Zdj\u0119cia dostarczy\u0142am ja, ale powi\u0119kszali je, retuszowali i drukowali organizatorzy. Kiedy wystawa si\u0119 sko\u0144czy\u0142a, zabra\u0142 je dla mnie znajomy. Na tle fantastycznego papieru odbitki ojca sprawiaj\u0105 wra\u017cenie przedpotopowych. Jednak jedno zdj\u0119cie najpierw wprawi\u0142o mnie w os\u0142upienie i roz\u015bmieszy\u0142o, a potem da\u0142o do my\u015blenia.<\/p>\n
Zrobiono je w sierpniu 1966 roku. Przedstawia arystokrat\u0119 Sampo Ce\u0142anga Rigzina na wiecu ha\u0144by, na kt\u00f3rym oskar\u017cono go o \u201eorganizowanie zbrojnej rebelii, utrzymywanie nielegalnych kontakt\u00f3w z si\u0142ami zewn\u0119trznymi oraz spiskowanie przeciwko partii i dyktaturze proletariatu\u201d. W rzeczywisto\u015bci by\u0142 kolaborantem, wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105cym z naje\u017ad\u017ac\u0105 od po\u0142owy lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych. Dali mu nawet (pusty) tytu\u0142 wiceprzewodnicz\u0105cego Tybeta\u0144skiego Okr\u0119gu Wojskowego i generalskie szlify. Jako przedstawiciel \u201epatriotyczny wy\u017cszych sfer\u201d figurowa\u0142 na \u201ePowiadomieniu o st\u0142umieniu rebelii\u201d w 1959 roku.<\/p>\n
R\u00f3d Sampo zrobi\u0142 karier\u0119 w XVIII wieku, dzi\u0119ki Si\u00f3dmemu Dalajlamie zyskuj\u0105c tytu\u0142 Jabszi. On sam piastowa\u0142 r\u00f3\u017cne stanowiska w tybeta\u0144skiej administracji od pi\u0119tnastego roku \u017cycia. Na wiec, z kt\u00f3rego pochodzi zdj\u0119cie, hunwejbini przebrali go w paradn\u0105 szat\u0119 urz\u0119dnika czwartego szczebla, kt\u00f3ra powinna ha\u0144bi\u0107 kontrastem z prostymi ubraniami ludu. Mia\u0142 wtedy tylko sze\u015b\u0107dziesi\u0105t dwa lata, ale chodzi\u0142 o lasce i ledwie trzyma\u0142 si\u0119 na nogach. Na plecach zatkni\u0119to mu dwa kije, rzekomo \u201enarz\u0119dzia tortur\u201d. Najbardziej jednak rzuca si\u0119 w oczy d\u0142uga struga \u015bluzu ciekn\u0105cego z nosa starca pochylonego przed t\u0142umem \u2013 uciele\u015bnienie wstydu i upokorzenia.<\/p>\n
W dzieci\u0144stwie cz\u0119sto bawi\u0142am si\u0119 zdj\u0119ciami ojca i to zapami\u0119ta\u0142am szczeg\u00f3lnie: nie potrafi\u0142am zrozumie\u0107, jak doros\u0142y m\u00f3g\u0142 si\u0119 tak publicznie zasmarka\u0107 i nic z tym nie zrobi\u0107. Po latach pisa\u0142am z sarkazmem: \u201eWyzwoleni niewolnicy pozbyli si\u0119 tradycyjnych stroj\u00f3w i zast\u0105pili je zielonymi mundurami. Cho\u0107 nie nosili czapek i naszywek, w gruncie rzeczy zmienili si\u0119 w \u017co\u0142nierzy z czerwonymi opaskami. Z rozpalonymi g\u0142owami i ogniem w oczach obsiedli Plac Ludowy przed Potal\u0105. Wodzireje dumnie potrz\u0105sali czerwonymi ksi\u0105\u017ceczkami, intonowali rewolucyjne has\u0142a i wymierzali zaci\u015bni\u0119te pi\u0119\u015bci w p\u0119dzonych na podest wrog\u00f3w klasowych. Ci stali tam w rz\u0119dzie, dr\u017c\u0105cy ze strachu, ze zwi\u0105zanymi r\u0119kami, papierowymi czapkami na g\u0142owach i tablicami na szyjach. Zmienieni w klaun\u00f3w okrutni wyzyskiwacze d\u017awigali na grzbietach politycznie niepoprawne jedwabie i brokaty, wlok\u0105c za sob\u0105 drewniane w\u00f3zki pe\u0142ne antycznych dowod\u00f3w winy, zgi\u0119ci w uk\u0142onie, z opuszczonymi g\u0142owami, twarzami zastyg\u0142ymi w grymasie wstydu, ciekn\u0105cymi po brudnych policzkach \u0142zami i wisz\u0105cymi z nosa, si\u0119gaj\u0105cymi ziemi soplami smark\u00f3w, to zawodz\u0105c, to zn\u00f3w zaciskaj\u0105c z\u0119by\u201d.<\/p>\n
Na zdj\u0119ciu z wiecu ha\u0144by Sampo Ce\u0142anga Rigzina, kt\u00f3re pokazano na wystawie w Berlinie, \u017cadnych smark\u00f3w jednak nie by\u0142o. Pos\u0142aniec z Niemiec stwierdzi\u0142 ze \u015bmiechem, \u017ce tamtejszy specjalista musia\u0142 je uzna\u0107 za zadrapanie na negatywie i usun\u0105\u0142.<\/p>\n
Nowoczesne technologie komputerowe pozwalaj\u0105 na zrobienie tego bez zostawiania najmniejszych \u015blad\u00f3w manipulacji. Niemiecki grafik m\u00f3g\u0142 wywabi\u0107 wydzielinow\u0105 zmaz\u0119 powodowany wsp\u00f3\u0142czuciem. Nie do\u015bwiadczywszy terroru rewolucji kulturalnej, zapewne nie umia\u0142 sobie wyobrazi\u0107 okrucie\u0144stwa aktu publicznego ha\u0144bienia. Nawet je\u015bli kierowa\u0142 si\u0119 szlachetnymi pobudkami, samemu zdj\u0119ciu zaszkodzi\u0142. I tak przyby\u0142 tu kolejny cios \u2013 cho\u0107by i niezamierzony.<\/p>\n
Rysa, kt\u00f3r\u0105 przypominaj\u0105 smarki na oryginalnej fotografii, oddziela \u017cycie \u201estare\u201d od \u201enowego\u201d i objawia nam, widzom, zmienno\u015bci kolei dziej\u00f3w, kt\u00f3re w jednej chwili zrzucaj\u0105 ze szczytu uprzywilejowania na dno upokorzenia. Zwracam uwag\u0119, \u017ce dwaj m\u0119\u017cczy\u017ani, kt\u00f3rzy dogl\u0105daj\u0105 ha\u0144by Sampo Ce\u0142anga Rigzina, bynajmniej nie stali si\u0119 nowymi panami. Dowiedzia\u0142am si\u0119, \u017ce dawno nie \u017cyj\u0105. Kiedy traci si\u0119 w\u0142asny kraj, wszyscy zostaj\u0105 niewolnikami \u2013 i nie maj\u0105, jak wida\u0107, nawet w\u0142adzy nad w\u0142asnymi cia\u0142ami.<\/p>\n
Poczciwy grafik, kt\u00f3ry z dobrego serca otar\u0142 ofierze nos, wyrz\u0105dzi\u0142 krzywd\u0119 zdj\u0119ciu, odbieraj\u0105c mu moc prawdy i \u015bwiadectwa historii. Najpierw my\u015bla\u0142am, \u017ce mog\u0142y sta\u0107 za tym r\u00f3\u017cnice kulturowe, ale potem dosz\u0142am do wniosku, \u017ce chodzi raczej o inny stosunek do pami\u0119ci. Retusz mo\u017ce podnosi\u0107 jako\u015b\u0107 fotografii, lecz pomniejsza skal\u0119 ludzkiej tragedii i odbiera jej pami\u0119\u0107. Naszym obowi\u0105zkiem jest doszukiwanie si\u0119 najmniejszych szczeg\u00f3\u0142\u00f3w tamtych wydarze\u0144, przechowanie ka\u017cdego w\u0142\u00f3kna tamtego wstydu i upokorzenia, ka\u017cdej kropli \u015bluzu z nosa.<\/p>\n
S\u0142owo na koniec. Ojciec zrobi\u0142 jeszcze dwa zdj\u0119cia: Sampo i jego \u017cony wleczonych na plac, oraz samej kobiety. Zgi\u0119ta do ziemi, ma na szyi sznury pere\u0142 i z\u0142oto, \u015bciska w r\u0119kach tac\u0119 z buddyjskimi przedmiotami rytualnymi i d\u017awiga na plecach tradycyjn\u0105 wag\u0119 do \u017cywno\u015bci. Z trudem zachowuje r\u00f3wnowag\u0119, wbijaj\u0105c w ziemi\u0119 przera\u017cone oczy. Sampo Ce\u0142ang Rinzin zmar\u0142 w 1973 roku, jego \u017cona wkr\u00f3tce potem. Ich starszy syn pojecha\u0142 do Pekinu w 1951 i by\u0142 jednym z sygnatariuszy Siedemnastopunktowej ugody<\/a>; potem zamkn\u0119li go w wi\u0119zieniu, w kt\u00f3rym sp\u0119dzi\u0142 niemal dwadzie\u015bcia lat. M\u0142odszy zosta\u0142 z\u0142apany podczas pr\u00f3by ucieczki do Indii, uznany za \u201ezdrajc\u0119\u201d i stracony w 1970 roku. Nie mia\u0142 wtedy dwudziestu lat. Jak pami\u0119tacie, Sampo by\u0142 kolaborantem, ale nawet to nie uchroni\u0142o jego rodziny.<\/p>\n <\/p>\n czerwiec 2015<\/p>\n <\/p>\n
![\"Oser-ORetuszowaniuSmarkow-Sampo-NiemieckiRetusz\"](\"http:\/\/www.hfhrpol.waw.pl\/tybet\/wp-content\/uploads\/2016\/04\/Oser-ORetuszowaniuSmarkow-Sampo-NiemieckiRetusz-300x275.jpg\")
<\/a><\/p>\n![\"Oser-ORetuszowaniuSmarkow-Sampo-Zona\"](\"http:\/\/www.hfhrpol.waw.pl\/tybet\/wp-content\/uploads\/2016\/04\/Oser-ORetuszowaniuSmarkow-Sampo-Zona-294x300.jpg\")
<\/a><\/p>\n