{"id":2115,"date":"2015-10-19T07:13:04","date_gmt":"2015-10-19T05:13:04","guid":{"rendered":"http:\/\/www.hfhrpol.waw.pl\/tybet\/?p=2115"},"modified":"2018-03-12T13:29:17","modified_gmt":"2018-03-12T12:29:17","slug":"oser-slowo-o-taszim-ceringu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/?p=2115","title":{"rendered":"Oser: S\u0142owo o Taszim Ceringu"},"content":{"rendered":"

Taszi Cering, wielki tybeta\u0144ski intelektualista, zmar\u0142 pi\u0105tego grudnia 2014 roku. Dwa tygodnie p\u00f3\u017aniej <\/span>The Economist<\/em> opublikowa\u0142 jego nekrolog. Redakcja zwr\u00f3ci\u0142a si\u0119 do mnie o zdj\u0119cie, kt\u00f3re dziesi\u0119\u0107 lat temu zrobi\u0142 m\u00f3j m\u0105\u017c Wang Lixiong. Siedemdziesi\u0119ciopi\u0119cioletni Taszi Cering wygl\u0105da na nim krzepko; T-shirt i wiatr\u00f3wka dodaj\u0105 mu energii i m\u0142odo\u015bci. <\/span><\/p>\n

<\/p>\n

Nekrolog<\/a>, przet\u0142umaczony przez znajomego, wprawi\u0142 mnie, \u201enowoczesn\u0105\u201d Tybetank\u0119, kt\u00f3ra zna\u0142a zmar\u0142ego trzydzie\u015bci lat, w przygn\u0119bienie. Skojarzy\u0142 mi si\u0119 z produktami komunistycznej propagandy, przedstawiaj\u0105cej Tasziego Ceringa jako bohatera \u201eruchu wyzwole\u0144czego\u201d, a parti\u0119 jako \u201erewolucyjn\u0105 oswobodzicielk\u0119 niewolnik\u00f3w, co zawsze daje i nigdy nie odbiera\u201d. I tak, pope\u0142niwszy kilka nieuniknionych \u201eb\u0142\u0119d\u00f3w\u201d, Chi\u0144czycy postawili w ko\u0144cu Tybet na nogi, daj\u0105c mu \u201enie wolno\u015b\u0107, a r\u00f3wno\u015b\u0107\u201d. Nie mam poj\u0119cia, jak w <\/span>Economist<\/em> definiuj\u0105 te poj\u0119cia, ale pozwol\u0119 sobie zauwa\u017cy\u0107, \u017ce r\u00f3wnie\u017c wszyscy skazani na \u015bmier\u0107 s\u0105 w jej obliczu r\u00f3wni. <\/span><\/p>\n

Si\u0119gn\u0119li po autobiografi\u0119 Tasziego Ceringa, ale cytuj\u0105 j\u0105 wybi\u00f3rczo, zatrzymuj\u0105c si\u0119 na pocz\u0105tkowej fascynacji komunizmem i nie zauwa\u017caj\u0105c dalszej ewolucji, jakby zmar\u0142 w wieku lat dwudziestu czy trzydziestu, a nie osiemdziesi\u0119ciu pi\u0119ciu. Gdyby z autobiografii Dalajlamy wyrwa\u0107 jedn\u0105 kartk\u0119, te\u017c mo\u017cna by dowodzi\u0107, \u017ce ca\u0142e \u017cycie podziwia\u0142 Mao Zedonga. Przekr\u0119cili nawet s\u0142owa tybeta\u0144skiego arystokraty (notabene starszego brata Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015bci, Gjalo Thondupa), kt\u00f3ry mia\u0142 jakoby mawia\u0107, \u017ce Tybeta\u0144czycy dziel\u0105 si\u0119 \u201ena tych, co jedz\u0105 camp\u0119, i tych, co jedz\u0105 g\u00f3wno\u201d, podczas gdy w tym powiedzonku chodzi nie o status, a dochowanie wierno\u015bci w\u0142asnej to\u017csamo\u015bci (i tradycyjnej j\u0119czmiennej m\u0105ce) lub sprzedanie jej dla dora\u017anych korzy\u015bci (czytaj: g\u00f3wna). Campa symbolizuje nie tylko nasz\u0105 powszedni\u0105 straw\u0119, ale wszystkie narodowe przymioty. Pytanie \u201ejesz camp\u0119?\u201d nale\u017cy rozumie\u0107 jako przypomnienie o pochodzeniu i rodowodzie; gdy wybuchaj\u0105 protesty, t\u0142um zwo\u0142uje tych, co j\u0105 jedz\u0105.<\/p>\n

Naprawd\u0119 nie czepiam si\u0119 i nie licz\u0119 na \u017cadne sprostowanie. Jak rozumiem, ta redakcja nie lubi ani chwali\u0107, ani przeprasza\u0107. Pono\u0107 jedyn\u0105 dobr\u0105 rzecz\u0105, jak\u0105 napisali kiedykolwiek o tybeta\u0144skim rz\u0105dzie na wychod\u017astwie, by\u0142o nazwanie go \u201enajpowa\u017cniejszym\u201d w swojej kategorii. Zdziwi\u0142am si\u0119 wi\u0119c, kiedy skontaktowa\u0142a si\u0119 ze mn\u0105 autorka, Ann Wroe, kt\u00f3ra opowiedzia\u0142a mi o swoim tek\u015bcie, t\u0142umacz\u0105c, \u017ce wiedz\u0119 o ewolucji pogl\u0105d\u00f3w Tasziego Ceringa czerpie z jego autobiografii. Warto przecie\u017c pami\u0119ta\u0107, \u017ce opublikowano j\u0105 niemal dwadzie\u015bcia lat temu, a je\u015bli nekrolog ma by\u0107 podsumowaniem \u017cycia, to raczej ca\u0142ego.<\/p>\n

Nie pr\u00f3buj\u0119 dowodzi\u0107 naiwno\u015bci gazety, chc\u0119 tylko podkre\u015bli\u0107, \u017ce Taszi Cering by\u0142 postaci\u0105 naprawd\u0119 z\u0142o\u017con\u0105, co sugeruje zreszt\u0105 podtytu\u0142 nekrologu, m\u00f3wi\u0105cy o \u201edylematach\u201d wsp\u00f3\u0142czesnego Tybetu. Trudno zaszufladkowa\u0107 i jego \u017cycie, i idee, i pionierskie dokonania. By\u0107 mo\u017ce autorka nigdy go nie spotka\u0142a albo pozna\u0142a tylko przelotnie.<\/p>\n

Na wie\u015b\u0107 o \u015bmierci Tasziego Ceringa si\u0119gn\u0119\u0142am ponownie po dwie ksi\u0105\u017cki opublikowane przez ameryka\u0144skich akademik\u00f3w: jego autobiografi\u0119 \u201eWalka o nowoczesny Tybet\u201d (w kt\u00f3rej wspomina swoje dzieci\u0144stwo, pobyt w Indiach i Stanach Zjednoczonych) oraz monografi\u0119 \u201eWalka o edukacj\u0119 we wsp\u00f3\u0142czesnym Tybecie: trzy tysi\u0105ce dzieci Tasziego Ceringa\u201d, opisuj\u0105c\u0105 jego rodzinny przysi\u00f3\u0142ek oraz zak\u0142adane przeze\u0144 wiejskie szko\u0142y powszechne i zawodowe. Wyci\u0105gn\u0119\u0142am te\u017c stare zdj\u0119cia i notatki z naszych spotka\u0144 oraz dziennik Wang Lixionga z zapiskami z ich rozm\u00f3w. Po tygodniu sama usiad\u0142am do pisania; osiem tysi\u0119cy znak\u00f3w p\u00f3\u017aniej wci\u0105\u017c mia\u0142am poczucie, \u017ce ledwie \u015blizgam si\u0119 po powierzchni. Prawd\u0119 m\u00f3wi\u0105c, pisa\u0142am o nim ju\u017c wcze\u015bniej, jeszcze zanim go pozna\u0142am. Tamten esej ko\u0144czy\u0142 si\u0119 zdaniem: \u201eJe\u015bli dane mi b\u0119dzie kiedy\u015b spotka\u0107 tego wyj\u0105tkowo m\u0105drego cz\u0142owieka, zapytam go, co wydaje mu si\u0119 smutniejsze: dawny Tybet, kt\u00f3rego arystokracja wyklucza\u0142a narodowc\u00f3w jego pokroju, czy te\u017c nowy, kt\u00f3ry zamyka ich w wi\u0119zieniach?\u201d.<\/p>\n

Teraz widz\u0119 go tak: \u201eBy\u0142 dzieckiem ch\u0142opskiej, samowystarczalnej rodziny; od najm\u0142odszych lat rozdarty, niesyty wiedzy. \u017bycie odmieni\u0142a mu wyprawa do Lhasy, sk\u0105d trafi\u0142 do Indii i Stan\u00f3w Zjednoczonych, gdzie uczy\u0142 si\u0119 <\/span>\u00bbjak szalony, pe\u0142en naiwnego, g\u0142upiego optymizmu\u00ab, kt\u00f3ry wi\u00f3z\u0142 do domu w 1964 roku, marz\u0105c o dzieleniu si\u0119 zdobyt\u0105 wiedz\u0105 w dramatycznie przeobra\u017conym Tybecie. Niemniej tak zwany \u00bbwyzwolony\u00ab kraj pod rz\u0105dami komunist\u00f3w by\u0142 niczym most Xianyang, opisany ponad tysi\u0105c lat temu przez poet\u0119 Du Fu z dworu Tang\u00f3w: \u00bbznik\u0142 w podnosz\u0105cej si\u0119 chmurze py\u0142u\u00ab\u201d. <\/span><\/p>\n

Trudno o bardziej lapidarne podsumowanie: Taszi Cering, kt\u00f3ry wr\u00f3ci\u0142 ze Stan\u00f3w Zjednoczonych w wieku lat trzydziestu pi\u0119ciu, m\u00f3g\u0142 si\u0119 spokojnie przej\u015b\u0107 po Lhasie dopiero jako pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciodwulatek. Jako \u201eameryka\u0144ski szpieg\u201d i \u201eseparatysta\u201d przesiedzia\u0142 w r\u00f3\u017cnych wi\u0119zieniach, co bardzo wyra\u017anie napisano w biografii, pi\u0119\u0107 lat i siedem miesi\u0119cy, a nie, jak chce <\/span>Economist<\/em>, jedena\u015bcie. Autorka t\u0142umaczy, \u017ce doliczy\u0142a areszt domowy, niemniej artyku\u0142 wprowadza zwyczajnie w b\u0142\u0105d. Po zwolnieniu z wi\u0119zienia by\u0142 obserwowany, stygmatyzowany, zamykany z byd\u0142em w oborach i zsy\u0142any na roboty. Musia\u0142 uczestniczy\u0107 w rewolucji kulturalnej, razem z czerwonogwardzistami oddawa\u0107 cze\u015b\u0107 Mao w Pekinie i \u201edzieli\u0107 si\u0119 rewolucyjnymi do\u015bwiadczeniami\u201d w Lhasie. Tych lat zmarnowanych i przecierpianych w niewyobra\u017calny spos\u00f3b by\u0142o w sumie siedemna\u015bcie. Z ilu takich okres\u00f3w sk\u0142ada si\u0119 nasze istnienie? Ile \u201eniewolnych, za to r\u00f3wnych\u201d siedemnastolatek da si\u0119 zmie\u015bci\u0107 w ludzkim \u017cyciu? <\/span><\/p>\n

Nie z\u017cymam si\u0119 na t\u0119 gazet\u0119 i inne uproszczone opisy \u017cycia Tasziego Ceringa z powod\u00f3w czysto emocjonalnych. Jestem od niego m\u0142odsza o trzydzie\u015bci sze\u015b\u0107 lat, urodzi\u0142am si\u0119 i wychowa\u0142am w \u201ewyzwolonym nowym Tybecie\u201d, nale\u017c\u0119 do zupe\u0142nie innego pokolenia i nie powinnam odczuwa\u0107 zwi\u0105zku z tamtymi ideami. Dlaczego wi\u0119c nie mog\u0142am oderwa\u0107 si\u0119 od jego autobiografii, czytaj\u0105c j\u0105 na raz od deski do deski? Czemu do niego posz\u0142am, czemu odwiedza\u0142am, s\u0142ucha\u0142am pomys\u0142\u00f3w i marze\u0144, z kt\u00f3rych nigdy nie zrezygnowa\u0142 i o kt\u00f3re bezustannie walczy\u0142, cho\u0107 atakowano go ze wszystkich stron? W jaki spos\u00f3b pom\u00f3g\u0142 mi zrozumie\u0107, naprawd\u0119 poczu\u0107 \u201estary\u201d i \u201enowy\u201d Tybet oraz rozsta\u0107 si\u0119 z wieloma bredniami, kt\u00f3re latami wt\u0142aczano mi do g\u0142owy? Bo odbywa\u0142o si\u0119 to na najni\u017cszym, najbardziej pierwotnym poziomie wsp\u00f3lnej emocji: \u201eTybet nie jest ide\u0105 czy s\u0142owem, lecz miejscem \u2013 moim domem\u201d.<\/p>\n

Pa\u0144stwu z <\/span>Economist<\/em> i wielu innym chc\u0119 zadedykowa\u0107 kr\u00f3tki cytat. Opis sytuacji sprzed trzech lat, kt\u00f3ry moim zdaniem lepiej ilustruje tybeta\u0144skie \u201edylematy\u201d ni\u017c prasowe raporty czy analizy. <\/span><\/p>\n

\u201eLatem 2012 roku wr\u00f3ci\u0142am z Wang Lixiongiem do Lhasy. Zrobiwszy k\u00f3\u0142ko na Barkhorze, poszli\u015bmy prosto do domu Tasziego Ceringa, kt\u00f3ry w\u0142a\u015bnie \u017cegna\u0142 si\u0119 z jakimi\u015b lud\u017ami. Mia\u0142 na sobie niebiesk\u0105 marynark\u0119, tryska\u0142 energi\u0105. Pokaza\u0142 nam kartk\u0119 z napisem \u00bbFundusz Edukacyjny Tasziego Ceringa\u00ab po tybeta\u0144sku, chi\u0144sku i angielsku. \u00bbTen cz\u0142owiek \u2013 pokrzykiwa\u0142, zamaszy\u015bcie gestykuluj\u0105c \u2013 wymarzy\u0142 sobie, \u017ce wszystkie tybeta\u0144skie dzieci b\u0119d\u0105 mog\u0142y chodzi\u0107 do szko\u0142y, walczy\u0142 o to d\u0142ugie lata i wreszcie co\u015b osi\u0105gn\u0105\u0142. Niedawno na kanale czwartym pokazali nawet m\u00f3j dokument\u00ab. Ale kiedy si\u0119 \u017cegnali\u015bmy, przytuli\u0142 mnie nagle i za\u0142ka\u0142. Nie emanowa\u0142 ju\u017c rado\u015bci\u0105 i dum\u0105, tylko \u2013 ca\u0142ym starczym, dygoc\u0105cym cia\u0142em \u2013 b\u00f3lem tak strasznym, \u017ce nie umiem odda\u0107 go s\u0142owami. By\u0142am w szoku, nie wiedzia\u0142am, co powiedzie\u0107. \u00bbKale siu ah, kale siu ah<\/em>\u00ab, wyszepta\u0142am tylko na po\u017cegnanie i pospiesznie wysz\u0142am. Rozp\u0142aka\u0142am si\u0119 dopiero na s\u0142onecznej ulicy pe\u0142nej chi\u0144skich turyst\u00f3w, policji i wojska\u201d. <\/span><\/p>\n

Dlaczego p\u0142aka\u0142? Ten silny m\u0119\u017cczyzna, kt\u00f3ry tyle przeszed\u0142, lecz zachowa\u0142 niewzruszon\u0105 nadziej\u0119 i wiar\u0119, \u017ce jego miasto i ziomkowie mog\u0105 czerpa\u0107 z nowoczesno\u015bci, \u201estrzeg\u0105c przy tym w\u0142asnego j\u0119zyka, tradycji i kultury\u201d \u2013 czy przez to, \u017ce jego marzenia zosta\u0142y starte w py\u0142 przez ponur\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107? Wci\u0105\u017c p\u0142acz\u0105c, odwr\u00f3ci\u0142am si\u0119 i spojrza\u0142am przez plac przed D\u017cokhangiem na jego dom. Po protestach<\/a> w marcu 2008 roku postawili mu na dachu dw\u00f3ch snajper\u00f3w, kt\u00f3rzy ju\u017c tam, ca\u0142odobowo, zostali. Jakby go chcieli zadepta\u0107.<\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

23 grudnia 2014<\/p>\n

 <\/p>\n

\"TasziTsering-Economist\"<\/a><\/p>\n

 <\/p>\n

Za High Peaks Pure Earth<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Taszi Cering, wielki tybeta\u0144ski intelektualista, zmar\u0142 pi\u0105tego grudnia 2014 roku. Dwa tygodnie p\u00f3\u017aniej The Economist opublikowa\u0142 jego nekrolog. Redakcja zwr\u00f3ci\u0142a si\u0119 do mnie o zdj\u0119cie, kt\u00f3re dziesi\u0119\u0107 lat temu zrobi\u0142 m\u00f3j m\u0105\u017c Wang Lixiong. Siedemdziesi\u0119ciopi\u0119cioletni Taszi Cering wygl\u0105da na nim krzepko; T-shirt i wiatr\u00f3wka dodaj\u0105 mu energii i m\u0142odo\u015bci.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":2116,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4,7],"tags":[28,29,26],"class_list":["post-2115","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-teksty","category-z-perspektywy-tybetanczykow","tag-edukacja","tag-oser","tag-polityka"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2115","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2115"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2115\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6115,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2115\/revisions\/6115"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/2116"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2115"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2115"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2115"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}