![\"Oser-LhaskieSkrzydloAiWeiweia-Okladka\"](\"http:\/\/www.hfhrpol.waw.pl\/tybet\/wp-content\/uploads\/2015\/12\/Oser-LhaskieSkrzydloAiWeiweia-Okladka.jpg\")
<\/a><\/p>\nPochodz\u0119 z Lhasy. I ka\u017cdego roku wracam do niej na kilka miesi\u0119cy, cho\u0107 od dziesi\u0119ciu lat mieszkam w Pekinie. Wizyta sprzed dw\u00f3ch okaza\u0142a si\u0119 szczeg\u00f3lna za spraw\u0105 \u201epi\u00f3r\u201d do \u201eSkrzyd\u0142a\u201d Ai Weiweia (znalezionych podczas fotografowania ruin Star\u00f3wki) oraz ludowych kostium\u00f3w (kt\u00f3re obstalowa\u0142am dla niego u trzech \u2013 rdzennie tybeta\u0144skich \u2013 krawc\u00f3w). Ja mia\u0142am przez to mn\u00f3stwo zabawy, a nieodst\u0119puj\u0105cy mnie tajniacy \u2013 pewnie niez\u0142\u0105 zagwozdk\u0119.<\/p>\n
<\/p>\n
P\u0142askowy\u017c Tybeta\u0144ski dumnie bodzie niebo i p\u0142awi si\u0119 w s\u0142o\u0144cu. Lhas\u0119 okrzykni\u0119to nawet \u201es\u0142onecznym miastem\u201d. Na dziedzi\u0144cach i dachach wielu dom\u00f3w zainstalowano piece s\u0142oneczne do podgrzewania wody i gotowania jedzenia. Ciep\u0142o emituj\u0105 w nich metalowe, lustrzane panele. W starych s\u0105 one okr\u0105g\u0142e, do\u015b\u0107 toporne i ci\u0119\u017ckie; nowe, sk\u0142adane i \u0142atwe w monta\u017cu, wygl\u0105daj\u0105 jak skrzyd\u0142a i okaza\u0142y si\u0119 spe\u0142nieniem marze\u0144 Ai Weiweia.<\/p>\n
Ruiny, kt\u00f3rym robi\u0142am zdj\u0119cia, przed rewolucj\u0105 kulturaln\u0105 by\u0142y klasztorem. S\u0105 bliznami miasta, \u015bwiadectwem burzliwej historii i zmiennych kolei losu. Oraz dowodem krucho\u015bci rzeczy i buddyjskiej prawdy nietrwa\u0142o\u015bci. Ilekro\u0107 wraca\u0142am do Lhasy, fotografowa\u0142am je, powtarzaj\u0105c te same uj\u0119cia. Znam tu ka\u017cdy zak\u0105tek, jak Osip Mandelsztam, zam\u0119czony przez Sowiet\u00f3w poeta, kt\u00f3ry pisa\u0142: \u201ePowr\u00f3ci\u0142em do miasta, gdziem tyle lat \u017cy\u0142, znajomego do \u0142ez, do migda\u0142k\u00f3w, do \u017cy\u0142\u201d.<\/p>\n
Ruiny s\u0105 ukryte w g\u0105szczu zau\u0142k\u00f3w star\u00f3wki. Zna je niewielu obcych, ale dla tutejszych maj\u0105 znaczenie symboliczne. W kwartale nale\u017c\u0105cym kiedy\u015b do mnich\u00f3w, mieszka dzi\u015b ponad osiemdziesi\u0105t lhaskich rodzin, przyjezdni Tybeta\u0144czycy, chi\u0144scy robotnicy nap\u0142ywowi i muzu\u0142manie trudni\u0105cy si\u0119 handlem. Zapuszczony dziedziniec, kt\u00f3ry pami\u0119ta prze\u015bwietne ceremonie religijne, wype\u0142niaj\u0105 teraz s\u0142oneczne piece, szeroko rozpo\u015bcieraj\u0105ce l\u015bni\u0105ce skrzyd\u0142a.<\/p>\n
Zrobi\u0142am zdj\u0119cie: paruj\u0105cy aluminiowy czajnik, wygrzewaj\u0105ca si\u0119 przy nim w s\u0142o\u0144cu stara, zamy\u015blona, wpatrzona w co\u015b Tybetanka z r\u00f3\u017ca\u0144cem w d\u0142oni, maj\u0105ca za plecami sznurki ze schn\u0105cym, kolorowym praniem i wyblak\u0142ymi flagami modlitewnymi, przytwierdzone do resztek potrzaskanych o\u015bcie\u017cnic. Flagi trzepoc\u0105 na wietrze, mokre pranie ci\u0105gnie sznury do ziemi. Wszystko w tym kadrze jest zwyk\u0142\u0105 codzienno\u015bci\u0105.<\/p>\n
Lubi\u0119 zawiesza\u0107 swoje fotki na Facebooku i Twitterze, na kt\u00f3rym obserwuje mnie kilkadziesi\u0105t tysi\u0119cy os\u00f3b, czyli tyle co nic w por\u00f3wnaniu z Ai Weiweiem. Znamy si\u0119 od lat. \u201eWalka ze strachem \u2013 napisa\u0142 pod moimi zdj\u0119ciami z Lhasy \u2013 jest jak za\u017cywanie lekarstw: pigu\u0142ka po pigu\u0142ce. Allen Ginsberg fotografowa\u0142 rok w rok swoje kuchenne okno. Zawsze co\u015b si\u0119 zmienia\u0142o\u201d. I zach\u0119ci\u0142: \u201eFotografuj, co si\u0119 da. \u017bycie jest cenne, swoj\u0105 warto\u015b\u0107 ma r\u00f3wnie\u017c surowy realizm. Twoje zdj\u0119cia mog\u0105 leczy\u0107 strach, pami\u0119ta\u0107 przesz\u0142o\u015b\u0107, stanowi\u0107 \u015bwiadectwo epoki bestialstwa, daj\u0105c ci jednocze\u015bnie odkupienie\u201d. A potem zauwa\u017cy\u0142 l\u015bni\u0105ce instalacje grzewcze i zapyta\u0142, czy mog\u0119 mu je kupi\u0107. Tak zacz\u0119\u0142a si\u0119 historia \u201eSkrzyd\u0142a\u201d.<\/p>\n
Najpierw my\u015bla\u0142am, \u017ce chce tylko jedno \u201epalenisko\u201d. Posz\u0142am popyta\u0107 sklepikarzy na Star\u00f3wce i dowiedzia\u0142am si\u0119, \u017ce nowe kosztuje mniej wi\u0119cej czterysta yuan\u00f3w. Ale by\u0142o za nowe i czego\u015b mu brakowa\u0142o. \u201eA mo\u017ce u\u017cywane? \u2013 zapyta\u0142am po namy\u015ble Ai Weiweia. \u2013 Wy\u015bwiecone lhaskim s\u0142o\u0144cem, pojone lhaskim wrz\u0105tkiem, pe\u0142ne odbitych sylwetek Tybeta\u0144czyk\u00f3w? Mog\u0119 kupi\u0107 nowe i pozamienia\u0107 si\u0119 z lud\u017ami na stare. Co ty na to?\u201d.<\/p>\n
\u201eOczywi\u015bcie, \u017ce wol\u0119 stare \u2013 odpowiedzia\u0142. \u2013 Ile wlezie. Najlepiej kilkadziesi\u0105t. By\u0142oby cudownie, gdyby uda\u0142o ci si\u0119 jeszcze zdoby\u0107 stare czajniki i garnki\u201d.<\/p>\n
Dopytywa\u0142am wi\u0119c dalej, czy interesuj\u0105 go zardzewia\u0142e, porysowane, c\u0119tkowane, ledwie wys\u0142u\u017cone czy raczej spalone na heban? Pogi\u0119te czy trzymaj\u0105ce lini\u0119? Roze\u015bmia\u0142 si\u0119 i odpar\u0142, \u017ce wola\u0142by jak najbardziej zu\u017cyte, ale zaklina\u0142, \u017cebym pilnowa\u0142a, by nie dodano im nowych szram w transporcie.<\/p>\n
Najwi\u0119kszym problemem okaza\u0142a si\u0119 w\u0142a\u015bnie wysy\u0142ka do Pekinu. Metalowe skrzyd\u0142a s\u0105 ci\u0119\u017ckie, jedno potrafi wa\u017cy\u0107 ponad pi\u0119\u0107dziesi\u0105t kilo. Nie mog\u0142am ich nawet ud\u017awign\u0105\u0107. W ko\u0144cu odnalaz\u0142am w zakamarkach pami\u0119ci znajomego z placem, samochodem i narz\u0119dziami. Przede wszystkim, by\u0142 z Lhasy, wiedzia\u0142, gdzie i\u015b\u0107, jak dokona\u0107 wymiany i upora\u0107 si\u0119 z wysy\u0142k\u0105. W dodatku pracowa\u0142 jako stolarz i m\u00f3g\u0142 zrobi\u0107 skrzynie na zdobyte \u201eskrzyd\u0142a\u201d. Przekaza\u0142am mu wi\u0119c ca\u0142\u0105 spraw\u0119 i zlecenie szczodrobliwego Ai Weiweia.<\/p>\n
W mgnieniu oka do peki\u0144skiej pracowni przy Caochangdi 258 zacz\u0119\u0142y sp\u0142ywa\u0107 kolejne \u201eskrzyd\u0142a\u201d, polerowane lhaskim s\u0142o\u0144cem, deszczem, \u015bniegiem, wiatrem i mrozem. Wr\u00f3ci\u0142am z aparatem w ruiny, w kt\u00f3rych zasta\u0142am nowe, l\u015bni\u0105ce instalacje i paruj\u0105ce garnki. Obie strony by\u0142y zachwycone! Dzi\u0119ki rozkr\u0119conej nagle koniunkturze AGD wymienili wszyscy bliscy i znajomi mojego \u201epodwykonawcy\u201d, kt\u00f3ry podsumowa\u0142: \u201eJe\u015bli zechce wi\u0119cej, b\u0119d\u0119 musia\u0142 zacz\u0105\u0107 je\u017adzi\u0107 na wie\u015b\u201d.<\/p>\n
Nie mia\u0142am poj\u0119cia, \u017ce Ai Weiwei b\u0119dzie potrzebowa\u0142 tylu \u201eskrzyde\u0142\u201d. Z dziesi\u0119ciu zrobi\u0142o si\u0119 dwadzie\u015bcia, a potem pi\u0119\u0107dziesi\u0105t i sze\u015b\u0107dziesi\u0105t! Nawet nie pami\u0119tam, na ilu si\u0119 sko\u0144czy\u0142o. I ci\u0105gle nie wiedzia\u0142am, do czego maj\u0105 s\u0142u\u017cy\u0107. Kiedy go o to spyta\u0142am, odrzek\u0142, \u017ce sam nie wie. Wydaje mi si\u0119, \u017ce to typowe dla jego prac \u2013 co\u015b go inspiruje, ale z pocz\u0105tku nie ma kszta\u0142tu, kt\u00f3rego nabiera dopiero z czasem. Nie pozosta\u0142o wi\u0119c nic innego, jak czeka\u0107 i \u0107wiczy\u0107 wyobra\u017ani\u0119. Min\u0119\u0142o ponad sze\u015b\u0107 miesi\u0119cy i zd\u0105\u017cy\u0142am wr\u00f3ci\u0107 z Lhasy do Pekinu. Od czasu do czasu Ai Weiwei zaprasza\u0142 mnie do tybeta\u0144skich restauracji (kt\u00f3re pozna\u0142 dzi\u0119ki mnie, przez co czuj\u0119 si\u0119 ambasadork\u0105 rodzimej kuchni).<\/p>\n
W tym samym czasie rozgrywa\u0142 si\u0119 dramat tybeta\u0144skich samospale\u0144. Na znak protestu w ogie\u0144 zd\u0105\u017cy\u0142o p\u00f3j\u015b\u0107 sto dwadzie\u015bcia sze\u015b\u0107 os\u00f3b, kobiet i m\u0119\u017cczyzn. Zbiera\u0142am informacje i opisywa\u0142am ka\u017cd\u0105 z nich. Powsta\u0142a z tego ksi\u0105\u017cka. Stara\u0142am si\u0119 w niej jak najdok\u0142adniej opisa\u0107, przeanalizowa\u0107 \u2013 nie szcz\u0119dz\u0105c s\u0142\u00f3w krytyki \u2013 trwaj\u0105c\u0105 do dzi\u015b tragedi\u0119 samospale\u0144. Krytykowa\u0142am, ma si\u0119 rozumie\u0107, okrutn\u0105 polityk\u0119 komunistycznego re\u017cimu i milczenie poddawanych jej mas. Po jednym z samospale\u0144 Ai Weiwei napisa\u0142: \u201eTybet to niezwykle trudny przypadek, test przestrzegania praw cz\u0142owieka w Chinach i na \u015bwiecie, wielka pr\u00f3ba dla mi\u0119dzynarodowych standard\u00f3w sprawiedliwo\u015bci, kt\u00f3rych nikomu nie wolno lekcewa\u017cy\u0107 ani ignorowa\u0107. Do tej pory zd\u0105\u017cy\u0142 przynie\u015b\u0107 upokorzenie dok\u0142adnie wszystkim\u201d. Kiedy to przeczyta\u0142am, poprosi\u0142am, \u017ceby zrobi\u0142 projekt ok\u0142adki tej ksi\u0105\u017cki. \u201eZnaczenie samospalenia w wymiarze filozoficznym i duchowym jest niedost\u0119pne postronnym, kt\u00f3rzy nie mog\u0105 go t\u0142umaczy\u0107 ani interpretowa\u0107, poniewa\u017c publika widzi wy\u0142\u0105cznie bezpo\u015bredni\u0105 przyczyn\u0119 polityczn\u0105. Niemniej chc\u0119 i b\u0119d\u0119 pr\u00f3bowa\u0142, mimo \u017ce doskonale rozumiem, i\u017c to zupe\u0142nie daremne\u201d.<\/p>\n
Ostateczny projekt ok\u0142adki wygl\u0105da tak: na jednolitym, jasnym tle wydrukowane, zapisane po tybeta\u0144sku imiona ludzi, kt\u00f3rzy zgin\u0119li, dokonuj\u0105c samospalenia, a po\u015brodku wij\u0105cy si\u0119, pi\u0119kny p\u0142omie\u0144, w kt\u00f3rym nie ma \u015bladu goryczy ofiary. \u201eZmaga\u0142em si\u0119 z tym \u2013 napisa\u0142 mi Ai Weiwei. \u2013 Chcia\u0142em spojrze\u0107 na samospalenia jak najspokojniej, uwzgl\u0119dniaj\u0105c czynniki takie jak dzielno\u015b\u0107, intencja, pami\u0119\u0107 i moja ignorancja\u201d. By\u0142am mu wdzi\u0119czna, bardzo i szczerze. Ci\u0105gle s\u0142ysz\u0119, jak m\u00f3wi: \u201eNie by\u0142em w Tybecie. Gdybym tam pojecha\u0142, zwija\u0142bym si\u0119 ze wstydu. My\u015bl\u0119, \u017ce najlepszym sposobem na okazanie Tybeta\u0144czykom szacunku jest zostawienie ich w spokoju. Powinni m\u00f3c \u017cy\u0107 po swojemu. Odczepcie si\u0119 od nich\u201d.<\/p>\n
Chc\u0119 jeszcze powiedzie\u0107 co\u015b o \u201eSkrzydle\u201d. Kiedy pewnego dnia przeskoczy\u0142am jak zwykle przez zapor\u0119 sieciowej cenzury, ze zdumieniem stwierdzi\u0142am, \u017ce \u201eskrzyd\u0142a\u201d, kt\u00f3re przyjecha\u0142y z Lhasy do Pekinu, przep\u0142yn\u0119\u0142y ocean i, jako cz\u0119\u015b\u0107 wystawy, dotar\u0142y na os\u0142awion\u0105 ameryka\u0144sk\u0105 wysp\u0119 Alcatraz. W ponurym wi\u0119zieniu federalnym, w kt\u00f3rym przetrzymywano kiedy\u015b najgro\u017aniejszych przest\u0119pc\u00f3w, s\u0142oneczne piece przeobrazi\u0142y si\u0119 w l\u015bni\u0105ce pi\u00f3ra gigantycznego \u201eSkrzyd\u0142a\u201d, pr\u0119\u017c\u0105cego si\u0119 do rozbicia muru i poszybowania w niebo. Dostrzeg\u0142am te\u017c czajniki, w kt\u00f3rych gotowano wod\u0119 na nasz\u0105 herbat\u0119 z mas\u0142em, i garnki po ziemniakach i jaczym mi\u0119sie. Od wspomnienia znajomych smak\u00f3w niemal polecia\u0142a mi \u015blinka!<\/p>\n
\u201eNieprawdopodobne \u2013 powiedzia\u0142am sobie \u2013 w jaki cud potrafi\u0142 zmieni\u0107 podrapane rupiecie\u201d.<\/p>\n
\u015aci\u0105gn\u0119\u0142am sobie zdj\u0119cie \u201eSkrzyd\u0142a\u201d i powi\u0119kszy\u0142am na ekranie, szukaj\u0105c \u015blad\u00f3w Lhasy na poszczeg\u00f3lnych \u201epi\u00f3rach\u201d. I znalaz\u0142am. S\u0105 tam i wygl\u0105daj\u0105 jak zwierciad\u0142a, w kt\u00f3rych odbija si\u0119 czas. Ai Weiwei przeobrazi\u0142 je i scali\u0142 duchow\u0105 si\u0142\u0105. Gigant (ca\u0142o\u015b\u0107 wa\u017cy pono\u0107 ponad pi\u0119\u0107 ton) ci\u0105gle pachnie Lhas\u0105. Skrzyd\u0142o, kt\u00f3re przetrwa\u0142o pal\u0105ce s\u0142o\u0144ce Tybetu, hartowane p\u0142omieniem \u017cycia gin\u0105cych w ogniu ludzi, symbolizuje powszechne pragnienie wolno\u015bci i praw obywatelskich niczym feniks, powstaj\u0105cy z popio\u0142\u00f3w i wzbijaj\u0105cy si\u0119 do \u015bwiat\u0142a. Tak czytam je ja.<\/p>\n
<\/p>\n
22 sierpnia 2015<\/p>\n
<\/p>\n
Fragment \u201eLeningradu\u201d Osipa Mandelsztama w przek\u0142adzie Stanis\u0142awa Bara\u0144czaka.<\/p>\n
<\/p>\n