{"id":2662,"date":"2016-03-07T12:39:21","date_gmt":"2016-03-07T11:39:21","guid":{"rendered":"http:\/\/www.hfhrpol.waw.pl\/tybet\/?p=2662"},"modified":"2020-08-06T11:01:18","modified_gmt":"2020-08-06T09:01:18","slug":"2662","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/?p=2662","title":{"rendered":"Dziamjang Norbu: Tybeta\u0144ski ruch oporu i rola CIA"},"content":{"rendered":"

W por\u00f3wnaniu z rozwojem innych dziedzin studi\u00f3w tybeta\u0144skich, zaskakuj\u0105co ma\u0142o uwagi po\u015bwi\u0119ca si\u0119 wsp\u00f3\u0142czesnej historii tego kraju, a zw\u0142aszcza kataklizmowi lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych i sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych, kiedy to Tybeta\u0144czycy, przede wszystkim plemiona ze wschodniego i p\u00f3\u0142nocno-wschodniego Tybetu, chwycili za bro\u0144, powstaj\u0105c przeciwko chi\u0144skiej dominacji. Kilka publikacji dotycz\u0105cych tybeta\u0144skiego ruchu oporu uzna\u0107 trzeba za bardzo nieprecyzyjne, gdy przychodzi do liczb, nazw miejsc, nazwisk. Ksi\u0105\u017cki, takie jak Tibet in Revolt<\/em> George\u2019a Pattersona, From the Land of Lost Content<\/em> Noela Barbera, The Cavaliers of Kham<\/em> Michela Peissela i Secret War in Tibet<\/em> Lowella Thomasa Jr., dobrze si\u0119 czyta, z pewno\u015bci\u0105 pomog\u0142y te\u017c sprawie Tybetu i zapewne, bior\u0105c pod uwag\u0119 \u00f3wczesne realia oraz brak rzetelnych informacji, nie mog\u0142y by\u0107 lepsze. Niemniej s\u0105 one bardzo mgliste. Jednemu z autor\u00f3w uda\u0142o si\u0119 nawet nie wspomnie\u0107 o autentycznych przyw\u00f3dcach czy uczestnikach powstania, gloryfikuj\u0105c jako bohater\u00f3w i wodz\u00f3w ludzi, kt\u00f3rzy z pewno\u015bci\u0105 nimi nie byli. <\/span><\/p>\n

<\/p>\n

R\u00f3wnie\u017c tybeta\u0144ski rz\u0105d emigracyjny nie pr\u00f3bowa\u0142 prowadzi\u0107 bada\u0144 historycznych na temat partyzantki. Gabinet by\u0142 zawsze wstrzemi\u0119\u017aliwy wobec powsta\u0144c\u00f3w. Masowo\u015b\u0107 i popularno\u015b\u0107 ruchu oporu stanowi\u0142a jaskrawy dow\u00f3d kl\u0119ski rz\u0105dowej polityki wsp\u00f3\u0142pracy z chi\u0144skim okupantem. Du\u017c\u0105 rol\u0119 odegra\u0142y tu tak\u017ce tradycyjne uprzedzenia oraz napi\u0119cia mi\u0119dzy Khampami a administracj\u0105 w Lhasie. Na pocz\u0105tku lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych rz\u0105d emigracyjny pr\u00f3bowa\u0142 zbiera\u0107 \u015bwiadectwa od jak najwi\u0119kszej liczby uchod\u017ac\u00f3w \u2013 w tym r\u00f3wnie\u017c od os\u00f3b zaanga\u017cowanych w walk\u0119. Z regu\u0142y by\u0142y one do\u015b\u0107 powierzchowne i og\u00f3lnikowe; opublikowano tylko kilka z nich. Cho\u0107 wiele owych dokument\u00f3w p\u00f3\u017aniej zagubiono, ostatnio podj\u0119to pewne kroki, aby zebra\u0107 je w jednym miejscu.<\/p>\n

Sam ruch oporu nie pr\u00f3bowa\u0142 systematycznie dokumentowa\u0107 swoich akcji; partyzanci byli te\u017c podejrzliwi wobec ludzi, kt\u00f3rzy usi\u0142owali to robi\u0107. Po nawi\u0105zaniu kontakt\u00f3w z CIA zapanowa\u0142a tak skrajna obsesja \u201etajno\u015bci\u201d, \u017ce przynios\u0142a wi\u0119cej szk\u00f3d ni\u017c po\u017cytku. Nie zrobiono w\u0142a\u015bciwie nic, \u017ceby powiedzie\u0107 \u015bwiatu o dzia\u0142alno\u015bci partyzantki. Nie informowano o niej nawet spo\u0142eczno\u015bci tybeta\u0144skiej. Dzia\u0142ania owe utrzymywano w tajemnicy r\u00f3wnie\u017c po to, by nie stawia\u0107 w k\u0142opotliwej sytuacji rz\u0105d\u00f3w Indii i Nepalu \u2013 pa\u0144stw, na terenie kt\u00f3rych istnia\u0142y tybeta\u0144skie bazy i agencje.<\/p>\n

Po zlikwidowaniu ostatnich baz partyzanckich w Mustangu w 1974 roku organizacja \u201eCztery Rzeki, Sze\u015b\u0107 Pasm\u201d pr\u00f3bowa\u0142a w Indiach zbiera\u0107 i rejestrowa\u0107 dokumentacj\u0119 poczyna\u0144 ka\u017cdego oddzia\u0142u, czyli <\/span>dmag-sgaru<\/em>. Projekt ten napotyka\u0142 na wiele trudno\u015bci i nic nie wskazuje, by dokumenty te zosta\u0142y opublikowane w najbli\u017cszej przysz\u0142o\u015bci. Po \u015bmierci przyw\u00f3dcy ruchu oporu Gonpo Taszi Andrugcanga wydano w Indiach jego biografi\u0119, by\u0142a ona jednak szkicowa i zosta\u0142a \u017ale prze\u0142o\u017cona na angielski1<\/sup><\/a>. <\/span><\/p>\n

Lhamo Cering, przyw\u00f3dca z Mustangu i asystent Gjalo Thondupa (jednego ze starszych braci Dalajlamy, pe\u0142ni\u0105cego przez kilka lat rol\u0119 kogo\u015b w rodzaju g\u0142\u00f3wnodowodz\u0105cego ca\u0142ej partyzantki), r\u00f3wnie\u017c spisa\u0142 swoje wspomnienia. Ksi\u0105\u017cki ta jeszcze si\u0119 nie ukaza\u0142a, mo\u017ce jednak rzuci\u0107 \u015bwiat\u0142o na pewne aspekty dzia\u0142alno\u015bci ruchu oporu, zw\u0142aszcza w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych i siedemdziesi\u0105tych, kiedy to autor pe\u0142ni\u0142 w nim wysokie funkcje. Inn\u0105 osob\u0105, kt\u00f3ra by\u0142a blisko zwi\u0105zana z powstaniem tybeta\u0144skim w drugiej po\u0142owie lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, jest kontrowersyjny Alo Czonze, jeden z przyw\u00f3dc\u00f3w podziemnej lhaskiej organizacji <\/span>Mimang<\/em> (Nar\u00f3d), odpowiedzialnej za wi\u0119kszo\u015b\u0107 antychi\u0144skich wyst\u0105pie\u0144 w stolicy. Publikuje on, w odcinkach, na po\u0142y historyczne, na po\u0142y biograficzne wspomnienia o powstaniu i polityce emigracyjnej. Do tej pory wydano dwa tomy; pierwszy z nich zawiera ciekawe informacje o powstaniu w Lithangu i utworzeniu Mimangu w Lhasie2<\/sup><\/a>. <\/span><\/p>\n

Cho\u0107 wielu przyw\u00f3dc\u00f3w oraz bojownik\u00f3w zgin\u0119\u0142o, liczni \u017cyj\u0105 nadal i mieszkaj\u0105 w Nepalu, Indiach czy Szwajcarii. Dzi\u015b gotowi s\u0105 ju\u017c opowiada\u0107 o przesz\u0142o\u015bci. W zrealizowanym niedawno francuskim filmie dokumentalnym<\/span>3<\/sup><\/a> o tybeta\u0144skim ruchu oporu wyst\u0105pi\u0142o wielu Khamp\u00f3w, kt\u00f3rzy m\u00f3wili otwarcie o swoich dzia\u0142aniach, starych powi\u0105zaniach z CIA, a nawet z indyjskim wywiadem i armi\u0105. <\/span><\/p>\n

Waszyngton wci\u0105\u017c uwa\u017ca ameryka\u0144sk\u0105 pomoc dla tybeta\u0144skiego ruchu oporu za kwesti\u0119 dra\u017cliw\u0105 \u2013 wszelkie dokumenty na ten temat pozostaj\u0105 utajnione. Kilka artyku\u0142\u00f3w prasowych<\/span>4<\/sup><\/a> i ksi\u0105\u017cek o CIA5<\/sup><\/a> \u2013 to wszystko, co wiemy na temat jednej z najd\u0142u\u017cszych, udanych operacji ameryka\u0144skich s\u0142u\u017cb specjalnych. Wed\u0142ug Fletchera Prouty, pu\u0142kownika si\u0142 powietrznych USA, kieruj\u0105cego tajn\u0105 misj\u0105 prowadzon\u0105 przez genera\u0142a Erskine\u2019a z Biura Operacji Specjalnych, Tybet jest \u201epogrzebany w trzewiach CIA jako jeden z tych sukces\u00f3w, o kt\u00f3rych si\u0119 nie m\u00f3wi\u201d6<\/sup><\/a>. <\/span><\/p>\n

\u00d3w brak informacji na temat powstania umo\u017cliwi\u0142 tybeta\u0144skim przyw\u00f3dcom [emigracyjnym] napisanie w\u0142asnej historii, bagatelizuj\u0105cej rol\u0119 zbrojnego oporu i upowszechniaj\u0105cej mit o pokojowym charakterze masowych protest\u00f3w. Cho\u0107 wiele os\u00f3b wspieraj\u0105cych Tybet chce podziela\u0107 taki pogl\u0105d, jest on ca\u0142kowicie nieprawdziwy. Nie by\u0142o \u017cadnej pokojowej kampanii przeciwko Chi\u0144czykom. Nawet w tych kilku demonstracjach, do kt\u00f3rych dosz\u0142o przed 10 marca 1959 roku, trudno doszuka\u0107 si\u0119 manifestacji powszechnego oddania idei niestosowania przemocy. Wprost przeciwnie \u2013 stanowi\u0142y one sygna\u0142 dla Chi\u0144czyk\u00f3w, \u017ce Tybeta\u0144czycy gotowi s\u0105 chwyci\u0107 za bro\u0144 w obronie swego przyw\u00f3dcy i swojej religii.<\/p>\n

Propaguj\u0105c pokojow\u0105 wizj\u0119 wsp\u00f3\u0142czesnej historii Tybetu, nie przyznano w niej znacz\u0105cego miejsca ruchowi oporu. Doprowadzi\u0142o to do pojawienia si\u0119 dw\u00f3ch zupe\u0142nie b\u0142\u0119dnych koncepcji, kt\u00f3re om\u00f3wimy poni\u017cej. Wed\u0142ug nich, po pierwsze, powstanie nie mia\u0142o charakteru masowego i, po drugie, ruch oporu by\u0142 wspierany czy wr\u0119cz formowany przez CIA.<\/p>\n

Skala powstania <\/span><\/p>\n

Z opowie\u015bci powsta\u0144c\u00f3w, kt\u00f3rym uda\u0142o si\u0119 prze\u017cy\u0107, uchod\u017ac\u00f3w i uciekinier\u00f3w wynika jasno, \u017ce we wschodnim Tybecie prowadzono walki na ogromn\u0105 skal\u0119. Akcje zbrojne, zniszczenia i liczba ofiar przywodz\u0105 na my\u015bl Afganistan po inwazji sowieckiej. Cho\u0107 Chiny nie odczu\u0142y skutk\u00f3w tego powstania tak jak Rosjanie wojny afga\u0144skiej \u2013 propaganda zadba\u0142a, by Chi\u0144czycy w og\u00f3le si\u0119 o nim nie dowiedzieli \u2013 pozostaje ono ciemn\u0105 plam\u0105 na jasnym obrazie, pracowicie malowanym przez w\u0142adze ChRL na u\u017cytek \u015bwiata. Roderick MacFarquhar uwa\u017ca, \u017ce powstanie by\u0142o \u201enajbardziej dramatycznym niepokojem wewn\u0119trznym, jaki wstrz\u0105sn\u0105\u0142 [Chi\u0144sk\u0105 Republik\u0105 Ludow\u0105] przed rewolucj\u0105 kulturaln\u0105\u201d<\/span>7<\/sup><\/a>. <\/span><\/p>\n

Nawet je\u015bli odrzucimy relacje uchod\u017ac\u00f3w, zmiany demograficzne we wschodnim oraz p\u00f3\u0142nocno-wschodnim Tybecie, gdzie toczy\u0142y si\u0119 najci\u0119\u017csze boje, stanowi\u0105 wystarczaj\u0105cy dow\u00f3d na masowy charakter walk, ofiar i zniszcze\u0144 w tych regionach. Wymownym potwierdzeniem statystyk jest obraz, pojawiaj\u0105cy si\u0119 nieodmiennie w opowie\u015bciach wi\u0119kszo\u015bci uciekinier\u00f3w \u2013 kobiet orz\u0105cych pola (nie do pomy\u015blenia w przesz\u0142o\u015bci) po st\u0142umieniu powstania, gdy\u017c w regionie nie by\u0142o \u017cadnych m\u0119\u017cczyzn. Chi\u0144ski spis ludno\u015bci<\/span>8<\/sup><\/a> z 1982 roku wykazuje, jeszcze w pi\u0119tna\u015bcie-dwadzie\u015bcia lat po zako\u0144czeniu walk, znaczn\u0105 przewag\u0119 kobiet nad m\u0119\u017cczyznami we wschodnim i p\u00f3\u0142nocno-wschodnim Tybecie. Takich dysproporcji nie odnotowano w innych regionach Tybetu i Chin, cho\u0107 i tam zgin\u0119\u0142o wiele os\u00f3b. (Na przyk\u0142ad g\u0142\u00f3d z lat 1960-63 by\u0142 prawdopodobnie najwi\u0119ksz\u0105 kl\u0119sk\u0105 tego rodzaju w dziejach ludzko\u015bci \u2013 tu jednak \u015bmier\u0107 zabiera\u0142a jednakowo i kobiety, i m\u0119\u017cczyzn.) Nie zapominajmy przy tym, \u017ce wi\u0119ksza cz\u0119\u015b\u0107 populacji tybeta\u0144skiej \u017cy\u0142a w\u0142a\u015bnie we wschodniej cz\u0119\u015bci kraju. <\/span><\/p>\n

Nikt, nawet tybeta\u0144ski rz\u0105d emigracyjny, nie podj\u0105\u0142 powa\u017cnej pr\u00f3by oszacowania liczby ofiar we wschodnim Tybecie i w innych regionach kraju, cho\u0107by w Lhasie. Liczb\u0119 Tybeta\u0144czyk\u00f3w zabitych w stolicy podczas powstania i zaraz po nim znamy wy\u0142\u0105cznie z oficjalnych \u017ar\u00f3de\u0142 chi\u0144skich. Dokument, opublikowany przez Tybeta\u0144ski Okr\u0119g Wojskowy 1 pa\u017adziernika 1960 roku i oznaczony jako \u201etajny\u201d, m\u00f3wi: \u201eOd zesz\u0142ego marca do dzi\u015b zlikwidowali\u015bmy [<\/span>xiaomie<\/em>] 87 tys. wrog\u00f3w\u201d9<\/sup><\/a>. <\/span><\/p>\n

Pierwsze wyst\u0105pienia przeciwko Chi\u0144czykom <\/span><\/p>\n

Dziennikarze i uczeni sympatyzuj\u0105cy z Chinami rozpowszechniali pogl\u0105d, \u017ce powstanie by\u0142o spiskiem tybeta\u0144skiego kleru, arystokracji i Centralnej Agencji Wywiadowczej; ich zdaniem CIA zorganizowa\u0142a nawet ucieczk\u0119 Dalajlamy<\/span>10<\/sup><\/a>. \u015alady takiego my\u015blenia s\u0105 \u017cywe i dzi\u015b. Niemniej ruch oporu we wschodnim i p\u00f3\u0142nocno-wschodnim Tybecie zacz\u0105\u0142 formowa\u0107 si\u0119 przed jakimkolwiek zaanga\u017cowaniem Amerykan\u00f3w. Istniej\u0105 dowody na to, \u017ce do sporadycznych atak\u00f3w na chi\u0144skie oddzia\u0142y dochodzi\u0142o ju\u017c w 1949 roku. Nie b\u0119dziemy wspomina\u0107 tu o wcze\u015bniejszych potyczkach Tybeta\u0144czyk\u00f3w z komunistami \u2013 zw\u0142aszcza w latach 1934-35, podczas \u201ed\u0142ugiego marszu\u201d11<\/sup><\/a> \u2013 gdy\u017c nie maj\u0105 one zwi\u0105zku z p\u00f3\u017aniejsz\u0105 inwazj\u0105 i okupacj\u0105 Tybetu. <\/span><\/p>\n

Rozmawia\u0142em z wieloma mieszka\u0144cami Gjalthangu w po\u0142udniowo-wschodnim Tybecie (obecnie cz\u0119\u015b\u0107 prowincji Yunnan), kt\u00f3rzy twierdzili, \u017ce atakowali oddzia\u0142y Armii Czerwonej, gdy po raz pierwszy wkroczy\u0142y one na ich terytorium w 1949 roku. Relacje te potwierdza Peter Goullart<\/span>12<\/sup><\/a>, \u201ebia\u0142y\u201d Rosjanin w s\u0142u\u017cbie Guomindangu, kt\u00f3ry w latach czterdziestych pracowa\u0142 w Nakhi (Naxi), w Lijiangu, w Yunnanie. Goullart utrzymuje, \u017ce w 1949 roku, po upadku stolicy prowincji, Kunmingu, i ruszeniu Armii Czerwonej na zach\u00f3d, Khampowie z granicz\u0105cego z Nakhi Gjalthangu wkroczyli do Lijiangu i z pomoc\u0105 lokalnej ludno\u015bci odparli pierwsze uderzenie komunist\u00f3w. P\u00f3\u017aniej \u201eczerwoni\u201d zastosowali bardziej subteln\u0105 taktyk\u0119 i, pozyskawszy cz\u0119\u015b\u0107 m\u0142odych Nakhijczyk\u00f3w, zdobyli Lijiang. Goullart wspomina r\u00f3wnie\u017c, \u017ce mieszka\u0144cy Gjalthangu byli dzielniejsi i bardziej wojowniczy od rdzennych mieszka\u0144c\u00f3w regionu. <\/span><\/p>\n

Te zaj\u015bcia wyja\u015bniaj\u0105, dlaczego \u201ereformy demokratyczne\u201d zaprowadzono po raz pierwszy w\u0142a\u015bnie w Gjalthangu \u2013 i to ju\u017c w 1953 roku. Gonpo Taszi Andrugcang wspomina o tych zaj\u015bciach w swojej autobiografii: \u201eRok p\u00f3\u017aniej [1953] w regionie Gjalthang Athena Kham Chi\u0144czycy podzielili ludno\u015b\u0107 na pi\u0119\u0107 klas; rozpocz\u0119to aresztowania i kampani\u0119 terroru. Osoby nale\u017c\u0105ce do trzech wy\u017cszych klas publicznie upokarzano albo stawiano przed plutonem egzekucyjnym\u201d<\/span>13<\/sup><\/a>. <\/span><\/p>\n

Bardzo wcze\u015bnie wyst\u0105piono przeciwko Armii Czerwonej w odleg\u0142ych od Gjalthangu Hormukhce i Nangrze w Amdo, w p\u00f3\u0142nocno-wschodnim Tybecie. Tu z komunistami walczy\u0142 od dawna gubernator Guomindangu (a w\u0142a\u015bciwie niezale\u017cny muzu\u0142ma\u0144ski wata\u017cka) Ma Pufang, kt\u00f3ry dowodzi\u0142 swoj\u0105 kawaleri\u0105 Hui, sprzymierzaj\u0105c si\u0119 z plemionami Amdo i Mongolii<\/span>14<\/sup><\/a>. Jednak w 1949 roku, gdy zwyci\u0119stwo komunist\u00f3w wydawa\u0142o si\u0119 tylko kwesti\u0105 czasu, zapakowa\u0142 swoje \u017cony i maj\u0105tek do dw\u00f3ch DC-10 i uciek\u0142. Wed\u0142ug naocznego \u015bwiadka, Rinzina, kt\u00f3ry bra\u0142 p\u00f3\u017aniej udzia\u0142 w walkach, Armia Czerwona wkroczy\u0142a do Nangry i Hormukhi we wrze\u015bniu 1949 roku15<\/sup><\/a>. <\/span><\/p>\n

W grudniu dw\u00f3ch wodz\u00f3w z Nangry, Pon \u0141angczen i Pon Czodzie, wyda\u0142o wojn\u0119 Chi\u0144czykom. Dosz\u0142o do wielu potyczek; w jednej z nich zgin\u0105\u0142 syn \u0141angczena. Rinzin twierdzi, \u017ce pierwsza grupa Chi\u0144czyk\u00f3w sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z sze\u015bciu tysi\u0119cy \u017co\u0142nierzy, kt\u00f3rych po wybuchu niepokoj\u00f3w wzmocniono dziesi\u0119cioma tysi\u0105cami z Rikongu. Kiedy w lutym 1950 roku do walk w\u0142\u0105czyli si\u0119 mieszka\u0144cy Hormukhi, by\u0142o ju\u017c za p\u00f3\u017ano, gdy\u017c Chi\u0144czycy dostali kolejne posi\u0142ki. Wszystkie g\u0142\u00f3wne oddzia\u0142y z Amdo zosta\u0142y rozbite. Podczas jednej z potyczek Pon Czodzie by\u0142 bliski dostania si\u0119 do niewoli \u2013 uratowa\u0142 si\u0119, udaj\u0105c zabitego. Niemal wszystkich wojownik\u00f3w zmuszono do opuszczenia dom\u00f3w i ucieczki w g\u00f3ry, sk\u0105d zacz\u0119li prowadzi\u0107 wojn\u0119 podjazdow\u0105 z patrolami i atakowa\u0107 chi\u0144skie konwoje. Operacje tego rodzaju okaza\u0142y si\u0119 bardziej skuteczne od otwartych bitew, kt\u00f3re wcze\u015bniej wydawano Chi\u0144czykom. Ludzie z Nangry twierdz\u0105, \u017ce ich zajad\u0142y op\u00f3r sprawi\u0142, i\u017c po pewnym czasie \u201eczerwoni\u201d zacz\u0119li nazywa\u0107 ten region \u201ema\u0142ym Tajwanem\u201d.<\/p>\n

W 1952 roku lamowie z klasztoru Deczen wynegocjowali zawieszenie broni. Pona \u0141andczena zawieziono do Xiningu, a potem do Pekinu, gdzie jakoby spotka\u0142 si\u0119 z Mao Zedongiem. W 1952-53 panowa\u0142 spok\u00f3j, ale gdy ruszy\u0142a nowa fala oskar\u017ce\u0144, pot\u0119pie\u0144, prze\u015bladowa\u0144, aresztowa\u0144 i egzekucji, w ca\u0142ym regionie ponownie wybuch\u0142y walki. W tym czasie Chi\u0144czycy mieli ju\u017c przyt\u0142aczaj\u0105c\u0105 przewag\u0119 liczebn\u0105 i znacznie lepsze uzbrojenie \u2013 dla wszystkich by\u0142o wi\u0119c jasne, jak musi zako\u0144czy\u0107 si\u0119 ten konflikt. Tysi\u0105ce mieszka\u0144c\u00f3w Amdo zabito w walce, stracono lub zes\u0142ano do oboz\u00f3w pracy; wielu odebra\u0142o sobie \u017cycie. Inni uciekli do Lhasy. Rinzin m\u00f3wi, \u017ce \u201ezosta\u0142o tylko kilku \u015blepc\u00f3w, kalekich i g\u0142upc\u00f3w. No i garstka dzieci\u201d<\/span>16<\/sup><\/a>. <\/span><\/p>\n

Taki op\u00f3r przeciwko chi\u0144skim naje\u017ad\u017acom nie by\u0142 zjawiskiem typowym we wschodnim i p\u00f3\u0142nocno-wschodnim Tybecie pod koniec lat czterdziestych i na pocz\u0105tku pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych. Wojska rz\u0105du tybeta\u0144skiego nie otrzyma\u0142y te\u017c wsparcia Khamp\u00f3w podczas pa\u017adziernikowej ofensywy Chi\u0144czyk\u00f3w. Presti\u017c i w\u0142adza lhaskiej administracji systematycznie spada\u0142y tu od 1917 roku, kiedy to \u2013 pod rz\u0105dami Kalona Lamy Czampy Tendara, gubernatora Wschodniego Tybetu i g\u0142\u00f3wnodowodz\u0105cego \u2013 by\u0142y zdecydowanie najwi\u0119ksze<\/span>17<\/sup><\/a>. Przed chi\u0144sk\u0105 inwazj\u0105 w 1950 roku rz\u0105d pr\u00f3bowa\u0142 zmobilizowa\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w region\u00f3w granicznych do walki z Czerwon\u0105 Armi\u0105, niemniej bez wi\u0119kszych rezultat\u00f3w. Takcer Rinpocze, jeden ze starszych braci Dalajlamy, opat Kumbumu w Amdo, powiedzia\u0142 mi, \u017ce na rok przed najazdem jego klasztor otrzyma\u0142 list od szape (zhabs-pad<\/em>, ministra) Lhalu, gubernatora Wschodniego Tybetu i dow\u00f3dcy stacjonuj\u0105cych tu oddzia\u0142\u00f3w, w kt\u00f3rym proszono mnich\u00f3w o stawienie czo\u0142a chi\u0144skim oddzia\u0142om. Jednak zabiegi Lhalu o lojalno\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w Khamu i Amdo nie zda\u0142y si\u0119 na wiele, poza wyj\u0105tkami takimi jak klasztor w Czamdo18<\/sup><\/a>. <\/span><\/p>\n

Walki w Gjalthangu, Nangrze, Hormukhce oraz kilku innych regionach, cho\u0107 odosobnione, pozwala\u0142y przewidzie\u0107 skal\u0119 i zaciek\u0142o\u015b\u0107 konfliktu, kt\u00f3ry mia\u0142 obj\u0105\u0107 ca\u0142y wschodni Tybet. Wkr\u00f3tce posuni\u0119cia Chi\u0144czyk\u00f3w w Khamie doprowadzi\u0142y do nowego wybuchu wrogo\u015bci wobec okupant\u00f3w. Napi\u0119cie osi\u0105gn\u0119\u0142o zenit zim\u0105 1955-56 roku, kiedy zacz\u0119to zaprowadza\u0107 \u201ereformy demokratyczne\u201d. Chi\u0144czycy nazywaj\u0105 to powstanie \u201erebeli\u0105 kangdingsk\u0105\u201d<\/span>19<\/sup><\/a> \u2013 od chi\u0144skiej nazwy miasta Darcedo, w kt\u00f3rym mie\u015bci\u0142o si\u0119 dow\u00f3dztwo armii chi\u0144skiej we wschodnim Tybecie. Walki rozprzestrzenia\u0142y si\u0119 jak po\u017car i ju\u017c wkr\u00f3tce wodzowie r\u00f3\u017cnych plemion zacz\u0119li my\u015ble\u0107 o wsp\u00f3lnej walce z Chi\u0144czykami. Juru Pon, najwy\u017cszy w\u00f3dz koczownik\u00f3w z Lithangu, rozes\u0142a\u0142 pos\u0142a\u0144c\u00f3w do wszystkich zak\u0105tk\u00f3w wschodniego Tybetu, wzywaj\u0105c do zaatakowania chi\u0144skich oddzia\u0142\u00f3w osiemnastego dnia pierwszego miesi\u0105ca kalendarza tybeta\u0144skiego w 1956 roku. Na apel ten odpowiedzia\u0142y klasztory i plemiona Njarongu, Kardze, Batangu, Drango, Linksziby oraz wielu innych region\u00f3w. Juru Pon zgin\u0105\u0142 p\u00f3\u017aniej w ruinach zbombardowanego wielkiego klasztoru w Lithangu, zastrzeliwszy z pistoletu dw\u00f3ch wysokich chi\u0144skich oficer\u00f3w, kt\u00f3rym mia\u0142 si\u0119 podda\u010720<\/sup><\/a>. <\/span><\/p>\n

Dord\u017ce Judon, m\u0142odsza \u017cona Gjari Nimy, wodza z Njarongu, m\u00f3wi, \u017ce rodzina Gjaricang otrzyma\u0142a list od wodza z Lithangu, kt\u00f3ry prosi\u0142 ich o przyst\u0105pienie do walki osiemnastego dnia pierwszego miesi\u0105ca w 1956 roku, zaznaczaj\u0105c, \u017ce potwierdzi jeszcze t\u0119 dat\u0119 po otrzymaniu wiadomo\u015bci od innych przyw\u00f3dc\u00f3w ze wschodniego Tybetu<\/span>21<\/sup><\/a>. Poniewa\u017c w\u0142adze chi\u0144skie wezwa\u0142y Gjari Nim\u0119 na konferencj\u0119 w Darcedo, Dord\u017ce Judon stan\u0119\u0142a na czele w\u0142asnego klanu i innych plemion Njarongu. Kiedy zacz\u0119\u0142a zwo\u0142ywa\u0107 spotkania w r\u00f3\u017cnych regionach Njarongu, Chi\u0144czycy zorientowali si\u0119 w jej planach i kazali j\u0105 zabi\u0107 dw\u00f3m kolaborantom, kt\u00f3rym pomaga\u0142o dw\u00f3ch chi\u0144skich \u017co\u0142nierzy. <\/span><\/p>\n

Zamach si\u0119 nie powi\u00f3d\u0142 \u2013 podobnie jak pr\u00f3by aresztowania wuja Dord\u017ce Judon i innych przyw\u00f3dc\u00f3w powstania w Njarongu. Dord\u017ce uzna\u0142a, \u017ce musi zaatakowa\u0107 o cztery dni przed uzgodnion\u0105 dat\u0105. Uderzenie okaza\u0142o si\u0119 skuteczne \u2013 w pierwszym okresie uda\u0142o si\u0119 zniszczy\u0107 kilka ma\u0142ych chi\u0144skich garnizon\u00f3w; pojmano i zlikwidowano wielu kolaborant\u00f3w. Niedobitki chi\u0144skich oddzia\u0142\u00f3w schroni\u0142y si\u0119 w administracyjnej stolicy Njarongu, w Drugmo Dzongu, Zamku Smoczycy. Pot\u0119\u017cne \u015bciany tej fortecy opar\u0142y si\u0119 kolejnym atakom powsta\u0144c\u00f3w.<\/p>\n

Chi\u0144czycy wys\u0142ali posi\u0142ki z Kardze, na kt\u00f3re powsta\u0144cy urz\u0105dzili zasadzk\u0119. Pocz\u0105tkowo si\u0142y Dord\u017ce Judon odnosi\u0142y zwyci\u0119stwa, ale miesi\u0105c p\u00f3\u017aniej chi\u0144skie oddzia\u0142y z Drango i Da\u0142u zdo\u0142a\u0142y przebi\u0107 si\u0119 do zamku. Dord\u017ce Judon pami\u0119ta, \u017ce na pierwszy apel Juru Pona odpowiedzia\u0142o dwudziestu trzech wodz\u00f3w z Khamu. \u00d3w nieformalny sojusz nazwano <\/span>Tensung Dhanglang Magar \u2013 \u201eOchotnicz\u0105 Armi\u0105 Obro\u0144c\u00f3w Buddyzmu\u201d. <\/span><\/p>\n

Charakter powstania <\/span><\/p>\n

Mimo ogromnych trudno\u015bci w koordynowaniu militarnych akcji r\u00f3\u017cnych grup ze wschodniego Tybetu, w 1956 roku powsta\u0144com uda\u0142o si\u0119 wyprze\u0107 Chi\u0144czyk\u00f3w z niemal ca\u0142ej prowincji. Po kilku miesi\u0105cach armia chi\u0144ska wr\u00f3ci\u0142a znacznie wzmocniona, nie jest to jednak przedmiotem naszych rozwa\u017ca\u0144. Warto mo\u017ce tylko zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, \u017ce mimo odwiecznych animozji i konflikt\u00f3w plemiennych, uda\u0142o si\u0119 zjednoczy\u0107 Khamp\u00f3w przeciwko Chi\u0144czykom. Grupy, kt\u00f3rych poczynania usi\u0142owano koordynowa\u0107, dzia\u0142a\u0142y na g\u00f3rzystym pustkowiu o powierzchni kilkuset tysi\u0119cy kilometr\u00f3w kwadratowych, bez podstawowych \u015brodk\u00f3w komunikacji, dr\u00f3g i transportu. Mo\u017cna si\u0119 tylko dziwi\u0107, \u017ce zdo\u0142ano doprowadzi\u0107 do powszechnego buntu w ustalonym terminie.<\/p>\n

Nazwa, jak\u0105 Khampowie nadali swojemu ruchowi, odzwierciedla, ujmijmy to w ten spos\u00f3b, ideologiczny charakter powstania oraz poparcia, kt\u00f3re zyska\u0142o ono we wschodnim, a potem w \u015brodkowym Tybecie. Da\u0142a Norbu stwierdza w artykule po\u015bwi\u0119conym powstaniu, \u017ce jego celem by\u0142a obrona tybeta\u0144skich warto\u015bci buddyjskich oraz politycznych i religijnych instytucji, zbudowanych na fundamencie owych zasad. \u201eDop\u00f3ki Chi\u0144czycy nie wtr\u0105cali si\u0119 do zastanego systemu spo\u0142ecznego oraz systemu warto\u015bci, uznawanego za \u015bwi\u0119ty przez cz\u0142onk\u00f3w owego spo\u0142ecze\u0144stwa (tak wygl\u0105da\u0142a sytuacja w Tybecie Zewn\u0119trznym), nie dochodzi\u0142o do bunt\u00f3w, cho\u0107 ju\u017c sama obecno\u015b\u0107 Chi\u0144czyk\u00f3w budzi\u0142a ogromn\u0105 niech\u0119\u0107 i niepok\u00f3j. W chwili, gdy komuni\u015bci spr\u00f3bowali zmieni\u0107 istniej\u0105cy, \u015bwi\u0119ty system spo\u0142eczny w Tybecie Wewn\u0119trznym, kt\u00f3ry <\/span>de jure uznawali za cz\u0119\u015b\u0107 Chin w\u0142a\u015bciwych, wybuch\u0142o powstanie\u201d22<\/sup><\/a>. <\/span><\/p>\n

Tradycyjna ideologia, na kt\u00f3rej opiera\u0142a si\u0119 rewolta, da\u0142a jej poparcie na tyle silne, by przekroczy\u0107 granice wschodniego Tybetu i wznieci\u0107 niepokoje w Tybeta\u0144skim Regionie Autonomicznym, gdzie w\u0142adze zostawi\u0142y w spokoju istniej\u0105cy system spo\u0142eczny, zabiegaj\u0105c wr\u0119cz o wzgl\u0119dy arystokracji i duchowie\u0144stwa. Powstanie uznano za spraw\u0119 narodow\u0105, gdy\u017c sz\u0142o w nim o uczucia niemal wszystkich Tybeta\u0144czyk\u00f3w<\/span>23<\/sup><\/a>. Niemniej przyw\u00f3dcy i cz\u0142onkowie ruchu oporu \u2013 w wi\u0119kszo\u015bci mieszka\u0144cy Khamu i Amdo \u2013 cz\u0119sto nie byli w stanie wyzby\u0107 si\u0119 ciasnych, plemiennych uprzedze\u0144 czy wi\u0119z\u00f3w lojalno\u015bci, co sprawi\u0142o, \u017ce powstanie nie nabra\u0142o w pe\u0142ni powszechnego, dynamicznego charakteru. Tradycyjne animozje mi\u0119dzy Lhas\u0105 i Khampami, cho\u0107 przezwyci\u0119\u017cano je wielokrotnie podczas powstania, nigdy nie zosta\u0142y w pe\u0142ni wyja\u015bnione. Inna nazwa ruchu oporu, \u201eCztery Rzeki, Sze\u015b\u0107 Pasm\u201d \u2013 oznaczaj\u0105ca wschodni Tybet \u2013 podkre\u015bla\u0142a zaw\u0119\u017cony charakter i podzia\u0142 ruchu. <\/span><\/p>\n

Brutalne represje po st\u0142umieniu rewolty we wschodnim Tybecie oraz masowy nap\u0142yw uchod\u017ac\u00f3w do Lhasy sprawi\u0142y, i\u017c g\u0142\u00f3wnym o\u015brodkiem oporu sta\u0142 si\u0119 Tybet centralny, gdzie pod dow\u00f3dztwem kupca z Lithangu Gonpo Taszi Andrugcanga zreorganizowano lu\u017an\u0105 konfederacj\u0119 grup partyzanckich i 16 czerwca 1958 roku, w po\u0142o\u017conym na po\u0142udnie od Lhasy dystrykcie Lhoka, formalnie powo\u0142ano powsta\u0144cz\u0105 armi\u0119. Potajemnie kupowano w Indiach bro\u0144. Da\u0142a Norbu zwraca uwag\u0119, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 z dwudziestu trzech khampowskich przyw\u00f3dc\u00f3w powstania by\u0142a kupcami, kt\u00f3rzy dorobili si\u0119 po \u201ewyzwoleniu\u201d. Najwa\u017cniejsze \u017ar\u00f3d\u0142o ich fortun stanowi\u0142y srebrne monety, tak zwane <\/span>dao-juany<\/em>, kt\u00f3rymi Chi\u0144czycy op\u0142acali tybeta\u0144sk\u0105 klas\u0119 rz\u0105dz\u0105c\u0105 i robotnik\u00f3w, pracuj\u0105cych przy budowie dr\u00f3g. Zamiast mno\u017cy\u0107 maj\u0105tki lub bezpiecznie uciec ze srebrem do Indii, Khampowie wydawali chi\u0144skie pieni\u0105dze na zakup broni oraz amunicji dla powsta\u0144c\u00f3w24<\/sup><\/a>. <\/span><\/p>\n

Przyw\u00f3dcy ruchu oporu zostali te\u017c poinformowani przez sympatyzuj\u0105cych z nimi ministr\u00f3w i urz\u0119dnik\u00f3w administracji tybeta\u0144skiej o tajnych, rz\u0105dowych magazynach broni. Zabrali z nich karabiny i amunicj\u0119<\/span>25<\/sup><\/a>, kt\u00f3re umo\u017cliwi\u0142y im odci\u0119cie trzech strategicznych dr\u00f3g, prowadz\u0105cych z Lhasy na po\u0142udnie, tudzie\u017c niemal ca\u0142kowite sparali\u017cowanie operacji armii chi\u0144skiej w tym rejonie. <\/span><\/p>\n

Granice ameryka\u0144skiego zaanga\u017cowania <\/span><\/p>\n

Tak wi\u0119c wygl\u0105da\u0142o t\u0142o, z kt\u00f3rego wyrasta\u0142 tybeta\u0144ski ruch oporu. Dopiero po tych wydarzeniach i innych sukcesach powsta\u0144c\u00f3w, o kt\u00f3rych dowiedzia\u0142 si\u0119 rz\u0105d ameryka\u0144ski<\/span>26<\/sup><\/a>, Stany Zjednoczone wys\u0142a\u0142y pomoc partyzantom w Tybecie. Faktycznie zacz\u0119\u0142a ona dociera\u0107 do walcz\u0105cych w 1958 roku. Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce w okresie najwi\u0119kszych sukces\u00f3w ruchu oporu we wschodnim Tybecie \u017cadna grupa partyzancka nie otrzymywa\u0142a broni i innej pomocy od Amerykan\u00f3w. <\/span><\/p>\n

Relacje o przygotowaniu przez CIA ucieczki Dalajlamy i eskortowaniu go do granicy<\/span>27<\/sup><\/a> s\u0105 chyba wy\u0142\u0105cznie produktem dziennikarskiej wyobra\u017ani. Jedyni agenci CIA w Lhasie, kt\u00f3rzy pr\u00f3bowali nawi\u0105za\u0107 jakie\u015b kontakty z Dalajlam\u0105 i rz\u0105dem Tybetu, to dwaj Lithangczycy, Atha i Lhoce, zrzuceni na spadochronach w pobli\u017cu Samje przed wybuchem powstania w stolicy. Lhoce zmar\u0142 przed kilku laty, ale Atha \u017cyje nadal i mieszka w New Delhi. Powiedzia\u0142 mi, \u017ce obaj zdo\u0142ali spotka\u0107 si\u0119 potajemnie z Phal\u0105, marsza\u0142kiem dworu (mgron-gnyer chen-mo<\/em>) Dalajlamy, kt\u00f3ry wraz z zhabs-pad<\/em> Surkhangiem sta\u0142 na czele \u201enarodowej\u201d frakcji w rz\u0105dzie, sympatyzuj\u0105cej z ruchem oporu. Atha przekaza\u0142 Phali wiadomo\u015b\u0107 od rz\u0105du Stan\u00f3w Zjednoczonych, kt\u00f3ry zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 do rz\u0105du Tybetu o wystosowanie formalnej pro\u015bby o ameryka\u0144sk\u0105 pomoc wojskow\u0105. Phala odpar\u0142, \u017ce jest ju\u017c na to za p\u00f3\u017ano, gdy\u017c nie mo\u017cna ufa\u0107 ca\u0142emu gabinetowi i Zgromadzeniu. Powierzenie im tak dra\u017cliwej i potencjalnie kompromituj\u0105cej informacji nie wchodzi\u0142o w gr\u0119. Rozmawia\u0142em z Phal\u0105 na kilka lat przed jego \u015bmierci\u0105 \u2013 potwierdza\u0142, \u017ce dosz\u0142o do takiego spotkania. Phala planowa\u0142 i organizowa\u0142 ucieczk\u0119 Dalajlamy, wykorzystuj\u0105c radioodbiornik Athy i Lhoce do informowania Amerykan\u00f3w o planie ucieczki oraz rozwoju wypadk\u00f3w w trakcie jej trwania. <\/span><\/p>\n

Pe\u0142ny zasi\u0119g i implikacje tybeta\u0144skiego powstania nie by\u0142y nigdy systematycznie badane. Obraz, jaki wy\u0142ania si\u0119 z rozm\u00f3w i wywiad\u00f3w, kt\u00f3re przeprowadzi\u0142em z lud\u017ami zaanga\u017cowanymi w operacje ruchu oporu, utwierdza mnie w przekonaniu, \u017ce nasza wiedza o tych wydarzeniach jest zaskakuj\u0105co sk\u0105pa i fragmentaryczna. Pod powierzchni\u0105 oboj\u0119tno\u015bci czy braku zainteresowania p\u0142ynie jednak rzeka historycznej wiedzy i pami\u0119ci \u2013 cho\u0107 nikt z niej nie czerpie. Mam nadziej\u0119, \u017ce postawa tybeta\u0144skich dostojnik\u00f3w, buddyst\u00f3w, zachodnich sympatyk\u00f3w [sprawy Tybetu] oraz intelektualist\u00f3w, kt\u00f3rych fakt istnienia ruchu oporu wprawia dzi\u015b w zak\u0142opotanie \u2013 czy to dlatego, \u017ce k\u0142\u00f3ci si\u0119 z ich ulubionym obrazem mi\u0142uj\u0105cego pok\u00f3j Tybetu w roli Shangri-li, czy to dlatego, \u017ce partyzanci zgrzeszyli, przyjmuj\u0105c bro\u0144 od CIA \u2013 zmieni si\u0119 wreszcie, i ten rozdzia\u0142 naszej historii doczeka si\u0119 badaczy z prawdziwego zdarzenia.<\/p>\n

 <\/p>\n

1994<\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

Dziamjang Norbu, wsp\u00f3\u0142za\u0142o\u017cyciel Amnye Machen Institute i Tybeta\u0144skiego Kongresu M\u0142odzie\u017cy (TYC), jest emigracyjnym historykiem, pisarzem i jednym z najbardziej znanych tybeta\u0144skich intelektualist\u00f3w; odrzuca ide\u0119 \u201eprawdziwej autonomii\u201d i opowiada si\u0119 za \u201erangzen\u201d: pe\u0142n\u0105 niepodleg\u0142o\u015bci\u0105 Tybetu<\/em>.<\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

\n

1<\/a> Gompo Tashi Andrugtsang: <\/span>Four Rivers, Six Ranges: A True Account of Khampa Resistance to Chinese in Tibet<\/i><\/span>, Dharamsala: Information Office of His Holiness the Dalai Lama, 1973. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

2<\/a> Alo Czonze (Alo Chos-mdzed): <\/span>Bod kyi gnas-lugs bden-\u2019dzin sgo-phye ba\u2019i lden-mig zhes bya-ba (Klucz, kt\u00f3ry otwiera drzwi do prawdy o sytuacji Tybetu).<\/i><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

3<\/a> Marie de Louville i Michel de Castelverd: <\/span>Tibet. <\/i><\/span>L\u2019arm\u00e9e des ombres<\/i>, w serii: R<\/i>\u00e9<\/i><\/span>sistances<\/i>, program Antenne 2, Pary\u017c, 2 wrze\u015bnia 1991.<\/p>\n<\/div>\n

\n

4<\/a> Jeff Long: <\/span>Going After Wangdu: The Search for a Tibetan Guerilla Leads to Colorado\u2019s Secret CIA Camp<\/i><\/span> w: <\/span>Rocky Mountains Magazine<\/i><\/span>, lipiec\/sierpie\u0144 1981. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

5<\/a> Victor Marchetti i John D. Marks: <\/span>The CIA and the Cult of Intelligence<\/i><\/span>, Nowy Jork: Dell, 1983. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

6<\/a> Fletcher L. Prouty: <\/span>Colorado to Koko Nor: The Amazing True Story of the CIA\u2019s Secret War Against Red China<\/i><\/span> w: <\/span>Denver Post<\/i><\/span>, 6 lutego 1972. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

7<\/a>Roderic MacFarquhar: <\/span>The Origins of the Cultural Revolution<\/i><\/span>, Nowy Jork: Columbia University Press, 1983. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

8<\/a> The Population Atlas of China<\/i><\/span>, Oxford University Press, 1987. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

9<\/a> Xizang xingshi wenwu jiaoyu di jiben jiaocai<\/i>, Lhasa: Wydzia\u0142 Polityczny Tybeta\u0144skiego Okr\u0119gu Wojskowego, 1960.<\/p>\n<\/div>\n

\n

10<\/a> Chris Mullin: <\/span>The CIA: Tibetan Conspiracy<\/i><\/span> w: <\/span>Far Eastern Economic Review<\/i><\/span>, 5 wrze\u015bnia 1975. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

11<\/a> Edgar Snow: <\/span>Red Star Over China<\/i><\/span>, Nowy Jork, 1938; <\/span>Dziamjang Norbu: <\/span><\/span>Historia Atena i walki Khamp\u00f3w o wolno\u015b\u0107 Tybetu<\/i><\/span><\/span> [w:] <\/span><\/span>Tybet: \u015awiadkowie; Fakty m\u00f3wi\u0105 za siebie<\/i><\/span><\/span>, Warszawa 1995<\/span><\/span>. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

12<\/a> Peter Goullart: <\/span>Forgotten Kingdom<\/i><\/span>, Londyn: Readers Union, 1957. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

13<\/a> Andrugtsang, <\/span>op. cit. <\/i><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

14<\/a> Leonard Clark: <\/span>The Marching Wind<\/i><\/span>, Londyn: Hutchinson, 1957. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

15<\/a> Tibet Under Chinese Communist Rule<\/i><\/span>, Dharamsala: Information Office of His Holiness the Dalai Lama, 1976. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

16<\/a> Ibid. <\/i><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

17<\/a> Eric Teichman: <\/span>Travels of a Consular Officer in Eastern Tibet<\/i><\/span>, Cambridge, 1992. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

18<\/a> Robert Ford: <\/span>Wind between the Worlds<\/i><\/span>, Nowy Jork: David McKay, 1957. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

19<\/a> Anna Louise Strong: <\/span>When the Serf Stood Up In Tibet<\/i><\/span>, Pekin, 1960. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

20<\/a> Alo Czonze, <\/span>op. cit. <\/i><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

21<\/a> Holly Elwood: <\/span>Dorgee Yudon: The Leader of the Rebels<\/i><\/span>, nie publikowany wywiad, 21 maja 1989. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

22<\/a> Dawa Norbu: <\/span>The 1959 Tibetan Rebellion: An Interpretation<\/i><\/span> w: <\/span>China Quarterly<\/i><\/span>, nr 77, marzec 1979, ss. 74-93. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

23<\/a> Phuntsok Wangyal: <\/span>The Revolt of 1959<\/i><\/span> w: <\/span>Tibetan Review<\/i><\/span>, lipiec-sierpie\u0144, 1974. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

24<\/a> Dawa Norbu, <\/span>op. cit. <\/i><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

25<\/a> Andrugtsang, <\/span>op. cit. <\/i><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

26<\/a> Departament Stanu USA, Office of Intelligence Research, Division of Research of Far East, Intelligence Report no. 7341: <\/span>Unrest in Tibet<\/i><\/span>, 1 listopada 1956. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

27<\/a> Mullin, <\/span>op. cit. <\/i><\/span><\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W por\u00f3wnaniu z rozwojem innych dziedzin studi\u00f3w tybeta\u0144skich, zaskakuj\u0105co ma\u0142o uwagi po\u015bwi\u0119ca si\u0119 wsp\u00f3\u0142czesnej historii tego kraju, a zw\u0142aszcza kataklizmowi lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych i sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych, kiedy to Tybeta\u0144czycy, przede wszystkim plemiona ze wschodniego i p\u00f3\u0142nocno-wschodniego Tybetu, chwycili za bro\u0144, powstaj\u0105c przeciwko chi\u0144skiej dominacji. Kilka publikacji dotycz\u0105cych tybeta\u0144skiego ruchu oporu uzna\u0107 trzeba za bardzo nieprecyzyjne, gdy przychodzi […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":2663,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4,7],"tags":[24,27,26,58],"class_list":["post-2662","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-teksty","category-z-perspektywy-tybetanczykow","tag-diaspora","tag-historia","tag-polityka","tag-swiat"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2662","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2662"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2662\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2665,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2662\/revisions\/2665"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/2663"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2662"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2662"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2662"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}