{"id":2769,"date":"2016-04-11T04:01:05","date_gmt":"2016-04-11T02:01:05","guid":{"rendered":"http:\/\/www.hfhrpol.waw.pl\/tybet\/?p=2769"},"modified":"2016-04-11T04:01:05","modified_gmt":"2016-04-11T02:01:05","slug":"dalajlama-o-srodowisku-naturalnym","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/?p=2769","title":{"rendered":"Dalajlama: O \u015brodowisku naturalnym"},"content":{"rendered":"

Je\u017celi edukacja<\/a> i media<\/a> maj\u0105 szczeg\u00f3lne zobowi\u0105zania wobec jakiej\u015b dziedziny \u2013 to jest ni\u0105, moim zdaniem, \u015brodowisko naturalne. Owe zobowi\u0105zania wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 nie tyle z kwesti\u0105 dobra lub z\u0142a, ile przetrwania. I powinny mie\u0107 do czynienia nie tyle z ide\u0105, \u017ce przyroda jest czym\u015b \u015bwi\u0119tym, ile z przekonaniem, i\u017c \u015brodowisko naturalne jest domem, w kt\u00f3rym \u017cyjemy. Dbanie o nie le\u017cy wi\u0119c w naszym interesie \u2013 trudno zaprzeczy\u0107 tej zdroworozs\u0105dkowej prawdzie. Ogrom naszej populacji i pot\u0119ga wsp\u00f3\u0142czesnej nauki odciskaj\u0105 pi\u0119tno na \u015brodowisku. Innymi s\u0142owy, Matka Ziemia d\u0142ugo tolerowa\u0142a nasze domowe niechlujstwo. Sprawy zasz\u0142y jednak tak daleko, \u017ce nie mo\u017ce ju\u017c w milczeniu znosi\u0107 naszego zachowania. Problemy wywo\u0142ywane dewastacj\u0105 \u015brodowiska s\u0105 jej krzykiem. Jak gdyby chcia\u0142a nas ostrzec, \u017ce jej tolerancja na nasz brak odpowiedzialno\u015bci ma swoje granice.<\/p>\n

<\/p>\n

Konsekwencje naszego braku dyscypliny w relacjach ze \u015brodowiskiem nigdzie chyba nie s\u0105 tak widoczne, jak w dzisiejszym Tybecie. Nie ma przesady w stwierdzeniu, \u017ce Tybet mojej m\u0142odo\u015bci by\u0142 dla przyrody rajem. Ka\u017cdy podr\u00f3\u017cnik, kt\u00f3ry dotar\u0142 do Tybetu w pierwszej po\u0142owie XX wieku, zwraca\u0142 uwag\u0119 na mnogo\u015b\u0107 dzikich zwierz\u0105t. Wydaje mi si\u0119, \u017ce g\u0142\u00f3wnym powodem takiego stanu rzeczy by\u0142 fakt, i\u017c rzadko na nie polowano (z wyj\u0105tkiem najbardziej oddalonych, dzikich region\u00f3w, gdzie nie by\u0142o warunk\u00f3w do uprawy roli). Jak nakazywa\u0142 zwyczaj, ka\u017cdego roku urz\u0119dnicy pa\u0144stwowi wydawali dekret, chroni\u0105cy zwierzyn\u0119: \u201eNikt, czy wysoko czy nisko urodzony \u2013 stanowi\u0142 \u00f3w dokument \u2013 nie skrzywdzi \u017cadnego \u017cywego stworzenia, zamieszkuj\u0105cego wody lub ziemi\u0119\u201d. Wyj\u0105tek stanowi\u0142y tylko szczury i wilki.<\/p>\n

Pami\u0119tam, \u017ce ilekro\u0107 wyje\u017cd\u017ca\u0142em z Lhasy, widywa\u0142em niezliczone zwierz\u0119ta. Kiedy formalnie og\u0142oszono mnie Dalajlam\u0105, wyruszy\u0142em z po\u0142o\u017conego na wschodzie, rodzinnego Takceru do stolicy. Z tej trzymiesi\u0119cznej podr\u00f3\u017cy najlepiej pami\u0119tam zwierz\u0119ta. Po bezkresnych pustkowiach w\u0119drowa\u0142y ogromne stada kiang\u00f3w (dzikich os\u0142\u00f3w) i drong\u00f3w (dzikich jak\u00f3w). Od czasu do czasu na horyzoncie migota\u0142o stadko go\u0142a, p\u0142ochliwych tybeta\u0144skich gazel, \u0142a, jeleni o bia\u0142ych pyskach, lub co, naszych majestatycznych antylop. Pami\u0119tam, \u017ce fascynowa\u0142y mnie czibi, ma\u0142e, ciekawskie i bardzo przyjacielskie gryzonie, od kt\u00f3rych roi\u0142o si\u0119 na \u0142\u0105kach. Uwielbia\u0142em te\u017c patrze\u0107 na ptaki: dostojne gho (or\u0142y brodate), szybuj\u0105ce wysoko nad dachami zagubionych w g\u00f3rach klasztor\u00f3w i stada g\u0119si nangbar. Noc\u0105 s\u0142ysza\u0142em czasem krzyki \u0142ukpy, d\u0142ugouchej sowy.<\/p>\n

Zwierz\u0119ta towarzyszy\u0142y nam nawet w Lhasie. Kiedy mieszka\u0142em w Potali, zimowej rezydencji dalajlam\u00f3w, godzinami obserwowa\u0142em czerwonodziobe khiungkary, kt\u00f3re wi\u0142y gniazda w szczelinach mur\u00f3w. W Norbulingce, pa\u0142acu letnim, widywa\u0142em trung trungi, bagienne \u017curawie o czarnych szyjach, uosobienie wdzi\u0119ku i elegancji. Nie mog\u0119 te\u017c nie wspomnie\u0107 arystokracji w\u015br\u00f3d zwierzyny Tybetu: by\u0142y to nied\u017awiedzie i g\u00f3rskie lisy, czanku \u2013 wilki, saziki \u2013 przepi\u0119kne \u015bnie\u017cne pantery, wielkie pandy o \u0142agodnych pyskach, \u017cyj\u0105ce na tybeta\u0144sko-chi\u0144skim pograniczu, i siej\u0105ce groz\u0119 w sercach ch\u0142op\u00f3w siki, rysie.<\/p>\n

Tych zwierz\u0105t ju\u017c nie ma. Cz\u0119\u015b\u0107 wybito, reszt\u0119 pozbawiono jej naturalnego \u015brodowiska. Po p\u00f3\u0142 wieku okupacji Tybetu zosta\u0142y tylko pojedyncze sztuki. Ka\u017cdy bez wyj\u0105tku Tybeta\u0144czyk, kt\u00f3ry odwiedzi\u0142 nasz\u0105 ojczyzn\u0119 po czterdziestu, pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu latach wygnania, m\u00f3wi\u0142 mi, \u017ce wstrz\u0105sn\u0119\u0142a nim nieobecno\u015b\u0107 dzikich zwierz\u0105t. Przed laty podchodzi\u0142y one pod drzwi dom\u00f3w, dzi\u015b trudno je nawet zobaczy\u0107. R\u00f3wnie niepokoj\u0105ce jest karczowanie tybeta\u0144skich las\u00f3w. Niegdy\u015b nasze wzg\u00f3rza porasta\u0142y g\u0119ste lasy. Dzi\u015b przypominaj\u0105 one ogolone g\u0142owy mnich\u00f3w. Pekin przyzna\u0142 niedawno, \u017ce przyczyn\u0105 tragicznej powodzi w zachodnich Chinach \u2013 i w innych regionach kraju \u2013 jest w\u0142a\u015bnie brak las\u00f3w, kt\u00f3re nie mog\u0105 ju\u017c zatrzymywa\u0107 w g\u00f3rach wody. Nadal jednak s\u0142ysz\u0119 o konwojach wy\u0142adowanych drewnem ci\u0119\u017car\u00f3wek, kt\u00f3re ci\u0105gn\u0105 z Tybetu na wsch\u00f3d. To szczeg\u00f3lnie tragiczne w g\u00f3rzystym kraju i surowym klimacie. W takich warunkach zalesianie wymaga szczeg\u00f3lnej troski i uwagi. Niestety, nic mi nie wiadomo o podejmowaniu podobnych zabieg\u00f3w.<\/p>\n

Nie chc\u0119 przez to powiedzie\u0107, \u017ce Tybeta\u0144czycy byli od wiek\u00f3w \u015bwiadomymi ekologami. Nie byli. Po prostu nigdy nie przysz\u0142o nam do g\u0142owy, \u017ce mo\u017ce istnie\u0107 co\u015b takiego, jak zanieczyszczenie \u015brodowiska. Pod tym akurat wzgl\u0119dem byli\u015bmy niew\u0105tpliwie zepsuci. Male\u0144ka populacja zamieszkiwa\u0142a ogromne tereny. Oddychali\u015bmy czystym, g\u00f3rskim powietrzem, nie brakowa\u0142o nam czystej, g\u00f3rskiej wody. Niezale\u017cnie od tego, co robili\u015bmy, Matka Ziemia tolerowa\u0142a nasze zachowanie, jakby\u015bmy byli jej jedynym dzieckiem. W rezultacie nie mieli\u015bmy poj\u0119cia o czysto\u015bci i higienie. Pluli\u015bmy i smarkali\u015bmy na ulice. Przypomina mi si\u0119 pewien starszy Khampa, by\u0142y cz\u0142onek mojej stra\u017cy przybocznej, kt\u00f3ry ka\u017cdego ranka przychodzi\u0142 si\u0119 modli\u0107, obchodz\u0105c woko\u0142o moj\u0105 rezydencj\u0119 w Dharamsali (okr\u0105\u017canie \u015bwi\u0119tych miejsc to powszechna w Tybecie praktyka religijna). Niestety, cierpia\u0142 na bronchit. Z pewno\u015bci\u0105 nie s\u0142u\u017cy\u0142 mu wi\u0119c dym z kadzid\u0142a, kt\u00f3re trzyma\u0142 w d\u0142oniach. Przystawa\u0142 na ka\u017cdym rogu i odkaszliwa\u0142 z tak\u0105 zawzi\u0119to\u015bci\u0105, \u017ce czasem zastanawia\u0142em si\u0119, czy przychodzi si\u0119 pomodli\u0107 czy poplu\u0107!<\/p>\n

Ta naiwna nie\u015bwiadomo\u015b\u0107 sprawi\u0142a, \u017ce gdy przysz\u0142o nam ucieka\u0107 z Tybetu, nie mogli\u015bmy si\u0119 nadziwi\u0107, \u017ce istniej\u0105 strumienie, kt\u00f3rych woda nie nadaje si\u0119 do picia.<\/p>\n

Wtedy te\u017c zacz\u0119\u0142o si\u0119 moje zainteresowanie ekologi\u0105. Tybeta\u0144ski rz\u0105d emigracyjny przyk\u0142ada ogromn\u0105 wag\u0119 do wpajania dzieciom \u015bwiadomo\u015bci obowi\u0105zk\u00f3w, jakie spoczywaj\u0105 na mieszka\u0144cach naszej kruchej planety. Ja sam m\u00f3wi\u0119 o nich, ilekro\u0107 nadarza si\u0119 po temu okazja. Zawsze podkre\u015blam, \u017ce musimy si\u0119 zastanawia\u0107, jak nasze dzia\u0142ania mog\u0105 wp\u0142yn\u0105\u0107 na \u015brodowisko i na naszych bli\u017anich. Przyznaj\u0119, \u017ce cz\u0119sto bardzo trudno to przewidzie\u0107. Nie wiemy, jakie b\u0119d\u0105 dalekosi\u0119\u017cne skutki karczowania las\u00f3w, jak wp\u0142ynie ono na gleb\u0119, lokalne opady czy wreszcie na klimat ca\u0142ej planety. \u017badnych w\u0105tpliwo\u015bci nie budzi tylko fakt, \u017ce my, ludzie, jeste\u015bmy jedynym gatunkiem, kt\u00f3ry mo\u017ce zniszczy\u0107 Ziemi\u0119. Nie zrobi\u0105 tego ptaki, nie zrobi\u0105 owady, nie zrobi \u017caden inny ssak. Je\u015bli jednak mo\u017cemy Ziemi\u0119 zniszczy\u0107, to mo\u017cemy te\u017c j\u0105 chroni\u0107.<\/p>\n

Musimy znale\u017a\u0107 spos\u00f3b na osi\u0105ganie s\u0142usznych cel\u00f3w bez szkodzenia \u015brodowisku: np. technologie produkcji, kt\u00f3re nie b\u0119d\u0105 niszczy\u0107 przyrody. Musimy nauczy\u0107 si\u0119 w\u0142a\u015bciwie \u015bcina\u0107 drzewa i korzysta\u0107 z ograniczonych zasob\u00f3w naturalnych. Nie jestem ekspertem, nie wiem wi\u0119c, jak to zrobi\u0107. Wiem tylko, \u017ce jest to mo\u017cliwe. Przed paru laty by\u0142em w Sztokholmie. M\u00f3wiono mi, \u017ce po raz pierwszy od wielu, wielu lat do p\u0142yn\u0105cej przez miasto rzeki wr\u00f3ci\u0142y ryby, kt\u00f3re znik\u0142y z niej na skutek zanieczyszcze\u0144. I to wcale nie dlatego, \u017ce zlikwidowano tam przemys\u0142. W Niemczech pokazywano mi przyjazne \u015brodowisku fabryki. Najwyra\u017aniej mo\u017cemy wi\u0119c chroni\u0107 przyrod\u0119, nie rezygnuj\u0105c z przemys\u0142u.<\/p>\n

Nie znaczy to, \u017ce wierz\u0119, i\u017c wszystkie nasze problemy mog\u0105 rozwi\u0105za\u0107 nowe technologie. Nie wydaje mi si\u0119 r\u00f3wnie\u017c, \u017ceby\u015bmy mogli nadal niszczy\u0107 \u015brodowisko, licz\u0105c na rych\u0142e rozwini\u0119cie si\u0119 technik naprawy zniszcze\u0144. Poza tym, \u015brodowisko naturalne nie potrzebuje, \u017ceby je \u201enaprawiano\u201d. Zmian wymaga wy\u0142\u0105cznie nasze wzgl\u0119dem niego post\u0119powanie. W\u0105tpi\u0119 te\u017c, by istnia\u0142, nawet teoretycznie, spos\u00f3b \u201enaprawienia\u201d tak pot\u0119\u017cnej katastrofy, jak\u0105 jest gro\u017c\u0105cy nam efekt cieplarniany. A gdyby nawet, czy owo rozwi\u0105zanie da\u0142oby si\u0119 zastosowa\u0107 na tak ogromn\u0105 skal\u0119? Jakim kosztem? I jakim kosztem dla \u015brodowiska? Obawiam si\u0119, \u017ce mog\u0105 one by\u0107 zbyt wysokie. Faktem jest, \u017ce w innych dziedzinach \u2013 takich jak pomoc humanitarna i walka z g\u0142odem \u2013 ju\u017c brakuje funduszy na dzia\u0142ania, kt\u00f3re mo\u017cna by podj\u0105\u0107. A wi\u0119c gdyby nawet okaza\u0142o si\u0119, \u017ce mo\u017cna znale\u017a\u0107 niezb\u0119dne \u015brodki, przeznaczenie ich na cele inne ni\u017c pomoc humanitarna mia\u0142oby w sobie co\u015b niemoralnego w obliczu takich potrzeb. Dlaczego wydawa\u0107 ogromne sumy pieni\u0119dzy po to tylko, by kraje uprzemys\u0142owione mog\u0142y kontynuowa\u0107 swe szkodliwe praktyki, podczas gdy mieszka\u0144cy innych region\u00f3w nie maj\u0105 co je\u015b\u0107? To nie jest s\u0142uszne.<\/p>\n

Wszystko to wskazuje, \u017ce musimy zdawa\u0107 sobie spraw\u0119 z powszechnego wymiaru naszych poczyna\u0144 i praktykowa\u0107 umiar. O konieczno\u015bci takiej postawy bole\u015bnie przypomina zwi\u0119kszanie si\u0119 naszej populacji. Cho\u0107 wszystkie wielkie religie zgadzaj\u0105 si\u0119, \u017ce im wi\u0119cej ludzi, tym lepiej, i cho\u0107 z niekt\u00f3rych bada\u0144 wynika, \u017ce w nast\u0119pnym stuleciu liczba ludno\u015bci zacznie spada\u0107, nadal uwa\u017cam, \u017ce nie nale\u017cy zamyka\u0107 oczu na ten problem. Planowanie rodziny to wa\u017cna sprawa. Ludzkie \u017cycie ma ogromn\u0105 warto\u015b\u0107. Ma\u0142\u017ce\u0144stwa powinny wi\u0119c mie\u0107 dzieci, o ile oczywi\u015bcie nie ma po temu istotnych przeciwwskaza\u0144. Pomys\u0142 nieposiadania dzieci, by m\u00f3c cieszy\u0107 si\u0119 pe\u0142ni\u0105 \u017cycia, wydaje mi si\u0119 zupe\u0142nym nonsensem. Niemniej trzeba te\u017c bra\u0107 pod uwag\u0119 wp\u0142yw, jaki ma na \u015brodowisko naturalne wielko\u015b\u0107 naszej populacji. Szczeg\u00f3lnie wa\u017cne wydaje si\u0119 to dzi\u015b, w dobie gwa\u0142townego rozwoju techniki.<\/p>\n

Na szcz\u0119\u015bcie coraz wi\u0119cej os\u00f3b zaczyna rozumie\u0107 wag\u0119 dyscypliny etycznej jako \u015brodka, gwarantuj\u0105cego zdrow\u0105 przestrze\u0144 \u017cyciow\u0105. Patrz\u0119 wi\u0119c w przysz\u0142o\u015b\u0107 z optymizmem i wierz\u0119, \u017ce uda si\u0119 nam unikn\u0105\u0107 katastrofy. Do niedawna tylko garstka zastanawia\u0142a si\u0119 nad tym, jak nasze post\u0119powanie wp\u0142ywa na t\u0119 planet\u0119. Dzi\u015b istniej\u0105 nawet partie polityczne, kt\u00f3re opieraj\u0105 na tej refleksji swoje programy. Nadziej\u0105 napawa mnie r\u00f3wnie\u017c fakt, i\u017c powietrze, kt\u00f3rym oddychamy, woda, kt\u00f3r\u0105 pijemy, lasy i oceany, kt\u00f3re zamieszkuj\u0105 miliony innych istot, czynniki, od kt\u00f3rych zale\u017cy pogoda i klimat \u2013 nie znaj\u0105 \u017cadnych granic politycznych. Znaczy to, \u017ce \u017caden kraj, nawet najpot\u0119\u017cniejszy, nie mo\u017ce pozosta\u0107 bierny i musi podj\u0105\u0107 odpowiednie dzia\u0142ania.<\/p>\n

Co si\u0119 tyczy jednostek, problemy zwi\u0105zane z zaniedbywaniem \u015brodowiska naturalnego przypominaj\u0105 nam, \u017ce ka\u017cdy ma co\u015b do zrobienia. Cho\u0107 poczynania jednej osoby mog\u0105 nie mie\u0107 wielkiego znaczenia, po\u0142\u0105czone rezultaty wysi\u0142k\u00f3w milion\u00f3w z pewno\u015bci\u0105 je maj\u0105. Najwy\u017cszy czas, by wszyscy mieszka\u0144cy pa\u0144stw uprzemys\u0142owionych zacz\u0119li si\u0119 powa\u017cnie zastanawia\u0107 nad zmian\u0105 trybu \u017cycia. I zn\u00f3w nie wydaje si\u0119 to kwesti\u0105 li tylko etyki. M\u00f3wi\u0142em ju\u017c, \u017ce p\u0142awienie si\u0119 w luksusach jest i niestosowne, i niegodziwe. Niemniej fakt, i\u017c reszta mieszka\u0144c\u00f3w \u015bwiata ma takie samo prawo do podnoszenia stopy \u017cyciowej jak najbogatsi, jest w pewnym sensie znacznie wa\u017cniejszy. Je\u017celi maj\u0105 to osi\u0105gn\u0105\u0107, nie powoduj\u0105c nieodwracalnych zniszcze\u0144 \u015brodowiska naturalnego \u2013 z ich wszystkimi bolesnymi konsekwencjami \u2013 kraje bogate musz\u0105 da\u0107 im przyk\u0142ad. Co wi\u0119cej, musz\u0105 te\u017c zrozumie\u0107, \u017ce pogo\u0144 za wy\u017cszym standardem \u017cycia ma swoje granice. Cena, jak\u0105 p\u0142aci za ni\u0105 nasza planeta, a wi\u0119c i inni ludzie, jest po prostu zbyt wysoka.<\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

Fragment ksi\u0105\u017cki \u201eEtyka na nowe tysi\u0105clecie\u201d, Politeja 2000<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Je\u017celi edukacja i media maj\u0105 szczeg\u00f3lne zobowi\u0105zania wobec jakiej\u015b dziedziny \u2013 to jest ni\u0105, moim zdaniem, \u015brodowisko naturalne. Owe zobowi\u0105zania wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 nie tyle z kwesti\u0105 dobra lub z\u0142a, ile przetrwania. I powinny mie\u0107 do czynienia nie tyle z ide\u0105, \u017ce przyroda jest czym\u015b \u015bwi\u0119tym, ile z przekonaniem, i\u017c \u015brodowisko naturalne jest domem, w kt\u00f3rym […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":2770,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4,7],"tags":[49,34],"class_list":["post-2769","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-teksty","category-z-perspektywy-tybetanczykow","tag-dalajlama","tag-srodowisko"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2769","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2769"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2769\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2771,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2769\/revisions\/2771"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/2770"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2769"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2769"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2769"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}