Dwudziestego si\u00f3dmego wrze\u015bnia 1987 roku grupka mnich\u00f3w zorganizowa\u0142a w Lhasie demonstracj\u0119, kt\u00f3ra ponownie zwr\u00f3ci\u0142a uwag\u0119 \u015bwiata na Tybet. W ci\u0105gu nast\u0119pnych osiemnastu miesi\u0119cy dosz\u0142o do ponad trzydziestu podobnych incydent\u00f3w w r\u00f3\u017cnych regionach kraju, co doprowadzi\u0142o do wprowadzenia stanu wojennego w Lhasie w marcu 1989 roku. Po raz pierwszy rz\u0105d Chi\u0144skiej Republiki Ludowej og\u0142osi\u0142 stan wojenny na podlegaj\u0105cych mu terytoriach. Po trzydziestoletniej ciszy informacje o Tybecie zn\u00f3w znalaz\u0142y si\u0119 na pierwszych stronach gazet.<\/p>\n
<\/p>\n
W Lhasie wci\u0105\u017c obowi\u0105zywa\u0142 stan wojenny, gdy w kwietniu 1990 roku zebrani w Londynie uczeni zastanawiali si\u0119 nad kontekstem wspomnianych wydarze\u0144. Niniejsza publikacja jest owocem tego spotkania. Konferencja \u201eCzterdzie\u015bci lat: Tybet 1950-1990\u201d odby\u0142a si\u0119 na wydziale Orientalistyki i Afrykanistyki Uniwersytetu Londy\u0144skiego. Obok om\u00f3wienia wydarze\u0144, kt\u00f3re mia\u0142y miejsce w Tybecie w ci\u0105gu ostatnich czterech dekad, celem konferencji by\u0142o po\u0142o\u017cenie podwalin pod now\u0105 dziedzin\u0119 studi\u00f3w \u2013 badania nad wsp\u00f3\u0142czesnym Tybetem. Ju\u017c to by\u0142o odej\u015bciem od tradycji. Zachodni, tybeta\u0144scy i chi\u0144scy uczeni, kt\u00f3rzy przyst\u0105pili do akademickiej dyskusji nad zmianami i warunkami panuj\u0105cymi w Tybecie, otworzyli nowy rozdzia\u0142 w historii tybetologii.<\/p>\n
Wcze\u015bniej nikt nie zajmowa\u0142 si\u0119 Tybetem jako rozwijaj\u0105cym si\u0119, nowoczesnym spo\u0142ecze\u0144stwem. Cho\u0107 Zach\u00f3d interesowa\u0142 si\u0119 tym krajem co najmniej od pocz\u0105tk\u00f3w dziewi\u0119tnastego stulecia, na dobr\u0105 spraw\u0119 badania akademickie rozpocz\u0119to dopiero w 1959 roku, kiedy to Dalajlama i osiemdziesi\u0105t tysi\u0119cy Tybeta\u0144czyk\u00f3w opu\u015bci\u0142o swoj\u0105 ojczyzn\u0119. Wtedy te\u017c Fundacja Rockefellera udost\u0119pni\u0142a \u015brodki na studia tybetologiczne. W nast\u0119pnych latach wiele uniwersytet\u00f3w otworzy\u0142o wydzia\u0142y, zajmuj\u0105ce si\u0119 j\u0119zykiem i kultur\u0105 Tybetu.<\/p>\n
Niemniej nawet w\u00f3wczas zachodnie badania i dyskusje nad Tybetem odzwierciedla\u0142y raczej pogl\u0105dy popularnych autor\u00f3w. Musimy zaj\u0105\u0107 si\u0119 w\u0142a\u015bnie owymi pogl\u0105dami, by wyja\u015bni\u0107 brak powa\u017cnych bada\u0144 nad wsp\u00f3\u0142czesnym spo\u0142ecze\u0144stwem i polityk\u0105 Tybetu.<\/p>\n
We wst\u0119pie do Cambridge History of China John K. Fairbank omawia cztery aspekty zachodniego podej\u015bcia do bada\u0144 nad Chinami. \u201eTe etapy zrozumienia mo\u017cna nazwa\u0107 misjonarskim, dyplomatycznym, dziennikarskim i naukowym\u201d, pisze. W pewnym sensie mo\u017cemy odnie\u015b\u0107 owe \u201eetapy\u201d do studi\u00f3w tybeta\u0144skich, cho\u0107 w tym przypadku okre\u015blenia te odnosz\u0105 si\u0119 nie do zjawisk historycznych, lecz powszechnych w\u015br\u00f3d zachodnich autor\u00f3w interpretacji na temat Tybetu. W przypadku Tybetu do listy Fairbanka doda\u0107 wypada kategori\u0119 podr\u00f3\u017cnicz\u0105, kt\u00f3ra sta\u0142a si\u0119 dominuj\u0105cym i najbardziej dost\u0119pnym wzorcem interpretacji dla opinii publicznej na Zachodzie.<\/p>\n
Wizja misjonarska<\/p>\n
Pierwszymi lud\u017ami Zachodu, kt\u00f3rzy dotarli do Tybetu, byli jezuici. W 1624 roku przybyli z Indii do Caparangu, kulturalnej stolicy zachodniego Tybetu, gdzie za\u0142o\u017cyli misj\u0119. Na pocz\u0105tku osiemnastego wieku papie\u017c powierzy\u0142 jednak dzia\u0142alno\u015b\u0107 misyjn\u0105 na terenie Tybetu kapucynom, kt\u00f3rzy przybyli do Lhasy w 1707 roku i utworzyli w niej misj\u0119. Jezuici nie chcieli jednak pogodzi\u0107 si\u0119 z t\u0105 decyzj\u0105, co doprowadzi\u0142o do konfliktu, kt\u00f3ry w 1745 roku przekre\u015bli\u0142 ca\u0142\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 misyjn\u0105 w tej cz\u0119\u015bci Azji.<\/p>\n
Niemniej jednak i Chiny, i Wielka Brytania odnios\u0142y ogromne korzy\u015bci dzi\u0119ki materia\u0142om zgromadzonym przez jezuit\u00f3w. Kiedy w 1774 roku Brytyjczycy postanowili rozwija\u0107 swoje interesy za barier\u0105 Himalaj\u00f3w i wys\u0142ali George\u2019a Bogle do Szigace, za najwa\u017cniejsze \u017ar\u00f3d\u0142o informacji s\u0142u\u017cy\u0142a im mapa przebywaj\u0105cego w\u00f3wczas w Pekinie misjonarza D\u2019Avilla, kt\u00f3ry sporz\u0105dzi\u0142 j\u0105 dziesi\u0119\u0107 lat wcze\u015bniej dla mand\u017curskiego (dynastia Qing) cesarza Kangxi. D\u2019Anville opracowa\u0142 t\u0119 map\u0119 na podstawie materia\u0142\u00f3w swoich wsp\u00f3\u0142braci.<\/p>\n
W 1762 roku augustianin Antonio Giorgi opublikowa\u0142 w Rzymie, opieraj\u0105c si\u0119 na informacjach kapucyn\u00f3w, Alphabetum Thibetanum, dzi\u0119ki kt\u00f3remu Zach\u00f3d pozna\u0142 alfabet tybeta\u0144ski. Ostatni z jezuit\u00f3w, Ippolito Desideri pozostawi\u0142 po sobie niezwykle wa\u017cny opis podr\u00f3\u017cy po Tybecie \u2013 mi\u0119dzy innymi szczeg\u00f3\u0142ow\u0105 relacj\u0119 z najazdu d\u017cungarskich Mongo\u0142\u00f3w. Przek\u0142ad angielski, opublikowany dopiero w 1904 roku, by\u0142 wcze\u015bniej dost\u0119pny w kr\u0119gach zakonnych. Cho\u0107 Desideri zna\u0142 tybeta\u0144ski i studiowa\u0142 kultur\u0119 Tybetu, jego celem nie by\u0142y naukowe badania, lecz \u201ezbrojenie si\u0119 do wojny\u201d. Pragn\u0105\u0142 obala\u0107 tybeta\u0144skie wierzenia i idee religijne, by w ten spos\u00f3b propagowa\u0107 chrze\u015bcija\u0144stwo.<\/p>\n
Misjonarskie studia nad Tybetem wyrasta\u0142y z przekonania, i\u017c kraj ten jest szczeg\u00f3lnie obiecuj\u0105cy pod wzgl\u0119dem nawr\u00f3ce\u0144. Dominuj\u0105c\u0105 \u2013 jak uwa\u017cano \u2013 rol\u0119 religii w pa\u0144stwie uznano za przes\u0142ank\u0119 gotowo\u015bci Tybeta\u0144czyk\u00f3w do przechodzenia na chrze\u015bcija\u0144stwo.<\/p>\n
Morawianie, najskuteczniejsza ze wszystkich grup misyjnych, kt\u00f3re pracowa\u0142y z ludami m\u00f3wi\u0105cymi po tybeta\u0144sku, za\u0142o\u017cyli misj\u0119 w Leh w 1885 roku. Wychodzili z podobnych za\u0142o\u017ce\u0144 jak Desideri. W przedmowie do (wydanego najpierw w wersji niemieckiej) s\u0142ownika tybeta\u0144sko-angielskiego (1881) s\u0142ynny uczony i misjonarz Jaeschke pisa\u0142, \u017ce \u201eg\u0142\u00f3wnym motywem naszych wysi\u0142k\u00f3w jest zawsze pragnienie przyspieszenia rozprzestrzeniania si\u0119 chrze\u015bcija\u0144stwa i cywilizacji chrze\u015bcija\u0144skiej po\u015br\u00f3d milion\u00f3w buddyst\u00f3w, zamieszkuj\u0105cych Azj\u0119 \u015arodkow\u0105, kt\u00f3rzy m\u00f3wi\u0105 i czytaj\u0105 po tybeta\u0144sku\u201d. Misjonarze, pragn\u0105c prze\u0142o\u017cy\u0107 na tybeta\u0144ski Bibli\u0119, podchodzili jednak do swych bada\u0144 niezwykle naukowo. W latach 1891-1931, wsp\u00f3\u0142bracia Jaschkego A. H. Francke i K. Marx, prowadzili w Ladakhu badania historyczne i etnograficzne, kt\u00f3re do dzi\u015b nie maj\u0105 sobie r\u00f3wnych.<\/p>\n
Cho\u0107 owocem misjonarskiego podej\u015bcia by\u0142 wa\u017cny wz\u00f3r zachodnich interpretacji Tybetu, jego znaczenie jest dzi\u015b niemal wy\u0142\u0105cznie historyczne. W oczach misjonarzy Tybet do dzi\u015b nie straci\u0142 na atrakcyjno\u015bci jako kraina potencjalnych nawr\u00f3ce\u0144, niemniej ich wk\u0142ad w nowoczesne badania naukowe nigdy nie dor\u00f3wna\u0142 dzie\u0142u poprzednik\u00f3w. Uznaj\u0105c spo\u0142ecze\u0144stwo tybeta\u0144skie za, przede wszystkim, zdegenerowane, wsp\u00f3\u0142cze\u015bni misjonarze nie widz\u0105 sensu w studiowaniu jego kultury.<\/p>\n
Misjonarze \u2013 podobnie jak p\u00f3\u017aniej uczeni \u2013 za najwa\u017cniejszy przedmiot bada\u0144 uznali system religijny i jego instytucje. W religii Tybeta\u0144czyk\u00f3w szukali g\u0142\u00f3wnie termin\u00f3w, kt\u00f3re umo\u017cliwi\u0142yby prze\u0142o\u017cenie i opisanie poj\u0119\u0107 chrze\u015bcija\u0144skich. Nacisk na religi\u0119 zdominowa\u0142 zachodnie pogl\u0105dy i badania Tybetu od pierwszych podr\u00f3\u017cy misjonarzy.<\/p>\n
Wizja podr\u00f3\u017cnicza<\/p>\n
\u00a0<\/p>\n
W\u015br\u00f3d pierwszych misjonarzy znalaz\u0142 si\u0119 Abbe Huc, kt\u00f3rego wspomnienia z podr\u00f3\u017cy cieszy\u0142y si\u0119 ogromnym zainteresowaniem w dziewi\u0119tnastowiecznej Europie. Sta\u0142y si\u0119 one inspiracj\u0105 dla pokolenia, kt\u00f3re dostrzeg\u0142o w Tybecie przedmiot bada\u0144 i \u017ar\u00f3d\u0142o przyg\u00f3d. Ci, kt\u00f3rzy urzeczywistnili marzenie o wyprawie do Tybetu, natchnieni, jak uj\u0119\u0142a to Alexandra David-Neel, \u201epragnieniem przej\u015bcia za bram\u0119 ogrodu\u201d, uwa\u017cali proces opisu swych w\u0119dr\u00f3wek za integraln\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 podr\u00f3\u017cy.<\/p>\n
Tylko nieliczni pr\u00f3bowali opisywa\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwo tybeta\u0144skie. Historia pobytu w Lhasie Spencera Chapmana (koniec lat trzydziestych) dostarcza interesuj\u0105cych informacji o \u017cyciu mieszka\u0144c\u00f3w stolicy, podobnie jak ksi\u0105\u017cka Harrera (lata czterdzieste). Catriona Bass, pracuj\u0105ca w Tybecie jako nauczycielka w po\u0142owie lat osiemdziesi\u0105tych, opisa\u0142a postawy Tybeta\u0144czyk\u00f3w wobec do\u015bwiadcze\u0144 codziennego \u017cycia. Tych pisarzy \u2013 wszyscy oni mieszkali i pracowali w Lhasie \u2013 interesowali przede wszystkim ludzie, kt\u00f3rych spotykali, a nie sam proces podr\u00f3\u017cowania. Stanowili jednak wyj\u0105tek.<\/p>\n
Od Waltera Savage\u2019a Landora wi\u0119kszo\u015b\u0107 zachodnich podr\u00f3\u017cnik\u00f3w pisa\u0142a przede wszystkim o trudno\u015bciach w\u0119dr\u00f3wki i niezwyk\u0142o\u015bci swego spotkania z krajobrazem tybeta\u0144skim. Najch\u0119tniej m\u00f3wili wi\u0119c o swoim harcie i wyj\u0105tkowo\u015bci prze\u017cy\u0107. Opisuj\u0105c kontekst owych do\u015bwiadcze\u0144, skupiali si\u0119 przede wszystkim na \u201einno\u015bci\u201d i egzotyce kultury Tybetu, kt\u00f3ry uznawali za miejsce \u201e\u015bwi\u0119te\u201d i \u201emistyczne\u201d.<\/p>\n
Dla podr\u00f3\u017cnik\u00f3w najwa\u017cniejszy by\u0142 krajobraz \u2013 surowo\u015b\u0107 \u015brodowiska i pi\u0119kno g\u00f3r. Odbicie kraju, kt\u00f3ry widzieli, znajdowali w naturze, charakterze i filozofii Tybeta\u0144czyk\u00f3w. \u201eJeste\u015bmy w \u015bwiecie lodu i krystalicznej przejrzysto\u015bci \u2013 najwy\u017cszej, pierwotnej czysto\u015bci\u201d, pisa\u0142 W\u0142och Fosco Mariani. Krajobraz i mistyk\u0119 po\u0142\u0105czy\u0142 Marco Pallis w tytule opisu swych podr\u00f3\u017cy: \u201eO G\u00f3rach i Lamach\u201d.<\/p>\n
Refleksje podr\u00f3\u017cnik\u00f3w wnosz\u0105 niewiele do naszej wiedzy na temat kultury tybeta\u0144skiej, niemniej wp\u0142yw, jaki wywar\u0142y, znacznie przewy\u017csza ich znaczenie. Wykreowa\u0142y i utrwali\u0142y obraz Tybetu jako \u201eukrytego kr\u00f3lestwa\u201d, krainy przyg\u00f3d i mistyki. Tybet wci\u0105\u017c rozpala wyobra\u017ani\u0119 turyst\u00f3w niezale\u017cnie od tego, co pisze si\u0119 w publikacjach innego rodzaju. Otwarcie Tybetu na pocz\u0105tku lat 80. przynios\u0142o kolejn\u0105 porcj\u0119 ksi\u0105\u017cek nowych turyst\u00f3w. Cho\u0107 w latach 1986-87 Lhas\u0119 odwiedzi\u0142o 40 tys. zagranicznych go\u015bci, z regu\u0142y przekonywali oni o wyj\u0105tkowo\u015bci swoich prze\u017cy\u0107 dok\u0142adnie tak, jak ich przodkowie z epoki kr\u00f3la Edwarda.<\/p>\n
Wizja dyplomatyczna<\/p>\n
Rozszerzenie politycznych i handlowych interes\u00f3w Brytyjczyk\u00f3w na Azj\u0119 \u015brodkow\u0105 wymaga\u0142o nawi\u0105zania kontakt\u00f3w z Lhas\u0105. Misje Bogle\u2019a i Samueala Turnera otworzy\u0142y rozdzia\u0142 dyplomatyczny w stosunkach Zachodu z Tybetem. Opublikowana oko\u0142o 1800 roku praca Turnera, \u201eRelacja z ambasady przy dworze Teshoo Lamy w Tybecie\u201d, by\u0142a pierwsz\u0105 angielskoj\u0119zyczn\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0105 o Tybecie. Stanowi\u0142a wyraz dominuj\u0105cej pozycji Brytyjczyk\u00f3w w regionie, kt\u00f3ra mia\u0142a ju\u017c wkr\u00f3tce przynie\u015b\u0107 fal\u0119 kolejnych publikacji.<\/p>\n
G\u0142\u00f3wnym zadaniem Brytyjczyk\u00f3w by\u0142o okre\u015blenie granic terytorialnych Tybetu, zakresu w\u0142adzy politycznej jego rz\u0105du i stosunk\u00f3w z s\u0105siadami. Wielka Brytania roztoczy\u0142a patronat nad ca\u0142ym pokoleniem uczonych, by uzyska\u0107 niezb\u0119dne informacje. Pod koniec lat 1830. rz\u0105d Bengalu zam\u00f3wi\u0142 s\u0142ownik tybeta\u0144ski u wielkiego w\u0119gierskiego uczonego i lingwisty Cosmy de Korosa. Departament Miernictwa rz\u0105du brytyjskiego w Indiach zatrudni\u0142 Sarata Chandr\u0119 Dasa, pioniera studi\u00f3w tybeta\u0144skich, jako jednego z \u201epundit\u00f3w\u201d \u2013 indyjskich agent\u00f3w, kt\u00f3rych po specjalnym szkoleniu wysy\u0142ano do Tybetu.<\/p>\n
Dzie\u0142a, u kt\u00f3rych podstaw le\u017ca\u0142y strategiczne interesy Brytyjczyk\u00f3w, publikowano zw\u0142aszcza w okresie inwazji Younghusbanda (1903). Uczestnicy tej ekspedycji wydali osiem ksi\u0105\u017cek \u2013 w tym szczeg\u00f3\u0142owy opis Lhasy pi\u00f3ra Percevala Landona, korespondenta Timesa, kt\u00f3ry towarzyszy\u0142 oddzia\u0142owi. L.A. Waddell, lekarz ekspedycji, zosta\u0142 p\u00f3\u017aniej pierwszym profesorem tybetologii w Wielkiej Brytanii.<\/p>\n
Polityczny charakter spotkania z Tybetem radykalnie zmieni\u0142 jego wizerunek jako kraju odleg\u0142ego i izolowanego \u2013 w ka\u017cdym razie w oczach dyplomat\u00f3w i urz\u0119dnik\u00f3w. Dla nich Tybet by\u0142 teraz miejscem o ogromnym znaczeniu strategicznym \u2013 krajem, z kt\u00f3rego przyw\u00f3dcami nale\u017ca\u0142o nawi\u0105za\u0107 formalne stosunki. Aby okre\u015bli\u0107 jego statusu i granice, trzeba by\u0142o jak najszybciej zdoby\u0107 informacje o gospodarce, geografii i systemie politycznym \u2013 postrzeganych w kategoriach potencjalnych korzy\u015bci dla brytyjskich interes\u00f3w w regionie. William Moorcroft szuka\u0142 najlepszych koni dla indyjskiej armii, F.M. Bailey \u017ar\u00f3de\u0142 g\u0142\u00f3wnych rzek, a inni \u2013 nowego rynku dla indyjskiej herbaty. Hodgson, kt\u00f3ry mia\u0142 si\u0119 okaza\u0107 bardzo p\u0142odnym autorem, napisa\u0142 nawet artyku\u0142 o mo\u017cliwo\u015bci osiedlania Europejczyk\u00f3w w po\u0142udniowych Himalajach.<\/p>\n
Younghusband, Bell, O\u2019Connor, MacDonald, Gould i inni pisz\u0105cy o Tybecie \u2013 z regu\u0142y urz\u0119dnicy brytyjskiej administracji \u2013 sk\u0142aniali si\u0119 do badania historii Tybetu w kategoriach rywalizacji mi\u0119dzy mocarstwami regionu: Chinami, Wielk\u0105 Brytani\u0105 i, do pewnego stopnia, Rosj\u0105. Prace naukowe, kt\u00f3re publikowali pod koniec XIX i w XX wieku badacze tacy jak Mehra, Lamb, Kaur Singh i Addy, dotyczy\u0142y wi\u0119c przede wszystkim granic terytorialnych Tybetu. Poniewa\u017c opiera\u0142y si\u0119 niemal wy\u0142\u0105cznie na archiwach brytyjskich, m\u00f3wi\u0142y g\u0142\u00f3wnie o okresie, kt\u00f3ry Kipling nazwa\u0142 \u201eWielk\u0105 Gr\u0105\u201d. Zaj\u0119cie Tybetu przez Chiny w 1950 roku \u2013 poparte kontrowersyjnymi argumentami, wedle kt\u00f3rych Tybet stanowi\u0142 cz\u0119\u015b\u0107 Chin \u2013 spot\u0119gowa\u0142o ten trend. Kolejnym impulsem do szczeg\u00f3\u0142owych bada\u0144 nad statusem Tybetu sta\u0142 si\u0119 konflikt graniczny mi\u0119dzy Chinami i Indiami w 1962 roku.<\/p>\n
Wizja dziennikarska<\/p>\n
Pierwsze wi\u0119ksze artyku\u0142y o Tybecie, jakie pojawi\u0142y si\u0119 w prasie zachodniej, pisali dziennikarze, kt\u00f3rzy, jak Perceval Landon, towarzyszyli ekspedycji Younghusbanda. Odr\u0119bn\u0105 \u201ewizj\u0119 dziennikarsk\u0105\u201d zawdzi\u0119czamy jednemu z nich \u2013 Edmundowi Candlerowi z Daily Mail. Jego relacje z bitwy pod Khampa Dzong w pobli\u017cu Gjance mia\u0142y ogromny wp\u0142yw na opini\u0119 publiczn\u0105 w Wielkiej Brytanii \u2013 to za ich spraw\u0105 wynios\u0142y stosunek Curzona do Tybetu zacz\u0105\u0142 wzbudza\u0107 powszechn\u0105 niech\u0119\u0107. Niemniej Candler d\u0142ugo nie znalaz\u0142 godnych nast\u0119pc\u00f3w \u2013 a\u017c do 1950 roku materia\u0142y dziennikarskie z Tybetu w\u0142a\u015bciwie nie r\u00f3\u017cni\u0142y si\u0119 od literatury podr\u00f3\u017cniczej.<\/p>\n
Chi\u0144ska inwazja w 1950 roku, kt\u00f3ra zbieg\u0142a si\u0119 z wojn\u0105 korea\u0144sk\u0105 i kulminacj\u0105 \u201ezimnej wojny\u201d, wzbudzi\u0142a ogromne zainteresowanie Tybetem. Wypowiedzi antychi\u0144skie automatycznie uznawano za przed\u0142u\u017cenie antykomunistycznej retoryki Zachodu; sytuacj\u0119 Tybetu przedstawiano najch\u0119tniej jako kolejny element komunistycznego planu zaw\u0142adni\u0119cia \u015bwiatem. Ucieczka Dalajlamy w 1959 roku przynios\u0142a fal\u0119 popularnych ksi\u0105\u017cek o tybeta\u0144skim powstaniu i jego skutkach. W pracach Barbera, Pattersona, Moraesa i Peissela wida\u0107 i poczucie misji, i zami\u0142owanie do dramatyzmu. Lowell Thomas opatrzy\u0142 swoj\u0105 relacj\u0119 o chi\u0144skiej inwazji takim wst\u0119pem: \u201eTen tragiczny ci\u0105g dalszy [by\u0142a to jego druga ksi\u0105\u017cka o Tybecie] nie nale\u017cy do literatury przygodowej. Nie jest to historia przyjemna. Jest jednak prawdziwa. I my, mieszka\u0144cy wolnego \u015bwiata, powinni\u015bmy wiedzie\u0107 o niej wi\u0119cej\u201d.<\/p>\n
Dziennikarstwo, z natury, skupia si\u0119 na wydarzeniach, kt\u00f3re wydaj\u0105 si\u0119 najwa\u017cniejsze: powstaniu, ucieczce, wygnaniu itd. Czyny bohater\u00f3w przedstawiano jako przygody lub akty heroizmu; wydarzenia, kt\u00f3re do nich sprowokowa\u0142y, opisywano jednak bardzo powierzchownie \u2013 ich istot\u0105 by\u0142o wszak tylko to, \u017ce zmusza\u0142y do dzia\u0142ania. Zmiany spo\u0142eczne, do kt\u00f3rych doprowadzi\u0142y owe wydarzenia, by\u0142y poza zasi\u0119giem tych pisarzy.<\/p>\n
Autorzy podzielaj\u0105cy punkt widzenia Chi\u0144czyk\u00f3w \u2013 Felix Greene, Gelder, Han Suyin i Israel Epstein \u2013 pr\u00f3bowali opisywa\u0107 tradycyjne spo\u0142ecze\u0144stwo tybeta\u0144skie, s\u0142awi\u0105c jednak post\u0119p, skupiali si\u0119 na ciemnocie i zacofaniu sprzed 1959 roku. M\u00f3wi\u0105c o tera\u017aniejszo\u015bci, k\u0142adli nacisk na to, co uznawali za materialny rozw\u00f3j spo\u0142ecze\u0144stwa tybeta\u0144skiego i jego marsz ku, definiowanej przez Chiny, nowoczesno\u015bci.<\/p>\n
Pisarze sympatyzuj\u0105cy z tybeta\u0144sk\u0105 diaspor\u0105 \u2013 za najwa\u017cniejsze w tej grupie uzna\u0107 trzeba ksi\u0105\u017cki Johna F. Avedona \u2013 przedstawiali Tybeta\u0144czyk\u00f3w jako bierne ofiary cierpi\u0105ce w chi\u0144skim jarzmie. Kulminacj\u0105 tych dziennikarskich interpretacji okaza\u0142 si\u0119 rok 1987. W\u015br\u00f3d relacji z rozruch\u00f3w by\u0142y i szczeg\u00f3\u0142owe kroniki, i polowanie na sensacj\u0119, typu \u201epierwsza w dziejach relacja naocznego \u015bwiadka chi\u0144skich okrucie\u0144stw w Tybecie\u201d (podtytu\u0142 jednego z dzie\u0142). W ksi\u0105\u017ckach tego rodzaju nie zajmowano si\u0119 w\u0142a\u015bciwie kwesti\u0105 przemian spo\u0142ecznych czy interes\u00f3w politycznych r\u00f3\u017cnych grup w Tybecie. Literatura dziennikarska nadal ogranicza si\u0119 do tradycyjnego dramatyzowania sprawy Tybetu jako li tylko konfliktu mi\u0119dzy dwoma protagonistami.<\/p>\n
Wizja naukowa<\/p>\n
Dzi\u015b badania nad Tybetem staj\u0105 si\u0119 odr\u0119bn\u0105 dyscyplin\u0105 naukow\u0105, wyrastaj\u0105c\u0105 z zachodniej tradycji studi\u00f3w orientalnych. Kulturowa jednorodno\u015b\u0107 i po\u0142o\u017cenie geograficzne Tybetu pozwoli\u0142y uczonym zaakceptowa\u0107 tybeta\u0144sk\u0105 definicj\u0119 kultury Tybetu jako odr\u0119bnej tradycji.<\/p>\n
Zachodnie studia nad Tybetem maj\u0105 korzenie w historycznym spotkaniu, kt\u00f3rego aspekty om\u00f3wili\u015bmy wcze\u015bniej. Nadal rzutuj\u0105 na nie, z jednej strony, intelektualne wyzwania zwi\u0105zane z buddyzmem tybeta\u0144skim, z drugiej za\u015b \u2013 polityczne interesy Zachodu w regionie Himalaj\u00f3w.<\/p>\n
W ostatnich latach studia tybetologiczne zosta\u0142y w du\u017cym stopniu zinstytucjonalizowane przez mi\u0119dzynarodowe konferencje, posady akademickie i publikacje w fachowych periodykach. Istnieje ju\u017c baza w postaci powszechnie akceptowanej literatury naukowej, standardowy system transliteracji i zgoda co do obszaru bada\u0144. Tw\u00f3rcy tybetologii dzia\u0142ali pod egid\u0105 imperialnej i religijnej administracji, wsp\u00f3\u0142czesne studia tybeta\u0144skie s\u0105 legitymizowane przez obecno\u015b\u0107 w murach akademii.<\/p>\n
Jeden z dw\u00f3ch nurt\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesnych bada\u0144 akademickich nad Tybetem jest kontynuacj\u0105 tradycji analizowania tekst\u00f3w. Pod koniec XIX wieku wiedza zdobyta dzi\u0119ki pracom misjonarzy pozwoli\u0142a znaj\u0105cym sanskryt uczonym na rozpocz\u0119cie bada\u0144 nad tybeta\u0144skim kanonem buddyjskim, historycznymi \u017ar\u00f3d\u0142ami tybeta\u0144skich tekst\u00f3w i ich powi\u0105zaniami z tradycj\u0105 sanskryck\u0105. Uczeni ci z regu\u0142y uwa\u017cali tybeta\u0144ski system religijny za zdegenerowan\u0105 form\u0119 buddyzmu, okre\u015blaj\u0105c go, pejoratywnie, lamaizmem.<\/p>\n
Tradycja, skupiaj\u0105ca si\u0119 przede wszystkim na literaturze buddyjskiej i jej egzegezie, trwa do dzi\u015b. Teraz jednak powszechnie uznaje si\u0119 wk\u0142ad Tybeta\u0144czyk\u00f3w w rozw\u00f3j filozofii i praktyki buddyjskiej. Wsp\u00f3\u0142cze\u015bni badacze \u2013 podobnie jak uczeni tybeta\u0144scy \u2013 interesuj\u0105 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c histori\u0105 buddyzmu i my\u015bli buddyjskiej w Tybecie. Badania nad okresem, w kt\u00f3rym powsta\u0142a wi\u0119kszo\u015b\u0107 dzie\u0142 buddyjskich, doprowadzi\u0142y te\u017c do zaj\u0119cia si\u0119 bonem, pierwotn\u0105 religi\u0105 Tybetu. W tej tradycji studiowanie tekstu uwa\u017ca si\u0119 za wa\u017cniejsze od studiowania spo\u0142ecznych warunk\u00f3w, w kt\u00f3rych tekst \u00f3w powstawa\u0142.<\/p>\n
Drugi nurt studi\u00f3w akademickich stosuje metodologi\u0119 zachodnich nauk spo\u0142ecznych do badania tybeta\u0144skiej kultury i spo\u0142ecze\u0144stwa. Ci uczeni interesuj\u0105 si\u0119 przede wszystkim lud\u017ami i spo\u0142ecze\u0144stwem. Jednak w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, gdy rodzi\u0142a si\u0119 ta tradycja, Tybet by\u0142 zamkni\u0119ty dla Zachodu i prowadzenie tam jakichkolwiek bada\u0144 by\u0142o zupe\u0142nie niemo\u017cliwe. Sytuacja ta uleg\u0142a zmianie dopiero w po\u0142owie lat osiemdziesi\u0105tych.<\/p>\n
Nap\u0142yw uchod\u017ac\u00f3w do p\u00f3\u0142nocnych Indii pozwala\u0142 jednak na prowadzenie bada\u0144 nad spo\u0142ecze\u0144stwem tybeta\u0144skim w\u015br\u00f3d diaspory. Badacze tacy jak Aziz, Goldstein, Eva Dargyay i Franz Michael pr\u00f3bowali rekonstruowa\u0107 i opisywa\u0107 tradycyjny system spo\u0142eczny Tybetu, prowadz\u0105c wywiady z uchod\u017acami.<\/p>\n
Podczas gdy uczeni ci zajmowali si\u0119 diaspor\u0105, inni badacze pracowali w\u015br\u00f3d tybeta\u0144skoj\u0119zycznych lud\u00f3w regionu Himalaj\u00f3w, uzyskuj\u0105 materia\u0142y do studi\u00f3w por\u00f3wnawczych nad tradycyjnymi systemami spo\u0142ecznymi. Cho\u0107 pewne badania \u2013 nie znane w\u0142a\u015bciwie poza granicami ChRL \u2013 prowadzili r\u00f3wnie\u017c Chi\u0144czycy, w okresie tym \u017caden zachodni uczony nie pracowa\u0142 w samym Tybecie.<\/p>\n
Czy to rekonstruuj\u0105c, czy to szukaj\u0105c materia\u0142u por\u00f3wnawczego, badacze ci starali si\u0119 opisa\u0107 tradycyjne spo\u0142ecze\u0144stwo tybeta\u0144skie. Kilku zaledwie, Novak, Saklani i Palakszappa, zaj\u0119\u0142o si\u0119 kwesti\u0105 adaptacji spo\u0142ecznej i zmian, zachodz\u0105cych w spo\u0142eczno\u015bci uchod\u017ac\u00f3w. Ich prace ujawni\u0142y tworzenie si\u0119 nowych ideologii i to\u017csamo\u015bci w\u015br\u00f3d diaspory.<\/p>\n
Od 1950 roku uczeni zachodni nie prowadzili bada\u0144 w samym Tybecie. Cho\u0107 przede wszystkim wynika\u0142o to z niedost\u0119pno\u015bci regionu dla cudzoziemc\u00f3w, panowa\u0142o przecie\u017c przekonanie, \u017ce w Tybecie nie zosta\u0142o nic, co warto by\u0142oby bada\u0107 \u2013 jak gdyby zag\u0142ada starego spo\u0142ecze\u0144stwa czyni\u0142a studia bezwarto\u015bciowymi i nieinteresuj\u0105cymi. Postawa taka musia\u0142a by\u0107 powszechna \u2013 wsp\u00f3\u0142czesny j\u0119zyk i literatura tybeta\u0144ska nie budzi\u0142y wi\u0119kszego zainteresowania i nie doczeka\u0142y si\u0119 \u017cadnych analiz.<\/p>\n
Je\u015bli idzie o wsp\u00f3\u0142czesno\u015b\u0107, uczeni oddali wi\u0119c pole polemistom z obu stron. Tybeta\u0144czycy i sympatyzuj\u0105cy z nimi cudzoziemcy oskar\u017cali Chiny o ca\u0142kowite zniszczenie kultury, daj\u0105c do zrozumienia, \u017ce pod wzgl\u0119dem kulturowym panuje w Tybecie zupe\u0142ny zast\u00f3j. Chi\u0144czycy z kolei utrzymywali, \u017ce od czterdziestu lat Tybet maszeruje ku post\u0119powemu, cywilizowanemu spo\u0142ecze\u0144stwu socjalistycznemu.<\/p>\n
Ta zaciek\u0142a debata do pewnego stopnia zaciemni\u0142a kwestie, kt\u00f3re umo\u017cliwi\u0142yby zrozumienie zmian, zachodz\u0105cych w spo\u0142ecze\u0144stwie tybeta\u0144skim.<\/p>\n
Narzucona przed czterdziestu laty ideologia komunistyczna musia\u0142a zmieni\u0107 tradycyjn\u0105 kultur\u0119 i system spo\u0142eczny Tybetu. Uwadze zagranicznych uczonych umyka\u0142y jednak nawet zmiany ekonomiczne. Nie ulega na przyk\u0142ad w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce 22 tysi\u0105ce kilometr\u00f3w dr\u00f3g, zbudowanych w Tybeta\u0144skim Regionie Autonomicznym, musia\u0142o dramatycznie zmieni\u0107 spo\u0142eczne i gospodarcze relacje w spo\u0142eczno\u015bciach tybeta\u0144skich. Chi\u0144skie rz\u0105dy musia\u0142y g\u0142\u0119boko odcisn\u0105\u0107 si\u0119 na spo\u0142ecze\u0144stwie tybeta\u0144skim nie tylko w spos\u00f3b destrukcyjny, opisywany w popularnych ksi\u0105\u017ckach na temat Tybetu, ale i przynosz\u0105c r\u00f3\u017cnorodne zmiany. Niekt\u00f3re z tych zmian sta\u0142y si\u0119 przedmiotem dyskusji, jednak zjawiska spo\u0142eczne nadal nie zosta\u0142y udokumentowane ani opisane przez zachodnich uczonych.<\/p>\n
Podczas gdy Zach\u00f3d nie mia\u0142 ani mo\u017cliwo\u015bci, ani ochoty na podj\u0119cie bada\u0144 nad wsp\u00f3\u0142czesnym Tybetem, Chi\u0144czycy powo\u0142ywali liczne instytucje, zwi\u0105zane ze studiami tybetologicznymi. W latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych wys\u0142ano do Tybetu ca\u0142e zast\u0119py chi\u0144skich uczonych, ale rezultaty ich bada\u0144 w\u0142a\u015bciwie nadal nie s\u0105 znane poza granicami ChRL. Chi\u0144czycy utworzyli tak\u017ce sie\u0107 instytut\u00f3w dla \u201emniejszo\u015bci narodowych\u201d. Po liberalizacji w 1979 roku instytuty te zmieni\u0142y si\u0119 w o\u015brodki powa\u017cnych bada\u0144.<\/p>\n
Liberalizacja przynios\u0142a r\u00f3wnie\u017c rozw\u00f3j instytucji akademickich; w 1985 roku powo\u0142ano Uniwersytet Tybeta\u0144ski, a rok p\u00f3\u017aniej Chi\u0144ski Instytut Tybetologii w Pekinie. W tym samym czasie utworzono w Lhasie tybeta\u0144sk\u0105 fili\u0119 Chi\u0144skiej Akademii Nauk Spo\u0142ecznych.<\/p>\n
Jeszcze wa\u017cniejszy okaza\u0142 si\u0119 chyba rozw\u00f3j tybeta\u0144skoj\u0119zycznych wydawnictw w Pekinie, Lhasie i tybeta\u0144skich regionach nie wchodz\u0105cych w sk\u0142ad TRA. Publikowa\u0142y one liczne teksty religijne i sponsorowa\u0142y tybeta\u0144skie przek\u0142ady chi\u0144skich, a nawet angielskich ksi\u0105\u017cek. Ten wydawniczy renesans przyni\u00f3s\u0142 te\u017c publikacj\u0119 \u201eWielkiego S\u0142ownika Tybeta\u0144sko-Chi\u0144skiego\u201d (Bod-rGya Tsig-mDzod Chen-mo).<\/p>\n
Instytucje te \u015bwiadcz\u0105 o prowadzeniu bada\u0144 tybetologicznych \u2013 przy pomocy metod zachodnich \u2013 w samym Tybecie. Przyk\u0142adem na to mo\u017ce by\u0107 praca Dungkara Lobsanga Thrinleya Bod-kyi Chos-srid Zung-\u2019brelskor bShad-pa (\u201ePo\u0142\u0105czenie religijnych i \u015bwieckich rz\u0105d\u00f3w w Tybecie\u201d), w kt\u00f3rej w zachodnim stylu omawia si\u0119 spo\u0142eczne fundamenty tybeta\u0144skiego systemu politycznego. Zgodnie z zachodni\u0105 tradycji, uczeni ci skupiaj\u0105 si\u0119 na badaniu tekst\u00f3w, staro\u017cytnych inskrypcji itd., a wi\u0119c na zamierzch\u0142ej historii, a nie wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci. Badania prowadzone w Tybecie spe\u0142nia\u0107 musz\u0105, oczywi\u015bcie, polityczne i teoretyczne wymagania chi\u0144skich w\u0142adz.<\/p>\n
\u00a0<\/p>\n
1994\u00a0<\/p>\n
\u00a0<\/p>\n
\u00a0<\/p>\n