenny nar\u00f3d, wykorzystuj\u0105cy najm\u0105drzejszych spo\u015br\u00f3d siebie. \u00d3w nar\u00f3d cieszy\u0142 si\u0119 szcz\u0119\u015bciem w tybeta\u0144skiej krainie. Ale w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych czerwony chi\u0144ski imperializm, wyposa\u017cony w nowoczesn\u0105 bro\u0144, otoczy\u0142 i najecha\u0142 krain\u0119 \u015bniegu\u201d<\/span>27<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

Pogl\u0105dy autor\u00f3w tej ulotki na temat przesz\u0142o\u015bci Tybetu s\u0105 w oczywisty spos\u00f3b wewn\u0119trznie sprzeczne. Cudowny kraj z ostatniego akapitu trudno pogodzi\u0107 z przywo\u0142ywan\u0105 wcze\u015bniej feudaln\u0105 przesz\u0142o\u015bci\u0105, nie wspominaj\u0105c ju\u017c o wzmiankach o pa\u0144szczy\u017anie z komentarza do konstytucji. We fragmencie tego ostatniego, m\u00f3wi\u0105cym o feudalnych przywilejach i dziedziczeniu urz\u0119d\u00f3w, pobrzmiewaj\u0105 echa chi\u0144skich analiz historii Tybetu, podczas gdy dla autor\u00f3w \u201eWo\u0142ania\u201d termin \u201efeudalizm\u201d wydaje si\u0119 po prostu odnosi\u0107 do negatywnych, niechcianych aspekt\u00f3w tradycyjnego spo\u0142ecze\u0144stwa tybeta\u0144skiego<\/span>28<\/a><\/span><\/sup>. Interesuj\u0105cy jest wyb\u00f3r daty \u201eko\u0144ca feudalizmu\u201d i powo\u0142ania \u201edemokratycznego pa\u0144stwa tybeta\u0144skiego\u201d \u2013 2 wrze\u015bnia 1960 roku Dalajlama otworzy\u0142 obrady Zgromadzenia Tybeta\u0144skich Przedstawicieli Ludowych (Bod mi-mang spyi-\u2019thus lhan-tshogs)<\/span>29<\/a><\/span><\/sup>, parlamentu na wychod\u017astwie, kt\u00f3rego powo\u0142anie nie mia\u0142o bezpo\u015bredniego zwi\u0105zku z obalaniem \u201efeudalizmu\u201d, chyba \u017ce uznamy go za synonim \u201estarego\u201d spo\u0142ecze\u0144stwa i kultury politycznej. Feudalizm jest tak wa\u017cny dla autor\u00f3w wi\u0119kszo\u015bci ulotek, gdy\u017c przez ca\u0142e lata pos\u0142ugiwano si\u0119 nim jako argumentem na rzecz przy\u0142\u0105czenia Tybetu do Chi\u0144skiej Republiki Ludowej. Dysydenci podwa\u017caj\u0105 ten argument, nie pr\u00f3buj\u0105c jednak zaprzecza\u0107, \u017ce w Tybecie panowa\u0142y pa\u0144szczyzna i feudalizm. I cho\u0107 niew\u0105tpliwie istnieje poczucie, \u017ce warunki spo\u0142eczne w Tybecie przed 1959 rokiem nie by\u0142y sprawiedliwe, autorzy ulotek, na przyk\u0142ad \u201eWo\u0142ania\u201d, chc\u0105 widzie\u0107 w starym, zdominowanym przez religi\u0119 pa\u0144stwie tybeta\u0144skim idea\u0142, kt\u00f3ry nale\u017cy przeciwstawi\u0107 warunkom, jakie zapanowa\u0142y po wch\u0142oni\u0119ciu przez Chiny. Oczywiste sprzeczno\u015bci w obrazie dawnego Tybetu ods\u0142aniaj\u0105 wi\u0119c wa\u017cne, emocjonalne impulsy autor\u00f3w. <\/span><\/p>\n

Rozwa\u017cania na temat historii stanowi\u0105 doskona\u0142y pretekst do wprowadzenia szerszych poj\u0119\u0107 nacjonalistycznych \u2013 w artyku\u0142ach tego rodzaju cz\u0119sto znajdujemy wi\u0119c opisy chi\u0144skich i tybeta\u0144skich cech, kt\u00f3re nazwa\u0107 mo\u017cna \u201enarodowymi\u201d. Pami\u0119taj\u0105c nasze dywagacje na temat rozwoju nacjonalizmu i postaw patriotycznych, jedno\u015b\u0107 tych, kt\u00f3rzy posiadaj\u0105 cechy tybeta\u0144skie, powinna by\u0107 tu co najmniej tak oczywista, jak przepa\u015b\u0107 dziel\u0105ca ich od Chi\u0144czyk\u00f3w. W ko\u0144cu poprzednie pokolenie Tybeta\u0144czyk\u00f3w mia\u0142o bardzo niewiele, je\u015bli w og\u00f3le, kontakt\u00f3w z Chi\u0144czykami \u2013 jedyne r\u00f3\u017cnice, jakie znali, dotyczy\u0142y r\u00f3\u017cnych region\u00f3w Tybetu. W jednej z ulotek przygotowanych z okazji Mi\u0119dzynarodowego Dnia Praw Cz\u0142owieka w 1988 roku czytamy: \u201eNasz Tybet ma d\u0142ug\u0105, udokumentowan\u0105 histori\u0119. My, Tybeta\u0144czycy, wywodzimy si\u0119 z zupe\u0142nie odmiennego pnia ni\u017c inne narody. Dzi\u015b nawet wzmianka o historii Tybetu napawa czerwonych chi\u0144skich agresor\u00f3w wstydem i z\u0142o\u015bci\u0105. Czerwoni chi\u0144scy naje\u017ad\u017acy musz\u0105 wr\u00f3ci\u0107 do swego kraju. Panami Tybetu s\u0105 Tybeta\u0144czycy. [Naszym] \u015bwieckim i duchowym kr\u00f3lem jest Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015b\u0107 Dalajlama\u201d<\/span>30<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

Przy wyznaczaniu granic mi\u0119dzy tym, co tybeta\u0144skie, a co nie, cz\u0119sto pojawia si\u0119 religia. Wspominali\u015bmy ju\u017c o teorii Gellnera na temat okoliczno\u015bci, w jakich kler, reprezentuj\u0105cy wysok\u0105 kultur\u0119 ludu lub narodu, zostaje w\u0142\u0105czony w proces kszta\u0142towania si\u0119 to\u017csamo\u015bci narodowej, co \u2013 niezale\u017cnie od pe\u0142nionej wcze\u015bniej roli religijnej \u2013 cz\u0119sto doprowadza do jego ca\u0142kowitej sekularyzacji<\/span>31<\/a><\/span><\/sup>. Autorzy naszych ulotek wyra\u017anie i jednoznacznie \u0142\u0105cz\u0105 buddyzm tybeta\u0144ski z to\u017csamo\u015bci\u0105 narodow\u0105: \u201eWrogowie religii w \u017caden spos\u00f3b nie mog\u0105 \u017cy\u0107 w harmonii z Tybeta\u0144czykami. Gdyby mia\u0142o do tego doj\u015b\u0107, przypomina\u0142oby to przyj\u0119cie przyw\u00f3dcy z zewn\u0105trz [tzn. spoza w\u0142asnej grupy]. Jak mo\u017cna opowiada\u0107 si\u0119 za obcymi? (…) To mo\u017cliwe jest tylko w\u015br\u00f3d swoich, to rodzi si\u0119 ze wsp\u00f3lnych obyczaj\u00f3w, jedzenia, stroju\u201d<\/span>32<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

Uderzaj\u0105c w struny narodowe, autorzy pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 cz\u0119sto retoryk\u0105 wsp\u00f3ln\u0105 chi\u0144skiemu marksizmowi i ruchom antykolonialnym. Rutynowo opisuj\u0105 Chi\u0144czyk\u00f3w przymiotnikiem \u201eimperialistyczny\u201d (z regu\u0142y: \u201eimperialistyczne Czerwone Chiny, btsan-rgyal Rgya-dmar<\/em>); termin ten pojawia si\u0119 cz\u0119sto r\u00f3wnie\u017c w publikacjach diaspory. Wyra\u017aniejsze zapo\u017cyczenie z chi\u0144skiej nomenklatury znajdziemy w kr\u00f3tkim opisie obcych rz\u0105d\u00f3w: \u201eCzerwoni Chi\u0144czycy m\u00f3wi\u0105, \u017ce s\u0105 antyfaszystowscy, ale w istocie praktykuj\u0105 skrajny faszyzm\u201d<\/span>33<\/a><\/span><\/sup>. Nie wiemy, co dok\u0142adnie rozumiej\u0105 autorzy tego dokumentu przez \u201efaszyzm\u201d \u2013 czy idzie im, na przyk\u0142ad, o okrutne, dyktatorskie rz\u0105dy, czy te\u017c o marksistowsk\u0105 teori\u0119 klas i prze\u015bladowania na tle narodowo\u015bciowym. Nie ulega jednak w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce sam termin, hu-shi-si\u2019i lam-lugs<\/em>, zaczerpni\u0119to ze \u017ar\u00f3de\u0142 chi\u0144skich, a nie emigracyjnych<\/span>34<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

W innych dokumentach znajdujemy wskaz\u00f3wki, \u017ce autorzy korzystali r\u00f3wnie\u017c ze \u017ar\u00f3de\u0142 niechi\u0144skich. Z ulotki z 1987 roku, maj\u0105cej form\u0119 apelu do cz\u0142onk\u00f3w ameryka\u0144skiego Kongresu, wynika, i\u017c w 1985 roku Tybeta\u0144czycy dowiedzieli si\u0119, \u017ce grupa kongresmen\u00f3w i senator\u00f3w podpisa\u0142a si\u0119 pod listem do prezydenta Li Xianniana, daj\u0105c wyraz zaniepokojeniu sytuacj\u0105 w Tybecie. Dalej czytamy, \u017ce w pa\u017adzierniku 1987 roku G\u0142os Ameryki donosi\u0142, i\u017c na ameryka\u0144skim wekslu bankowym okre\u015blono Tybet jako \u201ewolny i niepodleg\u0142y\u201d (rang-dbang rang-btsan<\/em>)<\/span>35<\/a><\/span><\/sup>. W zwi\u0105zku z tym incydentem rz\u0105d Stan\u00f3w Zjednoczonych poinformowa\u0142 Chiny, i\u017c USA traktuj\u0105 Tybet li tylko jako cz\u0119\u015b\u0107 Chin \u2013 i to maj\u0105 zapewne na my\u015bli autorzy ulotki, pisz\u0105c, \u017ce prezydent Reagan \u201eporzuci\u0142 s\u0142uszn\u0105 spraw\u0119\u201d (bden-don blos-gtong<\/em>)<\/span>36<\/a><\/span><\/sup>. Pisownia nazwiska Reagan (Ri-ghan<\/em> oraz Ri-ghin<\/em>) pozwala s\u0105dzi\u0107, \u017ce informacja nie pochodzi\u0142a ze \u017ar\u00f3de\u0142 chi\u0144skich (tj. chi\u0144skoj\u0119zycznego serwisu G\u0142osu Ameryki), gdy\u017c w\u00f3wczas przypomina\u0142aby zapewne chi\u0144skie Ligen \u2013 lecz tybeta\u0144skich, i to niemal na pewno z Indii. <\/span><\/p>\n

Inna interesuj\u0105ca kwestia to fakt, \u017ce wbrew stereotypowym wyobra\u017ceniom na temat protest\u00f3w w Tybecie, autorzy jednego z dokument\u00f3w, cytowanego ju\u017c \u201eWo\u0142ania\u201d, wzywaj\u0105 do stosowania przemocy. Cho\u0107 napisano j\u0105 wierszem, ulotka ta wydaje si\u0119 najbardziej prymitywna pod wzgl\u0119dem j\u0119zykowym i roi od b\u0142\u0119d\u00f3w ortograficznych (np. mkhe-dbang<\/em> zamiast mkhas-dbang<\/em>, itd.).<\/p>\n

\u201e(…) Bohaterowie ludu uzbrojeni s\u0105 w naturalny or\u0119\u017c i walcz\u0105. Naturalna bro\u0144 przeciwko karabinom maszynowym. Nie przerywajcie walki ludu! Bronimy dziedzictwa wiek\u00f3w. Gdy pada ojciec, miejsce w szeregu zajmuje syn\u201d<\/span>37<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

Tekst opatrzono przypisem, kt\u00f3ry wyja\u015bnia, \u017ce \u201enaturalny or\u0119\u017c\u201d to kamienie, b\u0119d\u0105ce, zdaniem autora, jedyn\u0105 broni\u0105 dost\u0119pn\u0105 Tybeta\u0144czykom. Kamie\u0144, czytamy dalej, powinien sta\u0107 si\u0119 nowym symbolem tybeta\u0144skiej walki, \u201erytualnie obecnym\u201d w obchodach Nowego Roku ziemnego smoka (1988-89) kalendarza tybeta\u0144skiego<\/span>38<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

W innym tek\u015bcie znajdujemy podobny, cho\u0107 pozbawiony element\u00f3w przemocy, opis taktyki symbolicznych protest\u00f3w \u2013 zawieszania flag modlitewnych i palenia kadzid\u0142a w ka\u017cd\u0105 \u015brod\u0119 w intencji d\u0142ugiego \u017cycia Dalajlamy, sukces\u00f3w jego dzia\u0142a\u0144, niepodleg\u0142o\u015bci Tybetu i przegnania Chi\u0144czyk\u00f3w. Autorzy ulotki twierdz\u0105, \u017ce takie dzia\u0142ania, czytelne, mimo braku jednoznacznie niepodleg\u0142o\u015bciowych symboli, dla wszystkich Tybeta\u0144czyk\u00f3w, odbywaj\u0105 si\u0119 w Lhasie od 1959 roku (z trzyletni\u0105 przerw\u0105 w okresie rewolucji kulturalnej) \u2013 a wi\u0119c od 1.277 tygodni. Kulminacj\u0105 symbolicznych protest\u00f3w tego rodzaju, pisz\u0105 dalej, by\u0142y rytua\u0142y z 10 marca 1987 roku<\/span>39<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

* * *<\/p>\n

Autorzy broszur i ulotek poruszaj\u0105 wi\u0119c wiele kwestii, dotycz\u0105cych praw cz\u0142owieka, spo\u0142ecze\u0144stwa tybeta\u0144skiego, demokracji itd. Czasem mijaj\u0105 si\u0119 z prawd\u0105 pisz\u0105c o historii, czasem ich pogl\u0105dy s\u0105 sprzeczne, nie ulega jednak w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce w lhaskich kr\u0119gach dysydenckich tocz\u0105 si\u0119 powa\u017cne dyskusje. Cho\u0107 obserwatorzy i komentatorzy ch\u0119tnie wypowiadaj\u0105 si\u0119 na temat cel\u00f3w i motyw\u00f3w protest\u00f3w, je\u015bli rzeczywi\u015bcie chcemy je zrozumie\u0107, powinni\u015bmy raczej s\u0142ucha\u0107 g\u0142osu Tybeta\u0144czyk\u00f3w i studiowa\u0107 produkowan\u0105 przez nich bibu\u0142\u0119.<\/p>\n

Autorzy wszystkich cytowanych tu dokument\u00f3w domagaj\u0105 si\u0119 w\u0142a\u015bciwie tylko jednego: niepodleg\u0142o\u015bci Tybetu. Niepodleg\u0142o\u015b\u0107 nie jest wi\u0119c dla nich \u201epoj\u0119ciem abstrakcyjnym, kt\u00f3re zdaje si\u0119 nie zaprz\u0105ta\u0107 uwagi wi\u0119kszo\u015bci Tybeta\u0144czyk\u00f3w\u201d<\/span>40<\/a><\/span><\/sup>. M\u00f3wi\u0105 dobitnie: <\/span><\/p>\n

\u201e[Gdyby pod chi\u0144skimi rz\u0105dami] Tybet zosta\u0142 rozbudowany, stopa \u017cyciowa Tybeta\u0144czyk\u00f3w podniesiona do poziomu nieznanego w innych krajach, a nawet gdyby rzeczywi\u015bcie dano nam szcz\u0119\u015bcie, kt\u00f3rego zaznaj\u0105 tylko bogowie z [\u201enieba\u201d] Trzydziestu Trzech \u2013 nie chcieliby\u015bmy na to spojrze\u0107. Nie chcieliby\u015bmy tego za nic w \u015bwiecie\u201d<\/span>41<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

Gdy\u017c liczy si\u0119 wy\u0142\u0105cznie niepodleg\u0142o\u015b\u0107.<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

Elliot Sperling<\/a> (1951\u20132017) by\u0142 historykiem, tybetologiem, wyk\u0142adowc\u0105 Indiana University.<\/em><\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

\n

1<\/a> Michele Hoffman: \u201eIn Spirit, Tibet\u2019s Lamas Resemble Iran\u2019s Mullahs\u201d, <\/span>New York Times<\/i><\/span>, 27 sierpnia 1988. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

2<\/a> A. Tom Grunfeld: \u201eIndependence is second to Dalai Lama\u2019s return\u201d, <\/span>Far Eastern Economic Review<\/i><\/span>, 13 pa\u017adziernika 1988, s. 26. <\/span>Je\u015bli idzie o owe \u201edziesi\u0105tki wywiad\u00f3w\u201d, trudno nie zauwa\u017cy\u0107, \u017ce w opublikowanej wcze\u015bniej ksi\u0105\u017cce Grunfelda o Tybecie nie znajdziemy nic, co \u015bwiadczy\u0142oby o tym, \u017ce zna on tybeta\u0144ski lub chi\u0144ski. Ponadto, cho\u0107 w popularnych ksi\u0105\u017ckach o Tybecie cz\u0119sto pojawia si\u0119 termin \u201eteokracja\u201d, w istocie nie przystaje on do reali\u00f3w tybeta\u0144skich. Znacznie lepsze i mniej dwuznaczne wydaje si\u0119 okre\u015blenie \u201ehierokracja\u201d; por. Turrel V. Wylie: \u201eLama Tribute in the Ming Dynasty\u201d w: Michael Aris, Aung San Suu Kyi (red.): <\/span>Tibetan Studies in Honour of Hugh Richardson<\/i><\/span>, Warminster 1980, s. 335. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

3<\/a> Por. Thub-bstan sangs-rgyas (Thupten Sangje): <\/span>Rgya-nag-du Bod-kyi sku-tshab don-gcod skabs dang-gnyis tshugs-stangs skor-gyi lo-rgyus thabs-bral zur-lam<\/i><\/span>, Dharamsala 1982, ss. 46-53. <\/span>Tybeta\u0144ski rz\u0105d emigracyjny wstrzyma\u0142 dystrybucj\u0119 tego tomu na kilka lat, cho\u0107 zosta\u0142 on opublikowany przez rz\u0105dow\u0105 Library of Tibetan Works and Archives i rozes\u0142any do wielu instytucji (w tym zachodnich bibliotek).<\/p>\n<\/div>\n

\n

4<\/a> Por. \u201eDharamsala Severs All Ties with Taiwan\u201d, <\/span>Tibetan Review<\/i><\/span>, luty 1990, ss. 4-5. <\/span>Do tej pory nie opublikowano \u017cadnego materia\u0142u, kt\u00f3ry mo\u017cna by uzna\u0107 za pr\u00f3b\u0119 pe\u0142nego przedstawienia tego zaj\u015bcia.<\/p>\n<\/div>\n

\n

5<\/a> Kenneth Minogue: <\/span>Nationalism<\/i><\/span>, Nowy Jork 1967, s. 81. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

6<\/a> Heather Stoddard: <\/span>Le mendiant de l\u2019Amdo<\/i><\/span>, Pary\u017c 1986. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

7<\/a> Ibid<\/i>., ss. 69-94.<\/p>\n<\/div>\n

\n

8<\/a> Oczywi\u015bcie nie bezpo\u015brednio, lecz przez pryzmat chi\u0144skiego marksizmu. Wcze\u015bniej garstka Tybeta\u0144czyk\u00f3w mia\u0142a kontakt z tymi ideami za po\u015brednictwem ideologii Sun Yat-sena. Por. Stoddard, op. cit.<\/i>, ss. 82-86.<\/p>\n<\/div>\n

\n

9<\/a> Dge-bshes <\/i>Blo-bzang dbang-phyug (Gesze Lobsang \u0141angczuk) zmar\u0142 w wi\u0119zieniu w listopadzie 1987 roku, po sp\u0119dzeniu kilkudziesi\u0119ciu lat w r\u00f3\u017cnych zak\u0142adach karnych; por. TIN dok. T5(H), T1 (YB). Ostatni wyrok zacz\u0105\u0142 odsiadywa\u0107 w 1982 roku, kiedy to aresztowano go za pisanie i rozpowszechnianie tekst\u00f3w niepodleg\u0142o\u015bciowych. Opowie\u015b\u0107 o czerpaniu argument\u00f3w z dzie\u0142 Mao Zedonga mo\u017ce mie\u0107 charakter apokryficzny \u2013 nie mamy nawet pewno\u015bci, czy zachowa\u0142a si\u0119 jaka\u015b kopia tego artyku\u0142u. Niemniej jednak historia ta \u015bwiadczy o istnieniu szko\u0142y tybeta\u0144skiego my\u015blenia, wedle kt\u00f3rej chi\u0144ska doktryna marksistowska jako taka dostarcza argument\u00f3w, przemawiaj\u0105cych za niepodleg\u0142o\u015bci\u0105 Tybetu.<\/p>\n<\/div>\n

\n

10<\/a> Ernest Gellner: <\/span>Nations and Nationalism<\/i><\/span>, Ithaca 1983, ss. 73-81. <\/span>Gellner stwierdza nast\u0119pnie, \u017ce kultury wysokie, kt\u00f3re przetrwa\u0142y okres przej\u015bciowy, podlegaj\u0105 dalszym przeobra\u017ceniom: \u201eKiedy ich no\u015bnikiem by\u0142 dw\u00f3r lub duchowie\u0144stwo, mia\u0142y raczej charakter ponadetniczny i ponadpolityczny (…) [Jednak po transformacji] cen\u0105, jak\u0105 p\u0142ac\u0105 za to, \u017ce przestaj\u0105 by\u0107 li tylko domen\u0105 kleru i \u017ce zaczyna uto\u017csamia\u0107 si\u0119 z nimi ca\u0142y, zajmuj\u0105cy okre\u015blone terytorium nar\u00f3d, jest ich post\u0119puj\u0105ca sekularyzacja\u201d. O \u201eponadetnicznym\u201d charakterze buddyzmu najlepiej \u015bwiadczy jego popularno\u015b\u0107 w\u015br\u00f3d Mongo\u0142\u00f3w i Mand\u017cur\u00f3w (XVII-XX wiek). Renesans, aczkolwiek przede wszystkim nacjonalistyczny, zainteresowania buddyzmem w Mongolii sprawia jednak, \u017ce trudno m\u00f3wi\u0107 o zaniku tego aspektu buddyzmu tybeta\u0144skiego. Niemniej rosn\u0105ca sekularyzacja spo\u0142eczno\u015bci tybeta\u0144skiej tak w Tybecie, jak na wychod\u017astwie (znacznie mniejsza ni\u017c dawniej obecno\u015b\u0107 mnich\u00f3w i klasztor\u00f3w w strukturach administracyjnych itd.) nie budzi \u017cadnych w\u0105tpliwo\u015bci. Zauwa\u017cmy przy tym, \u017ce dosz\u0142o do tego w czasie, gdy, w pewnym sensie, Tybet z rolniczego przeobra\u017ca\u0142 si\u0119 w kraj uprzemys\u0142owiony. (Je\u015bli za \u201eindustrializacj\u0119\u201d uznamy polityczne i gospodarcze przy\u0142\u0105czenie go do wielkich, uprzemys\u0142owionych Chin itp. Wydaje mi si\u0119, \u017ce rozszerzaj\u0105c definicj\u0119 w ten spos\u00f3b nie przekraczamy granic wyznaczonych przez Gellnera.)<\/p>\n<\/div>\n

\n

11<\/a> Z pewno\u015bci\u0105 nie jest to sprawa prosta. Vaclav Havel pisa\u0142, \u017ce pod represyjnymi, okrutnymi rz\u0105dami ludzie przybieraj\u0105 drug\u0105 osobowo\u015b\u0107 w \u017cyciu intelektualnym, spo\u0142ecznym i politycznym; por. Timothy Garton Ash: \u201eEastern Europe: The Year of Truth\u201d, <\/span>New York Review of Books<\/i><\/span>, 15 lutego 1990, s. 18. <\/span>W\u0142a\u015bnie wymuszone dostosowanie si\u0119 do przymusu sprawia, \u017ce obserwatorzy cz\u0119sto maj\u0105 ogromne k\u0142opoty z okre\u015bleniem dominuj\u0105cych pogl\u0105d\u00f3w i oczekiwa\u0144 spo\u0142ecze\u0144stw w takich krajach (najlepszym potwierdzeniem mog\u0105 tu by\u0107 wyniki wybor\u00f3w w Nikaragui w 1990 roku). Pa\u0144stwo, kt\u00f3re karze za posiadanie \u201eb\u0142\u0119dnych\u201d pogl\u0105d\u00f3w, nie jest dobrze przygotowane do badania opinii publicznej i mo\u017ce to sobie skutecznie uniemo\u017cliwi\u0107. W 1979 roku w\u0142adze chi\u0144skie by\u0142y zupe\u0142nie zaskoczone niezwykle emocjonalnym, gor\u0105cym przyj\u0119ciem, jakie zgotowali przedstawicielom Dalajlamy mieszka\u0144cy Lhasy. Wygl\u0105da na to, \u017ce rz\u0105d wierzy\u0142, i\u017c \u201eseparatyzm\u201d popiera tylko \u201egarstka\u201d Tybeta\u0144czyk\u00f3w, p\u00f3ki nie musia\u0142 uciec si\u0119 do skrajnie represyjnych \u015brodk\u00f3w, nie maj\u0105cych nic wsp\u00f3lnego ze \u201ezwyk\u0142ym\u201d przywracaniem porz\u0105dku.<\/p>\n<\/div>\n

\n

12<\/a> Do kilku dotar\u0142em osobi\u015bcie; wiele, prawd\u0119 m\u00f3wi\u0105c wi\u0119kszo\u015b\u0107, udost\u0119pni\u0142 mi Robbie Barnett i Tibet Information Network.<\/p>\n<\/div>\n

\n

13<\/a> Por. Kenneth Minogue: \u201eThe History of the Idea of Human Rights\u201d w: Walter Laqueur, Barry Rubin (red.): <\/span>The Human Rights Reader<\/i><\/span>, Nowy Jork 1990, ss. 3-17. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

14<\/a> Por. np. Yi Dintg: \u201eOpposing Interference in Other Countries\u2019 Internal Affairs Through Human Rights\u201d, <\/span>Beijing Review<\/i><\/span>, 6-12 listopada 1989, ss. 3-17. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

15<\/a> Yongs-khyab gsal-bsgrags \u2018gro-ba mi\u2019i thob-thang<\/i><\/span>, Dharamsala 1970. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

16<\/a> \u201eA-ri\u2019i Gros-tshogs \u2018og-ma\u2019i thog 7 snyan-seng zhus-pa\u2019i gros char\u201d, <\/span>Shes-bya<\/i><\/span>, czerwiec 1988, ss. 16-22; oraz TIN Doc. 3(R). <\/span>Cytowane tu dokumenty uzyskane z Tibet Information Network, opatrzone s\u0105 numerami archiwum TIN i poprzedzone literami \u201eTIN\u201d. Warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na b\u0142\u0105d ortograficzny w tytule dokumentu z 1989 roku (\u2018Dzam-gling gsar-\u2019gyur de rang-btsan [s]ger-langs tshogs-chung-nas bsgril-bsgrags-zhus<\/i>). Wsz\u0119dzie pozostawiam oryginaln\u0105 pisowni\u0119.<\/p>\n<\/div>\n

\n

17<\/a> TIN Doc. 23(Q) (A).<\/p>\n<\/div>\n

\n

18<\/a> TIN Doc. 24(Q)<\/p>\n<\/div>\n

\n

19<\/a> Pha, s. 3. Oznaczony sylab\u0105 \u201epha\u201d (dokument ten wydaje si\u0119 nale\u017ce\u0107 do serii; na pierwszej stronie data \u201e3-10\u201d i \u201e1987\u201d) oraz datowany na dziesi\u0105ty dzie\u0144 pierwszego miesi\u0105ca 2114 roku kalendarza tybeta\u0144skiego. Inny dokument, napisany tym samym charakterem pisma, oznaczony jest sylab\u0105 \u201ema\u201d i datowany na 10 kwietnia 1987.<\/p>\n<\/div>\n

\n

20<\/a> Pha, ss. 7-8.<\/p>\n<\/div>\n

\n

21<\/a> S\u0142ynna grupa mnich\u00f3w z klasztoru Drepung (\u2018Bras-spungs), kt\u00f3rej cz\u0142onk\u00f3w skazano na bardzo wysokie wyroki w 1989 roku za \u201ekontrrewolucyjn\u0105 propagand\u0119\u201d. Por. TIN <\/span>News Update<\/i><\/span>, 27 grudnia 1989, ss. 3-5. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

22<\/a> TIN Doc. 6(J), ss. 1r-1v. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

23<\/a> TIN Doc. 6(J), ss. 2r, 2v-3r, 3v. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

24<\/a> TIN Doc. 6(J), ss. 5r-5v.<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

25<\/a> TIN Doc. 6(J), s. 1v. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

26<\/a> TIN Doc. 2(R), s. 3. <\/span>Siedemnasty cykl rab-byung<\/i>, o kt\u00f3rym mowa w dokumencie, rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 w 1987 roku. Dokument ten roi si\u0119 od wszelkiego rodzaju b\u0142\u0119d\u00f3w. W t\u0142umaczeniu pomini\u0119to wersyfikacj\u0119 orygina\u0142u.<\/p>\n<\/div>\n

\n

27<\/a> TIN Doc. 2(R), s. 1. \u201eTradycja Dga\u2019-ldan pho-brang<\/i>\u201d odnosi si\u0119 oczywi\u015bcie do rz\u0105du dalajlam\u00f3w.<\/p>\n<\/div>\n

\n

28<\/a> Cho\u0107 dziennikarze cz\u0119sto pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 tym terminem, by odda\u0107 \u201ezacofanie\u201d Tybetu, wi\u0119kszo\u015b\u0107 zachodnich tybetolog\u00f3w uwa\u017ca, \u017ce nie nadaje si\u0119 on do opisu reali\u00f3w tybeta\u0144skich.<\/p>\n<\/div>\n

\n

29<\/a> Por. Tshe-dbang phun-tshogs (Ce\u0142ang Phuncog) et al., Rgyu-mkho\u2019i Bod-gnas lag-deb<\/i>, New Delhi 1987, s. 33.<\/p>\n<\/div>\n

\n

30<\/a> TIN Doc. 23 (Q)(B)<\/p>\n<\/div>\n

\n

31<\/a> Warto te\u017c tu przypomnie\u0107, \u017ce George Orwell uwa\u017ca\u0142 religie za form\u0119 nacjonalizmu. Por. \u201eNotes on Nationalism\u201d w: Sonia Orwell, Ian Angus (red.): <\/span>The Collected Essays, Journalism and Letters of George Orwell<\/i><\/span>, Nowy Jork 1968, t. III, s. 363. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

32<\/a> TIN Doc. 2(R), s. 2. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

33<\/a> TIN Doc. 1(P), s. 2. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

34<\/a> Por. (tybeta\u0144ska definicja\/transkrypcja terminu) <\/span>Zang-Han duizhao cihui (Rgya-Bod shan-sbyar-gi tshig-mdzod)<\/i><\/span>, Pekin 1976, s. 222 (<\/span>\u2018Hpha-shi-si rings-lugs\u2019 <\/i><\/span>jako chi\u0144skie <\/span>faxisizhuyi<\/i><\/span>); oraz Gdong-thog Bstan-pa\u2019i rgyal-mtshan (T.G. Dhongthog): <\/span>Dbyin-Bod shan-sbyar-gi tshig-mdzod snang-ba gsar-pa<\/i><\/span>, Dharamsala 1973, s. 154 (<\/span>\u2018I-ta-li\u2019i dmar-po\u2019i phyogs \u2018gal tshogs-pa\u2019i rtsa-\u2019dzugs dang sgrig-lam\u2019<\/i><\/span>). . <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

35<\/a> Ma, s. 2. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

36<\/a> Ibid<\/i><\/span>., s. 5. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

37<\/a> TIN Doc. 2(R), s. 2. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

38<\/a> TIN Doc. 2(R), s. 4. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

39<\/a> Pha, ss. 5-6. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

40<\/a> Grunfeld, <\/span>op. cit. <\/i><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

41<\/a> Pha, ss. 8-9. <\/span><\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Pytaniom, na kt\u00f3re postaramy si\u0119 tu odpowiedzie\u0107, cho\u0107 s\u0105 bardzo proste i zasadnicze \u2013 Czego chc\u0105 tybeta\u0144scy dysydenci? O czym my\u015bl\u0105? \u2013 nie po\u015bwi\u0119cano do tej pory wiele uwagi. Nie powstrzyma\u0142o to wszak\u017ce licznych autor\u00f3w od stanowczych s\u0105d\u00f3w na ten temat \u2013 nie ukrywam, \u017ce do napisania niniejszego artyku\u0142u sk\u0142oni\u0142y mnie w\u0142a\u015bnie kontrowersyjne wypowiedzi tego […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":17701,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4,10],"tags":[26,19,58],"class_list":["post-17700","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-teksty","category-z-perspektywy-swiata","tag-polityka","tag-protesty-polityczne","tag-swiat"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/17700","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=17700"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/17700\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":17703,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/17700\/revisions\/17703"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/17701"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=17700"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=17700"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=17700"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}