Ta historia chodzi za mn\u0105 od trzech, czterech czy nawet pi\u0119ciu lat. Tyle wi\u0119c trwa moja fascynacja pewn\u0105 toalet\u0105. Mam doskona\u0142\u0105 pami\u0119\u0107 do rzeczy, kt\u00f3re mnie ciekawi\u0105, a zas\u0142yszane historie, jak t\u0119, cz\u0119sto spisuj\u0119 s\u0142owo w s\u0142owo. Przed kilkoma miesi\u0105cami uda\u0142o mi si\u0119 dokona\u0107 nie lada wyczynu i przeprowadzi\u0107 wa\u017cne badania terenowe przy starej drodze na lotnisko Gongkar \u2013 mimo towarzysz\u0105cego mi wsz\u0119dzie cienia tajniackiej obstawy obfotografowa\u0142am m\u0119sk\u0105 i damsk\u0105 ubikacj\u0119, a nawet pogaw\u0119dzi\u0142am z pilnuj\u0105cymi ich stra\u017cnikami.<\/p>\n
<\/p>\n
Prawd\u0119 m\u00f3wi\u0105c, wcale nie jestem od tego m\u0105drzejsza. Chcia\u0142am obejrze\u0107 wychodek Helmuta Kohla, a znalaz\u0142am dwa inne, r\u00f3wnie\u017c s\u0142awnych ludzi. Czy ubikacje tak\u017ce maj\u0105 sobowt\u00f3ry (cho\u0107 z uwagi na kontekst mo\u017ce bardziej pasowa\u0142oby tu s\u0142owo doppelg\u00e4nger)?<\/p>\n
Wychodz\u0105c z szaletu, si\u0119gn\u0119\u0142am po portfel, chi\u0144sk\u0105 podr\u00f3bk\u0119 australijskiej marki. Tak, korzystanie z tego przybytku kosztuje. Poniewa\u017c uzyska\u0142am bardzo cenne informacje, chcia\u0142am da\u0107 wartownikom po dwa yuany, ale rolnicy, \u017cywcem wyj\u0119ci z opowie\u015bci o Shangri-Li, \u017cachn\u0119li si\u0119, \u017ce nale\u017cy si\u0119 tylko jeden. By\u0142am tak wzruszona, \u017ce po\u0142o\u017cywszy banknot, odjecha\u0142am, zapominaj\u0105c si\u0119 z nimi sfotografowa\u0107.<\/p>\n
Zanim pogubi\u0119 si\u0119 w dygresjach, opowiedzmy jednak rzecz chronologicznie.<\/p>\n
Tybeta\u0144ski wychodek Kohla<\/p>\n
W lipcu 1987 roku, podczas drugiej czy trzeciej oficjalnej wizyty w Chinach, niemiecki kanclerz Helmut Kohl znienacka wyrazi\u0142 pragnienie zobaczenia Lhasy. O dyplomatycznej niecodzienno\u015bci tego zdarzenia niech \u015bwiadczy fakt, \u017ce do tej pory stolicy Tybetu nie odwiedzi\u0142 \u017caden inny przyw\u00f3dca zachodniego pa\u0144stwa. Zanim zesz\u0142o na podr\u00f3\u017ce, Deng Xiaoping rozmawia\u0142 z nim o wzro\u015bcie. \u201eZ tak pot\u0119\u017cnym obro\u0144c\u0105 u boku \u2013 mia\u0142 powiedzie\u0107, mierz\u0105c wzrokiem sto dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t trzy <\/span>centymetry Niemca \u2013 nie ba\u0142bym si\u0119 nawet nieba spadaj\u0105cego na g\u0142ow\u0119\u201d. Wygl\u0105da na to, \u017ce przypadli sobie do gustu. <\/span><\/p>\n Tak wi\u0119c Kohl wyrazi\u0142 swoje \u017cyczenie, a strona chi\u0144ska postanowi\u0142a je spe\u0142ni\u0107. Sprawie nadano najwy\u017cszy priorytet i w gor\u0105czce przygotowa\u0144 nagle gruchn\u0119\u0142o pytanie: co b\u0119dzie, je\u015bli w czasie trzygodzinnej jazdy z lotniska do miasta czcigodny go\u015b\u0107 zechce skorzysta\u0107 z toalety? Za\u0142atwianie potrzeby na poboczu, w blasku dnia, na oczach zaciekawionych tubylc\u00f3w by\u0142o nie do pomy\u015blenia, postanowiono wi\u0119c, pracuj\u0105c dzie\u0144 i noc, bezzw\u0142ocznie wznie\u015b\u0107 now\u0105, luksusow\u0105 ubikacj\u0119.<\/p>\n Kanclerz, jak ju\u017c wiemy, by\u0142 wielki. Pono\u0107 ponad sto dziesi\u0119\u0107 kilogram\u00f3w \u017cywej wagi. Chi\u0144czycy sprowadzili wi\u0119c do Tybetu porcelanow\u0105 muszl\u0119 ze sp\u0142uczk\u0105 w rozmiarze kr\u00f3lewskim. Chodz\u0105 s\u0142uchy \u2013 nie by\u0142am jednak w stanie potwierdzi\u0107 tych pog\u0142osek \u2013 \u017ce \u00f3w cud techniki m\u00f3g\u0142 pochodzi\u0107 nawet z rodzinnego miasta Kohla, a do jego instalacji przywieziono w trybie nag\u0142ym wojskowych specjalist\u00f3w z jakiego\u015b niezwykle wa\u017cnego odcinka. Zreszt\u0105 mniejsza o to \u2013 wa\u017cne, \u017ce gdy Niemiec postawi\u0142 wreszcie stop\u0119 na tybeta\u0144skiej ziemi i ruszy\u0142 w drog\u0119 do Lhasy, pospiesznie wzniesiony wychodek by\u0142 gotowy na jego przyj\u0119cie, a chi\u0144ski komitet powitalny \u017cywi\u0142 gor\u0105c\u0105 nadziej\u0119, i\u017c zaraz zostanie z pomp\u0105 zainaugurowany.<\/p>\n Kohl przyklei\u0142 si\u0119 jednak do szyby i najwyra\u017aniej nie m\u00f3g\u0142 oderwa\u0107 oczu od krajobrazu. Trudno si\u0119 dziwi\u0107, \u017ce nie mia\u0142 g\u0142owy do czego innego: latem lhaskie doliny, tocz\u0105ca si\u0119 sennie na wsch\u00f3d wst\u0119ga Jarlung Cangpo i bia\u0142e ob\u0142oki na lazurowym niebie s\u0105 po prostu nieopisanie pi\u0119kne. Kadry natomiast nerwowo zaciska\u0142y palce, przeliczaj\u0105c w my\u015blach odleg\u0142o\u015b\u0107. \u201ePanie kanclerzu \u2013 zapyta\u0142 wreszcie kt\u00f3ry\u015b \u2013 zechcecie skorzysta\u0107 z ust\u0119pu?\u201d. \u201eNie, dzi\u0119kuj\u0119\u201d, pad\u0142a beznami\u0119tna odpowied\u017a. \u201ePanie kanclerzu, nie potrzebuje pan do toalety?\u201d, ponowili pytanie po kilku kilometrach. \u201eNie\u201d, tym razem Kohl sprawia\u0142 wra\u017cenie zniecierpliwionego. Kiedy cud luksusu zamajaczy\u0142 na horyzoncie i jaki\u015b aparatczyk spyta\u0142 po raz trzeci, Niemiec odkrzykn\u0105\u0142 z nieukrywan\u0105 z\u0142o\u015bci\u0105: \u201eNein!\u201d.<\/p>\n Od tej pory wszyscy milczeli i nikt nie wa\u017cy\u0142 si\u0119 pyta\u0107 o ubikacj\u0119, by nie ryzykowa\u0107 powa\u017cnego kryzysu dyplomatycznego. Kiedy kilka dni p\u00f3\u017aniej Kohl wraca\u0142 do domu, zn\u00f3w min\u0105\u0142 swoj\u0105 toalet\u0119, nie zaszczycaj\u0105c jej nawet spojrzeniem. O, okrutny kanclerzu, nie zadba\u0142e\u015b o nasz\u0105 twarz, nie odwiedzi\u0142e\u015b pomnika przyja\u017ani chi\u0144sko-niemieckiej, kt\u00f3ry znany garstce wtajemniczonych jako \u201ewychodek Kohla\u201d pokrywa si\u0119 dzi\u015b kurzem niepami\u0119ci!<\/p>\n Z drugiej strony, nadzwyczajny wysi\u0142ek i mobilizacja nie posz\u0142y zupe\u0142nie na marne, bowiem ich owoc podziwia\u0142y osobi\u015bcie kadry wszystkich szczebli. Czy siadali kolejno na wielkiej muszli? Wi\u0119kszo\u015b\u0107 naszych aparatczyk\u00f3w cierpi na nadwag\u0119, wi\u0119c deska king size pewnie idealnie pasowa\u0142a do ich po\u015bladk\u00f3w. Podczas przebudowy drogi dojazdowej na lotnisko zmieniono tras\u0119, omijaj\u0105c kanclerski wychodek, kt\u00f3ry z czasem popad\u0142 w zapomnienie i ruin\u0119 do tego stopnia, \u017ce kto\u015b odkr\u0119ci\u0142 sedes, zmieniaj\u0105c klozet w pospolite oczko. Budyneczek przekazano mieszka\u0144com \u201enowej socjalistycznej wsi\u201d, kt\u00f3rzy z czasem zacz\u0119li go udost\u0119pnia\u0107 turystom za op\u0142at\u0105 w wysoko\u015bci jednego yuana.<\/p>\n Histori\u0119 t\u0119 znam od niemieckiego dziennikarza, towarzysz\u0105cego wtedy kanclerzowi, a dzi\u015b mieszkaj\u0105cego w Pekinie. M\u00f3wi\u0142 mi, \u017ce pyta\u0142 potem \u017con\u0119 Kohla, sk\u0105d wzi\u0105\u0142 si\u0119 pomys\u0142 tego wyjazdu, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142 przecie\u017c zaburzy\u0107 dynamik\u0119 relacji dwustronnych, co kosztowa\u0142o wiele os\u00f3b kilka bezsennych nocy. Kanclerzowa zdradzi\u0142a rodzinn\u0105 tajemnic\u0119, m\u00f3wi\u0105c, \u017ce Helmut Kohl zawsze marzy\u0142 o podr\u00f3\u017cy do Tybetu. W m\u0142odo\u015bci czyta\u0142 ksi\u0105\u017ck\u0119 Harrera i by\u0142 ni\u0105 zafascynowany. Po prostu musia\u0142 cho\u0107 raz zobaczy\u0107 Lhas\u0119, nawet gdyby mia\u0142o to narazi\u0107 na szwank stosunki niemiecko-chi\u0144skie.<\/p>\n Heinrich Harrer, austriacki wspinacz, przed sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu laty dotar\u0142 do Lhasy, gdzie mi\u0119dzy innymi uczy\u0142 angielskiego Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015b\u0107 Dalajlam\u0119. \u017byj\u0105 jeszcze ludzie, kt\u00f3rzy pami\u0119taj\u0105, \u017ce m\u00f3wi\u0142 biegle po tybeta\u0144sku, uwielbia\u0142 ta\u0144czy\u0107 oraz gra\u0107 w mad\u017conga \u2013 i da\u0142 si\u0119 lubi\u0107. Na \u015bwiecie jest oczywi\u015bcie najbardziej znany jako autor \u201eSiedmiu lat w Tybecie\u201d. S\u0105 przecie\u017c i tacy, kt\u00f3rzy za nim nie przepadaj\u0105. Profesor Shen, chi\u0144ski tybetolog, napisa\u0142 na przyk\u0142ad, \u017ce Harrer by\u0142 brudasem i prostakiem, kt\u00f3rym \u201ebrzydzi\u0142a si\u0119 lokalna elita\u201d. Pan Shen ze swoimi krzaczastymi brwiami i okr\u0105g\u0142ymi oczami niew\u0105tpliwie nale\u017cy do wy\u017cszych sfer. Ciekawe, czy gardzi r\u00f3wnie\u017c Kohlem? Przepraszam, zn\u00f3w odbiegam od tematu.<\/p>\n Dodatkowe informacje o wizycie Kohla<\/p>\n Tak ju\u017c jest, \u017ce wystarczy si\u0119 odezwa\u0107, a zaraz kto\u015b co\u015b dopowie. Wr\u00f3\u0107 \u2013 wyci\u0105gnie pomocn\u0105 d\u0142o\u0144.<\/p>\n M\u00f3wi\u0105cy po niemiecku znajomy b\u0142yskawicznie znalaz\u0142 zdj\u0119cia z przylotu Kohla na lhaskie lotnisko. Jaki\u015b aparatczyk \u2013 nie wiem, czy Chi\u0144czyk, czy Tybeta\u0144czyk \u2013 zgodnie z naszym zwyczajem zarzuci\u0142 mu na ramiona bia\u0142y khatak, kt\u00f3ry tamten, schyliwszy z wyra\u017anym wysi\u0142kiem g\u0142ow\u0119, obwi\u0105za\u0142 wok\u00f3\u0142 szyi, targaj\u0105c sobie przy tym rzedn\u0105ce w\u0142osy.<\/p>\n \u201eNie, Kohl, nie mia\u0142 gor\u0105czki, odwiedzaj\u0105c Lhas\u0119 w lipcu 1987 roku\u201d, zauwa\u017ca z\u0142o\u015bliwie autor artyku\u0142u. Najwyra\u017aniej nie jest dum\u0105 niemieckiego dziennikarstwa, bo nazywa khatak \u201epi\u0119knym jedwabny szalikiem\u201d! Pisze te\u017c o trzech urodziwych Tybetankach w strojach narodowych, kt\u00f3re lej\u0105 g\u00f3ralski trunek z ozdobnego miedzianego dzbana do r\u00f3wnie dekoracyjnych srebrnych czarek, ale kanclerz jest tak zaj\u0119ty, \u017ce nawet ich nie zauwa\u017ca, przez co odwieczna przyja\u017a\u0144 nie zostaje przypiecz\u0119towana nawet jedn\u0105 ludow\u0105 pie\u015bni\u0105. <\/span><\/p>\n Kohl jawi si\u0119 tu jako wieczny arogant, co t\u0142umaczy, dlaczego nie skorzysta\u0142 ze wzniesionej dla\u0144 toalety. Ba, nawet nie rzuci\u0142 na ni\u0105 okiem.<\/p>\n Spaleni s\u0142o\u0144cem wiejscy stra\u017cnicy szaletu<\/p>\n Na pocz\u0105tku zimy w tybeta\u0144skich dolinach ranki s\u0105 mro\u017ane, ale s\u0142o\u0144ce szybko je rozgrzewa, roz\u015bwietlaj\u0105c z\u0142oto li\u015bci i czerwie\u0144 sztandar\u00f3w, kt\u00f3rymi socjalizm obsypa\u0142 nasze sio\u0142a i miasta. Mi\u0142o\u015b\u0107, jak\u0105 Komitet Centralny darzy lud Tybetu, wydaje coraz to nowe owoce, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych poczesne miejsce zajmuje linia kolejowa, \u0142\u0105cz\u0105ca Lhas\u0119 z Szigace. W poci\u0105gu nie ma co prawda \u017cadnej tabliczki w j\u0119zyku tybeta\u0144skim, co budzi pop\u0142och w nieznaj\u0105cych chi\u0144skiego staruszkach, ale przyjdzie czas i na takie drobiazgi. Nasz\u0105 wiar\u0105 w trosk\u0119 partii o \u201ewyzwolonych niewolnik\u00f3w\u201d nie zachwieje nic. Na przyk\u0142ad Chi\u0144czyk, kt\u00f3ry na bezdro\u017cach Ngari potr\u0105ci\u0142 kianga, a nast\u0119pnie odci\u0105\u0142 rannemu zwierz\u0119ciu penisa, \u017ceby przyda\u0107 sobie si\u0142 witalnych tym przysma\u017conym b\u0105d\u017a surowym specja\u0142em, zosta\u0142 oficjalnie ukarany \u201ezgodnie z prawem\u201d za pastwienie si\u0119 nad zwierz\u0119ciem, nale\u017c\u0105cym do gatunku zagro\u017conego wygini\u0119ciem. Tyle \u017ce inne \u017ar\u00f3d\u0142a przecz\u0105 gazetowym doniesieniom i pokazuj\u0105 przera\u017caj\u0105ce zdj\u0119cia, kt\u00f3rymi ten bydlak \u2013 doskonale ustosunkowany i dzi\u0119ki kolejowej sp\u00f3\u0142ce zarabiaj\u0105cy dzi\u015b na naszych kopalinach \u2013 nadal chwali si\u0119 w internecie.<\/p>\n Teraz buduj\u0105 co\u015b tak\u017ce na szosie dojazdowej na lotnisko \u2013 i dzi\u0119ki wymuszonemu objazdowi star\u0105 drog\u0105 mog\u0142am wreszcie zobaczy\u0107 wychodek Kohla, o kt\u00f3rym tyle si\u0119 nas\u0142ucha\u0142am.<\/p>\n Kiedy moim oczom ukaza\u0142a si\u0119 tak zwana toaleta publiczna na odludziu zachodniego skrawka okr\u0119gu Czuszur, by\u0142am wniebowzi\u0119ta. Ale zaraz potem pojawi\u0142o si\u0119 dziwne uczucie, \u017ce go\u015bci\u0142am ju\u017c tutaj wielokrotnie i nawet korzysta\u0142am z tego przybytku. Innymi s\u0142owy, zda\u0142o mi si\u0119, \u017ce ubikacja nie ma nic wsp\u00f3lnego z kanclerzem Kohlem, wi\u0105\u017ce si\u0119 za to z nepalskim kr\u00f3lem Birendr\u0105, kt\u00f3ry pad\u0142 ofiar\u0105 pa\u0142acowej masakry w 2001 roku. Moje podejrzenia potwierdzili dwaj Tybeta\u0144czycy, kt\u00f3rych pa\u0144stwo postawi\u0142o na stra\u017cy szaletu. Starszy by\u0142 milcz\u0105cy i wycofany. W jednej r\u0119ce trzyma\u0142 k\u0142\u0119bek we\u0142ny, a w drugiej wrzeciono (wielu Czytelnik\u00f3w mo\u017ce nie wiedzie\u0107, \u017ce nasza tradycja zostawia prz\u0119dzenie m\u0119\u017cczyznom). M\u0142odszy by\u0142 za to otwarty i weso\u0142o szczerzy\u0142 po\u017c\u00f3\u0142k\u0142e od papieros\u00f3w z\u0119by pod w\u0105sikiem przyci\u0119tym w daszek, przypominaj\u0105cy znak chi\u0144ski \u201eba\u201d. Mia\u0142 na sobie sk\u00f3rzan\u0105 kurtk\u0119 i zachodni kapelusz, znamionuj\u0105ce cz\u0142owieka prowadz\u0105cego szcz\u0119\u015bliwe \u017cycie.<\/p>\n \u201eTo w ko\u0144cu dla Niemca czy kr\u00f3la?\u201d, wykrzykn\u0119\u0142am. <\/span><\/p>\n \u201eDla kr\u00f3la Nepalu\u201d, odpar\u0142 \u017c\u00f3\u0142toz\u0119by. <\/span><\/p>\n Przed oczami stan\u0119\u0142o mi pi\u0119kne zdj\u0119cie monarchy z ma\u0142\u017conk\u0105, kt\u00f3rym nepalscy kupcy ozdabiali swoje sklepy na Barkhorze. Tragedia tej rodziny ma w sobie co\u015b z bezkresu oceanu; ci\u0105gle nie wiem, dlaczego rozstrzelano ich w pa\u0142acu po drugiej stronie Himalaj\u00f3w. By\u0107 mo\u017ce zagadk\u0119 t\u0119 uda\u0142o si\u0119 rozwi\u0105za\u0107 jakim\u015b zagranicznym detektywom albo dziennikarzom \u015bledczym, dla mnie pozostaje jednak nieprzenikniona. W listopadzie 1973 roku kr\u00f3l Birendra z\u0142o\u017cy\u0142 wizyt\u0119 w Pekinie, gdzie Mao Zedong bez ogr\u00f3dek zagrozi\u0142 mu zbrojn\u0105 interwencj\u0105, o ile sam nie rozprawi si\u0119 z tybeta\u0144sk\u0105 partyzantk\u0105, atakuj\u0105c\u0105 Chi\u0144czyk\u00f3w z baz w Mustangu, kt\u00f3ry przed \u2013 tragicznym w skutkach \u2013 przy\u0142\u0105czeniem do Nepalu stanowi\u0142 cz\u0119\u015b\u0107 Tybetu i pozostawa\u0142 z nim zwi\u0105zany kulturowo. W owym czasie dysponowa\u0142 jeszcze autonomi\u0105, pozwalaj\u0105c\u0105 na przyj\u0119cie ziomk\u00f3w, kt\u00f3rzy musieli ucieka\u0107 z ojczyzny w 1959 roku. Pocz\u0105tkowo wspiera\u0142a ich ameryka\u0144ska CIA, ale pomoc stopniowo mala\u0142a, by usta\u0107 ca\u0142kowicie po nawi\u0105zaniu stosunk\u00f3w dyplomatycznych mi\u0119dzy Waszyngtonem i Pekinem w 1972 roku. Kr\u00f3l uleg\u0142 i wyda\u0142 rozkazy armii, kt\u00f3ra usun\u0119\u0142a przeszkadzaj\u0105cy Chinom cier\u0144. Wielu Tybeta\u0144czyk\u00f3w straci\u0142o \u017cycie, o czym nigdy nie wolno nam zapomnie\u0107.<\/p>\n Zatem kanclerz czy kr\u00f3l? Odpowiedzi na to pytanie mia\u0142y mi dostarczy\u0107 szczeg\u00f3\u0142owe ogl\u0119dziny. Ust\u0119p przypomina kszta\u0142tem miniaturowy zamek, ale panel s\u0142oneczny i zbiornik na dachu przydaj\u0105 mu nowoczesnego sznytu. Pobieg\u0142am do cz\u0119\u015bci damskiej, lecz jej wystr\u00f3j mnie rozczarowa\u0142. Nie spodziewa\u0142am si\u0119 wodotrysk\u00f3w, jednak w rz\u0119dzie porcelanowych oczek nie by\u0142o absolutnie nic ciekawego. Stalowe uchwyty na rolki zia\u0142y pustk\u0105. Bia\u0142e kafelki pokrywa\u0142y tylko doln\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 \u015bciany, reszta odpad\u0142a, zostawiaj\u0105c po sobie brudne \u015blady. Nie by\u0142o sp\u0142uczek, uzna\u0142am wi\u0119c, \u017ce zbiornik na dachu i umywalki pe\u0142ni\u0105 rol\u0119 dekoracji. Od reszty odstawa\u0142 jedynie rz\u0105d o\u015bmiok\u0105tnych okienek, kt\u00f3re by\u0142yby naprawd\u0119 \u0142adne, gdyby je myto.<\/p>\n Kr\u00f3l jednak by\u0142 m\u0119\u017cczyzn\u0105, wypada\u0142o wi\u0119c zerkn\u0105\u0107 do tamtej cz\u0119\u015bci. Stra\u017cnik o \u017c\u00f3\u0142tych z\u0119bach mia\u0142 wielkie serce, kt\u00f3re pozwoli\u0142o mi zajrze\u0107, gdzie zechc\u0119.<\/p>\n Cz\u0119\u015b\u0107 m\u0119ska okaza\u0142a si\u0119 r\u00f3wnie nieciekawa, cho\u0107 nieco wi\u0119ksza. Zrobi\u0142am wi\u0119c kilka zdj\u0119\u0107 i wysz\u0142am.<\/p>\n M\u0142odszy ch\u0142op z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 nigdy wcze\u015bniej nie spotka\u0142 cz\u0142owieka, kt\u00f3ry interesowa\u0142 si\u0119 ubikacjami. Zanosz\u0105c si\u0119 \u015bmiechem, powiedzia\u0142 mi, \u017ce nieco dalej znajd\u0119 jeszcze jedn\u0105, \u201eJiang Zemina\u201d. W jego chi\u0144szczy\u017anie \u201e<\/span>Jiang ce<\/em>\u201d brzmia\u0142o jak \u201eGjance\u201d \u2013 oddalone o dwie\u015bcie kilometr\u00f3w miasto znane z dobrego klimatu i bogatych z\u0142\u00f3\u017c \u2013 co mo\u017ce t\u0142umaczy\u0107 moj\u0105 chwilow\u0105 dezorientacj\u0119. <\/span><\/p>\n Niesamowita sprawa! Jecha\u0142am zobaczy\u0107 ubikacj\u0119 Kohla, lecz trafi\u0142am na \u015blad kr\u00f3la Birendry i przewodnicz\u0105cego Jianga. A co z tob\u0105, kanclerzu?<\/p>\n \u0141azienki kr\u00f3la Birendry i Jiang Zemina<\/p>\n Z tego, co uda\u0142o mi si\u0119 znale\u017a\u0107 w internecie, kr\u00f3l Birendra by\u0142 w Tybecie co najmniej dwukrotnie: w czerwcu 1975 i w maju 1996 roku. Wed\u0142ug rz\u0105dowej agencji Xinhua podczas pierwszej z tych wizyt \u201etowarzysze z Komitetu Rewolucyjnego Tybeta\u0144skiego Regionu Autonomicznego zawiesili chi\u0144skie i nepalskie sztandary na lhaskim lotnisku. (…) Wiwatuj\u0105ce t\u0142umy, niezliczone flagi i transparenty utworzy\u0142y korytarz przyja\u017ani mi\u0119dzy hotelem a pa\u0142acem Potala. Kiedy pojawi\u0142 si\u0119 kr\u00f3l, przedstawiciele r\u00f3\u017cnych grup etnicznych w od\u015bwi\u0119tnych strojach zacz\u0119li d\u0105\u0107 w bambusowe flety, uderza\u0107 w b\u0119bny i powiewa\u0107 kolorowymi wst\u0105\u017ckami, ta\u0144cz\u0105c, intonuj\u0105c pie\u015bni przyja\u017ani i skanduj\u0105c has\u0142a wiecznego braterstwa\u201d.<\/p>\n Ta relacja jest jednak niepe\u0142na i przemilcza podarunek, symbolizuj\u0105cy mi\u0119dzypa\u0144stwowe braterstwo: ubikacj\u0119. Osobi\u015bcie uwa\u017cam to za zniewag\u0119 dla wszystkich ludzi dobrej woli od Pekinu po Lhas\u0119. Tym bardziej, \u017ce nadal nie wiemy, czy kr\u00f3l zaszczyci\u0142 toalet\u0119 swoj\u0105 obecno\u015bci\u0105, odnosz\u0105c to jako\u015b do si\u0142y wi\u0119z\u00f3w transgranicznej przyja\u017ani. Jako przedstawiciel trzeciego \u015bwiata nie m\u00f3g\u0142 si\u0119 odnosi\u0107 do przyw\u00f3dc\u00f3w chi\u0144skiego imperium z arogancj\u0105 kanclerza Niemiec. Gdyby by\u0142o inaczej, nie da\u0142by si\u0119 przecie\u017c zastraszy\u0107 przewodnicz\u0105cemu Mao. Czy w Lhasie te\u017c zdawa\u0142 spraw\u0119 z sytuacji w Mustangu, czy tylko napawa\u0142 oczy rosn\u0105c\u0105 pot\u0119g\u0105 s\u0105siada?<\/p>\n Xinhua podaje, \u017ce w Lhasie kr\u00f3l ogl\u0105da\u0142 r\u00f3wnie\u017c \u201e\u017co\u0142nierzy i \u017co\u0142nierki z r\u00f3\u017cnych grup etnicznych, niszcz\u0105cych ruchome cele w powietrzu oraz kontratakuj\u0105cych pod ostrza\u0142em. Pokaz si\u0142y i precyzji huraganowego ognia zrobi\u0142 ogromne wra\u017cenie na dostojnym go\u015bciu, kt\u00f3ry na koniec stan\u0105\u0142 w szeregu z \u0107wicz\u0105cymi, krzycz\u0105c: Niech \u017cyje przyja\u017a\u0144 nepalsko-chi\u0144ska!\u201d. M\u00f3j Bo\u017ce, dobrze, \u017ce nie napisali, \u017ce ze strachu zrobi\u0142 w majtki.<\/p>\n Relacje z drugiej wizyty s\u0105 md\u0142e i nie zas\u0142uguj\u0105 na nasz\u0105 uwag\u0119. W ko\u0144cu chc\u0119 tylko wiedzie\u0107, czy tradycja wznoszenia toalet dla wa\u017cnych go\u015bci zaczyna si\u0119 od kr\u00f3la Birendry. Czy st\u0105d czerpali wzorce, buduj\u0105c specjalny przybytek dla Kohla?<\/p>\n W lipcu 1990 roku przewodnicz\u0105cy Komunistycznej Partii Chin \u201ezawita\u0142 do Tybetu, patroluj\u0105c po\u0142udniowo-zachodnie pogranicze\u201d. Wed\u0142ug chi\u0144skiej prasy emigracyjnej \u201esze\u015b\u0107dziesi\u0119cioczteroletni Jiang Zemin nosi\u0142 haftowan\u0105 czapk\u0119 ludow\u0105 i najwyra\u017aniej dobrze si\u0119 bawi\u0142 podczas pierwszej wizyty w Tybecie. Na wszelki wypadek delegaci mieli przy sobie maski tlenowe, ale on sprawia\u0142 wra\u017cenie silniejszego od podw\u0142adnych\u201d. Tylko w klasztorze Taszilhunpo, podczas uroczysto\u015bci upami\u0119tniaj\u0105cej \u201ewielkiego patriot\u0119\u201d Panczenlam\u0119, \u201enagle zabrak\u0142o mu powietrza. Chwiejnym krokiem opu\u015bci\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 i przysiad\u0142szy na kamieniu na\u0142o\u017cy\u0142 mask\u0119 na spocon\u0105 twarz\u201d.<\/p>\n Nie znalaz\u0142am \u017cadnej wzmianki o uhonorowaniu Jianga w\u0142asn\u0105 toalet\u0105, ale jej pami\u0119\u0107 przechowali autochtoni. Dzi\u0119ki owym szaletom \u017caden z tych wa\u017cnych ludzi nie zostanie nigdy zapomniany.<\/p>\n Sk\u0105d ten pomys\u0142?<\/p>\n Ubikacja kr\u00f3la Birendry by\u0142a tak surrealistyczna, \u017ce w\u0142a\u015bciwie zapomnia\u0142am o wychodku kanclerza Kohla. Toalety ludzi wa\u017cnych i plebsu pachn\u0105 w ko\u0144cu r\u00f3wnie nieprzyjemnie i nie powinny zaprz\u0105ta\u0107 naszej uwagi.<\/p>\n Zapyta\u0142am o zdanie rolnika o \u017c\u00f3\u0142tych z\u0119bach, kt\u00f3ry w odpowiedzi wybuchn\u0105\u0142 \u015bmiechem i zacz\u0105\u0142 powtarza\u0107: \u201e<\/span>zou si<\/em>, zou si<\/em>\u201d. W Tybecie nazywa si\u0119 tak tanie, chi\u0144skie podr\u00f3bki. Nasz stra\u017cnik urwa\u0142 nagle i spos\u0119pnia\u0142, jakby zawstydzi\u0142 si\u0119 swej s\u0142abej znajomo\u015bci chi\u0144skiego, i doda\u0142 po tybeta\u0144sku: \u201emibing re<\/em>, mibing re<\/em>\u201d. \u201eTo k\u0142amstwa\u201d. <\/span><\/p>\n Nie ma tu wody \u2013 wyja\u015bni\u0142. Trzeba przywozi\u0107 j\u0105 traktorem. \u201eTo k\u0142amstwo\u201d, powt\u00f3rzy\u0142, wskazuj\u0105c zbiornik na dachu. Ogl\u0105daj\u0105c p\u00f3\u017aniej zdj\u0119cia, zauwa\u017cy\u0142am na nim bia\u0142y napis na czerwonym tle: \u201eHuangming, s\u0142oneczny podgrzewacz wody, Hongkong\u201d. Nazwa \u2013 <\/span>huang<\/em> znaczy \u201ecesarz\u201d \u2013 zaiste godna kr\u00f3la Birendry. <\/span><\/p>\n Zada\u0142am sobie wtedy pytanie: dlaczego trzeba budowa\u0107 ubikacje dla wa\u017cnych ludzi przyje\u017cd\u017caj\u0105cych do Tybetu? Sk\u0105d ta niezwyk\u0142a dalekowzroczno\u015b\u0107 czy te\u017c przezorno\u015b\u0107 gospodarzy? Przypomnia\u0142o mi si\u0119, \u017ce gdy przed kilku laty do Chin przyjecha\u0142 Kim Dzong-Il, jego odchody wr\u00f3ci\u0142y z nim do Korei P\u00f3\u0142nocnej, co \u015bwiatowe media zgodnie t\u0142umaczy\u0142y \u201eparanoj\u0105\u201d. Nie zgadzam si\u0119 z t\u0105 ocen\u0105. Sk\u0105din\u0105d wiemy, \u017ce w 2006 roku takie pr\u00f3bki pos\u0142u\u017cy\u0142y Chi\u0144czykom do dokonania oceny stanu zdrowia korea\u0144skiego dyktatora. A potem przypomnia\u0142am sobie wspomnienia Chruszczowa, kt\u00f3ry skar\u017cy\u0142 si\u0119, \u017ce po odsuni\u0119ciu od w\u0142adzy KGB za\u0142o\u017cy\u0142o mu pods\u0142uch nawet w ubikacji, \u017ceby \u201eza pieni\u0105dze podatnik\u00f3w s\u0142ucha\u0107 pierdzenia\u201d.<\/p>\n Te przyk\u0142ady uprzytomni\u0142y mi, \u017ce nic nie jest takie, jak si\u0119 wydaje \u2013 zw\u0142aszcza za\u015b dobre intencje. Tybeta\u0144skie toalety kanclerza Kohla i kr\u00f3la Birendry te\u017c mog\u0142y mie\u0107 drugie dno. Ka\u0142 i mocz wielkich ludzi okazuj\u0105 si\u0119 r\u00f3\u017cni\u0107 zasadniczo od odchod\u00f3w maluczkich, wp\u0142ywaj\u0105c bezpo\u015brednio na losy \u015bwiata, decyduj\u0105c o \u017cyciu i \u015bmierci narod\u00f3w oraz pa\u0144stw. Ich miejsce \u2013 zalakowanych i zaszyfrowanych (pierdni\u0119cia) \u2013 jest na najwy\u017cszej p\u00f3\u0142ce.<\/p>\n Kanclerza Kohla, przyw\u00f3dcy demokratycznego pa\u0144stwa, nie mo\u017cna przecie\u017c uzna\u0107 za dyktatora. Dlaczego wi\u0119c nie chcia\u0142 si\u0119 wypr\u00f3\u017cni\u0107, zostawiaj\u0105c za sob\u0105 \u015blad z moczu lub ka\u0142u? Czy by\u0142a to kwestia bezpiecze\u0144stwa narodowego?<\/p>\n Sprawa jest z\u0142o\u017cona, a mnie brak wiedzy oraz mi\u0119dzynarodowych horyzont\u00f3w. To nie na moj\u0105 prost\u0105 g\u0142ow\u0119, kt\u00f3ra zaczyna ju\u017c pobolewa\u0107.<\/p>\n Ale te\u017c nie umiem przesta\u0107 si\u0119 u\u015bmiecha\u0107 na wspomnienie dw\u00f3ch tybeta\u0144skich ch\u0142op\u00f3w \u2013 z wrzecionem i \u017c\u00f3\u0142tymi z\u0119bami \u2013 jad\u0105cych traktorem nad wezbran\u0105 Jarlung Cangpo i wiadro po wiadrze nape\u0142niaj\u0105cych zbiornik na dachu wychodka.<\/p>\n Pu\u015b\u0107my wodze fantazji. Jak brzmi\u0105 rozkazy? Czy nasi przyjaciele maj\u0105 si\u0119 ukry\u0107, gdyby kto\u015b wa\u017cny zechcia\u0142 skorzysta\u0107 z pozornie luksusowej toalety? I zaczaiwszy si\u0119 na dachu, otwiera\u0107 zaw\u00f3r, by po wszystkim pie\u015bci\u0107 pa\u0144skie uszy nowoczesnym wizgiem bie\u017c\u0105cej wody?<\/p>\n <\/p>\n stycze\u0144 \u2013 sierpie\u0144 2015<\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n