{"id":2244,"date":"2015-11-26T07:17:54","date_gmt":"2015-11-26T06:17:54","guid":{"rendered":"http:\/\/www.hfhrpol.waw.pl\/tybet\/?p=2244"},"modified":"2022-05-03T09:01:26","modified_gmt":"2022-05-03T07:01:26","slug":"tybet-w-obliczu-dwojakiego-imperializmu-sprawa-oser-wang-lixiong","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/?p=2244","title":{"rendered":"Wang Lixiong: Tybet w obliczu dwojakiego imperializmu. Sprawa Oser"},"content":{"rendered":"

Imperializm polityczny \u2013 d\u0142awienie kultury <\/span><\/p>\n

Powszechnie pot\u0119piany, odrzucany przez cywilizowane spo\u0142ecze\u0144stwa imperializm nie polega dzi\u015b na zwyk\u0142ej ekspansji terytorialnej i grabie\u017cy bogactw innych narod\u00f3w. Cho\u0107 pozostaje wierny okupacji i kolonializmowi, udaje, \u017ce jest po\u017cyteczny dla podbitej mniejszo\u015bci, udzielaj\u0105c jej na przyk\u0142ad pomocy gospodarczej. Pewny swej cywilizacyjnej wy\u017cszo\u015bci i materialnych dobrodziejstw, coraz cz\u0119\u015bciej daje o sobie zna\u0107 w tych wymiarach \u017cycia, kt\u00f3re okre\u015blamy mianem kultury.<\/p>\n

<\/p>\n

Kultura zajmuje centralne miejsce we wsp\u00f3\u0142czesnych dysputach na temat Tybetu. W odpowiedzi na krytyk\u0119 \u015bwiata rz\u0105d Chin wylicza swoje zas\u0142ugi na niwie jej ochrony: odbudow\u0119 \u015bwi\u0105ty\u0144, renowacj\u0119 zabytk\u00f3w, promowanie j\u0119zyka tybeta\u0144skiego, dwuj\u0119zyczno\u015b\u0107 region\u00f3w autonomicznych, konserwacj\u0119 zagro\u017conych dzie\u0142 sztuki. Spo\u0142eczno\u015b\u0107 mi\u0119dzynarodowa i diaspora tybeta\u0144ska podnosz\u0105 dok\u0142adnie te same kwestie, tyle \u017ce krytykuj\u0105c Pekin. Obie strony przywo\u0142uj\u0105 liczne przyk\u0142ady na poparcie swoich tez, dochodz\u0105c do zupe\u0142nie sprzecznych wniosk\u00f3w.<\/p>\n

Moim zdaniem kultura narodu jest przede wszystkim jego wyrazem, ograniczaj\u0105c dyskusj\u0119 do niej, tracimy wi\u0119c z oczu meritum sprawy. Ekspresja narodu nie sprowadza si\u0119 do odtwarzania historii i odgrywania tradycji. Przede wszystkim tyczy tego, co czuje on i my\u015bli o swojej sytuacji obecnej oraz w jakim chce i\u015b\u0107 kierunku. Historia i tradycja narodowa s\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 \u017cywej kultury tylko wtedy, gdy wyra\u017caj\u0105 si\u0119 poprzez tera\u017aniejszo\u015b\u0107 i poczucie rzeczywisto\u015bci. Kultura, kt\u00f3ra traci zwi\u0105zek z to\u017csamo\u015bci\u0105 narodu i jego sytuacj\u0105, staje si\u0119 wydmuszk\u0105, pozbawion\u0105 \u017cycia kukie\u0142k\u0105.<\/p>\n

Jaki po\u017cytek i sens kulturowy ma najbardziej nawet pieczo\u0142owite piel\u0119gnowanie j\u0119zyka ojczystego, gdy s\u0142u\u017cy on wy\u0142\u0105cznie powtarzaniu s\u0142\u00f3w obcego imperium, a nie wyra\u017caniu prawdziwych uczu\u0107 narodu? Kultywowanie tradycji nie jest zatem najlepszym miernikiem skuteczno\u015bci ochrony kultury, za\u015b inwestycje imperium, cho\u0107by najwi\u0119ksze, nie maj\u0105 z ni\u0105 zgo\u0142a nic wsp\u00f3lnego.<\/p>\n

Dopiero z tej perspektywy wida\u0107, jakie spustoszenia poczyni\u0142y w kulturze tybeta\u0144skiej rz\u0105dy Chin. Niezale\u017cnie od tego, co i jak pr\u00f3bowa\u0142y one osi\u0105ga\u0107, kategorycznie zakazywa\u0142y Tybeta\u0144czykom wyra\u017cania siebie. Imperium chce kontrolowa\u0107 ka\u017cd\u0105 form\u0119 ekspresji, surowo karz\u0105c za najmniejsze odst\u0119pstwo. We\u017amy ostatnie przej\u015bcia tybeta\u0144skiej pisarki Oser (chi\u0144. Weise).<\/p>\n

Oser pisze po chi\u0144sku. Urodzi\u0142a si\u0119 w Lhasie w 1966 roku; dorasta\u0142a w tybeta\u0144skim regionie prowincji Sichuan. W 1988 roku uko\u0144czy\u0142a studia na wydziale j\u0119zyka i literatury chi\u0144skiej Po\u0142udniowo-Zachodniego Instytutu Mniejszo\u015bci. Pracowa\u0142a jako reporterka <\/span>Dziennika Ganzi (po tybeta\u0144sku \u2013 Kardze), a w 1990 roku zosta\u0142a przeniesiona do lhaskiej redakcji Literatury Tybeta\u0144skiej (chi\u0144. Xizang Wenxue), periodyku Stowarzyszenia Literackiego Tybeta\u0144skiego Regionu Autonomicznego (Xizang Wenlian). Do tej pory opublikowa\u0142a \u201eTybet ponad\u201d (Xizang Zaishang), \u201eMap\u0119 burgundowej czerwieni\u201d (Xianghongsede Ditu) i \u201eZapiski tybeta\u0144skie\u201d (Xizang Biji). Jej k\u0142opoty zacz\u0119\u0142y si\u0119 w\u0142a\u015bnie od \u201eZapisk\u00f3w\u201d. <\/span><\/p>\n

\u201eZapiski tybeta\u0144skie\u201d s\u0105 antologi\u0105 opowiada\u0144 Oser. Jako pierwsze opublikowa\u0142o je wydawnictwo Huacheng z Guangzhou w prowincji Guangdong w 2003 roku. Poniewa\u017c ksi\u0105\u017cka dobrze si\u0119 sprzedawa\u0142a, przygotowano drugie wydanie. Wtedy te\u017c zainteresowa\u0142a si\u0119 ni\u0105 cenzura. Departament Frontu Jedno\u015bci Komunistycznej Partii Chin uzna\u0142, \u017ce tomik zawiera \u201epowa\u017cne b\u0142\u0119dy polityczne\u201d. Za oskar\u017ceniem posz\u0142o polecenie, by ksi\u0105\u017ck\u0105 zaj\u0119li si\u0119 ludzie odpowiedzialni za prac\u0119 ideologiczn\u0105 w Tybecie. Jednocze\u015bnie zakazano sprzeda\u017cy \u201eZapisk\u00f3w\u201d w Tybeta\u0144skim Regionie Autonomicznym (TRA), a wkr\u00f3tce potem Biuro ds. Dziennikarstwa i Publikacji prowincji Guangdong umie\u015bci\u0142o je na indeksie. Stowarzyszenie Literackie, pracodawca Oser, zrecenzowa\u0142o ksi\u0105\u017ck\u0119 na pi\u015bmie: \u201eWyolbrzymia i idealizuje pozytywn\u0105 rol\u0119 religii w \u017cyciu spo\u0142ecznym. Poszczeg\u00f3lne eseje \u015bwiadcz\u0105 o wierze i czci autorki dla Dalaja. Niekt\u00f3re fragmenty obna\u017caj\u0105 ciasne, nacjonalistyczne my\u015blenie oraz zawieraj\u0105 opinie, kt\u00f3re szkodz\u0105 jedno\u015bci i solidarno\u015bci naszego pa\u0144stwa. Pewne tre\u015bci ca\u0142kowicie przes\u0142aniaj\u0105 wielkie osi\u0105gni\u0119cia Tybeta\u0144skiej Reformy w ostatnich dekadach, epatuj\u0105c nostalgi\u0105 za starym Tybetem bez odwo\u0142ania do konkretnych przyk\u0142ad\u00f3w. W ksi\u0105\u017cce znalaz\u0142y si\u0119 b\u0142\u0119dne oceny, brak w niej te\u017c s\u0142usznych zasad politycznych; autorka porzuci\u0142a odpowiedzialno\u015b\u0107 spo\u0142eczn\u0105, kt\u00f3rej wymaga si\u0119 od pisarzy wsp\u00f3\u0142czesnych, oraz utraci\u0142a polityczne zaanga\u017cowanie na rzecz post\u0119powego ruchu cywilizacyjnego\u201d. <\/span><\/p>\n

Oficjalne zarzuty wobec \u201eZapisk\u00f3w\u201d przedstawi\u0142 r\u00f3wnie\u017c Shi Jifeng, dyrektor Centralnego Biura ds. Dziennikarstwa i Publikacji: \u201eKsi\u0105\u017cka s\u0142awi XIV Dalajlam\u0119 i XVII Karmap\u0119 oraz zach\u0119ca do czci i wiary religijnej. To powa\u017cne b\u0142\u0119dy polityczne i \u015bwiatopogl\u0105dowe. W niekt\u00f3rych rozdzia\u0142ach autorka zapuszcza si\u0119, do pewnego stopnia, na grz\u0105ski grunt polityczny. W rozdziale \u00bbNima Cering<\/a>\u00ab opisuje, na przyk\u0142ad, rozterki znanego duchownego o tym imieniu, kt\u00f3ry zetkn\u0105\u0142 si\u0119 z poparciem dla Dalaja na konferencji mi\u0119dzynarodowej. Autorka najwyra\u017aniej nie rozumie istoty separatyzmu i kwestii promowania niepodleg\u0142o\u015bci Tybetu przez Dalaja. Rozdzia\u0142 \u00bbTenzin i jego synowie\u00ab obna\u017ca natomiast b\u0142\u0119dn\u0105 interpretacj\u0119 konfliktu chi\u0144sko-tybeta\u0144skiego w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych\u201d (Biuletyn wydawniczy, 23 lutego 2004).<\/p>\n

Cytowane tu zarzuty \u015bwiadcz\u0105 o skrajnie imperialistycznej postawie, kt\u00f3ra odbiera narodowi tybeta\u0144skiemu prawo do \u015bwiadomo\u015bci siebie. To niewyobra\u017calne, \u017ce jakie\u015b spo\u0142ecze\u0144stwo mo\u017ce uzna\u0107 \u201ecze\u015b\u0107 i wiar\u0119 religijn\u0105\u201d za \u201epowa\u017cny b\u0142\u0105d polityczny i \u015bwiatopogl\u0105dowy\u201d. Oser jest tybeta\u0144sk\u0105 buddystk\u0105. To oczywiste, \u017ce s\u0142awi swoich przyw\u00f3dc\u00f3w duchowych, takich jak Dalajlama i Karmapa. Tylko kolonialista, kt\u00f3ry chce st\u0142amsi\u0107 mniejszo\u015b\u0107 narodow\u0105, mo\u017ce uzna\u0107 tak\u0105 postaw\u0119 wobec religii za przest\u0119pstwo. Czy\u017c oskar\u017canie autorki o \u201eb\u0142\u0119dne oceny i brak s\u0142usznych zasad politycznych\u201d, \u201eporzucenie odpowiedzialno\u015bci spo\u0142ecznej, kt\u00f3rej wymaga si\u0119 od pisarzy wsp\u00f3\u0142czesnych, oraz utrat\u0119 politycznego zaanga\u017cowania na rzecz post\u0119powego ruchu cywilizacyjnego\u201d, poniewa\u017c nie wychwala ona \u201ewielkich osi\u0105gni\u0119\u0107 ostatnich dekad\u201d i \u201eepatuje nostalgi\u0105 za starym Tybetem\u201d, nie jest \u015bwiadectwem narzucania w\u0142adzy i imperialistycznej manipulacji?<\/p>\n

W pewnym sensie za cud nale\u017cy uzna\u0107 samo opublikowanie \u201eZapisk\u00f3w\u201d pod rz\u0105dami chi\u0144skiej cenzury. Ksi\u0105\u017cka trafi\u0142a do czytelnik\u00f3w pewnie dlatego, \u017ce Guangdong jest najbardziej komercyjn\u0105 prowincj\u0105 ChRL, w kt\u00f3rej panuje stosunkowo spokojna atmosfera polityczna. Rozdzia\u0142 \u201eNima Cering\u201d, kt\u00f3ry upodoba\u0142o sobie Centralne Biuro ds. Dziennikarstwa i Publikacji, ukazuje g\u0142\u0119bi\u0119 depresji i braku wyboru, z kt\u00f3rymi borykaj\u0105 si\u0119 uciskane mniejszo\u015bci. Zobaczmy, jak zareagowa\u0142 na niego \u2013 w lekko kulej\u0105cym chi\u0144skim \u2013 ujgurski czytelnik, kt\u00f3ry przys\u0142a\u0142 Oser list: \u201eCzytam twoj\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119. Nima Cering w Norwegii, jak podesz\u0142a do niego dziewczyna, i jest mi bardzo smutno. Nie mog\u0142em nad sob\u0105 zapanowa\u0107 i bardzo p\u0142aka\u0142em. Przeczyta\u0142em to wiele razy. Nie wiem, dlaczego nie mog\u0142em si\u0119 opanowa\u0107, jak czyta\u0142em rozdzia\u0142, w kt\u00f3rym Nima Cering odpowiada m\u0142odej dziewczynie. Rozp\u0142aka\u0142em si\u0119 na ca\u0142y g\u0142os. P\u0142aka\u0142em bardzo d\u0142ugo, bo czu\u0142em, \u017ce co\u015b trafi\u0142o mnie w serce. To nie do zniesienia dla mojego s\u0142abego serca. Chc\u0119 g\u0142o\u015bno krzycze\u0107, ale nie mam odwagi. Tak mi \u017cal\u201d.<\/p>\n

Kiedy \u201eZapiski\u201d trafi\u0142y na indeks, Oser bra\u0142a udzia\u0142 w seminarium dla redaktor\u00f3w, zorganizowanym przez Instytut Literacki Luxun w Pekinie. Stowarzyszenie Literackie TRA zamierza\u0142o awansowa\u0107 j\u0105 na zast\u0119pc\u0119 naczelnego <\/span>Literatury Tybeta\u0144skiej, ale gdy tylko zacz\u0119\u0142y si\u0119 k\u0142opoty z ksi\u0105\u017ck\u0105, natychmiast zawieszono jej udzia\u0142 w kursie i kazano wraca\u0107 do Lhasy, gdzie powo\u0142ano dla niej \u201egrup\u0119 pomocy i nauczania\u201d (bangjiao xiaozu), kt\u00f3ra mia\u0142a si\u0119 zaj\u0105\u0107 jej \u201eedukacj\u0105 w my\u015bleniu\u201d (sixiang jiaoyu). Oser kazano \u201eprzeprowadzi\u0107 kontrol\u0119\u201d (jiantao) i \u201eprzeskoczy\u0107 p\u0142otek\u201d (guoguan). <\/span><\/p>\n

Terminy, kt\u00f3re umie\u015bci\u0142em w cudzys\u0142owach, nale\u017c\u0105 do nomenklatury Komunistycznej Partii Chin. To metody kontroli psychicznej, nazywane narz\u0119dziami \u201enaprawiania ludzi\u201d (<\/span>zhengjen). W istocie idzie tu o to, by jednostka zgi\u0119\u0142a kark przed w\u0142adz\u0105, wyrzekaj\u0105c si\u0119 niezale\u017cno\u015bci i godno\u015bci. Poddaje si\u0119 j\u0105 niezliczonym przes\u0142uchaniom i zmusza do sk\u0142adania zezna\u0144, mimo \u017ce odpowiednie organy dawno zebra\u0142y wszystkie informacje. Gdy partia poczuje si\u0119 usatysfakcjonowana, oferuje szans\u0119 \u201estania si\u0119 now\u0105 osob\u0105\u201d (chongxin zuojen). Za\u0142o\u017cenie jest takie, \u017ce delikwent nie o\u015bmieli si\u0119 ju\u017c nigdy przekroczy\u0107 linii i szczerze pok\u0142oni si\u0119 przed mi\u0142osiernym majestatem partii, kt\u00f3ra \u0107wiczy ten mechanizm od dziesi\u0119cioleci. Funkcjonuje on na ka\u017cdym poziomie systemu i jest uruchamiany, gdy tylko zajdzie taka potrzeba. Wpadaj\u0105c w tarapaty, wi\u0119kszo\u015b\u0107 Chi\u0144czyk\u00f3w po prostu podporz\u0105dkowuje si\u0119 re\u017cimowi, by unikn\u0105\u0107 k\u0142opot\u00f3w. Praktykuje si\u0119 to od lat; ludzie dawno si\u0119 przyzwyczaili i nie czuj\u0105 \u017cadnego wstydu. <\/span><\/p>\n

Cho\u0107 Oser straci\u0142a szans\u0119 na awans i grozi\u0142a jej nawet reedukacja na wsi, w ten spos\u00f3b zachowa\u0142aby przynajmniej pensj\u0119, kt\u00f3ra w Tybecie \u2013 gdzie przestrze\u0144, pozwalaj\u0105ca na przetrwanie i rozw\u00f3j poza granicami systemu, jest niezwykle ograniczona \u2013 ma ogromne znaczenie. Wedle tybeta\u0144skiego powiedzonka \u201eetat jest jak krowa: gwarantuje codzienne mleko\u201d. Ale Oser nie mog\u0142a tego zrobi\u0107, gdy\u017c musia\u0142aby si\u0119 wyprze\u0107 swojej wiary.<\/p>\n

Poniewa\u017c oskar\u017cono j\u0105 o \u201es\u0142awienie\u201d Dalajlamy, jedynym ratunkiem by\u0142o zaatakowanie go lub przynajmniej powt\u00f3rzenie wynurze\u0144 Li Ruihuana, by\u0142ego cz\u0142onka Biura Politycznego odpowiedzialnego za sprawy mniejszo\u015bci: \u201eDalaj stoi na czele grupy separatystycznej, kt\u00f3ra spiskuje, by zdoby\u0107 niepodleg\u0142o\u015b\u0107 Tybetu. Stanowi narz\u0119dzie mi\u0119dzynarodowego ruchu antychi\u0144skiego. Jest nie tylko g\u0142\u00f3wn\u0105 przyczyn\u0105 i \u017ar\u00f3d\u0142em wszelkich niepokoj\u00f3w w spo\u0142eczno\u015bci tybeta\u0144skiej, ale i najwi\u0119ksz\u0105 przeszkod\u0105, uniemo\u017cliwiaj\u0105c\u0105 zaprowadzenie porz\u0105dku w\u015br\u00f3d tamtejszych buddyst\u00f3w\u201d.<\/p>\n

Jak\u017ce Oser mog\u0142aby powiedzie\u0107 co\u015b takiego o swoim przyw\u00f3dcy duchowym? Czy\u017c nie postawi\u0142aby \u015bwiata do g\u00f3ry nogami, oskar\u017caj\u0105c go o wzniecanie niepokoj\u00f3w w Tybecie i zak\u0142\u00f3canie porz\u0105dku buddyzmu tybeta\u0144skiego? Sumienie lub wiara nie pozwoli\u0142y jej na wypowiedzenie takich s\u0142\u00f3w. Wedle nauk buddyjskich atakuj\u0105c guru, gromadzi si\u0119 niezwykle negatywn\u0105 karm\u0119. W ko\u0144cu, kto wygna\u0142 Dalajlam\u0119, zabi\u0142 setki tysi\u0119cy Tybeta\u0144czyk\u00f3w i zniszczy\u0142 niemal wszystkie klasztory w ich kraju? Sprawcy tych czyn\u00f3w rzeczywi\u015bcie s\u0105 przest\u0119pcami, wywo\u0142uj\u0105cymi niepokoje w Tybecie oraz zak\u0142\u00f3caj\u0105cymi porz\u0105dek buddyzmu tybeta\u0144skiego!<\/p>\n

Chen Kuiyuan, by\u0142y sekretarz partii TRA, kaza\u0142 wszystkim mnichom i mniszkom przepisa\u0107 w\u0142asnor\u0119cznie s\u0142owa Li Ruihuana w ramach kampanii \u201ereorganizacji klasztor\u00f3w\u201d (<\/span>zhengdun simiao). Ka\u017cdy, kto si\u0119 sprzeciwi\u0142, musia\u0142 opu\u015bci\u0107 \u015bwi\u0105tyni\u0119. W pi\u015bmie tybeta\u0144skim \u201ejest\u201d r\u00f3\u017cni si\u0119 od \u201enie jest\u201d ledwie jedn\u0105 kropeczk\u0105. Wielu mnich\u00f3w dodawa\u0142o wi\u0119c niemal niewidoczny znaczek nad orzeczeniem, by wykona\u0107 polecenie w\u0142adz, nie atakuj\u0105c przy tym swego guru. Ale Oser zrobi\u0107 tego nie mog\u0142a, poniewa\u017c pisze po chi\u0144sku, w kt\u00f3rym do wyra\u017cenia przeczenia potrzebna jest nie kropka, lecz dodatkowy znak. Ten test okaza\u0142 si\u0119 wi\u0119c dla niej zbyt trudny. <\/span><\/p>\n

Wielu urz\u0119dnik\u00f3w kolejno podejmowa\u0142o \u201eprac\u0119 przemy\u015blenia\u201d (<\/span>zuo sixiang gongzuo) z Oser i jej krewnymi. (W gruncie rzeczy s\u0105 to tortury, s\u0142u\u017c\u0105ce \u0142amaniu morale.) Bezustanne nagabywanie i niepokojenie przez w\u0142adze okaza\u0142o si\u0119 stresem nie do wytrzymania. Co wi\u0119cej, poniewa\u017c wcze\u015bniej wypowiada\u0142a si\u0119 krytycznie o linii kolejowej, kt\u00f3ra ma po\u0142\u0105czy\u0107 Amdo z Tybetem, kazano jej \u201eodebra\u0107 lekcj\u0119\u201d (jieshou jiaoyu) na placu budowy. Widz\u0105c, \u017ce nie starczy jej si\u0142 na frontaln\u0105 lub zawoalowan\u0105 walk\u0119 z systemem, postanowi\u0142a opu\u015bci\u0107 Tybet. <\/span><\/p>\n

Przed wyjazdem zostawi\u0142a list do najwy\u017cszych w\u0142adz Stowarzyszenia Literackiego TRA, czyli podstawowej organizacji partyjnej, kt\u00f3ry zatytu\u0142owa\u0142a \u201eJestem na zawsze tybeta\u0144sk\u0105 pisark\u0105 wyznaj\u0105c\u0105 buddyzm\u201d. Przytaczam go w ca\u0142o\u015bci:<\/p>\n

\u201eOrganizacja partyjna Wenlian <\/span><\/p>\n

14 wrze\u015bnia 2003 roku<\/p>\n

Oskar\u017cenia przeciwko \u00bbZapiskom tybeta\u0144skim\u00ab dotycz\u0105 przede wszystkim moich pogl\u0105d\u00f3w na temat buddyzmu i sytuacji w Tybecie. Prosz\u0105c mnie o \u00bbprzeskoczenie p\u0142otka\u00ab, \u017c\u0105da si\u0119, bym o\u015bwiadczy\u0142a, \u017ce moja wiara jest fa\u0142szywa i \u017ce nie powinnam by\u0142a u\u017cywa\u0107 oczu do przygl\u0105dania si\u0119 sytuacji w Tybecie. W przysz\u0142o\u015bci w mojej tw\u00f3rczo\u015bci nie by\u0142oby miejsca na religi\u0119, a o ojczy\u017anie musia\u0142abym pisa\u0107 zgodnie z oficjalnymi dyrektywami i wytycznymi. W obliczu takich wymaga\u0144 mog\u0119 tylko powiedzie\u0107, \u017ce nie jestem w stanie i nie chc\u0119 przeskakiwa\u0107 \u00bbp\u0142otk\u00f3w\u00ab. Z mojej perspektywy wsp\u00f3\u0142praca by\u0142aby gwa\u0142tem na powo\u0142aniu oraz sumieniu pisarza. W tych okoliczno\u015bciach pozostanie w Lhasie i uczestniczenie w reedukacji, kt\u00f3rej si\u0119 nie poddam, nie przynios\u0142oby \u017cadnych pozytywnych rezultat\u00f3w, przysparzaj\u0105c jedynie wszystkim dodatkowych problem\u00f3w i utrudniaj\u0105c Stowarzyszeniu zamkni\u0119cie sprawy. Uwa\u017cam wi\u0119c, \u017ce najlepiej b\u0119dzie, je\u015bli na pewien czas opuszcz\u0119 Lhas\u0119 i zaczekam gdzie indziej na og\u0142oszenie ostatecznej decyzji przez stosowne organy. Jestem gotowa ponie\u015b\u0107 wszelkie konsekwencje mojej decyzji,<\/p>\n

Oser\u201d.<\/p>\n

Do tej pory wymierzono jej nast\u0119puj\u0105ce kary: po pierwsze, z powodu dobrowolnej rezygnacji odebrano etat i pensj\u0119 w Stowarzyszeniu Literackim TRA; po drugie, skonfiskowano przyznane mieszkanie (chwilowo mieszka z matk\u0105); po trzecie, anuluj\u0105c ubezpieczenie zdrowotne i emerytalne, pozbawiono wszelkich \u015bwiadcze\u0144; po czwarte, zakazano ubiegania si\u0119 o paszport. W ten spos\u00f3b, cho\u0107 nie zosta\u0142a wtr\u0105cona do wi\u0119zienia, zabrano Oser wszystko, co mo\u017cna by\u0142o odebra\u0107.<\/p>\n

Ludziom \u017cyj\u0105cym w wolnych krajach lub w Chinach w\u0142a\u015bciwych mo\u017ce by\u0107 trudno poj\u0105\u0107, co oznacza taka kara dla Tybeta\u0144czyka. Spo\u0142ecze\u0144stwo chi\u0144skie jest ju\u017c na tyle r\u00f3\u017cnorodne, \u017ce stwarza rozmaite mo\u017cliwo\u015bci. Poza oficjalnym systemem powsta\u0142a przestrze\u0144, w kt\u00f3rej da si\u0119 nie tylko \u017cy\u0107, ale i prosperowa\u0107. Tymczasem modernizacji Tybetu i jego spo\u0142ecze\u0144stwa przy\u015bwieca\u0142 jeden cel \u2013 ca\u0142kowite uzale\u017cnienie finansowe od Pekinu. W Tybecie nie istnieje stratyfikacja spo\u0142eczna. Poza klasztorami, kt\u00f3re stanowi\u0105 jedyny wyj\u0105tek, niemal wszyscy intelektuali\u015bci i ludzie kultury wprz\u0119gni\u0119ci s\u0105 w system. Innymi s\u0142owy, o pracy w tej sferze mo\u017ce marzy\u0107 tylko ten, kto jest jego cz\u0119\u015bci\u0105 \u2013 bez tego trudno liczy\u0107 nawet na zwi\u0105zanie ko\u0144ca z ko\u0144cem.<\/p>\n

Zdumiewa\u0142 mnie fakt, \u017ce cho\u0107 dysydenci-intelektuali\u015bci dzia\u0142ali publicznie w Zwi\u0105zku Sowieckim i w Europie Wschodniej, a obecnie s\u0105 r\u00f3wnie\u017c aktywni w Chinach w\u0142a\u015bciwych, w Tybecie \u2013 mimo ogromu cierpie\u0144 narodu, mi\u0119dzynarodowego poparcia i przewodnictwa duchowego \u2013 tak si\u0119 nie dzieje. Dlaczego do tej pory s\u0142yszymy jedynie o milcz\u0105cym oporze w klasztorach lub symbolicznych dzia\u0142aniach lokalnych? My\u015bl\u0119, \u017ce jedn\u0105 z najwa\u017cniejszych przyczyn jest brak przestrzeni, kt\u00f3ra pozwala\u0142aby tybeta\u0144skim intelektualistom na prze\u017cycie poza granicami uk\u0142adu, zachowuj\u0105cego tam w\u0142adz\u0119 decydowania o \u017cyciu i \u015bmierci jednostki. System, kt\u00f3ry karmi wszystkich ludzi kultury, wszystkich ich r\u00f3wnie\u017c dyscyplinuje. Kiedy przera\u017ca, nie ma szans na rzucenie mu wyzwania. Kultura Tybetu jest dzi\u015b t\u0142amszona przez tak\u0105 w\u0142a\u015bnie kontrol\u0119 wewn\u0119trzn\u0105. Ukaranie Oser ma zapali\u0107 lampki ostrzegawcze innym.<\/p>\n

Ego imperializmu kulturowego<\/p>\n

We wsp\u00f3\u0142czesnym imperializmie nie chodzi wy\u0142\u0105cznie o kwestie militarne i polityczne oraz dzia\u0142ania garstki kolonizator\u00f3w. Idzie w nim r\u00f3wnie\u017c o kultur\u0119, a to wymaga udzia\u0142u szarych mieszka\u0144c\u00f3w imperium. Imperializm polityczny rozr\u00f3s\u0142 si\u0119 o imperializm kulturowy. O ile \u0142atwo wyobrazi\u0107 sobie upadek mocarstwa w sensie politycznym i jego ostateczny krach na skutek rewolucji instytucjonalnej, o tyle podobne \u201edrastyczne zmiany\u201d s\u0105 ma\u0142o prawdopodobne w przypadku imperializmu kulturowego, poniewa\u017c jego korzenie si\u0119gaj\u0105 umys\u0142\u00f3w wszystkich cz\u0142onk\u00f3w narodu panuj\u0105cego. Trudno go zmieni\u0107, gdy\u017c przeobrazi\u0142 si\u0119 w zbiorow\u0105 pod\u015bwiadomo\u015b\u0107.<\/p>\n

Imperializm kulturowy jest przede wszystkim egoistyczn\u0105 dum\u0105, kt\u00f3ra zbiorowo lub indywidualnie, \u015bwiadomie albo nie, przenika wszelkie aspekty \u017cycia. Mi\u0119dzy lhaskim lotniskiem Gongkar a centrum miasta le\u017cy okr\u0119g Chushui (tyb. Czuszur), w kt\u00f3rym zbudowano \u201ePlac Taizhou\u201d, \u201epomnik pomocy Tybetowi\u201d, modelowy przyk\u0142ad kulturowego imperializmu. Plac jest ogromny, po\u017car\u0142 akry dobrej, uprawnej ziemi. Nie wiadomo po co powsta\u0142, poza tym, \u017ce za\u015bwiadcza o wielkim bogactwie i z\u0142ym gu\u015bcie fundatora. Jest na nim pawilon, kamienny most i sztuczna rzeczka. Wszystkie te elementy nale\u017c\u0105 do krajobrazu chi\u0144skiego i zupe\u0142nie nie pasuj\u0105 do \u2013 tybeta\u0144skiego \u2013 otoczenia.<\/p>\n

Po\u015brodku placu stoi metalowa rze\u017aba, zwie\u0144czona wielk\u0105, nierdzewn\u0105, stalow\u0105 kul\u0105, kt\u00f3ra symbolizowa\u0107 ma g\u0142\u00f3wny nurt ideologii nauki i post\u0119pu. Na bilbordach wymalowano portrety partyjnych przyw\u00f3dc\u00f3w i ich slogany. Wszystko to musia\u0142o kosztowa\u0107 fortun\u0119 \u2013 i nie ma absolutnie nic wsp\u00f3lnego z tubylcami. Cz\u0142owiek zastanawia si\u0119, czy w og\u00f3le robiono to z my\u015bl\u0105 o kimkolwiek.<\/p>\n

Przeszed\u0142em si\u0119 kiedy\u015b po tym placu. Promienie s\u0142o\u0144ca k\u0142uj\u0105 w oczy, odbijaj\u0105c si\u0119 od bia\u0142ych, betonowych p\u0142yt, kt\u00f3re przypominaj\u0105 gigantyczn\u0105 blach\u0119 piekarnika. Trawnik ogrodzono p\u0142otem ze znakiem zakazu wst\u0119pu. Sztuczna rzeczka p\u0142ynie g\u0142\u0119bokim, absolutnie niedost\u0119pnym betonowym rowem. Na tej wielkiej, otwartej przestrzeni stoj\u0105 tylko dwie umieszczone naprzeciw siebie kamienne \u0142aweczki. Wystarczy, \u017ce s\u0105 \u2013 w pal\u0105cych promieniach s\u0142o\u0144ca, bez \u017cadnego cienia. W ko\u0144cu nie zrobiono ich po to, by kto\u015b na nich przysiad\u0142 lub odpocz\u0105\u0142.<\/p>\n

By\u0142em tam w niedziel\u0119. W najlepszym, wydawa\u0142oby si\u0119, dniu dla t\u0142um\u00f3w spacerowicz\u00f3w. Ale na patelni nie zasta\u0142em nikogo. Prowadz\u0105ce do\u0144 szerokie ulice \u015bwieci\u0142y pustkami i sprawia\u0142y upiorne wra\u017cenie. Imperium patrzy w d\u00f3\u0142 w\u0142a\u015bnie z perspektywy takich plac\u00f3w, pomnik\u00f3w dumy z w\u0142asnej kultury i bogactwa. Horyzonty hegemona nie obejmuj\u0105 tuziemc\u00f3w i ich dziedzictwa \u2013 to rzeczy bez znaczenia, niewarte wzgl\u0119d\u00f3w ani uwagi. Z drugiej strony, mo\u017cna te\u017c za\u0142o\u017cy\u0107, \u017ce taki plac ma zaszczepi\u0107 w autochtonach poczucie ni\u017cszo\u015bci i kaza\u0107 im pod\u0105\u017ca\u0107 za przyk\u0142adem kulturowego imperium, w kierunku, kt\u00f3ry ono wskazuje.<\/p>\n

Kulturowa duma chi\u0144skich urz\u0119dnik\u00f3w, kt\u00f3rzy rz\u0105dz\u0105 Tybetem, jest wszechobecna. Najcz\u0119\u015bciej s\u0142yszymy ich narzekania na lenistwo, konserwatyzm, brak og\u0142ady, zrozumienia dla nauki i smyka\u0142ki do biznesu w\u015br\u00f3d ludno\u015bci lokalnej. Na tej samej zasadzie wyolbrzymiaj\u0105 swoje zas\u0142ugi w przymuszaniu tubylc\u00f3w do zmiany pogl\u0105d\u00f3w i metod prowadzenia interes\u00f3w, zach\u0119caniu do ci\u0119\u017ckiej pracy czy karaniu za gnu\u015bno\u015b\u0107.<\/p>\n

\u201ePomagaj\u0105cy Tybetowi\u201d (yuan zang) aparatczyk, kt\u00f3ry odpowiada\u0142 za produkcj\u0119 roln\u0105 w TRA, pokaza\u0142 mi kiedy\u015b zrobione przez siebie zdj\u0119cie, dowodz\u0105ce \u2013 jego zdaniem \u2013 lenistwa Tybeta\u0144czyk\u00f3w. C\u00f3\u017c, je\u015bli nie pr\u00f3\u017cniactwo, mog\u0142o t\u0142umaczy\u0107 fakt, \u017ce nie zbieraj\u0105 ze swoich p\u00f3l tych kamieni wielko\u015bci d\u0142oni? Najwyra\u017aniej nie wiedzia\u0142, \u017ce w rolniczych regionach Tybetu padaj\u0105 latem obfite deszcze, a woda b\u0142yskawicznie zmywa cienk\u0105 warstw\u0119 gleby. Z drugiej strony, s\u0142o\u0144ce \u015bwieci tu bardzo intensywnie, co prowadzi do szybkiego parowania. Zostawiaj\u0105c kamienie na polu, wie\u015bniacy chroni\u0105 ziemi\u0119 przed wyp\u0142ukaniem przez deszcze i wysuszeniem w pal\u0105cych promieniach s\u0142o\u0144ca. Problem w tym, \u017ce chi\u0144skiemu urz\u0119dnikowi nigdy by nie przysz\u0142o do g\u0142owy, \u017ce Tybeta\u0144czycy mog\u0105 by\u0107 sprytniejsi od niego. <\/span><\/p>\n

\u201eDalaj nie widzia\u0142 Tybetu przez dziesi\u0105tki lat \u2013 powiada Yang Song, sekretarz partyjnego Wydzia\u0142u ds. polityki i stosowania prawa oraz naczelnik Biura Bezpiecze\u0144stwa Publicznego TRA. \u2013 Co daje mu prawo do m\u00f3wienia o Tybecie? Ja objecha\u0142em tu wszystkie okr\u0119gi i mam wi\u0119kszy tytu\u0142 do wypowiadania si\u0119 o tych sprawach\u201d. Od\u0142\u00f3\u017cmy na bok brak sumienia \u2013 Yang najwyra\u017aniej zapomnia\u0142, \u017ce Dalajlama nie by\u0142 w Tybecie od lat w\u0142a\u015bnie z powodu imperializmu. W s\u0142owach sekretarza brak r\u00f3wnie\u017c zdrowego rozs\u0105dku. <\/span><\/p>\n

Podr\u00f3\u017cuj\u0105c po Tybecie, Yang m\u00f3g\u0142 zdoby\u0107 jedynie informacje, kt\u00f3re wcale nie musz\u0105 rodzi\u0107 wiedzy. Prawdziwe zrozumienie zaczyna si\u0119 od kultury. Przysy\u0142ani przez imperium namiestnicy cz\u0119sto wykopuj\u0105 fosy, odgradzaj\u0105ce ich od kultury ludno\u015bci lokalnej. S\u0105 pe\u0142ni uprzedze\u0144. Wypowied\u017a Yanga jest doskona\u0142\u0105 ilustracj\u0105 nieznajomo\u015bci czynnik\u00f3w kulturowych. Z poziomu takiej p\u0142ycizny trudno t\u0142umaczy\u0107 nawet najprostsze zjawiska \u2013 cho\u0107 wielu zdobywc\u00f3w umiera w ko\u0144cu w swojej kolonii, nie zrozumiawszy jej mieszka\u0144c\u00f3w, dwadzie\u015bcia siedem d\u0142ugich lat w wi\u0119zieniu nie odebra\u0142o przecie\u017c Nelsonowi Mandeli prawa do obj\u0119cia w\u0142adzy w RPA.<\/p>\n

Owa imperialistyczna duma nie jest domen\u0105 urz\u0119dnik\u00f3w; wielu Han\u00f3w w Tybecie uwa\u017ca si\u0119 za lepszych od tubylc\u00f3w. Rikszarze, straganiarze i robotnicy z budowy \u2013 wszyscy oni patrz\u0105 na Tybeta\u0144czyk\u00f3w z g\u00f3ry, uwa\u017caj\u0105c ich za g\u0142upich i zacofanych. Pewna pisarka, kt\u00f3ra wiele podr\u00f3\u017cowa\u0142a po Tybecie, powiedzia\u0142a mi kiedy\u015b, \u017ce niemal przesta\u0142a zajmowa\u0107 si\u0119 pisaniem, udzielaj\u0105c wsz\u0119dzie porad ekonomicznych. W pocie czo\u0142a t\u0142umaczy\u0142a urz\u0119dnikom lokalnym zasady gospodarki rynkowej, wymy\u015blaj\u0105c, w najdrobniejszych szczeg\u00f3\u0142ach, rozmaite inwestycje. Z\u0142o\u015bci\u0142a j\u0105 oboj\u0119tno\u015b\u0107 aborygen\u00f3w, kt\u00f3r\u0105 t\u0142umaczy\u0142a ich konserwatyzmem i pr\u00f3\u017cniactwem. To zdumiewaj\u0105ce, \u017ce po przybyciu do Tybetu poeta i prozaik zaczyna s\u0105dzi\u0107, i\u017c jest wszechwiedz\u0105cy. Co \u2013 poza imperialistycznym poczuciem egoizmu i kulturowej wy\u017cszo\u015bci \u2013 mo\u017ce t\u0142umaczy\u0107 taki nadmiar pewno\u015bci siebie? Wierz\u0119 w jej dobre intencje. Niemniej taka motywacja napawa mnie wstydem.<\/p>\n

Mam wielu przyjaci\u00f3\u0142 w\u015br\u00f3d ludzi, kt\u00f3rzy po uko\u0144czeniu studi\u00f3w pojechali na ochotnika do Tybetu w latach osiemdziesi\u0105tych. R\u00f3\u017cnili si\u0119 od poprzednik\u00f3w, kt\u00f3rzy swoje losy i kariery powierzali partii, i od nast\u0119pc\u00f3w \u2013 oportunist\u00f3w, \u015bci\u0105gaj\u0105cych tu wy\u0142\u0105cznie dla zysku. Ich praca \u2013 i romantyzm \u2013 odcisn\u0119\u0142y si\u0119 na wsp\u00f3\u0142czesnej historii Tybetu. Z perspektywy analizy imperializmu kulturowego oni r\u00f3wnie\u017c byli agentami agresywnego mocarstwa. Zindywidualizowani, niestanowi\u0105cy ju\u017c tylko trybik\u00f3w narodowego pa\u0144stwa, widzieli w sobie Robinson\u00f3w Crusoe, kontroluj\u0105cych i o\u015bwiecaj\u0105cych zast\u0119py Pi\u0119taszk\u00f3w.<\/p>\n

Tybet by\u0142 im jedynie podp\u00f3rk\u0105, dekoracj\u0105, s\u0142u\u017c\u0105c\u0105 dowodzeniu w\u0142asnej kulturowej wy\u017cszo\u015bci. Siedzieli w nim, oddzieleni od Tybeta\u0144czyk\u00f3w, obracaj\u0105c si\u0119 w ma\u0142ym kr\u0119gu innych Han\u00f3w. Wielu objecha\u0142o ca\u0142y kraj \u2013 wioski, pastwiska nomad\u00f3w, \u015bwi\u0119te jeziora i g\u00f3ry. Ci\u0105gle jednak byli my\u015bliwymi, poluj\u0105cymi z zewn\u0105trz na egzotyk\u0119, i poszukiwaczami skarb\u00f3w, zaw\u0142aszczaj\u0105cymi kamer\u0105 lub pi\u00f3rem kultur\u0119 tybeta\u0144sk\u0105. \u015awietn\u0105 ilustracj\u0105 jest tu \u201eWypijmy za Tybet\u201d (<\/span>Ganbei Xizang), obraz olejny przedstawiaj\u0105cy dwadzie\u015bcia trzy osoby. Poza trzema pisarzami, tworz\u0105cymi po chi\u0144sku p\u00f3\u0142 Tybeta\u0144czykami, p\u00f3\u0142 Chi\u0144czykami, wszystkie one pochodz\u0105 z Chin w\u0142a\u015bciwych. P\u0142\u00f3tno, wykorzystuj\u0105ce symbolik\u0119 Ostatniej Wieczerzy, ma by\u0107 \u015bwiadectwem wielkiego zaanga\u017cowania, kt\u00f3re przywiod\u0142o je do Tybetu. Ich stosunek do lokalnej religii i kultury dobrze ilustruje anegdota o autorze tego dzie\u0142a, malarzu Yu Xiaodongu: \u201eYu mieszka\u0142 w sali, w kt\u00f3rej kiedy\u015b by\u0142a szko\u0142a. Podzieli\u0142 to wielkie pomieszczenie gigantycznymi flagami modlitewnymi. Powiedzia\u0142, \u017ce te ogromne czarno-bia\u0142e flagi mo\u017cna znale\u017a\u0107 tylko w pobli\u017cu \u015bwi\u0119tej rzeki, na szczycie \u015bwi\u0119tej g\u00f3ry, gdzie zostawiali je Tybeta\u0144czycy. Shun [potajemne \u00bbzorganizowanie\u00ab] tych flag wymaga\u0142o d\u0142ugiego planowania i ci\u0119\u017ckiej pracy, gdy Tybeta\u0144czycy zawiesili nowe z okazji noworocznych celebracji\u201d (Zhang Ziyang, Tybeta\u0144ska geografia kulturowa, 2004). <\/span><\/p>\n

Przedzieli\u0107 sypialni\u0119 flagami, kt\u00f3re nios\u0105 oddanie, wiar\u0119 i modlitwy Tybeta\u0144czyk\u00f3w? Tak, pod warunkiem ca\u0142kowitego braku zrozumienia i poszanowania cudzej kultury. Co wi\u0119cej, Yu nie by\u0142 jedyny \u2013 w tym kr\u0119gu panowa\u0142a taka moda. Wszyscy maj\u0105 kolekcje kradzionych przedmiot\u00f3w.<\/p>\n

Wcale nie twierdz\u0119, \u017ce nie podlegam wp\u0142ywom imperializmu kulturowego. Nie zawsze wystarcza pragnienie wyj\u015bcia z jego kr\u0119gu. Cering Szikja, mieszkaj\u0105cy w Wielkiej Brytanii tybeta\u0144ski uczony, tak skomentowa\u0142<\/a> kiedy\u015b m\u00f3j esej<\/a>: \u201eWydaje si\u0119, \u017ce proszenie chi\u0144skiej inteligencji \u2013 czy to cz\u0142onk\u00f3w partii, czy to liberalnych demokrat\u00f3w, czy te\u017c dysydent\u00f3w \u2013 o obiektywne spojrzenie na problem Tybetu jest jak b\u0142aganie mr\u00f3wki, by podnios\u0142a s\u0142onia. To przerasta ich mo\u017cliwo\u015bci i horyzonty. Uprzedzenia rasowe i przekonania w\u0142a\u015bciwe wszystkim kolonialnym w\u0142adcom odbieraj\u0105 im wyobra\u017ani\u0119\u201d<\/span>. <\/span><\/p>\n

Rozumiem radykalizm i emocje Ceringa Siakji \u2013 imperializm kulturowy drzemie nawet w tych demokratach, kt\u00f3rzy po\u015bwi\u0119cali najwi\u0119cej uwagi kwestii to\u017csamo\u015bci narodowej. Z regu\u0142y uwa\u017caj\u0105 oni Wielkie Zjednoczenie (<\/span>Da Yitong) za rzecz oczywist\u0105. Wierz\u0105c w demokracj\u0119 i promuj\u0105c j\u0105, wywy\u017cszaj\u0105 si\u0119 pod\u015bwiadomie, uznaj\u0105c, \u017ce maj\u0105 prawo do oceniania roszcze\u0144 mniejszo\u015bci. Wyznaczaj\u0105 granic\u0119, kt\u00f3ra zezwala na demokracj\u0119, ale nie na niepodleg\u0142o\u015b\u0107. Brak im otwarto\u015bci niezb\u0119dnej do rozwa\u017cenia i zrozumienia pogl\u0105d\u00f3w ciemi\u0119\u017conych narod\u00f3w. <\/span><\/p>\n

Dla Han\u00f3w-demokrat\u00f3w w Chinach po prostu nie ma uciskanych nacji. Wedle ich logiki ciemi\u0119zc\u0105 jest autorytarny re\u017cim, a skoro cierpi\u0105 przez niego r\u00f3wnie\u017c Hanowie, to wzywaj\u0105 mniejszo\u015bci, by wsp\u00f3lnie z nimi walczy\u0142y o demokratyzacj\u0119. Innymi s\u0142owy, nie powinny one d\u0105\u017cy\u0107 do realizowania wy\u0142\u0105cznie cel\u00f3w swoich narod\u00f3w. Faktem jest jednak, \u017ce nawet w\u0142adza autorytarna traktuje odmiennie r\u00f3\u017cne nacje. Chi\u0144ski uczony, kt\u00f3ry napisa\u0142 \u201eKrytyk\u0119 Departamentu Propagandy rz\u0105du centralnego\u201d, oraz reporter, kt\u00f3ry wystosowa\u0142 ostry list otwarty do sekretarza partii, s\u0105 tolerowani. Nie stracili pozycji w systemie. Tymczasem Oser odebrano wszystko za jedno zdanie o Dalajlamie i rozterkach Nimy Ceringa. Jak mo\u017cemy twierdzi\u0107, \u017ce podlegamy takiemu samemu uciskowi?<\/p>\n

Przedstawiciele mniejszo\u015bci, kt\u00f3rzy odwiedzaj\u0105 Chiny w\u0142a\u015bciwe, widz\u0105 t\u0119 r\u00f3\u017cnic\u0119: \u201eDawno wyl\u0105dowaliby\u015bmy w wi\u0119zieniu za to, co m\u00f3wicie wy, Hanowie\u201d. Z drugiej strony, nawet chi\u0144scy demokraci milcz\u0105co zgadzaj\u0105 si\u0119, \u017ce w imi\u0119 zachowania integralno\u015bci pa\u0144stwa narodowego, przysz\u0142e, demokratyczne Chiny nie cofn\u0105 si\u0119 przed wojn\u0105 z \u017c\u0105daj\u0105cymi niepodleg\u0142o\u015bci mniejszo\u015bciami. Wtedy nie b\u0119dzie ju\u017c kwestii r\u00f3\u017cnych nacji cierpi\u0105cych we wsp\u00f3lnym jarzmie autorytaryzmu \u2013 po prostu wr\u00f3cimy do modelu dominacji Han\u00f3w.<\/p>\n

Je\u015bli idzie o mniejszo\u015bci narodowe, zwykli chi\u0144scy obywatele autorytarnego pa\u0144stwa cz\u0119sto id\u0105 za g\u0142osem imperium \u2013 zw\u0142aszcza tam, gdzie maj\u0105 je za s\u0105siad\u00f3w. Pracownicy cywilni rekrutowani w Chinach do Korpusu Produkcji i Budownictwa w Xinjiangu nie tylko wykonuj\u0105 rozkazy imperium, uczestnicz\u0105c w wyzysku tubylc\u00f3w, ale cz\u0119sto czyni\u0105 to z wielkim entuzjazmem.<\/p>\n

Od pewnego czasu kr\u0105\u017cy inna idea. Brzmi uczciwie. K\u0142adzie nacisk na wsp\u00f3lne wszystkim cz\u0142owiecze\u0144stwo, bagatelizuj\u0105c unikalne cechy narod\u00f3w. Zak\u0142ada stworzenie obiektywnego standardu oraz r\u00f3wne prawa i demokratyczne procedury dla wszystkich. Aby zapobiec konfliktom, \u017cadnej narodowo\u015bci nie powinno przys\u0142ugiwa\u0107 specjalne traktowanie. Standardy, przepisy i procedury nie mog\u0105 by\u0107 jednak doskonale obiektywne; wszystkie s\u0105 r\u00f3wnie\u017c \u015bci\u015ble zwi\u0105zane z kultur\u0105.<\/p>\n

Imperializm kulturowy nie zniknie pod wp\u0142ywem post\u0119p\u00f3w demokratyzacji. B\u0119dzie trwa\u0107 w \u015bwiadomo\u015bci lwiej cz\u0119\u015bci przedstawicieli narodu dominuj\u0105cego, poniewa\u017c demokracja, kt\u00f3ra nie uwzgl\u0119dnia r\u00f3\u017cnic narodowych, mo\u017ce oznacza\u0107 jedynie dominacj\u0119 wi\u0119kszo\u015bci, co musi poci\u0105gn\u0105\u0107 za sob\u0105 dyskryminacj\u0119 mniejszo\u015bci. W sytuacji ogromnej przewagi liczebnej istnieje spore prawdopodobie\u0144stwo, \u017ce demokracja przedstawicielska b\u0119dzie ignorowa\u0107 prawa i interesy takich grup, a wtedy, bez trwania przy nacjonalizmie, kultura mniejszo\u015bci mo\u017ce si\u0119 po prostu udusi\u0107 pod brzemieniem wi\u0119kszo\u015bci. Jednocze\u015bnie sztandar demokracji i wymogi modernizacji odbior\u0105 mniejszo\u015bciom prawo do stawiania oporu.<\/p>\n

Edward Said dobitnie wykaza\u0142, \u017ce imperializm kulturowy jest powszechny w spo\u0142ecze\u0144stwach demokratycznych wsp\u00f3\u0142czesnego \u015bwiata. Nie potrzebuje ucisku politycznego ani przemocy \u2013 zupe\u0142nie demokratycznie tworzy \u201eg\u0142\u00f3wny nurt\u201d, spychaj\u0105c mniejszo\u015bci i ich kultury na margines, na kt\u00f3rym obumieraj\u0105, a nawet ca\u0142kowicie zanikaj\u0105. Wielu antyglobalist\u00f3w przeciwstawia si\u0119 takim \u201enurtom\u201d. Mniejszo\u015bci potrzebuj\u0105 wi\u0119c nacjonalizmu, kt\u00f3ry wspiera ich kulturowy op\u00f3r. Dop\u00f3ki nie zostanie upolityczniony albo okraszony przemoc\u0105, mo\u017ce by\u0107 bardzo pomocny. Dla nacjonalizmu kulturowego tego rodzaju powinno znale\u017a\u0107 si\u0119 odpowiednie miejsce w otwartym i uczciwym spo\u0142ecze\u0144stwie.<\/p>\n

Ekspresja mniejszo\u015bci i rozbrajanie imperializmu<\/span> kulturowego <\/span><\/p>\n

Najlepsz\u0105 metod\u0105 chronienia kultury narodowej jest, ma si\u0119 rozumie\u0107, zbudowanie niepodleg\u0142ego pa\u0144stwa narodowego. Nie zawsze s\u0105 jednak po temu warunki, a cena bywa bardzo wysoka. Szanse dramatycznie malej\u0105 w sytuacji ogromnej dysproporcji si\u0142 mi\u0119dzy wi\u0119kszo\u015bci\u0105 a mniejszo\u015bciami. Z drugiej strony, je\u015bli traktujemy niepodleg\u0142o\u015b\u0107 jako \u015brodek ochrony kultury narodowej, to zapewnienie jej trwania i rozwoju mo\u017ce uczyni\u0107 niezawis\u0142o\u015b\u0107 mniej istotn\u0105.<\/p>\n

Jak zatem skutecznie chroni\u0107 kultur\u0119 mniejszo\u015bci w wi\u0119kszym pa\u0144stwie narodowym? Poza zbudowaniem systemu politycznego, kt\u00f3ry uwzgl\u0119dnia\u0142by takie kwestie, wymaga\u0142oby to r\u00f3wnie\u017c zlikwidowania imperialistycznych postaw wi\u0119kszo\u015bci. Stworzenie ewentualnych mechanizm\u00f3w politycznych, kt\u00f3re roz\u0142adowywa\u0142yby napi\u0119cia narodowe, musia\u0142aby poprze\u0107 grupa dominuj\u0105ca, o wiele trudniej jednak wyobrazi\u0107 sobie, \u017ce kulturowy imperializm automatycznie zniknie pod wp\u0142ywem zrodzonego w jej \u0142onie o\u015bwiecenia. Mniejszo\u015bci musz\u0105 wi\u0119c znale\u017a\u0107 najpierw skuteczny spos\u00f3b na wyra\u017canie siebie \u2013 aktywne rozbrojenie imperializmu kulturowego adwersarza wymaga od nich wielkiej si\u0142y, niezwyk\u0142ej wytrwa\u0142o\u015bci i cierpliwo\u015bci.<\/p>\n

Skuteczna ekspresja mo\u017ce by\u0107 wielowymiarowa. W tym miejscu k\u0142ad\u0119 nacisk na umiej\u0119tno\u015b\u0107 pos\u0142ugiwania si\u0119 j\u0119zykiem wi\u0119kszo\u015bci. Jestem przekonany, \u017ce wielu ludzi pyta, dlaczego Tybeta\u0144czycy maj\u0105 uczy\u0107 si\u0119 chi\u0144skiego, a nie odwrotnie. To rzeczywi\u015bcie smutne, \u017ce grupa dominuj\u0105ca nie zawraca sobie g\u0142owy zg\u0142\u0119bianiem j\u0119zyka mniejszo\u015bci z powodu kulturowej dumy albo, po prostu, braku konieczno\u015bci. Je\u015bli jednak mniejszo\u015b\u0107 zechce odp\u0142aci\u0107 pi\u0119knym za nadobne, straci mo\u017cliwo\u015b\u0107 wyra\u017cania si\u0119, poniewa\u017c przestrze\u0144 ekspresji i media imperium zdominowane s\u0105 przez j\u0119zyk wi\u0119kszo\u015bci.<\/p>\n

Domaganie si\u0119, by studiowa\u0142a ona narzecze mniejszo\u015bci i stara\u0142a si\u0119 j\u0105 zrozumie\u0107, jest oczywi\u015bcie s\u0142uszne i sprawiedliwe. Niemniej taki scenariusz wydaje si\u0119 ma\u0142o realistyczny, a na d\u0142u\u017csz\u0105 met\u0119 mniejszo\u015b\u0107 b\u0119dzie nadal na straconej pozycji. Zmieniwszy nieco rozumowanie, dochodzimy do wniosku, \u017ce poznanie j\u0119zyka \u201einnych\u201d daje pewn\u0105 pozycj\u0119 w interakcji, wzajemnym oddzia\u0142ywaniu. Niczym si\u0119 to nie r\u00f3\u017cni od przej\u0119cia i rozbudowania stworzonego przez wroga lotnictwa czy marynarki wojennej. Problem kompetencji j\u0119zykowych mniejszo\u015bci nie musi sprowadza\u0107 si\u0119 do kwestii dumy narodowej i to\u017csamo\u015bci.<\/p>\n

Ekspresja nie s\u0142u\u017cy kontemplacji w odosobnieniu \u2013 oznacza bycie s\u0142yszanym przez innych. Milcz\u0105ce trwanie przy w\u0142asnej tradycji narodowej jest form\u0105 biernego oporu, lecz ostatecznie nie zatrzyma ekspansji kultury dominuj\u0105cej i nie uchroni przed wch\u0142oni\u0119ciem przez ni\u0105. R\u00f3wnie bezu\u017cyteczna jest tak\u017ce przemoc: Mand\u017curowie podbili Chiny, ale potem po\u0142kn\u0105\u0142 ich chi\u0144ski imperializm kulturowy.<\/p>\n

Z takim imperializmem daje si\u0119 walczy\u0107 jedynie przy pomocy samej kultury. Demonstruj\u0105c obcym w\u0142asny dorobek, mo\u017cna zrobi\u0107 wra\u017cenie, przekona\u0107, doprowadzi\u0107 do porzucenia kolonialnej postawy, zyska\u0107 szacunek i przywr\u00f3ci\u0107 r\u00f3wno\u015b\u0107. Aktywno\u015b\u0107 i zaanga\u017cowanie stanowi\u0105 najlepsz\u0105 ochron\u0119 dla kultury narodowej oraz pomagaj\u0105 w jej rozwijaniu. Z tej perspektywy ekspresja kultury \u2013 a co za tym idzie, kompetencja w jej wyra\u017caniu \u2013 staje si\u0119 jeszcze wa\u017cniejsza. Owa skuteczno\u015b\u0107 w znacznej mierze zale\u017cy od umiej\u0119tno\u015bci wyrafinowanego pos\u0142ugiwania si\u0119 j\u0119zykiem literackim imperium.<\/p>\n

Warunki historyczne ukszta\u0142towa\u0142y wielu utalentowanych pisarzy tybeta\u0144skich; setki poet\u00f3w i poetek nazywanych \u201eChi\u0144sk\u0105 grup\u0105 pisarzy\u201d (<\/span>Xizang de Hanyu Zuojiaqun). Oser (Weise), Methuk (Meizhuo), Serpo (Sebo), Alai i Taszi Da\u0142a s\u0105 wielkimi artystami, kt\u00f3rzy pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 mandary\u0144skim lepiej od wielu pisarzy chi\u0144skich. <\/span><\/p>\n

Zjawisko to budzi w Tybeta\u0144czykach mieszane uczucia. Niekt\u00f3rzy uwa\u017caj\u0105 je za rezultat kolonializmu, co rzeczywi\u015bcie potwierdza analiza biografii. Przede wszystkim, wi\u0119kszo\u015b\u0107 tych pisarzy dorasta\u0142a w tak zwanych \u201etybeta\u0144skich regionach Sichuanu\u201d (<\/span>Sichuan Zangqu) \u2013 czyli ziemiach tybeta\u0144skich, kt\u00f3re przy\u0142\u0105czono do s\u0105siaduj\u0105cych z nimi chi\u0144skich prowincji (Sichuanu oraz Qinghai, Gansu i Yunnanu). <\/span><\/p>\n

Stopie\u0144 sinizacji w Sichuanie jest niezwykle wysoki, a system o\u015bwiaty tybeta\u0144skiej \u2013 bardzo s\u0142aby. Wymienieni przeze mnie autorzy nie pisz\u0105 po tybeta\u0144sku, niekt\u00f3rzy nawet nie m\u00f3wi\u0105 w tym j\u0119zyku. Z wyj\u0105tkiem Methuka \u017caden nie jest \u201estuprocentowym\u201d Tybeta\u0144czykiem. Oser i Serpo s\u0105 w czwartej cz\u0119\u015bci Hanami, Taszi Da\u0142a w po\u0142owie, a Alai to p\u00f3\u0142 Tybeta\u0144czyk, p\u00f3\u0142 chi\u0144ski muzu\u0142manin. Nosz\u0105 chi\u0144skie imiona oraz maj\u0105 \u2013 r\u00f3wnie\u017c Methuk \u2013 chi\u0144skich partner\u00f3w \u017cyciowych. Rodzice wszystkich z wyj\u0105tkiem Alaia, kt\u00f3ry pochodzi z rodziny ch\u0142opskiej, nale\u017celi do partii. Ojcowie (a po cz\u0119\u015bci tak\u017ce matki) Oser, Serpo i Tasziego Da\u0142y byli Khampami, kt\u00f3rych zwerbowano zaraz po wkroczeniu do Tybetu wojsk ChRL.<\/p>\n

Czy pisarze ci powinni by\u0107 dla swego narodu powodem do za\u017cenowania, czy raczej jego skarbem i or\u0119\u017cem? Odpowied\u017a na to pytanie jest oczywista, je\u015bli uznamy, \u017ce ekspresja narodu mo\u017ce przyczyni\u0107 si\u0119 do powstrzymania i rozbrajania imperializmu kulturowego. Warto przypomnie\u0107, \u017ce Tybeta\u0144czycy \u2013 zw\u0142aszcza w por\u00f3wnaniu z Ujgurami \u2013 osi\u0105gn\u0119li na tym polu bardzo wiele.<\/p>\n

Zaledwie dwadzie\u015bcia, trzydzie\u015bci lat temu w Chinach powszechnie s\u0105dzono, \u017ce byli oni najmroczniejsz\u0105 i najbardziej zacofan\u0105 spo\u0142eczno\u015bci\u0105, w kt\u00f3rej przest\u0119pc\u00f3w karano odarciem ze sk\u00f3ry lub wy\u0142upieniem oczu. Dzisiaj dla wielu Han\u00f3w Tybet jest celem wymarzonej pielgrzymki, a jego kultura i religia budz\u0105 w nich podziw. Do zmiany nastawienia w znacznej mierze doprowadzili sami Tybeta\u0144czycy, wyra\u017caj\u0105c publicznie siebie.<\/p>\n

Z jednej strony, tybeta\u0144ska diaspora przez ca\u0142e dziesi\u0119ciolecia niezmordowanie przekazywa\u0142a informacje, kt\u00f3re wr\u00f3ci\u0142y do otwieraj\u0105cych si\u0119 Chin za po\u015brednictwem Zachodu. Z drugiej strony, nie nale\u017cy przecie\u017c nie docenia\u0107 wk\u0142adu ludzi kultury i religii w samym Tybecie. Ujgurzy nie mieli \u017cadnego z tych atut\u00f3w, cho\u0107 mozaika etniczna Xinjiangu czyni tam chi\u0144ski znacznie potrzebniejszym, wsp\u00f3lnym j\u0119zykiem. Wielu z nich \u015bwietnie zna mandary\u0144ski, nigdy jednak nie s\u0142ysza\u0142em o pisz\u0105cym w tym j\u0119zyku poecie ujgurskim ani o nauczycielu duchowym. Pod tym wzgl\u0119dem mieszka\u0144cy Xinjiangu r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 zasadniczo od Tybeta\u0144czyk\u00f3w, a przyczyn szuka\u0107 nale\u017cy zapewne w ich stosunku do w\u0142asnej kultury.<\/p>\n

Ujgurscy intelektuali\u015bci s\u0105 jednomy\u015blni i nie \u017cycz\u0105 sobie j\u0119zyka chi\u0144skiego w mediach ani w \u017cyciu publicznym. Nie tylko zarzucono reformy ujgurskiego z lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych i siedemdziesi\u0105tych, ale te\u017c wiele s\u0142\u00f3w chi\u0144skich, kt\u00f3re zd\u0105\u017cy\u0142y wej\u015b\u0107 do j\u0119zyka potocznego, wypieraj\u0105 dzi\u015b terminy angielskie. Wydaje si\u0119, \u017ce nie istniej\u0105 \u017cadne struktury, kt\u00f3re celowo propagowa\u0142yby takie procesy \u2013 nap\u0119dza je spontaniczna atmosfera nacjonalizmu. Nawet w wi\u0119zieniach skazani na\u015bmiewaj\u0105 si\u0119 z ludzi, kt\u00f3rzy pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 chi\u0144skim.<\/p>\n

Mam przyjaciela, Ujgura, kt\u00f3ry dorasta\u0142 w Pekinie. W pewnym momencie rodzice odes\u0142ali go do Xinjiangu, \u017ceby nauczy\u0142 si\u0119 tam ujgurskiego. Jego znajomo\u015b\u0107 ojczystego j\u0119zyka by\u0142a jednak tak s\u0142aba, \u017ce rodacy uznali, i\u017c utraci\u0142 \u201eujgursko\u015b\u0107\u201d. Nikt nie chcia\u0142 mu pom\u00f3c w nauce; wsz\u0119dzie traktowano go z pogard\u0105 i wykluczano. Sko\u0144czy\u0142o si\u0119 na tym, \u017ce nie pozna\u0142 swego j\u0119zyka. Trudno si\u0119 dziwi\u0107, \u017ce w takich okoliczno\u015bciach nikt nie chce zosta\u0107 artyst\u0105 tworz\u0105cym po chi\u0144sku.<\/p>\n

Cho\u0107 w Xinjiangu jest wi\u0119cej Han\u00f3w ni\u017c w Tybecie, Ujgurzy skuteczniej zachowuj\u0105 j\u0119zyk ojczysty i broni\u0105 si\u0119 przed asymilacj\u0105 j\u0119zykow\u0105. Ich solidarno\u015b\u0107 wewn\u0119trzna wydaje si\u0119 r\u00f3wnie\u017c silniejsza. Jednak w dziedzinie artykulacji swoich problem\u00f3w na arenie og\u00f3lnokrajowej przegrywaj\u0105 z Tybeta\u0144czykami z kretesem. Po pierwsze, s\u0105dz\u0105, \u017ce nie warto m\u00f3wi\u0107 do populacji chi\u0144skiej. Nawet za granic\u0105, gdzie nie wi\u0105\u017ce si\u0119 to z \u017cadnym ryzykiem, odmawiaj\u0105 prowadzenia dialogu z Hanami i nie chc\u0105 uczestniczy\u0107 w ich inicjatywach. Co wi\u0119cej, brak im narz\u0119dzi, kt\u00f3re umo\u017cliwia\u0142yby przej\u015bcie w wymiar estetyczny. Ich ekspresja \u2013 w j\u0119zyku chi\u0144skim \u2013 sprowadza si\u0119 do politycznych roszcze\u0144 i slogan\u00f3w, co nie jest ani poruszaj\u0105ce, ani przekonuj\u0105ce, i mo\u017ce szybko przerodzi\u0107 si\u0119 w konflikt.<\/p>\n

W chi\u0144skich ksi\u0119garniach pi\u0119trz\u0105 si\u0119 ksi\u0105\u017cki o Tybeta\u0144czykach, kt\u00f3re miesi\u0105cami nie schodz\u0105 z list bestseller\u00f3w, podczas gdy nieliczne prace po\u015bwi\u0119cone Ujgurom wydaj\u0105 si\u0119 nie interesowa\u0107 nikogo. Sk\u0105d taka r\u00f3\u017cnica w percepcji, skoro jest ich wi\u0119cej ni\u017c Tybeta\u0144czyk\u00f3w i maj\u0105 r\u00f3wnie star\u0105, bogat\u0105 kultur\u0119? W rzeczy samej, w latach osiemdziesi\u0105tych kilka wydawnictw zainteresowa\u0142o si\u0119 problematyk\u0105 ujgursk\u0105 i kultur\u0105 islamu. Gar\u015b\u0107 publikacji, w kt\u00f3rych Hanowie m\u00f3wili o mieszanych uczuciach, jakie budz\u0105 w nich muzu\u0142manie, wywo\u0142a\u0142a pot\u0119\u017cne protesty i demonstracje uliczne \u2013 r\u00f3wnie\u017c w Xinjiangu. Niekt\u00f3rzy posun\u0119li si\u0119 nawet do wydawania fatw, jak ajatollah Chomeini w sprawie Salmana Rushdiego. \u017bycie autor\u00f3w i wydawc\u00f3w znalaz\u0142o si\u0119 w niebezpiecze\u0144stwie.<\/p>\n

Od tego czasu pisarze i media w Chinach w\u0142a\u015bciwych trzymaj\u0105 si\u0119 z dala od tre\u015bci, kt\u00f3re mog\u0142yby mie\u0107 zwi\u0105zek z populacj\u0105 muzu\u0142ma\u0144sk\u0105. Co wi\u0119cej, brakuje pisz\u0105cych po chi\u0144sku tw\u00f3rc\u00f3w z tamtej strony. Powsta\u0142o b\u0142\u0119dne ko\u0142o: im mniej ksi\u0105\u017cek traktuj\u0105cych o muzu\u0142manach, tym mniejsze szanse Han\u00f3w na zrozumienie Ujgur\u00f3w oraz wywo\u0142anie zainteresowania t\u0105 problematyk\u0105. Przy okazji chi\u0144skie media jeszcze bardziej trac\u0105 motywacj\u0119 przybli\u017cenia ludziom tego narodu i jego kultury. Obecnie Ujgurzy s\u0105 dla Han\u00f3w kim\u015b zupe\u0142nie obcym. Nie wiedz\u0105c nic o ich historii i tradycji, \u0142atwo pa\u015b\u0107 ofiar\u0105 oficjalnej propagandy w sprawie Xinjiangu. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 Chi\u0144czyk\u00f3w nie rozumie (i nie chce rozumie\u0107) Ujgur\u00f3w, kt\u00f3rzy budz\u0105 w nich jedynie l\u0119k i wrogo\u015b\u0107. Trudno sobie wyobrazi\u0107 sytuacj\u0119 gorsz\u0105 z perspektywy interes\u00f3w samego Xinjiangu.<\/p>\n

Na drugim biegunie mamy otwarto\u015b\u0107 buddyzmu tybeta\u0144skiego (bliskiego religii Han\u00f3w), zabiegi Dalajlamy na rzecz pojednania z Chi\u0144czykami oraz licznych tybeta\u0144skich tw\u00f3rc\u00f3w, kt\u00f3rzy pisz\u0105 po mandary\u0144sku i t\u0142umacz\u0105 wi\u0119kszo\u015bci rodzim\u0105 tradycj\u0119, otwieraj\u0105c kana\u0142y komunikacji. Wszystko to pomaga kulturze tybeta\u0144skiej, kt\u00f3ra staje si\u0119 we wsp\u00f3\u0142czesnych Chinach modna, i sprawia, \u017ce licznych Han\u00f3w kusi subkultura \u201eprzyjaci\u00f3\u0142 tybeta\u0144skiej gor\u0105czki\u201d (<\/span>Xizang fashaoyou). <\/span><\/p>\n

Przy okazji ekspresja ta zwr\u00f3ci\u0142a uwag\u0119 cz\u0119\u015bci Han\u00f3w na polityczny wymiar problemu, przybli\u017caj\u0105c im powoli perspektyw\u0119 Tybeta\u0144czyk\u00f3w, kt\u00f3ra zaczyna zdobywa\u0107 ich sympati\u0119. Si\u0142a, z jak\u0105 mieszka\u0144cy Tybetu wykorzystuj\u0105 sw\u0105 \u0142agodno\u015b\u0107 i elastyczno\u015b\u0107 do walki z dominuj\u0105cym mocarstwem, powinna by\u0107 lekcj\u0105 dla innych mniejszo\u015bci. Chcia\u0142bym przypomnie\u0107 tu o Czyngis-chanie, kt\u00f3rego pot\u0119\u017cnej armii nie zdo\u0142a\u0142o si\u0119 oprze\u0107 \u017cadne pa\u0144stwo. Tybeta\u0144czycy nie zostali jednak pokonani \u2013 i Mongo\u0142owie przeszli na buddyzm tybeta\u0144ski. Taka jest moc kultury.<\/p>\n

Rekompensata za brak ojczystego j\u0119zyka<\/p>\n

Nieznajomo\u015b\u0107 tybeta\u0144skiego jest wsp\u00f3lnym problemem wielu intelektualist\u00f3w z Tybetu. Odebrawszy kolonialne wykszta\u0142cenie, nie potrafi\u0105 pisa\u0107, a czasami nawet p\u0142ynnie m\u00f3wi\u0107 w j\u0119zyku ojczystym. Pokolenie Oser posz\u0142o do szko\u0142y w czasach rewolucji kulturalnej. W tym okresie w prowincji Sichuan w\u0142a\u015bciwie w og\u00f3le nie nauczano tybeta\u0144skiego. Co\u015b za co\u015b \u2013 poznali tak dobrze chi\u0144ski, \u017ce mogli zacz\u0105\u0107 para\u0107 si\u0119 pisaniem.<\/p>\n

Przyjmuje si\u0119, \u017ce zdecydowana wi\u0119kszo\u015b\u0107 ludzi jest w stanie opanowa\u0107 tylko jeden j\u0119zyk w stopniu, kt\u00f3ry pozwala na prawdziwe pisarstwo, a chi\u0144ski by\u0142 w gruncie rzeczy pierwszym j\u0119zykiem tych tybeta\u0144skich autor\u00f3w. Realia s\u0105 takie, \u017ce gdy Taszi Da\u0142a, prezes Stowarzyszenia Pisarzy Tybeta\u0144skich, spotka\u0142 si\u0119 za granic\u0105 ze swoimi rodakami, mogli z sob\u0105 rozmawia\u0107 tylko po mandary\u0144sku \u2013 w narzeczu symbolizuj\u0105cym chi\u0144ski kolonializm. Nic dziwnego, \u017ce uchod\u017acy chc\u0105 wiedzie\u0107, jak kto\u015b, kto nie zna j\u0119zyka, kt\u00f3ry ma by\u0107 medium kultury narodowej, mo\u017ce uchwyci\u0107 istot\u0119 i ducha owej kultury oraz narodu, a w dodatku przemawia\u0107 w ich imieniu.<\/p>\n

To prawda, \u017ce nar\u00f3d nie jest ras\u0105, a jego istot\u0119 stanowi nie krew, lecz kultura. Kiedy zatraci si\u0119 umiej\u0119tno\u015b\u0107 komunikowania z kultur\u0105 w\u0142asnej nacji, to niezale\u017cnie od bieg\u0142o\u015bci, z jak\u0105 owi pisarze pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 j\u0119zykiem chi\u0144skim, ich osi\u0105gni\u0119cia lingwistyczne nie b\u0119d\u0105 mia\u0142y nic wsp\u00f3lnego z narodem tybeta\u0144skim, pomagaj\u0105c jedynie nawraca\u0107 kolejnych neofit\u00f3w wi\u0119kszo\u015bciowego pa\u0144stwa narodowego. Kulturowo stan\u0105 si\u0119 Hanami.<\/p>\n

S\u0142aba znajomo\u015b\u0107 tybeta\u0144skiego jest rzeczywi\u015bcie powa\u017cnym upo\u015bledzeniem pokolenia Oser. To jednak rezultat historii, za kt\u00f3r\u0105 pisarze ci nie ponosz\u0105 \u017cadnej odpowiedzialno\u015bci. Ich patriotyzm i religijno\u015b\u0107 pozwalaj\u0105 przecie\u017c mie\u0107 nadziej\u0119, \u017ce zdo\u0142aj\u0105 d\u017awign\u0105\u0107 brzemi\u0119 odpowiedzialno\u015bci za wyartyku\u0142owanie aspiracji swego narodu. Te dwa czynniki rekompensuj\u0105 nieznajomo\u015b\u0107 j\u0119zyka, stanowi\u0105 wi\u0119\u017a z rodzim\u0105 kultur\u0105 i popychaj\u0105 do m\u00f3wienia w jej imieniu.<\/p>\n

Nacjonalizm jest najwa\u017cniejszym sk\u0142adnikiem \u015bwiadomo\u015bci narodowej, nie musi si\u0119 jednak wyra\u017ca\u0107 tylko w oparciu o odziedziczon\u0105 kultur\u0119 (w tym j\u0119zyk). Dop\u00f3ki cz\u0142owiek identyfikuje si\u0119 z narodem, dop\u00f3ty mo\u017ce m\u00f3wi\u0107 \u2013 cho\u0107by w j\u0119zyku innym ni\u017c ojczysty. Opowiadaj\u0105c o znaczeniu narodu w j\u0119zyku chi\u0144skim, zwi\u0119ksza si\u0119 szans\u0119, \u017ce us\u0142ysz\u0105 to w\u0142adze i spo\u0142ecze\u0144stwo Han\u00f3w. W\u015br\u00f3d tybeta\u0144skich pisarzy tworz\u0105cych po chi\u0144sku przewa\u017ca tybeta\u0144ska \u015bwiadomo\u015b\u0107 \u2013 w sferze politycznej z regu\u0142y nie wyra\u017ca si\u0119 tego otwarcie, niemniej ich sztuka jest ni\u0105 przesi\u0105kni\u0119ta.<\/p>\n

Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce ludzie, kt\u00f3rzy mog\u0105 wybiera\u0107, z regu\u0142y nie si\u0119gaj\u0105 po kultur\u0119 i estetyk\u0119, by wyrazi\u0107 sw\u00f3j patriotyzm. Mo\u017ce to by\u0107 jednak bardziej skuteczne ni\u017c przekaz czysto polityczny. Nacjonalizm w tym wymiarze s\u0142u\u017cy formu\u0142owaniu roszcze\u0144 i organizowaniu oporu; jego g\u0142\u00f3wnym celem jest si\u0119gni\u0119cie po w\u0142adz\u0119. Og\u00f3lnie rzecz bior\u0105c, idzie w nim o czystki, konfrontacj\u0119, wy\u0142\u0105czno\u015b\u0107. Mo\u017ce mu za to brakowa\u0107 wsp\u00f3\u0142czucia, kompromisu i pokoju. W rezultacie zamiast pomaga\u0107 stosunkom mi\u0119dzy r\u00f3\u017cnymi nacjami, cz\u0119sto podsyca wrogo\u015b\u0107 i konflikty. Nacjonalizm kulturowy jest natomiast uciele\u015bnieniem, wyrazem mi\u0142o\u015bci i oddania dla kultury swego narodu. Nie potrzebuje konfrontacji z innymi, tworz\u0105c warunki pozwalaj\u0105ce na jednoczesne rozkwitanie r\u00f3\u017cnych tradycji. Z tej perspektywy spos\u00f3b, w jaki wykorzystuj\u0105 kultur\u0119 do wyra\u017cania kwestii narodowych pisz\u0105cy po chi\u0144sku Tybeta\u0144czycy, mo\u017ce na d\u0142u\u017csz\u0105 met\u0119 przynie\u015b\u0107 rezultaty lepsze.<\/p>\n

Niemniej jednak kultura niew\u0105tpliwie wyrasta z historii i w du\u017cym stopniu jest przekazywana przy pomocy j\u0119zyka. Dla tybeta\u0144skich pisarzy, kt\u00f3rzy nie potrafi\u0105 pisa\u0107 w j\u0119zyku ojczystym, jedynym \u0142\u0105cznikiem staje si\u0119 buddyzm tybeta\u0144ski. Kultura Tybetu jest bowiem \u015bci\u015ble zwi\u0105zana z religi\u0105, kt\u00f3ra z oczywistych wzgl\u0119d\u00f3w pe\u0142ni z kolei rol\u0119 serca krystalizuj\u0105cej si\u0119 \u015bwiadomo\u015bci narodowej. Podczas gdy tradycja ludowa ma charakter sformalizowanego dziedzictwa przesz\u0142o\u015bci, religia stanowi istniej\u0105c\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107 i wci\u0105\u017c si\u0119 rozwija. P\u00f3ki wi\u0119c pisarze ci zachowuj\u0105 wi\u0119\u017a z buddyzmem, pozostaj\u0105 silnie zwi\u0105zani ze \u015bwiadomo\u015bci\u0105 narodow\u0105 i mog\u0105 czerpa\u0107 z g\u0142\u0119bi skarbca cywilizacji Tybetu.<\/p>\n

W tym sensie wiara intelektualist\u00f3w, kt\u00f3rzy pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 biegle j\u0119zykiem chi\u0144skim, nabiera wagi szczeg\u00f3lnej. Nie idzie mi tu o znaczenie religii jako takiej, lecz o jej rol\u0119 jedynego ogniwa \u0142\u0105cz\u0105cego tych ludzi z kultur\u0105 ich narodu. Czynnikiem, kt\u00f3ry uczyni\u0142 Oser rzeczniczk\u0105 uczu\u0107 narodowych i obro\u0144czyni\u0105 kultury, jest w\u0142a\u015bnie jej oddanie buddyzmowi.<\/p>\n

Nale\u017cy tu podkre\u015bli\u0107, \u017ce rozwa\u017cania te dotycz\u0105 jedynie specyficznej grupy Tybeta\u0144czyk\u00f3w, kt\u00f3rych doskona\u0142a znajomo\u015b\u0107 chi\u0144skiego jako pierwszego j\u0119zyka uczyni\u0142a skutecznymi rzecznikami sprawy tybeta\u0144skiej. Fakt, i\u017c zap\u0142acili za t\u0119 bieg\u0142o\u015b\u0107 utrat\u0105 j\u0119zyka ojczystego, uzna\u0107 mo\u017cna za przeobra\u017cenie negatywnego w pozytywne. Logika ta nie stosuje si\u0119 jednak do \u201ezwyk\u0142ych\u201d Tybeta\u0144czyk\u00f3w, na kt\u00f3rych nie spoczywa brzemi\u0119 odpowiedzialno\u015bci za wyra\u017canie uczu\u0107 narodu. Dla nich utrata j\u0119zyka ojczystego mo\u017ce by\u0107 jedynie katastrof\u0105. Nar\u00f3d jako taki powinien uczy\u0107 si\u0119 od Ujgur\u00f3w, jak na co dzie\u0144 broni\u0107 w\u0142asnej mowy i ka\u017cdego, cho\u0107by najmniejszego aspektu rodzimej kultury.<\/p>\n

Wi\u0119cej ni\u017c szept<\/p>\n

Powie kto\u015b, \u017ce i bez autor\u00f3w, kt\u00f3rzy pisz\u0105 po chi\u0144sku, Tybeta\u0144czycy zawsze dawali wyraz swojej \u015bwiadomo\u015bci narodowej. To prawda, i\u017c nawet w czasach najokrutniejszych represji nigdy, prywatnie, nie przestali wyra\u017ca\u0107 swego niezadowolenia czy to narzekaj\u0105c, \u017cartuj\u0105c, czy przekazuj\u0105c \u201ewiadomo\u015bci o ma\u0142ych spotkaniach\u201d (<\/span>xiaodao xiaoxi). Wszystko to z regu\u0142y sprowadza si\u0119 jednak do szept\u00f3w w rodzinnym domu lub kr\u0119gu przyjaci\u00f3\u0142 i w najlepszym przypadku mo\u017ce przerodzi\u0107 si\u0119 w \u201enarodowe rozmowy prywatne\u201d w trakcie wi\u0119kszych zgromadze\u0144. <\/span><\/p>\n

G\u0142osy te nie maj\u0105 szans na dotarcie do chi\u0144skiej wi\u0119kszo\u015bci, rz\u0105dz\u0105cym za\u015b nie wolno uznawa\u0107 pozornego milczenia za dow\u00f3d \u201ebezprecedensowej stabilizacji\u201d. Rola takich wypowiedzi jest zatem bardzo ograniczona. Znacznie wa\u017cniejsze od \u201eszeptania w narodzie\u201d jest publiczne artyku\u0142owanie my\u015bli i konfrontowanie ich z masami Han\u00f3w, w\u0142adzami chi\u0144skimi oraz mi\u0119dzynarodow\u0105 opini\u0105 publiczn\u0105. W przeciwnym razie przeci\u0119tny Chi\u0144czyk b\u0119dzie zdany na propagand\u0119 rz\u0105dow\u0105 jako jedyne \u017ar\u00f3d\u0142o (dez)informacji o Tybecie. Rz\u0105dowi do kontrolowania regionu s\u0142u\u017c\u0105 tylko podkolorowane raporty agent\u00f3w i tak zwane \u201eanalizy policyjne\u201d. Rzeczywisto\u015b\u0107 jest wypaczana lub ignorowana, poniewa\u017c nie ma g\u0142osu.<\/p>\n

We\u017amy taki przyk\u0142ad: znany chi\u0144ski p\u0142ywak Zhang Jian przep\u0142yn\u0105\u0142 raz jezioro Co Ngonpo, kt\u00f3re dla Tybeta\u0144czyk\u00f3w jest \u015bwi\u0119te. Z ich perspektywy k\u0105panie si\u0119 w takich wodach stanowi zniewag\u0119. Wcze\u015bniej dochodzi\u0142o do wielu podobnych incydent\u00f3w, dotycz\u0105cych \u015bwi\u0119tych akwen\u00f3w i g\u00f3r. Cho\u0107 wi\u0119kszo\u015b\u0107 Tybeta\u0144czyk\u00f3w czu\u0142a ogromny niesmak, swoim uczuciom dawali wyraz tylko w rozmowach prywatnych. Po sforsowaniu Co Ngonpo ca\u0142kowicie nie\u015bwiadomy sakralnej geografii Tybetu Zhang og\u0142osi\u0142 plan przep\u0142yni\u0119cia innego \u015bwi\u0119tego jeziora, Nam Co. Tym razem w \u201esieci kultury tybeta\u0144skiej\u201d (<\/span>Zangren Wenhuawang, www.tibetcul.com), chi\u0144skim portalu prowadzonym przez Tybeta\u0144czyk\u00f3w, pojawi\u0142 si\u0119 list otwarty do w\u0142a\u015bciwych departament\u00f3w. Jednocze\u015bnie Oser napisa\u0142a petycj\u0119, w kt\u00f3rej domaga\u0142a si\u0119 odwo\u0142ania wyczynu Zhanga. List i petycja zacz\u0119\u0142y natychmiast kr\u0105\u017cy\u0107 w chi\u0144skim internecie, docieraj\u0105c do wielu u\u017cytkownik\u00f3w. Pod petycj\u0105 Oser podpisa\u0142y si\u0119 setki os\u00f3b; niemal po\u0142owa z nich by\u0142a Hanami. Kiedy histori\u0119 podchwyci\u0142y chi\u0144skie media zagraniczne, znalaz\u0142a si\u0119 ona w centrum uwagi. W obliczu takiej krytyki Zhang wycofa\u0142 si\u0119 ze swojego pomys\u0142u, a wymieniona w petycji Oser popularna piosenkarka Han Hong odwo\u0142a\u0142a koncert zatytu\u0142owany \u201eZst\u0105pienie do Potali\u201d (Kongjiang Budala). Incydenty te dowodz\u0105, \u017ce wypowiedzi publiczne mog\u0105 przynie\u015b\u0107 rezultaty niepor\u00f3wnywalne z \u201eszeptaniem w narodzie\u201d. <\/span><\/p>\n

Dalajlama i tybeta\u0144scy uchod\u017acy m\u00f3wi\u0105 od dawna, kszta\u0142tuj\u0105c doniesienia \u015bwiatowych medi\u00f3w o sprawie Tybetu. Cenzura i bariera j\u0119zykowa sprawiaj\u0105 jednak, \u017ce ma to bardzo ograniczony wp\u0142yw na pogl\u0105dy Han\u00f3w w Chinach. Co wi\u0119cej, Chi\u0144czycy uwa\u017caj\u0105 cz\u0119sto, \u017ce diaspora nie mo\u017ce reprezentowa\u0107 Tybeta\u0144czyk\u00f3w w Tybecie i \u017ce jej o\u015bwiadczenia maj\u0105 wi\u0119cej wsp\u00f3lnego z propagand\u0105 ni\u017c z rzeczywisto\u015bci\u0105. Aby dotrze\u0107 do chi\u0144skich odbiorc\u00f3w, niezb\u0119dni s\u0105 wi\u0119c wypowiadaj\u0105cy si\u0119 po chi\u0144sku Tybeta\u0144czycy z Tybetu.<\/p>\n

To, co przytrafi\u0142o si\u0119 Oser, jest niew\u0105tpliwie cen\u0105, jak\u0105 musz\u0105 p\u0142aci\u0107 oni za zabranie g\u0142osu. Jak\u017ce mog\u0142oby to nic nie kosztowa\u0107? W walce narodu z imperializmem po\u015bwi\u0119cenia s\u0105 niezb\u0119dne i nieuchronne. W przypadku Tybetu wyra\u017canie \u015bwiadomo\u015bci narodowej mia\u0142o do tej pory charakter sporadycznych akt\u00f3w oporu. Cho\u0107 na czele wielu antyimperialistycznych ruch\u00f3w na ca\u0142ym \u015bwiecie stoj\u0105 dzia\u0142acze wywodz\u0105cy si\u0119 z mniejszo\u015bci, do stworzenia takiego ruchu Tybeta\u0144czykom brakuje jeszcze bardzo wiele. Publiczne i konsekwentne artyku\u0142owanie my\u015bli narodu wydaje si\u0119 jednak co najmniej bardziej po\u017c\u0105dane od ca\u0142kowitego milczenia.<\/p>\n

Najwa\u017cniejszymi zasadami s\u0105 tu \u201ezaistnienie publiczne\u201d (<\/span>gongkai) i \u201ezdolno\u015b\u0107 przetrwania\u201d (ke chixuxing). Przez to pierwsze rozumiem nie tylko wykorzystywanie okazji publicznych, ale i pos\u0142ugiwanie si\u0119 chi\u0144skim jako narz\u0119dziem komunikacji. Przed kilku laty podczas Igrzysk Mniejszo\u015bci Narodowych w Lhasie pewien Tybeta\u0144czyk zdo\u0142a\u0142 przechytrzy\u0107 ochron\u0119, wmiesza\u0107 si\u0119 w grup\u0119 tancerzy podczas ceremonii otwarcia i krzykn\u0105\u0107 Py rangzen \u2013 \u201eNiepodleg\u0142y Tybet!\u201d. <\/span><\/p>\n

Poniewa\u017c w pobli\u017cu nie by\u0142o mikrofonu, ma\u0142o kto wiedzia\u0142, co si\u0119 dzieje. Nawet go\u015bcie, kt\u00f3rzy go us\u0142yszeli, nie zrozumieli tybeta\u0144skiego zdania i uznali to za cz\u0119\u015b\u0107 programu. Cz\u0142owiek ten by\u0142 bardzo dzielny, ale najwyra\u017aniej osi\u0105gn\u0105\u0142 niewiele. Nikt nie wie, co si\u0119 z nim sta\u0142o. Jego okrzyk zamar\u0142, a o ca\u0142ym incydencie opowiadali sobie tylko Tybeta\u0144czycy. Podobne zdarzenie mia\u0142o miejsce podczas noworocznego koncertu w Urumczi, kiedy to na scen\u0119 wszed\u0142 Ujgur i wyrecytowa\u0142 polityczny wiersz w swoim ojczystym j\u0119zyku. Cho\u0107 incydent mia\u0142 charakter publiczny, przyni\u00f3s\u0142 takie same rezultaty, jak demonstracja Tybeta\u0144czyka. Wi\u0119ksza cz\u0119\u015b\u0107 publiczno\u015bci nie zrozumia\u0142a przes\u0142ania, a wi\u0119c nie mog\u0142a wiedzie\u0107, o co chodzi. Informacje o tych zdarzeniach przedosta\u0142y si\u0119 z czasem za granic\u0119. Nie by\u0142y ju\u017c jednak \u201enewsami\u201d, tote\u017c nie wzbudzi\u0142y zainteresowania medi\u00f3w, kt\u00f3re nie podj\u0119\u0142y tematu.<\/p>\n

Do podobnych protest\u00f3w dochodzi ci\u0105gle. Poniewa\u017c s\u0105 izolowane, nie przynosz\u0105 trwa\u0142ych rezultat\u00f3w. Ci, kt\u00f3rzy je podejmuj\u0105, milkn\u0105 po aresztowaniu i zamkni\u0119ciu w wi\u0119zieniu. Co wi\u0119cej, z regu\u0142y sprowadzaj\u0105 si\u0119 one do wykrzyczenia kilku hase\u0142, kt\u00f3re \u015bwiadcz\u0105 o odwadze, lecz nie s\u0105 na tyle przekonuj\u0105ce ani poruszaj\u0105ce, by wywo\u0142a\u0107 kulturow\u0105 interakcj\u0119. Zrobi\u0105, oczywi\u015bcie, wra\u017cenie na niekt\u00f3rych ludziach, ale nie zmusz\u0105 do my\u015blenia innych.<\/p>\n

Odpowiedzialno\u015b\u0107 za publiczne i konsekwentne artyku\u0142owanie \u015bwiadomo\u015bci narodowej nadal spoczywa raczej na znanych intelektualistach, kt\u00f3rzy w\u0142adaj\u0105 j\u0119zykiem chi\u0144skim. S\u0105 po temu trzy powody: po pierwsze, mog\u0105 oni komunikowa\u0107 si\u0119 bezpo\u015brednio z populacj\u0105 Han\u00f3w i z w\u0142adzami. Po drugie, umiej\u0105 nag\u0142o\u015bni\u0107 swoje wypowiedzi przy pomocy medi\u00f3w. Nawet je\u015bli znajd\u0105 si\u0119 na indeksie, mog\u0105 korzysta\u0107 z internetu. Po trzecie, uczestnicz\u0105 w g\u0142\u00f3wnym nurcie \u017cycia spo\u0142ecznego w Chinach, co pozwala na znalezienie si\u0119 w orbicie \u015bwiatowego zainteresowania tym krajem. Do pewnego stopnia chroni ich ciekawo\u015b\u0107 mi\u0119dzynarodowych obserwator\u00f3w. W por\u00f3wnaniu z przeci\u0119tnym obywatelem maj\u0105 wi\u0119c znacznie wi\u0119ksze mo\u017cliwo\u015bci testowania granic cierpliwo\u015bci autokratycznej w\u0142adzy.<\/p>\n

Funkcjonuj\u0105cy publicznie intelektualista jest, z definicji, znany publiczno\u015bci. Ocieraj\u0105c si\u0119 o granic\u0119, mo\u017ce inspirowa\u0107 i zach\u0119ca\u0107 innych. Cho\u0107 odwag\u0119 spo\u0142eczn\u0105 buduje si\u0119 powoli \u2013 krople dr\u0105\u017c\u0105 ska\u0142\u0119 i wielkie zmiany okazuj\u0105 si\u0119 naprawd\u0119 mo\u017cliwe. W por\u00f3wnaniu z sytuacj\u0105 sprzed dwudziestu lat wsp\u00f3\u0142cze\u015bni Chi\u0144czycy s\u0105 znacznie mniej zal\u0119knieni. Nie dlatego, \u017ce spad\u0142a zdolno\u015b\u0107 w\u0142adz do kontrolowania spo\u0142ecze\u0144stwa lub zmieni\u0142 si\u0119 charakter autokracji. Ona sama stoi przed wielkim problemem, kt\u00f3ry polega na tym, \u017ce \u201ejej prawo nie mo\u017ce ju\u017c rz\u0105dzi\u0107 lud\u017ami\u201d (<\/span>fa bu zhi zhong). Kiedy wi\u0119kszo\u015b\u0107 jest zjednoczona, tyrania ma znacznie mniejsze pole do popisu. Przyk\u0142ad znanych intelektualist\u00f3w, kt\u00f3rzy s\u0105, w pewnym sensie, lepiej chronieni, potrafi wyzwoli\u0107 odwag\u0119 og\u00f3\u0142u i doprowadzi\u0107 do zrobienia wsp\u00f3lnego kroku \u2013 o ile nie przekroczy si\u0119 akceptowanej przez wszystkich granicy. Wydaje si\u0119 to bardziej prawdopodobn\u0105 drog\u0105 do poszerzania przestrzeni wolno\u015bci w systemie autokratycznym, wynagrodzenia tragedii utraty j\u0119zyka ojczystego oraz uruchomienia mechanizm\u00f3w ruchu dysydenckiego. <\/span><\/p>\n

Poniewa\u017c wszyscy intelektuali\u015bci byli wprz\u0119gni\u0119ci w system, Tybet do tej pory nie wyda\u0142 takich postaci publicznych. Na razie dysydenci nie mog\u0105 z nim wsp\u00f3\u0142istnie\u0107. Co gorsza, przestrze\u0144 kulturalna w Tybecie jest niemal ca\u0142kowicie zdominowana przez re\u017cim i do tej pory nie powsta\u0142 tu rynek kultury. W tych okoliczno\u015bciach sam fakt istnienia tybeta\u0144skich intelektualist\u00f3w, kt\u00f3rzy biegle i z talentem w\u0142adaj\u0105 j\u0119zykiem chi\u0144skim, nabiera znaczenia szczeg\u00f3lnego.<\/p>\n

Znani arty\u015bci musz\u0105 by\u0107 w stanie \u017cy\u0107 z rynku \u2013 b\u0119d\u0105 wtedy mogli zrzuci\u0107 kajdany i wykorzysta\u0107 t\u0119 wolno\u015b\u0107 do m\u00f3wienia niezale\u017cnym g\u0142osem. Intelektuali\u015bci, kt\u00f3rzy wypowiadaj\u0105 si\u0119 jedynie po tybeta\u0144sku, mog\u0105 dzia\u0142a\u0107 tylko w rodzimych regionach, gdzie nie istnieje rynek kultury. Dla nich rozw\u00f3d z systemem oznacza utrat\u0119 \u015brodk\u00f3w do \u017cycia. W Chinach w\u0142a\u015bciwych rozwin\u0119\u0142a si\u0119 jednak wielka przestrze\u0144 rynkowa. Tybeta\u0144scy intelektuali\u015bci, kt\u00f3rzy biegle w\u0142adaj\u0105 chi\u0144skim, mog\u0105 dzi\u0119ki zdolno\u015bciom j\u0119zykowym zadba\u0107 tu o przyziemny problem przetrwania i dzi\u0119ki temu m\u00f3c uwolni\u0107 si\u0119 od kontroli systemu.<\/p>\n

Na spraw\u0119 Oser nie nale\u017cy patrze\u0107 li tylko przez pryzmat pogwa\u0142cenia praw cz\u0142owieka. W ten spos\u00f3b dodamy jedynie kolejny przypadek do tego korca. Powinna ona raczej da\u0107 nam do my\u015blenia. Jak walczy\u0107 z dwoma rodzajami imperializmu? Czego trzeba do stworzenia uznanych intelektualist\u00f3w, kt\u00f3rzy b\u0119d\u0105 umieli wyrazi\u0107 pragnienia narodu? Jaka jest rola tybeta\u0144skich elit, pos\u0142uguj\u0105cych si\u0119 biegle j\u0119zykiem chi\u0144skim?<\/p>\n

W ramach polityki imperialnej Chiny hodowa\u0142y sobie tybeta\u0144skich stronnik\u00f3w w zsinizowanym systemie o\u015bwiaty. Pod pewnymi wzgl\u0119dami osi\u0105gn\u0119\u0142y sukces, ale ukszta\u0142towa\u0142y te\u017c ca\u0142kiem liczn\u0105 grup\u0119 ludzi podobnych do Oser. Re\u017cim nie tylko nie pozbawi\u0142 ich \u015bwiadomo\u015bci narodowej, ale jeszcze j\u0105 wzmocni\u0142. Przy okazji doskonale poznali j\u0119zyk imperium.<\/p>\n

Pokolenie to powoli wysuwa si\u0119 na pierwszy plan spo\u0142ecze\u0144stwa tybeta\u0144skiego. W przysz\u0142o\u015bci ludzie ci mog\u0105 zosta\u0107 przyw\u00f3dcami i inicjatorami wielu przedsi\u0119wzi\u0119\u0107 w Tybecie. Czy na tybeta\u0144skim horyzoncie pojawi si\u0119 grupa intelektualist\u00f3w-dysydent\u00f3w, posiadaj\u0105cych racjonalne umys\u0142y i doskona\u0142\u0105 znajomo\u015b\u0107 chi\u0144skiego \u2013 mo\u017ce rodzimy Andriej Sacharow lub V\u00e1clav Havel? Co powinni my\u015ble\u0107 Hanowie o potencjalnych konsekwencjach takiego zjawiska dla Chin i Tybetu? Jak wykorzysta\u0107 sposobno\u015b\u0107, kt\u00f3ra mo\u017ce si\u0119 nadarzy\u0107? Co ka\u017cdy z nas powinien uczyni\u0107 z kulturowym imperializmem ukrytym g\u0142\u0119boko w naszych umys\u0142ach?<\/p>\n

Lhasa, Pekin<\/p>\n

sierpie\u0144-pa\u017adziernik 2004 roku<\/p>\n

* Rozdzia\u0142 \u201eNima Cering\u201d opowiada o spotkaniu kilku tybeta\u0144skich uchod\u017ac\u00f3w ze \u201eznanym mnichem-przewodnikiem\u201d z lhaskiego D\u017cokhangu. Bohater Oser jest m\u0142ody, skromny, opanowany, rozkochany w swojej kulturze i religii, przenikliwy, m\u0105dry i skory do \u015bmiechu; zna doskonale angielski i chi\u0144ski. Nima Cering zostaje wybrany \u2013 jako jedyny Tybeta\u0144czyk \u2013 do delegacji, kt\u00f3ra pod koniec lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych jedzie do Norwegii na konferencj\u0119 po\u015bwi\u0119con\u0105 prawom cz\u0142owieka.<\/p>\n

Ujgurskiego czytelnika zainspirowa\u0142 nast\u0119puj\u0105cy fragment:<\/p>\n

\u201e[Nim\u0119 Ceringa zaczepia w parku m\u0142oda Tybetanka w bawe\u0142nianej koszulce i d\u017cinsach.] <\/span><\/p>\n

Bez namys\u0142u da\u0142 si\u0119 jej chwyci\u0107 za r\u0119ce, lecz nagle okaza\u0142o si\u0119, \u017ce ona nie zamierza ich pu\u015bci\u0107. Zalewaj\u0105c si\u0119 \u0142zami, krzykn\u0119\u0142a: <\/span>\u00bbKuszo, co ty tu robisz? Co robisz z tymi Chi\u0144czykami? Jeste\u015b Tybeta\u0144czykiem, pami\u0119tasz, jeste\u015b Tybeta\u0144czykiem. Zostaw ich\u00ab. <\/span><\/p>\n

Nima Cering by\u0142 za\u017cenowany, zdenerwowany i bardzo smutny, ale nie m\u00f3g\u0142 uwolni\u0107 r\u0105k ani znale\u017a\u0107 w\u0142a\u015bciwych s\u0142\u00f3w. Wok\u00f3\u0142 nich zacz\u0105\u0142 rosn\u0105\u0107 wianuszek gapi\u00f3w. Wszyscy byli cudzoziemcami i wszystkich zdumia\u0142 widok mnicha, w kt\u00f3rego wczepi\u0142a si\u0119 zawodz\u0105ca kobieta. \u017baden z delegat\u00f3w nie interweniowa\u0142. Wszyscy natychmiast si\u0119 oddalili, jak gdyby ca\u0142a sprawa w og\u00f3le ich nie dotyczy\u0142a, co w\u0142a\u015bciwie mo\u017cna by uzna\u0107 za wyraz wsp\u00f3\u0142czucia i zrozumienia.<\/p>\n

Cz\u0142owiek z ambasady, kt\u00f3ry przez cztery dni towarzyszy\u0142 \u2013 i nie zajmowa\u0142 si\u0119 niczym innym \u2013 Nimie Ceringowi powiedzia\u0142 teraz: <\/span>\u00bbChod\u017amy, zostawmy j\u0105\u00ab. <\/span><\/p>\n

Tybetanka oczywi\u015bcie nie zna\u0142a chi\u0144skiego, ale mog\u0142a si\u0119 domy\u015bli\u0107, o co chodzi. Wpad\u0142a w z\u0142o\u015b\u0107 i zacz\u0119\u0142a krzycze\u0107 na niego po angielsku. Nima Cering pr\u00f3bowa\u0142 j\u0105 powstrzyma\u0107, powtarzaj\u0105c raz po raz: <\/span>\u00bbJa wiem, ja wiem, ja wiem\u00ab. \u00bbJe\u017celi rzeczywi\u015bcie wiesz \u2013 wykrzykn\u0119\u0142a zap\u0142akana dziewczyna \u2013 to nie wracaj\u00ab. I wtedy, zacinaj\u0105c si\u0119, wreszcie wyrzuci\u0142 z siebie to, co naprawd\u0119 le\u017ca\u0142o mu na sercu: \u00bbJak\u017ce to? Tam jest nasz dom. Je\u015bli wszyscy wyjedziemy, komu zostanie Tybet?\u00ab. Wtedy te\u017c przesta\u0142 panowa\u0107 nad \u0142zami\u201d. <\/span><\/p>\n

Wang Lixiong \u2013 chi\u0144ski intelektualista, popularny pisarz, historyk i ekolog, autor zakazanego w ChRL bestsellera Huanghou (\u201e\u017b\u00f3\u0142te zagro\u017cenie\u201d), w ostatnich latach zajmuj\u0105cy si\u0119 g\u0142\u00f3wnie kwesti\u0105 Tybetu. Prywatnie m\u0105\u017c Oser.<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Imperializm polityczny \u2013 d\u0142awienie kultury Powszechnie pot\u0119piany, odrzucany przez cywilizowane spo\u0142ecze\u0144stwa imperializm nie polega dzi\u015b na zwyk\u0142ej ekspansji terytorialnej i grabie\u017cy bogactw innych narod\u00f3w. Cho\u0107 pozostaje wierny okupacji i kolonializmowi, udaje, \u017ce jest po\u017cyteczny dla podbitej mniejszo\u015bci, udzielaj\u0105c jej na przyk\u0142ad pomocy gospodarczej. Pewny swej cywilizacyjnej wy\u017cszo\u015bci i materialnych dobrodziejstw, coraz cz\u0119\u015bciej daje o sobie […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":2245,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4,8],"tags":[29,26,46],"class_list":["post-2244","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-teksty","category-z-perspektywy-chinczykow","tag-oser","tag-polityka","tag-sztuka"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2244","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2244"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2244\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":12656,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2244\/revisions\/12656"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/2245"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2244"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2244"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2244"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}