\u201eRenowacj\u0119 lhaskiej star\u00f3wki\u201d zako\u0144czono latem 2013 roku. Nie chodzi\u0142o w niej tylko o odnowienie okolic D\u017cokhangu, czyli \u201estaro\u017cytnego Barkhoru\u201d, wyrzucenie straganiarzy tradycyjnie okupuj\u0105cych ten kwarta\u0142 ani nawet o wysiedlenie ludzi, zamieszkuj\u0105cych przyleg\u0142e podw\u00f3rka, kt\u00f3re zmieniono w skanseny. Po przej\u015bciu \u201ekontroli bezpiecze\u0144stwa\u201d i mini\u0119ciu szeregu \u017co\u0142nierzy paramilitarnej policji wszystko staje si\u0119 od razu jasne: to miejsce stworzone przez pa\u0144stwo i pa\u0144stwo reprezentuj\u0105ce, pe\u0142ne imigrant\u00f3w komercyjne centrum o pisanej na nowo historii, zaprz\u0119gni\u0119tej w s\u0142u\u017cb\u0119 oficjalnej ideologii, wedle kt\u00f3rej prawowici, tybeta\u0144scy mieszka\u0144cy s\u0105 u siebie \u201emniejszo\u015bci\u0105\u201d.<\/p>\n
<\/p>\n
1.<\/p>\n
Barkhor ma bardzo d\u0142ug\u0105 histori\u0119. \u201eZbudowawszy \u015bwi\u0105tyni\u0119 D\u017cokhang \u2013 napisa\u0142am przed laty \u2013 Songcen Gampo, wcielenie Awalokite\u015bwary, zamieszka\u0142 z ksi\u0119\u017cniczk\u0105, emanacj\u0105 Tary, na brzegu szepc\u0105cego jeziora, sk\u0105panego w bieli \u015bniegowej pomy\u015blno\u015bci. Wzorem dla uwiecznionych na freskach dom\u00f3w musia\u0142y by\u0107 kamienne fortece i woj\u0142okowe namioty. Inne przywodzi\u0142y na my\u015bl \u015bwi\u0119te kwiaty mandara<\/em> i kry\u0142y bezcenne buddyjskie pos\u0105gi. Dla osiedlaj\u0105cych si\u0119 wok\u00f3\u0142 Tybeta\u0144czyk\u00f3w Barkhor by\u0142 p\u0119pkiem \u015bwiata doczesnego i duchowego. Dymy z komin\u00f3w i kadzielnic, codzienna krz\u0105tanina i namaszczenie rytua\u0142u, pokrzykiwanie kupc\u00f3w i modlitewne za\u015bpiewy zlewa\u0142y si\u0119 tutaj w nieroz\u0142\u0105czn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107\u201d.<\/p>\n \u201eHandlowano tu \u2013 pisa\u0142am dalej, szukaj\u0105c natchnienia w starych ksi\u0105\u017ckach i zdj\u0119ciach \u2013 jedwabiami, per\u0142ami, garnkami, li\u015b\u0107mi herbaty, nawet mu\u0142ami i ko\u0144mi. W niezliczonych warsztatach pracowali krawcy, stolarze, malarze, tkacze, rze\u017abiarze, z\u0142otnicy, a z okolicznych osad zje\u017cd\u017cali rolnicy wymieni\u0107 swoje towary. Kolorowy t\u0142um przeobra\u017ca\u0142 kanciast\u0105 uliczk\u0119 w t\u0119tni\u0105c\u0105 \u017cyciem, cudown\u0105 dzielnic\u0119, do kt\u00f3rej pielgrzymowali mnisi z ca\u0142ego kraju. Obrazu dope\u0142niali \u017cebracy, z\u0142odzieje oraz \u2013 budz\u0105cy powszechn\u0105 odraz\u0119 \u2013 rze\u017anicy, kowale i \u0107wiartuj\u0105cy zw\u0142oki zmar\u0142ych ragjapowie<\/em>\u201d.<\/p>\n Barkhor by\u0142 wi\u0119c nie tylko sanktuarium buddyjskim. Uosabia\u0142 Tybet i jego lud. Pielgrzym\u00f3w przyci\u0105ga\u0142 Budda Siakjamuni, lecz D\u017cokhang i jego plac nie by\u0142yby sob\u0105 bez ha\u0142a\u015bliwych mieszka\u0144c\u00f3w. Noc w noc obok sanktuari\u00f3w \u015bpiewali pie\u015bniarze z okolicznych gosp\u00f3d. Miejski folklor i sezonowe rytua\u0142y z ka\u017cdym rokiem obrasta\u0142y t\u0142uszczem w\u0142asnej tradycji, kt\u00f3ra stanowi integraln\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 tybeta\u0144skiej to\u017csamo\u015bci i naszej wizji \u015bwiata.<\/p>\n Dla Tybeta\u0144czyk\u00f3w Barkhor wci\u0105\u017c jest szlakiem pielgrzymowania, dalej w\u0119druj\u0105 nim wok\u00f3\u0142 D\u017cokhangu, okr\u0105\u017caj\u0105c go raz po raz z prawej strony, sk\u0142adaj\u0105c pok\u0142ony po drodze albo przed bram\u0105, wype\u0142niaj\u0105c kamienny plac obok pawilonu, w kt\u00f3rym pal\u0105 lampki. Tyle \u017ce dzi\u015b s\u0105 tylko egzotycznym t\u0142em dla \u201estaro\u017cytnego\u201d zabytku i atrakcj\u0105 dla t\u0142umu g\u0142\u00f3wnie chi\u0144skich turyst\u00f3w, fotografuj\u0105cych p\u0105tnik\u00f3w z przodu, z ty\u0142u, z lewa, z prawa, z g\u00f3ry, z do\u0142u, z daleka i z bardzo, bardzo bliska. Bezceremonialnie, nachalnie, nie bacz\u0105c na powag\u0119 duchowej praktyki ani nie pytaj\u0105c nikogo o zgod\u0119.<\/p>\n I tak \u201estaro\u017cytny Barkhor\u201d sta\u0142 si\u0119 aren\u0105 segregacji, podzia\u0142u na \u201enas\u201d tutaj i \u201eich\u201d tam.<\/p>\n 2.<\/p>\n \u201ePowoli wstaje s\u0142o\u0144ce, smugi kadzidlanego dymu spowijaj\u0105 wrota D\u017cokhangu. Na Barkhorze wszystkie dni s\u0105 takie same. Wierni zanosz\u0105 mod\u0142y, handlarze handluj\u0105, zmieniaj\u0105 si\u0119 tylko ich twarze\u201d. Napisa\u0142am te s\u0142owa, ale prawda wygl\u0105da inaczej. Od 1950 roku Barkhorem wstrz\u0105sa\u0142y niezliczone rewolucje, nieodwracalnie go przeobra\u017caj\u0105c.<\/p>\n Jednym z g\u0142\u00f3wnych cel\u00f3w ostatniej renowacji by\u0142o pozbycie si\u0119 ponad dw\u00f3ch i p\u00f3\u0142 tysi\u0105ca handlarzy \u2013 w tym wielu s\u0142yn\u0105cych z przedsi\u0119biorczo\u015bci Khamp\u00f3w. Teoretycznie sz\u0142o o od\u015bwie\u017cenie i ujednolicenie rynku, uporz\u0105dkowanie go, u\u0142adzenie i dostosowanie do wsp\u00f3\u0142czesnych wymog\u00f3w. W rezultacie ulicznych straganiarzy przeniesiono hurtem \u2013 zadaj\u0105c gwa\u0142t zbiorowej pami\u0119ci miasta \u2013 do \u201eCentrum handlowego Barkhor<\/a>\u201d, kt\u00f3re zaj\u0119\u0142o miejsce ratusza dzielnicy Chengguan w p\u00f3\u0142nocno-wschodnim naro\u017cniku star\u00f3wki.<\/p>\n Nowy \u201estaro\u017cytny Barkhor\u201d jest zwyczajnym centrum handlowym. Wykopano z niego drobnych sprzedawc\u00f3w, kt\u00f3rych zast\u0105pi\u0142y wykwintne restauracje i drogie sklepy oraz wielki dom towarowy, kolejne dziecko biznesu i partyjnego aparatu, oferuj\u0105ce g\u0142\u00f3wnie podr\u00f3bki rodzimego r\u0119kodzie\u0142a. Barkhor sta\u0142 si\u0119 dla Tybeta\u0144czyk\u00f3w obcy. Trudno te\u017c znale\u017a\u0107 tu nale\u017c\u0105cy do nich sklep. Tubylc\u00f3w udaj\u0105 Hui i Hanowie, wciskaj\u0105cy turystom, za niebotyczne ceny, \u201estare\u201d tybeta\u0144skie per\u0142y i turkusy z fabryk tanich podr\u00f3bek. Dzie\u0144 w dzie\u0144 jedni Chi\u0144czycy oszukuj\u0105 tu drugich ku zadowoleniu obu stron.<\/p>\n Nowy \u201estaro\u017cytny Barkhor\u201d jest atrakcj\u0105 turystyczn\u0105 nastawion\u0105 wy\u0142\u0105cznie na przyjezdnych. Podobny los spotka\u0142 miasta takie jak Lijiang czy Shangri-la. To zabytki o \u201especyfice chi\u0144skiej\u201d, w kt\u00f3rych tybeta\u0144skie budynki stanowi\u0105 po prostu scenografi\u0119 dla gigantycznych baner\u00f3w \u201echi\u0144skiego marzenia\u201d, szpaler\u00f3w czerwonych lampion\u00f3w, tablic z ichnimi znakami, pot\u0119\u017cnych, nadmuchiwanych plastikowych kolumn i z\u0142otych lw\u00f3w wypr\u0119\u017conych przed butikami dla nuworyszy. Tudzie\u017c obowi\u0105zkowych (czasem zawieszonych do g\u00f3ry nogami) krwistoczerwonych sztandar\u00f3w na ka\u017cdym dachu. Te wy\u017csze od 2008 roku<\/a> zarezerwowane s\u0105 dla snajper\u00f3w w pe\u0142nym bojowym rynsztunku albo \u2013 z okazji wizyty zagranicznych dyplomat\u00f3w b\u0105d\u017a (na co dzie\u0144 do Lhasy niewpuszczanych) dziennikarzy \u2013 w dresie czy sk\u00f3rzanej kurtce.<\/p>\n W zesz\u0142ym roku zauwa\u017cy\u0142am, \u017ce wszystkie policyjne kamery zainstalowane na star\u00f3wce maj\u0105 sznyt tybeta\u0144ski. Powsadzali je w obudowy udaj\u0105ce m\u0142ynki modlitewne i opatrzyli mantr\u0105 Om mani padme hum<\/em>. Niewykluczone, \u017ce wielu przyjezdnych bierze wi\u0119c oko wielkiego brata za obiekt kultu.<\/p>\n 3.<\/p>\n W ramach \u201erenowacji\u201d wyburzono i zbudowano na nowo wiele tybeta\u0144skich budynk\u00f3w wok\u00f3\u0142 Barkhoru. Wszystkie zosta\u0142y te\u017c dziwacznie przemalowane. Stara cz\u0119\u015b\u0107 Lhasy ma tysi\u0105cletni\u0105 histori\u0119 i, jak ka\u017cde takie miasto na naszej planecie, zatrz\u0119sienie zakodowanych znacze\u0144 politycznych, kulturalnych, a przede wszystkim religijnych. Zawsze dominowa\u0142y tu kolory ciemne i stonowane, kasztanowe mury \u015bwi\u0105ty\u0144, czarne okiennice, bielone \u015bciany mieszkalnych dom\u00f3w. Teraz fasady s\u0105 jaskrawe, jak w przygranicznych miastach Khamu. Ze statecznej, wytwornej, sto\u0142ecznej damy zrobiono energiczn\u0105, pyskat\u0105 wie\u015bniaczk\u0119.<\/p>\n \u201eStara Lhasa \u2013 pisali Tybeta\u0144czycy w internecie \u2013 straci\u0142a sw\u00f3j niewzruszony majestat i dosta\u0142a fasad\u0119 prowincjonalnego miasteczka\u201d. \u201eNowo wymalowane domy \u015bmierdz\u0105 tybeta\u0144sko\u015bci\u0105 skansenow\u0105 i kurortow\u0105\u201d. \u201eSkoro specjali\u015bci od tak zwanego restaurowania zabytk\u00f3w nie maj\u0105 poj\u0119cia, jak wygl\u0105da\u0142a stara Lhasa, mogli przynajmniej si\u0119gn\u0105\u0107 po dawne zdj\u0119cia, kt\u00f3rych naprawd\u0119 nie brakuje. Dziwaczny maria\u017c prawdy i fa\u0142szu, jaki nam zafundowali, zwyczajnie temu miastu uw\u0142acza, odbieraj\u0105c mu jego istot\u0119\u201d.<\/p>\n Lhasa straci\u0142a sw\u00f3j unikalny styl. Ci, kt\u00f3rzy go nie poznali, wezm\u0105 za orygina\u0142 nowy. \u201eRenowacj\u0119\u201d zrobiono wyra\u017anie z my\u015bl\u0105 o turystach, nie ogl\u0105daj\u0105c si\u0119 na ludzi, mieszkaj\u0105cych tu od pokole\u0144. Ulice maj\u0105 wygl\u0105d tybeta\u0144ski, ale tylko z pozoru, kt\u00f3ry sam w sobie jest innym obliczem kolonializmu. Star\u0105 Lhas\u0119 \u201eodnawiano\u201d zbrojonym betonem, glazur\u0105 i ekipami budowlanymi \u015bci\u0105ganymi z ca\u0142ych Chin.<\/p>\n Od 2012 roku w\u0142adze lokalne pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 \u2013 w dokumentach wewn\u0119trznych i wypowiedziach publicznych \u2013 imperialnym s\u0142owem \u201efosa\u201d, kt\u00f3rym okre\u015blaj\u0105 wszelkie punkty kontrolne i posterunki. To najlepszy dow\u00f3d, \u017ce najmniej interesuj\u0105 si\u0119 mieszka\u0144cami. Zmienili Lhas\u0119 w aglomeracj\u0119 odizolowan\u0105, odci\u0119t\u0105 od ca\u0142ego Tybetu, dla kt\u00f3rego by\u0142a od wiek\u00f3w \u015bwi\u0119t\u0105 kolebk\u0105. \u201eFosa\u201d to metafora, odnosz\u0105ca si\u0119 do wojska, policji, tajniak\u00f3w i szpicli. Stworzyli mur o wiele skuteczniejszy i gro\u017aniejszy od os\u0142awionych zap\u00f3r, kt\u00f3rymi blokuj\u0105 dost\u0119p do internetu.<\/p>\n Niezwykle kosztowna \u201eochrona\u201d, kt\u00f3ra ma jakoby s\u0142u\u017cy\u0107 tybeta\u0144skiej kulturze, w istocie zamyka j\u0105 w \u201eustalonych ramach\u201d. Nasze dziedzictwo, obyczaj i tradycja s\u0105 nieodmiennie podporz\u0105dkowywane \u201echi\u0144skim warto\u015bciom\u201d. Nie ma mowy o prze\u017cywaniu czy wyra\u017caniu kultury; przeciwnie, jej jedynym reprezentantem jest w\u0142adza, kt\u00f3ra dzi\u015b zmienia Lhas\u0119 w park tematyczny, budowany wy\u0142\u0105cznie z my\u015bl\u0105 o chi\u0144skich turystach i \u2013 widocznej we wszystkich dodatkach oraz dekoracjach \u2013 ichniej estetyce.<\/p>\n 4.<\/p>\n Jednocze\u015bnie wielu Tybeta\u0144czyk\u00f3w po prostu wysiedlono, nadaj\u0105c nowy, upolityczniony charakter opuszczanej przez nich przestrzeni. Najlepiej \u015bwiadcz\u0105 o tym dwa nowe muzea: \u201eBy\u0142ego yamenu<\/a> stacjonuj\u0105cego w Tybecie ministra rz\u0105du Qing\u00f3w\u201d oraz \u201ePami\u0119ci Genduna Czophela\u201d, doskonale ilustruj\u0105ce re\u017cimowe pisanie historii. Pierwsze, w sumie subtelniejsze, przedstawia wszystkich qingowskich namiestnik\u00f3w jako aposto\u0142\u00f3w dzie\u0142a jednoczenia narodu chi\u0144skiego; w drugim robi\u0105 ze zmar\u0142ego w 1951 roku intelektualisty patriot\u0119, kt\u00f3rego umi\u0142owany kraj, jak\u017ceby inaczej, ma na imi\u0119 \u201enowe Chiny\u201d.<\/p>\n Fa\u0142szerze historii maj\u0105 dzi\u015b do dyspozycji zaawansowane technologie, zdj\u0119cia, animacje i filmy, kt\u00f3rymi da si\u0119 zilustrowa\u0107 ka\u017cdy scenariusz. Dowiemy si\u0119 dzi\u0119ki nim, \u017ce post\u0119p wyra\u017ca si\u0119 tylko w obecnym systemie politycznym \u2013 jak w propagandzie \u201echi\u0144skiego marzenia\u201d, wedle kt\u00f3rej \u201ebez partii komunistycznej nie by\u0142oby nowych Chin\u201d.<\/p>\n Wypada\u0142oby jedynie doradzi\u0107 szanownym decydentom, \u017ceby do grona owych wybitnych ministr\u00f3w do\u0142\u0105czyli r\u00f3wnie\u017c aparatczyk\u00f3w, stacjonuj\u0105cych w Tybecie po \u201ewyzwoleniu\u201d w 1951 roku. Jak mo\u017cna by\u0142o przeoczy\u0107 tych imperialnych feuda\u0142\u00f3w? Z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 radzili sobie o wiele lepiej ni\u017c ich dynastyczni poprzednicy (kt\u00f3rymi zreszt\u0105 partia szczerze dot\u0105d gardzi\u0142a)! Niew\u0105tpliwie skuteczniej \u201ebroni\u0105 jedno\u015bci kraju przodk\u00f3w, strzeg\u0105 granic ziemi dziad\u00f3w i promuj\u0105 rozw\u00f3j spo\u0142eczno\u015bci tybeta\u0144skiej\u201d! A mo\u017ce Gendun Czophel, kt\u00f3rego w \u201estarym Tybecie\u201d wtr\u0105cono do wi\u0119zienia<\/a>, oraz dawni cesarscy namiestnicy byli w istocie kryptokomunistami? Tylko to wyja\u015bnia\u0142oby nieprzerwan\u0105 ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 wielopokoleniowej \u201emi\u0142o\u015bci macierzy\u201d, kt\u00f3rej sens sprowadza si\u0119 do t\u0142umaczenia \u2013 dla wielu wci\u0105\u017c przecie\u017c nieprzekonuj\u0105co \u2013 chi\u0144skiej okupacji.<\/p>\n Pomy\u015blcie tylko, ile nowych \u201estanowisk edukacji patriotycznej\u201d przynios\u0142a \u201erestauracja\u201d starej Lhasy. Rz\u0105dowe media zachwycaj\u0105 si\u0119 \u201eczerwon\u0105 turystyk\u0105\u201d oraz \u201erozwojem gospodarczym\u201d, kt\u00f3ry nap\u0119dzaj\u0105 dawne rezydencje partyjnych bonz\u00f3w. Z Lhasy ani calutkiego Tybetu nie pochodzi\u0142 co prawda \u017caden, niemniej miejsc rewkultu mamy w br\u00f3d. Wymy\u015blaj\u0105 je oczywi\u015bcie dla pieni\u0119dzy, ale te\u017c wprz\u0119gaj\u0105 w s\u0142u\u017cb\u0119 ideologii jeszcze bardziej wszechstronnego kolonializmu.<\/p>\n \u201eStary Barkhor\u201d jest wi\u0119c atrakcj\u0105 turystyczn\u0105, centrum handlowym i ukrytym bastionem \u201eedukacji patriotycznej\u201d. Ostatnie przeobra\u017cenie sprytnie zaciera lokaln\u0105 histori\u0119 i zbiorow\u0105 pami\u0119\u0107. Wedle ameryka\u0144skiej uczonej Susan Buck-Mors estetyka mo\u017ce rozwi\u0105zywa\u0107 problemy, z kt\u00f3rymi polityka sobie nie radzi. Wsp\u00f3\u0142czesna Lhasa jest doskona\u0142ym dowodem s\u0142uszno\u015bci tej tezy. Galerie, muzea i teatry tworz\u0105 tu fa\u0142szyw\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107, na fundamencie kt\u00f3rej buduje si\u0119 sp\u00f3jn\u0105 historyczn\u0105 narracj\u0119, odbieraj\u0105c Tybetowi jego prawdziw\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 i obracaj\u0105c go w park tematyczny dla przyjezdnych.<\/p>\n \u201eNasz\u0105 przestrze\u0144 publiczn\u0105 ot tak przeorganizowano \u2013 pisa\u0142am przed laty w eseju o \u00bbruinach i starych domach\u00ab. \u2013 Przebudowano ot tak nasze miasto. Zapisano nam te\u017c na nowo zbiorow\u0105 pami\u0119\u0107. Pono\u0107 prawdy nie mo\u017cna zakrzycze\u0107. Czy\u017cby da\u0142o si\u0119 j\u0105 jednak zaskamle\u0107?\u201d. I sta\u0142o si\u0119.<\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n sierpie\u0144 2015<\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n