By\u0142y po temu dwa powody. Osoby, kt\u00f3re praktykuj\u0105 prawo\u015b\u0107, zas\u0142uguj\u0105 na nasz\u0105 cze\u015b\u0107. Je\u015bli szanujemy ludzi, kt\u00f3rzy wnosz\u0105 co\u015b w \u017cycie spo\u0142ecze\u0144stwa, staje si\u0119 ono szcz\u0119\u015bliwsze, lepsze. St\u0105d takie zalecenie. Z drugiej strony, w dzieci\u0144stwie jeste\u015bmy ca\u0142kowicie uzale\u017cnieni od dobroci, jak\u0105 okazuj\u0105 nam rodzice \u2013 a wi\u0119c im r\u00f3wnie\u017c, bez w\u0105tpienia, nale\u017cy si\u0119 szacunek. W buddyzmie kluczem do zapewnienia sobie szcz\u0119\u015bcia jest gromadzenie \u201ezas\u0142ugi\u201d. Je\u017celi si\u0119 j\u0105 tworzy, mo\u017cna liczy\u0107 na to, \u017ce w przysz\u0142o\u015bci b\u0119dzie si\u0119 zaznawa\u0107 pomy\u015blno\u015bci. Za najlepszy spos\u00f3b gromadzenia zas\u0142ug uznawano okazywanie szacunku tym, kt\u00f3rym si\u0119 on nale\u017cy \u2013 a wi\u0119c osobom praktykuj\u0105cym cnoty i rodzicom.<\/p>\n
Powinienem tu chyba wspomnie\u0107 r\u00f3wnie\u017c o trzecim poziomie wsp\u00f3\u0142zale\u017cno\u015bci. Stanowi on, \u017ce \u017caden przedmiot nie istnieje sam w sobie i sam z siebie, \u017ce spos\u00f3b, w jaki istnieje, uzale\u017cniony jest w znacznej mierze od tego, jak go nazwiemy, jak\u0105 nadamy mu etykietk\u0119. Wszystkie rzeczy istniej\u0105 wi\u0119c dlatego \u2013 i to b\u0119dzie tu dla nas interesuj\u0105ce \u2013 \u017ce si\u0119 do nich odnosimy. Niemniej fakt, \u017ce mo\u017cemy si\u0119 do czego\u015b odnie\u015b\u0107, \u017ce mo\u017cemy co\u015b nazwa\u0107, nie oznacza wcale, \u017ce to co\u015b istnieje realnie. Cho\u0107 z dok\u0142adnej analizy rzeczy i zjawisk wynika, \u017ce nie maj\u0105 one \u017cadnego niezale\u017cnego \u201ebytu\u201d czy \u201eistnienia\u201d, na poziomie \u015bwiatowym, na poziomie konwencji, na poziomie wsp\u00f3lnego dyskursu pewne rzeczy s\u0105 w oczywisty spos\u00f3b w\u0142a\u015bciwe lub niew\u0142a\u015bciwe, dobre albo niedobre. I w\u0142a\u015bnie zgodnie z tym, co wydaje si\u0119 stosowne, a co niestosowne, utworzono prawo buddyjskie oraz okre\u015blono zasady, kt\u00f3rych powinni przestrzega\u0107 mnisi. Znajdziemy w nich wiele poucze\u0144, dotycz\u0105cych etykiety i post\u0119powania zgodnego z normami, jakie obowi\u0105zywa\u0142y w Indiach w czasach Buddy.<\/p>\n
Tyle mog\u0119 powiedzie\u0107 Pa\u0144stwu na temat buddyjskiej wizji prawa jako ustalonych zasad. Je\u015bli chodzi o prawa stanowione \u2013 moim zdaniem maj\u0105 one s\u0142u\u017cy\u0107 przede wszystkim po\u017cytkowi, szcz\u0119\u015bciu i dobru jednostki oraz spo\u0142ecze\u0144stwa. Wydaje mi si\u0119, \u017ce trybuna\u0142y, takie jak na przyk\u0142ad Trybuna\u0142 Konstytucyjny, tworzy si\u0119 po to, aby \u2013 w szerszej perspektywie \u2013 zapewni\u0107 szcz\u0119\u015bcie oraz pomy\u015blno\u015b\u0107 i jednostkom, i spo\u0142ecze\u0144stwu.<\/p>\n
Co Wasza \u015awi\u0105tobliwo\u015b\u0107 s\u0105dzi o eutanazji?<\/em><\/p>\n Z buddyjskiego punktu widzenia trzeba wzi\u0105\u0107 tu pod uwag\u0119 wiele czynnik\u00f3w. Musimy rozwa\u017ca\u0107 poszczeg\u00f3lne, konkretne przypadki. We\u017amy, na przyk\u0142ad, chorego, o kt\u00f3rym wiemy, \u017ce z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 nie wyzdrowieje. Jest w stanie \u015bpi\u0105czki, martwy, jego umys\u0142 nie pracuje. Nie mo\u017ce robi\u0107 nic po\u017cytecznego, nie pojawiaj\u0105 si\u0119 w nim altruistyczne my\u015bli, nie jest w stanie si\u0119 modli\u0107, medytowa\u0107 i, jak powiadam, nie ma absolutnie \u017cadnych szans na wyzdrowienie, niemniej utrzymuje go przy \u017cyciu ca\u0142a ta skomplikowana maszyneria. Warto przy tym zauwa\u017cy\u0107, i\u017c podtrzymywanie \u017cycia w taki spos\u00f3b jest bardzo kosztowne, cz\u0119sto cierpi wi\u0119c na tym rodzina. Krewni po prostu nie chc\u0105 ju\u017c kontynuowania tych zabieg\u00f3w. W takiej sytuacji uwa\u017cam od\u0142\u0105czenie urz\u0105dze\u0144 podtrzymuj\u0105cych \u017cycie za dopuszczalne.<\/p>\n Z drugiej strony, istnieje tu przecie\u017c niebezpiecze\u0144stwo. Bardzo \u0142atwo przekr\u0119ci\u0107 wy\u0142\u0105cznik, ale od\u0142\u0105czenie owych maszyn oznacza odebranie \u017cycia, a wi\u0119c, z definicji, akt gwa\u0142tu. Przemoc jest z zasady z\u0142a, cho\u0107 mo\u017cna wyobrazi\u0107 sobie pewne akty przemocy, kt\u00f3re mog\u0142yby by\u0107 po\u017cyteczne. Poniewa\u017c s\u0105 nieprzewidywalne i \u0142atwo wymykaj\u0105 si\u0119 spod kontroli, z regu\u0142y lepiej unika\u0107 wszelkich dzia\u0142a\u0144, kt\u00f3re maj\u0105 w sobie element przemocy.<\/p>\n Z perspektywy buddyjskiej wi\u0105\u017ce si\u0119 to r\u00f3wnie\u017c z poj\u0119ciem karmy<\/em>, czyli czym\u015b na kszta\u0142t nasion, zasianych w przesz\u0142o\u015bci przez chorego. To, \u017ce znajduje si\u0119 on w takim stanie, ma jakie\u015b przyczyny, kt\u00f3re musz\u0105 w pe\u0142ni dojrze\u0107. Je\u017celi nie pozwolimy temu cierpieniu wyczerpa\u0107 si\u0119, wypali\u0107 do ko\u0144ca, kiedy ta osoba jest w komie, bez szans na wyzdrowienie \u2013 istnieje powa\u017cne niebezpiecze\u0144stwo, \u017ce b\u0119dzie musia\u0142a do\u015bwiadczy\u0107 go w przysz\u0142o\u015bci, by\u0107 mo\u017ce w jeszcze trudniejszych okoliczno\u015bciach ni\u017c te, w kt\u00f3rych znajduje si\u0119 teraz, pod\u0142\u0105czona do owych maszyn.<\/p>\n <\/p>\n Co to jest mi\u0142o\u015b\u0107?<\/em><\/p>\n Mi\u0142o\u015b\u0107 w rozumieniu buddyjskim to \u017cyczenie innym szcz\u0119\u015bcia \u2013 pragnienie, by byli szcz\u0119\u015bliwi. Natomiast wsp\u00f3\u0142czucie jest pragnieniem, by mogli by\u0107 wolni od cierpienia. Kiedy wi\u0119c m\u00f3wimy o osobie, kt\u00f3ra \u201epraktykuje mi\u0142uj\u0105c\u0105 dobro\u0107 i wsp\u00f3\u0142czucie\u201d, to mamy na my\u015bli kogo\u015b, kto z pe\u0142n\u0105 determinacj\u0105 chce pracowa\u0107 na rzecz tego, by inni byli szcz\u0119\u015bliwi i wolni od cierpie\u0144.<\/p>\n Moim zdaniem s\u0142owo \u201ewsp\u00f3\u0142czucie\u201d cz\u0119sto bywa rozumiane opacznie. Odbieramy je raczej jako lito\u015b\u0107, w kt\u00f3rej jest co\u015b z protekcjonalizmu i patrzenia na innych z g\u00f3ry. Tak jednak by\u0107 nie powinno. W buddyzmie wsp\u00f3\u0142czucie wyrasta ze zrozumienia, \u017ce skoro inni s\u0105 dok\u0142adnie tacy sami jak ja \u2013 czyli pragn\u0105 szcz\u0119\u015bcia i nie chc\u0105 cierpie\u0107 \u2013 to powinienem troszczy\u0107 si\u0119 o nich tak samo, jak troszcz\u0119 si\u0119 o siebie. To jest prawdziwe, bezstronne wsp\u00f3\u0142czucie, kt\u00f3re obejmuje nawet wrog\u00f3w. Kt\u00f3\u017c to jest wr\u00f3g? Wr\u00f3g to osoba, kt\u00f3ra swoj\u0105 postaw\u0105 lub post\u0119powaniem sprawia mi przykro\u015b\u0107 \u2013 uznaj\u0119 j\u0105 wi\u0119c za nieprzyjaciela. Mimo to trzeba przecie\u017c pami\u0119ta\u0107, \u017ce pozostaje ona cz\u0142owiekiem, dok\u0142adnie takim samym jak ja, maj\u0105cym r\u00f3wne prawo do szcz\u0119\u015bcia i unikania b\u00f3lu.<\/p>\n Z tego zrozumienia bierze si\u0119 si\u0142a troski o innych, opiekowania si\u0119 nimi, otaczania ich wsp\u00f3\u0142czuciem. Z regu\u0142y uczucia takie rezerwujemy dla najbli\u017cszych, co moim zdaniem ma raczej znamiona przywi\u0105zania. By\u0107 mo\u017ce przyczyn\u0105 nieporozumie\u0144 s\u0105 trudno\u015bci z prze\u0142o\u017ceniem na j\u0119zyki zachodnie tybeta\u0144skiego terminu njing-dzie<\/em> \u2013 b\u0119d\u0105cego odpowiednikiem sanskryckiego s\u0142owa karuna<\/em> \u2013 kt\u00f3ry zawiera w swoim polu znaczeniowym r\u00f3wnie\u017c dbanie o siebie. W rozumieniu tybeta\u0144skim i sanskryckim jest to taka troska i taka mi\u0142o\u015b\u0107, jakie \u017cywimy wobec siebie, a nast\u0119pnie rozszerzamy, przenosimy na innych, podczas gdy w j\u0119zykach zachodnich odpowiedniki s\u0142owa \u201ewsp\u00f3\u0142czucie\u201d wydaj\u0105 si\u0119 sugerowa\u0107, \u017ce ca\u0142kowicie skupieni na bli\u017anich, zupe\u0142nie nie zwracamy uwagi na siebie, zapominaj\u0105c o sobie i w\u0142asnym interesie. Wydaje mi si\u0119 to niew\u0142a\u015bciwe. Jak mamy troszczy\u0107 si\u0119 o kogo\u015b, je\u015bli nie umiemy zadba\u0107 o siebie? W buddyzmie tak w\u0142a\u015bnie rozumiemy wsp\u00f3\u0142czucie i trosk\u0119 o innych.<\/p>\n <\/p>\n Czy w filozofii buddyjskiej istnieje poj\u0119cie kary? Jaki jest stosunek religii buddyjskiej do karania?<\/em><\/p>\n W dawnym Tybecie obowi\u0105zywa\u0142y prawa, zabraniaj\u0105ce na przyk\u0142ad polowania na zwierz\u0119ta czy \u0142owienia ryb. Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce takie przepisy bra\u0142y si\u0119 z doktryny buddyjskiej. Nie nale\u017cy jednak s\u0105dzi\u0107, \u017ce Tybeta\u0144czycy nie zabijali zwierz\u0105t \u2013 od\u017cywiali si\u0119 przecie\u017c g\u0142\u00f3wnie mi\u0119sem. Wygl\u0105da\u0142o to tak, \u017ce kiedy pozbawiali zwierz\u0119 \u017cycia, recytowali stosowne mantry<\/em>. A przy tym, jedz\u0105c to mi\u0119so, \u017cywili ogromn\u0105 niech\u0119\u0107 do rze\u017anik\u00f3w i os\u00f3b, kt\u00f3re produkowa\u0142y bro\u0144. Przedstawiciele tych zawod\u00f3w \u017cyli wr\u0119cz poza nawiasem spo\u0142ecze\u0144stwa. Jeszcze nie dawno w niekt\u00f3rych regionach Tybetu dzia\u0142a\u0142 ruch zainicjowany przez pewnego lam\u0119, kt\u00f3ry namawia\u0142 ludzi do zbierania broni, tak\u017ce tej dostarczanej przez Chi\u0144czyk\u00f3w do polowa\u0144. Niszczono j\u0105, a z\u0142om zakopywano w do\u0142ach, nad kt\u00f3rym wznoszono stupy<\/em>, czyli buddyjskie relikwiarze. Trzynasty Dalajlama zakaza\u0142 stosowania kary \u015bmierci. Podzielam jego stanowisko. Obecnie Amnesty International organizuje wszech\u015bwiatow\u0105 kampani\u0119 na rzecz zniesienia kary \u015bmierci. Jestem jednym z sygnatariuszy petycji.<\/p>\n <\/p>\n Czy Wasza \u015awi\u0105tobliwo\u015b\u0107 by\u0142by \u0142askaw wyja\u015bni\u0107 dzia\u0142anie prawa przyczyny i skutku w przypadku ofiar zbrodni, takich jak gwa\u0142ty czy zab\u00f3jstwa ma\u0142ych dzieci. Jak to jest wyja\u015bniane w prawie buddyjskim?<\/em><\/p>\n W buddyjskich naukach o przyczynowo\u015bci znajdujemy dwa poj\u0119cia: przyczyny i warunku. Aby co\u015b mog\u0142o si\u0119 wydarzy\u0107, potrzebne s\u0105 przyczyny oraz warunki, kt\u00f3re to umo\u017cliwi\u0105. Przyczyn\u0105 jest co\u015b, co owa osoba zrobi\u0142a w przesz\u0142o\u015bci, w poprzednich \u017cywotach. Nazywa si\u0119 to karm\u0105<\/em>. To przede wszystkim ona sprawia, \u017ce do\u015bwiadczamy szcz\u0119\u015bcia lub cierpienia, niemniej potrzebne s\u0105 do tego r\u00f3wnie\u017c okre\u015blone warunki \u2013 i to nie jeden, lecz wiele. Ka\u017cdy z nich wymaga z kolei warunk\u00f3w wspomagaj\u0105cych. Je\u015bli chodzi o przyczyn\u0119, a wi\u0119c o co\u015b, co zrobili\u015bmy sami, by\u0107 mo\u017ce w odleg\u0142ej przesz\u0142o\u015bci \u2013 to nie da si\u0119 unikn\u0105\u0107 do\u015bwiadczenia jej skutku, o ile, rzecz jasna, owa przyczyna nie zostanie w jaki\u015b spos\u00f3b oczyszczona. Mo\u017cemy natomiast pracowa\u0107 nad warunkami \u2013 czyli okre\u015blonymi okoliczno\u015bciami, otoczeniem i tak dalej \u2013 \u017ceby unikn\u0105\u0107 dojrzewania przyczyn w skutki.<\/p>\n <\/p>\n Jakie s\u0105 najbardziej skuteczne sposoby nauczenia ludzi tolerancji, otwarto\u015bci na inno\u015b\u0107 drugiego cz\u0142owieka, na inny spos\u00f3b post\u0119powania?<\/em><\/p>\n By\u0107 tolerancyjnym, moim zdaniem, to nie dopu\u015bci\u0107, by pojawi\u0142a si\u0119 w nas nienawi\u015b\u0107, pragnienie odwetu, ch\u0119\u0107 zemsty. Nie znaczy to jednak, \u017ce godzimy si\u0119 na ka\u017cd\u0105 niegodziwo\u015b\u0107 i pod\u0142o\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 pr\u00f3buje si\u0119 nam wyrz\u0105dzi\u0107. Bardzo wa\u017cne jest rozr\u00f3\u017cnianie mi\u0119dzy dzia\u0142aniem a sprawc\u0105, miedzy czynem a osob\u0105, kt\u00f3ra si\u0119 go dopuszcza.<\/p>\n Musimy, ma si\u0119 rozumie\u0107, sprzeciwia\u0107 si\u0119 niesprawiedliwo\u015bci, a je\u015bli to konieczne, podejmowa\u0107 kroki, kt\u00f3re jej zapobiegn\u0105. Jednocze\u015bnie trzeba jednak zachowa\u0107 wsp\u00f3\u0142czucie i szacunek wobec osoby lub grupy os\u00f3b, kt\u00f3re dopuszczaj\u0105 si\u0119 takich dzia\u0142a\u0144. Naturalnie jest to bardzo trudne. Zw\u0142aszcza w sytuacji silnego wzburzenia lub emocji trudno nam odr\u00f3\u017cni\u0107 cz\u0142owieka od tego, co \u00f3w cz\u0142owiek robi. Nale\u017cy si\u0119 w tym \u0107wiczy\u0107 \u2013 tak, aby sta\u0142o si\u0119 to nawykiem, drug\u0105 natur\u0105; b\u0119dzie to niezwykle u\u017cyteczne, gdy przyjdzie nam stawi\u0107 czo\u0142o problemom i k\u0142opotom.<\/p>\n Niesprawiedliwym, niegodziwym zachowaniom nale\u017cy si\u0119 wi\u0119c sprzeciwia\u0107 i zapobiega\u0107 im, nie trac\u0105c przy tym wsp\u00f3\u0142czucia wobec os\u00f3b, kt\u00f3re si\u0119 ich dopu\u015bci\u0142y. Zwr\u00f3\u0107my uwag\u0119, \u017ce jeste\u015bmy bardzo sprytni, kiedy to my pope\u0142niamy b\u0142\u0119dy. Z regu\u0142y nie mamy \u017cadnego problemu z oddzieleniem takiego dzia\u0142ania od nas samych i m\u00f3wimy: \u201eprzepraszam, nie chcia\u0142em\u201d. Czyli bardzo wyra\u017anie odr\u00f3\u017cniamy siebie od czynu, kt\u00f3ry pope\u0142nili\u015bmy. W przypadku innych os\u00f3b nie jest ju\u017c tak \u0142atwo. Z tym samym rozr\u00f3\u017cnieniem mamy przecie\u017c do czynienia w przypadku przyznania si\u0119 do winy, spowiedzi czy wyznania z\u0142ych uczynk\u00f3w. Wtedy bardzo wyra\u017anie wida\u0107, \u017ce jeste\u015bmy czym\u015b zupe\u0142nie innym ni\u017c to, co zrobili\u015bmy. Kiedy rzecz dotyczy nas samych, widzimy to jak na d\u0142oni.<\/p>\n Jak w ka\u017cdej sprawie: naj\u0142atwiej trafiamy do serc i umys\u0142\u00f3w uczni\u00f3w, kiedy powoduje nami autentyczna troska i wsp\u00f3\u0142czucie. Je\u017celi b\u0119dziemy naucza\u0107 tolerancji z prawdziw\u0105 trosk\u0105, wsp\u00f3\u0142czuciem i zrozumieniem, najskuteczniej przem\u00f3wimy do os\u00f3b, kt\u00f3rym chcemy j\u0105 zaszczepi\u0107.<\/p>\n <\/p>\n Prezes Trybuna\u0142u Konstytucyjnego, prof. Marek Safjan<\/strong>: Dzi\u0119kujemy bardzo Waszej \u015awi\u0105tobliwo\u015bci. Dzi\u0119kujemy ogromnie, jeste\u015bmy wdzi\u0119czni za te bardzo m\u0105dre, wspania\u0142e s\u0142owa. Nie oczekiwali\u015bmy ekspertyzy prawnej, ale bardzo cz\u0119sto proste prawdy, przypominaj\u0105ce o znaczeniu warto\u015bci dla prawa, dla jego funkcjonowania, s\u0105 wa\u017cniejsze ni\u017c jurydyczne analizy. Bardzo dzi\u0119kujemy za to spotkanie.<\/p>\n <\/p>\n
![\"JG](\"http:\/\/www.hfhrpol.waw.pl\/tybet\/wp-content\/uploads\/2015\/12\/TrybunalKonstytucyjny-12Maja2000-FotJerzyGumowski-300x200.jpg\")
<\/a><\/p>\n