{"id":3367,"date":"2016-09-08T06:34:08","date_gmt":"2016-09-08T04:34:08","guid":{"rendered":"http:\/\/www.hfhrpol.waw.pl\/tybet\/?p=3367"},"modified":"2016-09-08T06:34:08","modified_gmt":"2016-09-08T04:34:08","slug":"oser-ruiny-lhasy-jabszi-takcer","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/?p=3367","title":{"rendered":"Oser: Ruiny Lhasy \u2013 Jabszi Takcer"},"content":{"rendered":"

Tybeta\u0144skie s\u0142owo <\/span>jabszi<\/em> zapisuje si\u0119 po chi\u0144sku jako yaxi<\/em> lub yaoxi<\/em>. Jab<\/em> \u2013 to grzeczno\u015bciowe okre\u015blenie \u201eojca\u201d, a szi<\/em> \u2013 \u201esiedlisko\u201d klanu. Zna je ka\u017cdy Tybeta\u0144czyk, dla kt\u00f3rego oznacza ono \u2013 jak pisze tybetolog Luciano Petech \u2013 \u201er\u00f3d Dalajlamy\u201d. Wedle chi\u0144skich uczonych to \u201ekojarz\u0105ca si\u0119 z w\u0142adz\u0105 i bogactwem siedziba ojca\u201d, \u201epopularny rzeczownik, kt\u00f3rym Tybeta\u0144czycy podkre\u015blaj\u0105 cze\u015b\u0107 dla rod\u00f3w dalajlam\u00f3w\u201d. Niech b\u0119dzie, cho\u0107 \u015bci\u015ble nale\u017ca\u0142oby m\u00f3wi\u0107 o \u201erezydencji ojca za\u0142o\u017cyciela\u201d. <\/span><\/p>\n

<\/p>\n

1.<\/p>\n

Jak wielu rodak\u00f3w, ja tak\u017ce s\u0105dzi\u0142am, \u017ce tych klan\u00f3w musi by\u0107 tyle co poprzednich dalajlam\u00f3w, czyli kilkana\u015bcie, niemniej uczeni pisz\u0105, \u017ce jest ich \u2013 razem z rodzin\u0105 obecnego \u2013 sze\u015b\u0107: Sangpo (r\u00f3d si\u00f3dmego), Lhalu (\u00f3smego i dwunastego), Juthok (dziesi\u0105tego), Phunkhang (jedenastego), Langdun (trzynastego) i wreszcie Takcer, rodzina Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015bci, kt\u00f3ry pochodzi z Takceru w Amdo (nazywaj\u0105cego si\u0119 w obowi\u0105zuj\u0105cej dzi\u015b nomenklaturze chi\u0144skiej wiosk\u0105 Hongyao w okr\u0119gu Pingan prefektury Haidong, w prowincji Qinghai). Pisz\u0119 o tym, bo trudno oprze\u0107 si\u0119 wra\u017ceniu, \u017ce ostatnio mamy tych jabszi \u2013 dopisywanych na lewo i prawo przed r\u00f3\u017cnymi nazwiskami \u2013 prawdziwy wysyp.<\/p>\n

Nawet brat Phagpy, lamy z Khamu, stary aparatczyk, doda\u0142 sobie ten przydomek. Z pewno\u015bci\u0105 nie wpad\u0142 na to podczas rewolucji kulturalnej. Kto wtedy pozwoli\u0142by sobie na tak\u0105 fanfaronad\u0119? Miejsce czterech prze\u017cytk\u00f3w by\u0142o na \u015bmietniku historii i najprawdziwsi arystokraci modlili si\u0119 o ch\u0142opskie pochodzenie, cz\u0119sto w\u017ceniaj\u0105c si\u0119 w niziny, w kt\u00f3rych stron\u0119 za dawnych czas\u00f3w nawet by nie splun\u0119li.<\/p>\n

Na zatoczenie kolejnego ko\u0142a historia potrzebowa\u0142a dwudziestu, trzydziestu lat i dzi\u015b zn\u00f3w wielu rodak\u00f3w \u015bni o wielkopa\u0144skich tytu\u0142ach, w pocie czo\u0142a wymy\u015blaj\u0105c koligacje, zmieniaj\u0105ce ich w ksi\u0105\u017c\u0119ta i ksi\u0119\u017cniczki. Tytu\u0142 jabszi dopisuj\u0105 sobie nagle nawet dzieci prawdziwych Rinpocz\u00f3w z linii, w kt\u00f3rych monastyczn\u0105 tradycj\u0119 przekazywano z pokolenia na pokolenie, p\u00f3ki nie zerwano z tym w tych strasznych czasach, co powinno sk\u0142ania\u0107 bardziej do p\u0142aczu ni\u017c dumy.<\/p>\n

Wszyscy jabszi s\u0105 jedn\u0105 rodzina \u2013 ale czy znaczy to, \u017ce tych nowo narodzonych \u0142\u0105cz\u0105 wi\u0119zy krwi? I co z klanami, kt\u00f3rym naprawd\u0119 przys\u0142ugiwa\u0142 ten tytu\u0142? Czy po rodzinie obecnego, czternastego Dalajlamy zosta\u0142 w Lhasie jaki\u015b \u015blad?<\/p>\n

Sp\u00f3jrzcie na zdj\u0119cie, kt\u00f3re zrobiono zapewne przed 1959 rokiem. Na du\u017cy bia\u0142y budynek po\u015brodku wielkiego, otoczonego drzewami ogrodu, po\u0142o\u017cony pomi\u0119dzy star\u00f3wk\u0105 a Potal\u0105 i widoczny z najwy\u017cszych kondygnacji jej lewego skrzyd\u0142a. To Jabszi Takcer, oficjalna rezydencja rodziny Dalajlamy. Z dokument\u00f3w wiemy, \u017ce nie przylega\u0142a do innych arystokratycznych siedzib, b\u0119d\u0105c jedynym wolno stoj\u0105cym budynkiem wewn\u0105trz Lingkhoru, najd\u0142u\u017cszego szlaku pielgrzymkowego w mie\u015bcie. Wzniesiono go tam, \u017ceby zat\u0119skniwszy za bliskimi, m\u0142ody Dalajlama m\u00f3g\u0142 dostrzec ze swoich okien sylwetki krewnych, a mo\u017ce nawet poczu\u0107 zapach ulubionych matczynych wypiek\u00f3w z Amdo. Posiad\u0142o\u015b\u0107 nosi\u0142a te\u017c nazw\u0119 Czangseszar.<\/p>\n

2.<\/p>\n

Matka Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015bci powiedzia\u0142a wnuczce (kt\u00f3ra opublikowa\u0142a p\u00f3\u017aniej te wspomnienia), \u017ce \u201eCzangse\u201d oznacza \u201emajestat spojrzenia Dalajlamy\u201d, a \u201eszar\u201d odnosi si\u0119 do wschodniej \u015bciany pa\u0142acu Potala. Poetycka nazwa m\u00f3wi wiele o lhaskiej arystokracji, kt\u00f3ra pomog\u0142a znale\u017a\u0107 nowy dom bliskim ma\u0142ego Dalajlamy, przybyszom ze wschodnich rubie\u017cy kraju. Budynek zacz\u0119to wznosi\u0107 po wystosowaniu zaproszenia w 1939 roku i uko\u0144czono dwa lata p\u00f3\u017aniej. \u201eMajestat spojrzenia\u201d Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015bci pada\u0142 na\u0144 tylko dwadzie\u015bcia lat. Kiedy noc\u0105 17 marca 1959 roku dwudziestoczteroletni przyw\u00f3dca opuszcza\u0142 potajemnie swoj\u0105 okupowan\u0105 stolic\u0119 i wyrusza\u0142 na jak\u017ce d\u0142ugie wygnanie, jego najbli\u017csi stracili dom.<\/p>\n

\u201ePo przybyciu do Lhasy \u2013 wspomina matka Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015bci \u2013 dostali\u015bmy posiad\u0142o\u015b\u0107, kt\u00f3ra nale\u017ca\u0142a do Trzynastego Dalajlamy. Kiedy\u015b chcia\u0142a j\u0105 od niego odkupi\u0107 brytyjska misja, ale odm\u00f3wi\u0142, stwierdzaj\u0105c, \u017ce wkr\u00f3tce b\u0119dzie mu potrzebna. Nazywa\u0142a si\u0119 Czangseszar; by\u0142a wielka i pe\u0142na drzew\u201d. <\/span><\/p>\n

\u201ePrzeprowadzili\u015bmy si\u0119 tam (powiadomieni przez pos\u0142a\u0144ca, \u017ce prace zosta\u0142y uko\u0144czone) po trzech latach sp\u0119dzonych w Norbulingce. Rz\u0105d zaprosi\u0142 Lam\u00f3w do odprawienia rytua\u0142\u00f3w w naszym nowym domu. Zamieszka\u0142o te\u017c z nami na sta\u0142e czterech duchownych. \u00d3smego dnia ka\u017cdego miesi\u0105ca brali\u015bmy udzia\u0142 w specjalnych mod\u0142ach, na kt\u00f3re zapraszali\u015bmy czasem nawet stu mnich\u00f3w\u201d. <\/span><\/p>\n

\u201eDom by\u0142 z kamienia, mia\u0142 trzy kondygnacje i filary. Dziedziniec zamyka\u0142 pi\u0119trowy budynek\u201d. <\/span><\/p>\n

\u201eW Czangseszarze urodzi\u0142am dw\u00f3ch syn\u00f3w. Ten kt\u00f3ry prze\u017cy\u0142, Tenzin Czogjal, przyszed\u0142 na \u015bwiat w 1946 roku. Ten, kt\u00f3ry umar\u0142, nazywa\u0142 si\u0119 Tenzin Czodrak. Mia\u0142 tyle energii. Wpada\u0142 do komnat Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015bci jak huragan. Zachorowa\u0142 na bronchit i zmar\u0142 po kilku miesi\u0105cach\u201d. <\/span><\/p>\n

\u201ePrzed wyjazdem do Chin poprosili\u015bmy Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015b\u0107, \u017ceby sp\u0119dzi\u0142 kilka dni w naszym domu. Wcze\u015bniej nawet go nie widzia\u0142. To by\u0142 dla nas ogromny zaszczyt. Musieli\u015bmy gotowa\u0107 dla niego, dla ca\u0142ej \u015bwity i wszystkich, kt\u00f3rych w tym czasie przyjmowa\u0142. Wielka odpowiedzialno\u015b\u0107. Dzie\u0144 w dzie\u0144 doprawiano rytua\u0142y w intencji bezpiecznej podr\u00f3\u017cy. Podejmowali\u015bmy te\u017c ca\u0142y kaszag i mn\u00f3stwo arystokrat\u00f3w. Z tej okazji zbudowali\u015bmy drug\u0105 kuchni\u0119 i podjazd na wypadek, gdyby mia\u0142 korzysta\u0107 z samochodu\u201d. <\/span><\/p>\n

W ksi\u0105\u017cce opublikowano dwa zdj\u0119cia, kt\u00f3re zrobiono matce Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015bci na dachu Czangseszaru. Brokat na ramionach jej czuby wskazuje, \u017ce to str\u00f3j z Amdo. Nie nosi bi\u017cuterii, tylko kolczyki. Wygl\u0105da skromnie, ale z klas\u0105. Wiemy, \u017ce po \u015bmierci m\u0119\u017ca przywdziewa\u0142a brokaty i inne ozdoby tylko podczas szczeg\u00f3lnych uroczysto\u015bci. Na jednym ze zdj\u0119\u0107 jest z ni\u0105 ma\u0142y Ngari Rinpocze w mnisich szatach (kt\u00f3ry by\u0142 ju\u017c podrostkiem, kiedy uciekali z Tybetu razem z Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015bci\u0105). Widzia\u0142am te\u017c jej fotografi\u0119 z trzema synami i ci\u0119\u017ck\u0105, tybeta\u0144sk\u0105 bram\u0105 w tle, nie wiem jednak, czy prowadzi\u0142a do tej posiad\u0142o\u015bci.<\/p>\n

3.<\/p>\n

Wszystko si\u0119 jednak zmieni\u0142o, kiedy do Lhasy wkroczy\u0142a chi\u0144ska armia. \u201ePrzyszli do Czangseszaru i powiedzieli, \u017ce to doskona\u0142e miejsce na biura. Chcieli p\u0142aci\u0107 got\u00f3wk\u0105, ale odm\u00f3wi\u0142am. Powiedzieli, \u017ce je\u015bli nie przyjm\u0119 pieni\u0119dzy, ludzie b\u0119d\u0105 m\u00f3wi\u0107, \u017ce mnie okradli. Przychodzili, kiedy chcieli. Zawsze si\u0119 denerwowa\u0142am i zastanawia\u0142am, o czym postanowi\u0105 rozmawia\u0107. Ba\u0142am si\u0119 i musia\u0142am bardzo uwa\u017ca\u0107 na s\u0142owa, \u017ceby mimowolnie nie narazi\u0107 kogo\u015b na przykro\u015bci. Jak wychodzili, oddycha\u0142am z ulg\u0105\u201d.<\/p>\n

Zapami\u0119ta\u0142a te\u017c dzie\u0144, w kt\u00f3rym opu\u015bci\u0142a rezydencj\u0119: 10 marca 1959 roku. Miasto burzy\u0142o si\u0119 ju\u017c przeciwko chi\u0144skim rz\u0105dom, ale matka Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015bci nie wiedzia\u0142a o tym jeszcze, zaj\u0119ta rob\u00f3tk\u0105 i domowymi obowi\u0105zkami. W Czangseszarze by\u0142o spokojnie, cho\u0107 u podn\u00f3\u017ca Potali wiecowa\u0142 t\u0142um kobiet, \u017c\u0105daj\u0105cych strze\u017cenia Dalajlamy jak \u017arenicy oka. Wie\u015bci przynios\u0142a jej \u017cona dow\u00f3dcy stra\u017cy przybocznej \u2013 i odprowadzi\u0142a natychmiast do Norbulingki.<\/p>\n

\u201ePrzez my\u015bl mi nie przesz\u0142o, \u017ce po raz ostatni widz\u0119 Czangseszar i swoj\u0105 matk\u0119. Nie mia\u0142am chwili na spakowanie czegokolwiek przed wyruszeniem do Indii. <\/span><\/p>\n

Zamkn\u0119\u0142am tylko wszystkie drzwi i owin\u0119\u0142am klucze w jedwab, pisz\u0105c naszemu <\/span>czangzo<\/em> (zarz\u0105dcy), \u017ce powierzam mu dom. Nie mia\u0142am czasu na po\u017cegnanie z matk\u0105 ani spakowanie ubrania. Po prostu wysz\u0142am\u201d. <\/span><\/p>\n

Babka Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015bci mia\u0142a wtedy osiemdziesi\u0105t siedem lat i nie mog\u0142a ju\u017c dosi\u0105\u015b\u0107 konia. Musia\u0142a zosta\u0107 w mie\u015bcie wstrz\u0105sanym straszliwymi konwulsjami i dwa lata p\u00f3\u017aniej umar\u0142a w samotno\u015bci.<\/p>\n

Kiedy kilkadziesi\u0105t lat p\u00f3\u017aniej przekroczy\u0142am pr\u00f3g Czangseszaru, nie znalaz\u0142am \u015blad\u00f3w dawnej \u015bwietno\u015bci. Powita\u0142a mnie tablica z \u201eNoclegownia nr 2\u201d oraz stare slogany hunwejbin\u00f3w z frakcji \u201ebuntownik\u00f3w\u201d, kt\u00f3rzy mieli w tym budynku sw\u00f3j sztab i siali spustoszenie w czasie rewolucji kulturalnej. Potem administracja zrobi\u0142a tu hotel \u2013 wielki ul, w kt\u00f3rym ka\u017cdy pilnowa\u0142 tylko swojego k\u0105ta.<\/p>\n

Jabszi Takcer powinien by\u0107 jednym z zabytk\u00f3w starej Lhasy, tymczasem ma\u0142o kto zna jego histori\u0119. Mo\u017ce to i dobrze, bo dzi\u0119ki temu oszcz\u0119dzaj\u0105 go tury\u015bci. Sam budynek nie ma si\u0119 najgorzej i cho\u0107 zapuszczony, raczej si\u0119 nie zawali. \u201eWyzwoliciele\u201d \u2013 jak ich nazywa\u0142 Nabokow, \u201enuworysze w zielonych drelichach\u201d \u2013 odebrali mu jednak nie tylko \u015bwietno\u015b\u0107, ale i pami\u0119\u0107: nikt, kogo spytacie, nie powi\u0105\u017ce tej \u201etybeta\u0144skiej posiad\u0142o\u015bci\u201d z Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015bci\u0105.<\/p>\n

4.<\/p>\n

W zesz\u0142ym roku bloger podpisuj\u0105cy si\u0119 jako \u201eKurz Krainy \u015aniegu\u201d opublikowa\u0142 szesna\u015bcie zdj\u0119\u0107 z posiad\u0142o\u015bci Jabszi Takcer. Musz\u0105 pochodzi\u0107 sprzed co najmniej dziesi\u0119ciu lat, poniewa\u017c budynki s\u0105 jeszcze ca\u0142e. Na jednej ze \u015bcian zachowa\u0142y si\u0119 nawet wyra\u017anie twarze komunistycznych zm\u00f3r: Mar<\/span>ksa, Engelsa, Lenina, Stalina i Mao. <\/span><\/p>\n

\u201ePo d\u0142ugich negocjacjach mi\u0119dzy rodzin\u0105 Dalajlamy (zw\u0142aszcza ojcem) a tybeta\u0144skim rz\u0105dem \u2013 pisze \u00bbKurz\u00ab \u2013 500 metr\u00f3w na wsch\u00f3d od Potali wzniesiono rezydencj\u0119 w tradycyjnym tybeta\u0144skim stylu, bez \u017cadnych niespodzianek ani nowoczesnych rozwi\u0105za\u0144. Posiad\u0142o\u015b\u0107 ma 2700 metr\u00f3w kwadratowych, parcela 3500. Podzielono j\u0105 na dwa dziedzi\u0144ce. Zewn\u0119trzny, z dwukondygnacyjnym budynkiem zajmowa\u0142a s\u0142u\u017cba i orszak towarzysz\u0105cy Dalajlamie. Wewn\u0119trzny, wy\u017cszy o pi\u0119tro, s\u0142u\u017cy\u0142 Dalajlamie i najwa\u017cniejszym dygnitarzom. W kompleksie jest w sumie ponad tysi\u0105c mniejszych i wi\u0119kszych pomieszcze\u0144 (z magazynami w\u0142\u0105cznie). Rezydencja znajduje si\u0119 w pobli\u017cu najwa\u017cniejszej handlowej ulicy Lhasy i jest ca\u0142kowicie zas\u0142oni\u0119ta przez fasady sklep\u00f3w. Ma\u0142o kto wie, \u017ce nale\u017ca\u0142a kiedy\u015b do rodzic\u00f3w Dalajlamy\u201d. <\/span><\/p>\n

\u201eW czasie rewolucji \u2013 autor doskonale wie, co m\u00f3wi \u2013 zabytk\u00f3w i w\u0142asno\u015bci dawnych wielmo\u017c\u00f3w nie niszczono w trzech przypadkach: gdy nale\u017ca\u0142y do wojska albo s\u0142u\u017cy\u0142y za rz\u0105dowe hotele lub magazyny komun ludowych. Posiad\u0142o\u015b\u0107 Dalajlamy ocala\u0142a jako \u00bbnoclegownia nr 2\u00ab\u201d. <\/span><\/p>\n

Rz\u0105d Chin skonfiskowa\u0142 Jabszi Takcer \u201ew 1960 roku; kompleks s\u0142u\u017cy\u0142 lokalnej administracji jako hotel do 1990 roku, czyli przed obecnym boomem gospodarczym\u201d.<\/p>\n

\u201eW roku 1990 w\u0142adze zacz\u0119\u0142y budowa\u0107 komercyjne hotele pod szyldem \u00bbPosiad\u0142o\u015bci Tybeta\u0144skiej\u00ab, kt\u00f3ra wch\u0142on\u0119\u0142a tak\u017ce \u00bbnoclegowni\u0119 nr 2\u00ab. Do 2005 roku tamtejsze pokoje wynajmowano personelowi, g\u0142\u00f3wnie nap\u0142ywowej chi\u0144skiej sile roboczej. Ci\u0105gle przynosz\u0105 one okre\u015blone dochody. Do 2011 roku zarobiono na nich mniej wi\u0119cej 66 milion\u00f3w yuan\u00f3w. Wn\u0119trza przesz\u0142y powa\u017cne zmiany, na przyk\u0142ad by\u0142y dzielone, \u017ceby zarobi\u0107 wi\u0119cej na czynszu. Powsta\u0142y te\u017c biura dla personelu, kt\u00f3ry odpowiada za lokator\u00f3w i pobieranie op\u0142at. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 malowide\u0142 znik\u0142a ze \u015bcian jeszcze w czasach rz\u0105dowej \u00bbnoclegowni nr 2\u00ab, przede wszystkim freski z komnat Dalajlamy. Mao i Stalin si\u0119 jednak ostali\u201d. <\/span><\/p>\n

5.<\/p>\n

\u201eOd 1959 roku Jabszi Takcer nie by\u0142 remontowany. W\u0142adze nie przeznaczy\u0142y na to cho\u0107by jednego z zarobionych tu 66 milion\u00f3w yuan\u00f3w. G\u0142\u00f3wny budynek popad\u0142 ju\u017c w tak\u0105 ruin\u0119, \u017ce nikt w nim nie mieszka od 2005 roku. Teraz rozpada si\u0119 w\u0142a\u015bciwie wszystko. Zewn\u0119trzny mur zawali\u0142 si\u0119 w kilku miejscach, wdzieraj\u0105ca si\u0119 przez dziurawy dach woda nadwer\u0119\u017cy\u0142a drewnian\u0105 konstrukcj\u0119 i \u015bciany\u201d. <\/span><\/p>\n

\u201eRz\u0105d nie odbudowuje dawnej rezydencji rodzic\u00f3w Dalajlamy \u2013 t\u0142umaczy \u00bbKurz\u00ab \u2013 bo nienawidzi dzia\u0142alno\u015bci Dalajlamy. Formalnie kompleks figuruje na miejskiej li\u015bcie zabytk\u00f3w chronionych, ale \u017ce wszystko, co wi\u0105\u017ce si\u0119 z Dalajlam\u0105, jest \u00bbpolityczne\u00ab, nikt nie odwa\u017cy si\u0119 tu niczego ratowa\u0107. Mo\u017ce si\u0119 za to zdarzy\u0107, \u017ce po posiad\u0142o\u015b\u0107 si\u0119gn\u0105 wkr\u00f3tce chi\u0144scy aparatczycy z Departamentu Pracy Frontu Jedno\u015bci\u201d. <\/span><\/p>\n

Latem 2007 roku by\u0142am w Czangseszarze z niezwykle b\u0142yskotliwym biznesmenem z Khamu. Wok\u00f3\u0142 kompleksu krz\u0105tali si\u0119 jak mr\u00f3wki zapracowani migranci. Wsz\u0119dzie wznoszono nowe budynki, nie zawracaj\u0105c sobie g\u0142owy tradycyjnym stylem. Nie mog\u0119 o tym m\u00f3wi\u0107, bo obieca\u0142am, \u017ce zachowam spraw\u0119 dla siebie, powiem jednak, \u017ce ten cz\u0142owiek \u2013 kt\u00f3ry na co dzie\u0144 wk\u0142ada mn\u00f3stwo wysi\u0142ku w ukrywanie swoich dobrych uczynk\u00f3w \u2013 bardzo chcia\u0142 ocali\u0107 rezydencj\u0119 rodziny jabszi. Niestety by\u0142 skazany na pora\u017ck\u0119, powsta\u0142a za to atrapa.<\/p>\n

W pi\u0119knym starym parku na brzegu rzeki wyr\u00f3s\u0142 kurort \u201eWyspy Xianzu\u201d z tybeta\u0144skimi domami, kt\u00f3re wynaj\u0119ci przez inwestora rodzimi architekci skopiowali z Czangseszaru. Mimo \u017ce projekt ma charakter czysto komercyjny, przynajmniej zachowa\u0142 dla nast\u0119pnych pokole\u0144 urod\u0119 tych budynk\u00f3w.<\/p>\n

Po dawnej \u015bwietno\u015bci rezydencji nie ma dzi\u015b \u015bladu. Trudno j\u0105 nawet dojrze\u0107 z Potali w g\u0105szczu ohydnych, wysokich klock\u00f3w, kt\u00f3re zaj\u0119\u0142y miejsce wspania\u0142ego parku. Nie jest to przecie\u017c niemo\u017cliwe, cho\u0107 lepiej nie szuka\u0107 tych budynk\u00f3w, bo gdy je znajdziecie, poczujecie nieopisany smutek. Tybeta\u0144ska tradycja ka\u017ce raz do roku \u2013 jesieni\u0105, w szczeg\u00f3lnie dobrze wr\u00f3\u017c\u0105cym dniu \u2013 odmalowa\u0107 \u015bciany domu. Biel\u0105c \u015bciany pa\u0142acu Potala, na przyk\u0142ad, dodaje si\u0119 do specjalnej, matowej farby jajko, mi\u00f3d i szafran, co zmienia renowacj\u0119 w ofiar\u0119 i przydaje jej b\u0142ogos\u0142awie\u0144stw. W Czangseszarze od dawna jednak panosz\u0105 si\u0119 obcy. Wszystko si\u0119 tu sypie, jest brudne i zaniedbane.<\/p>\n

Ruiny takie jak te albo Szideling<\/a> przypominaj\u0105 blizny po ranach, zadanych ludziom i miastu. Nawet je\u015bli kiedy\u015b znikn\u0105 st\u0105d ostatnie kamienie i belki, ich \u015blady zostan\u0105 w \u017cy\u0142ach i sercach, kt\u00f3re \u0142\u0105czy\u0142a z nimi stara wi\u0119\u017a.<\/p>\n

6.<\/p>\n

W 2013 roku uda\u0142o mi si\u0119 wymkn\u0105\u0107 w ruiny Czangseszaru, oblepione reklamami syczua\u0144skich restauracji, \u0142a\u017ani publicznych i salon\u00f3w fryzjerskich. Z najwy\u017cszych kondygnacji pobliskiego domu towarowego doskonale wida\u0107 ca\u0142y Jabszi Takcer, smutny i opuszczony na tle upstrzonej chi\u0144skimi flagami, majestatycznej Potali. (Kiedy chcia\u0142am wr\u00f3ci\u0107 rok p\u00f3\u017aniej, metalowa brama by\u0142a ju\u017c pilnowana i zamkni\u0119ta na k\u0142\u00f3dk\u0119.)<\/p>\n

Dziedziniec domu najbli\u017cszych Dalajlamy porasta\u0142y wysokie chwasty. Wzd\u0142u\u017c kamiennej \u015bcie\u017cki do g\u0142\u00f3wnego budynku sta\u0142y motory i rowery. Parter dwukondygnacyjnych bocznych budynk\u00f3w okupowa\u0142o pi\u0119\u0107 czy sze\u015b\u0107 szczekaj\u0105cy w\u015bciekle mastif\u00f3w. Gdyby nie by\u0142y zamkni\u0119te, rozerwa\u0142yby nas na strz\u0119py. Dr\u017c\u0105c\u0105 r\u0119k\u0105 wsun\u0119\u0142am za krat\u0119 aparat i jeden z ps\u00f3w skoczy\u0142, jakby chcia\u0142 mnie po\u017cre\u0107. Chi\u0144czyk, kt\u00f3ry przyszed\u0142 nakarmi\u0107 zwierz\u0119ta \u2013 wyra\u017anie towar na sprzeda\u017c \u2013 rzuci\u0142 w swoim narzeczu tybeta\u0144skiemu porz\u0105dkowemu, \u017ceby nas wykopa\u0142 za drzwi, na co ja spyta\u0142am go po naszemu: \u201ePowiedz mi, kto tu jest prawowitym w\u0142a\u015bcicielem?\u201d, wprawiaj\u0105c ch\u0142opaka w absolutne os\u0142upienie.<\/p>\n

Trzewia g\u0142\u00f3wnego budynku wygl\u0105da\u0142y i \u015bmierdzia\u0142y jak \u015bmietnik. Balustradka z importowanego z Indii metalu by\u0142a zardzewia\u0142a, ale ci\u0105gle trzyma\u0142a si\u0119 mocno. Zaciekawi\u0142y mnie obce dekoracje. \u015aciany ciemnych, zakurzonych pokoi pokrywa\u0142y plakaty chi\u0144skich gwiazd z lat osiemdziesi\u0105tych i p\u0142achty \u201eDziennika Tybeta\u0144skiego\u201d z nast\u0119pnej dekady. Na niekt\u00f3rych drzwiach wymalowano chi\u0144ski znak <\/span>fu<\/em> (\u201edobrodziejstwo\u201d) albo pot\u0119\u017cnego Guan Yu, na innych majaczy\u0142y \u015bmiertelnie blade piecz\u0119cie z dat\u0105 \u201e7 stycznia 2005\u201d. <\/span><\/p>\n

Najbardziej zaszokowa\u0142 mnie nie widoczny z potrzaskanych okien pa\u0142ac Potala ani rz\u0119dy zrujnowanych pokoi na trzecim pi\u0119trze, tylko p\u0119kni\u0119te lustro na filarze w pustym holu g\u0142\u00f3wnym. Czy je\u015bli si\u0119 do niego zbli\u017c\u0119, zobacz\u0119 cienie postaci, kt\u00f3re wybiega\u0142y st\u0105d w 1959 roku? Albo us\u0142ysz\u0119 g\u0142\u0119boki g\u0142os Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015bci, m\u00f3wi\u0105cego z wygnania: \u201eDom, przyjaciele, ojczyzna \u2013 wszystko nagle znik\u0142o\u201d. Przypomnia\u0142o mi si\u0119 zwierciad\u0142o z wiersza Josifa Brodskiego, w kt\u00f3re wchodzi si\u0119 na ko\u0144cu drogi, zostawiaj\u0105c za sob\u0105 \u015bwiat. Tafla, pozwalaj\u0105ca zobaczy\u0107 swoj\u0105 samotno\u015b\u0107 i bezradno\u015b\u0107, albo magiczny azyl, chroni\u0105cy przed upokorzeniami, gro\u017abami i szpiclami re\u017cimu.<\/p>\n

Zrobi\u0142am sobie przed nim zdj\u0119cie. Moja mina oddaje ducha miejsca. Osoba w lustrze jednocze\u015bnie jest i nie jest do mnie podobna. Przypomina kogo\u015b, kto mieszka\u0142 tu przed laty. Ta mieszanka poczucia wyobcowania oraz przywi\u0105zania i blisko\u015bci niemal \u015bci\u0119\u0142a mnie z n\u00f3g. Czu\u0142am niezwyk\u0142\u0105 wi\u0119\u017a z rodzin\u0105 Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015bci. Kto wie, mo\u017ce w poprzednim \u017cyciu sfotografowa\u0142am si\u0119 przed tym lustrem i ukradkiem przesz\u0142am w inny wymiar uczestniczy\u0107 w jednej z najwi\u0119kszych zawieruch w historii?<\/p>\n

W innym pomieszczeniu podnios\u0142am z pod\u0142ogi stary przedmiot. Pomalowany, rze\u017abiony kawa\u0142ek drewna zdawa\u0142 si\u0119 miniatur\u0105 domu, kt\u00f3rego musia\u0142 by\u0107 cz\u0119\u015bci\u0105. Zabra\u0142am go z sob\u0105.<\/p>\n

7.<\/p>\n

Wci\u0105\u017c doskonale pami\u0119tam odwiedziny w Czangseszarze i w\u0119dr\u00f3wk\u0119 od pokoju do pokoju, jakbym szuka\u0142a w nich czego\u015b szczeg\u00f3lnego. Zrobi\u0142am mn\u00f3stwo zdj\u0119\u0107. Jeden aparat mi nie wystarczy\u0142, si\u0119gn\u0119\u0142am po drugi, trzeci i wreszcie telefon kom\u00f3rkowy. Obiektywy zmieni\u0142y si\u0119 w rozbiegane oczy. Ale czego w\u0142a\u015bciwie szuka\u0142am? W \u017cadnym pomieszczeniu nie by\u0142o \u015bladu \u017cycia, tylko \u015bwiadectwa jego zupe\u0142nie niedawnej obecno\u015bci. Mnie jednak interesowa\u0142a ta noc 17 marca 1959 roku, kiedy sw\u00f3j dom opuszczali bliscy Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015bci.<\/p>\n

Jedyny \u015blad \u017cycia, jaki uda\u0142o mi si\u0119 znale\u017a\u0107 w ruinach, by\u0142 martwym paj\u0105kiem, zawieszonym w powietrzu w utkanej przez siebie sieci. Sprawia\u0142 wra\u017cenie pana, strzeg\u0105cego rumowiska oraz przesz\u0142o\u015bci. Kogo chcia\u0142 z\u0142apa\u0107 w t\u0119 sie\u0107? I co z innymi paj\u0105kami? Czy one tak\u017ce czego\u015b tu pilnuj\u0105? Bardzo chcia\u0142abym wiedzie\u0107, czy nasza kultura przypisuje im jakie\u015b metaforyczne znaczenie lub moce. S\u0105 z\u0142e czy ode z\u0142ego chroni\u0105? Unosz\u0105ce si\u0119 na tle gruz\u00f3w martwe cia\u0142o zdawa\u0142o si\u0119 nie\u015b\u0107 jakie\u015b wa\u017cne przes\u0142anie. Kilkadziesi\u0105t lat temu musia\u0142y tu \u017cy\u0107 tak\u017ce inne zwierz\u0119ta: koty, szczury, psy, zw\u0142aszcza lhaskie apso. Pupile pa\u0144stwa mia\u0142y wst\u0119p na salony, mo\u017ce nawet do sypialni. Psy du\u017ce pilnowa\u0142y domu razem z lud\u017ami, towarzysz\u0105c stra\u017cnikom na dziedzi\u0144cu albo przy bramie. Na zdj\u0119ciach Dalajlamy z lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych widzia\u0142am r\u00f3\u017cne apso, jakby i one posz\u0142y za nim na wygnanie. Paj\u0105ki, rzecz jasna, s\u0105 o wiele bardziej zaradne ni\u017c koty czy psy. Potrafi\u0105 si\u0119 dobrze ukry\u0107, \u0142atwiej wi\u0119c im przetrwa\u0107.<\/p>\n

Po tybeta\u0144sku \u201epaj\u0105k\u201d nazywa si\u0119 <\/span>dom<\/em>, a jego sie\u0107 to domthang<\/em>. <\/span><\/p>\n

Kim zatem jestem ja? Archeolo\u017ck\u0105 amatork\u0105 obsesyjnie zbieraj\u0105c\u0105 okruchy przesz\u0142o\u015bci? A mo\u017ce mi\u0142o\u015bniczk\u0105 wspomnie\u0144, skazan\u0105 na wygnanie w starym mie\u015bcie? W\u0119druj\u0105c przez ruiny Szidelingu, Czangseszaru czy Gandenu, wraca\u0142am do historii tych miejsc. Moc\u0105 mistycznego czaru migotliwego s\u0142onecznego \u015bwiat\u0142a, otulona b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwem Trzech Klejnot\u00f3w, stawa\u0142am si\u0119 prawdziw\u0105 mieszkank\u0105 tych gruzowisk \u2013 i cho\u0107 wiedzia\u0142am, \u017ce to tylko iluzja, by\u0142o mi z ni\u0105 dobrze.<\/p>\n

Tak dzia\u0142aj\u0105 na mnie te rumowiska i ca\u0142a Lhasa. Widz\u0119 ruiny budynk\u00f3w, ale nie ducha. \u201eNie da si\u0119 ich przykry\u0107 \u2013 pisa\u0142 Brodski \u2013 p\u0142acht\u0105 \u00bbPrawdy\u00ab. Puste okna wpatrywa\u0142y si\u0119 w nas niczym oczodo\u0142y i cho\u0107 zupe\u0142nie mali, odczuwali\u015bmy ci\u0119\u017car tragedii. Oczywi\u015bcie nic nas nie \u0142\u0105czy\u0142o z ruinami, ale nie by\u0142o to konieczne. Do zduszenia \u015bmiechu wystarcza\u0142a ich obecno\u015b\u0107\u201d.<\/p>\n

Boj\u0119 si\u0119 jednak, \u017ce gdy ruiny znikn\u0105, spadnie na nas kl\u0105twa niepami\u0119ci. Jak powiada krytyk Liao Wen, \u201ekiedy w\u0142adza przechodzi w r\u0119ce ciemnych materialist\u00f3w, z ich dusz ulatuje cho\u0107by wspomnienie estetyki i kultury\u201d. A owa kl\u0105twa jest w\u0142a\u015bnie ich domen\u0105.<\/p>\n

8.<\/p>\n

Na koniec chc\u0119 podzieli\u0107 si\u0119 histori\u0105, opowiedzian\u0105 mi przez spotkan\u0105 w Lhasie emerytowan\u0105 funkcjonariuszk\u0119, kt\u00f3rej swego czasu przypi\u0119to \u0142atk\u0119 \u201eniewolnicy Dalajlamy\u201d. (By\u0142a po prostu s\u0142u\u017c\u0105c\u0105, ale monopol na klasyfikowanie ludzi ma partia.) S\u0105dzi\u0142am, \u017ce stara towarzyszka b\u0119dzie przeklina\u0142a przesz\u0142o\u015b\u0107, tymczasem us\u0142ysza\u0142am: \u201eLudzie powtarzaj\u0105, \u017ce dawniej Tybeta\u0144czykom \u017cy\u0142o si\u0119 ci\u0119\u017cko, a dzi\u015b jest wspaniale, ale tacy jak ja znaj\u0105 tamte czasy z w\u0142asnego do\u015bwiadczenia, nie z czytanek. To same k\u0142amstwa.<\/p>\n

Byli\u015bmy niewolnikami Dalajlamy, ale sami nigdy by\u015bmy nie u\u017cyli tego okre\u015blenia. M\u00f3j ojciec str\u00f3\u017cowa\u0142 w <\/span>Czangseszarze. <\/span><\/p>\n

Dorasta\u0142am tam z siostr\u0105 \u015awi\u0105tobliwo\u015bci, Dziecyn Pem\u0105 i c\u00f3rk\u0105 starszej siostry, Khandro. Codziennie razem si\u0119 bawi\u0142y\u015bmy. Czasem naprawd\u0119 wariowa\u0142y\u015bmy i Khandro kaza\u0142a nam si\u0119 chowa\u0107, bo Kundun cz\u0119sto patrzy\u0142 na nas przez lornetk\u0119 z okna pa\u0142acu Potala. By\u0142y\u015bmy naprawd\u0119 szcz\u0119\u015bliwe. On sam nigdy nie zazna\u0142 dzieci\u0119cych przyjemno\u015bci. Raz Khandro kaza\u0142a mi wej\u015b\u0107 do stawu, a gdy odm\u00f3wi\u0142am, uderzy\u0142a mnie. \u017bartem, nie serio, ale i tak pop\u0142aka\u0142am si\u0119 i pobieg\u0142am na ni\u0105 naskar\u017cy\u0107. Zosta\u0142a za to skrzyczana przez matk\u0119 i przysz\u0142a si\u0119 pogodzi\u0107, \u017cebym zn\u00f3w zacz\u0119\u0142a si\u0119 z ni\u0105 bawi\u0107.<\/p>\n

Matka \u015awi\u0105tobliwo\u015bci by\u0142a bardzo dobr\u0105 osob\u0105. Dawa\u0142a nam, dzieciom s\u0142u\u017cby, owoce, a trzeba wiedzie\u0107, jak\u0105 by\u0142y one wtedy rzadko\u015bci\u0105. Pokoje na dziedzi\u0144cu sta\u0142y otworem dla pielgrzym\u00f3w i w\u0142\u00f3cz\u0119g\u00f3w, kt\u00f3rzy czasem pomagali w obej\u015bciu, dostaj\u0105c za to mas\u0142o, camp\u0119<\/em> i mi\u0119so.<\/p>\n

Nigdy nie spotka\u0142am ojca \u015awi\u0105tobliwo\u015bci. S\u0142ysza\u0142am, \u017ce by\u0142 porywczy, ale uczciwy. Lubi\u0142 konie i ca\u0142ymi dniami przesiadywa\u0142 w stajni.<\/p>\n

Kiedy\u015b skaleczy\u0142am si\u0119 w policzek i zala\u0142am krwi\u0105. Traf chcia\u0142, \u017ce widzia\u0142 to trzeci z braci \u015awi\u0105tobliwo\u015bci, Lobsang Samten. Natychmiast zeskoczy\u0142 z konia i pos\u0142a\u0142 po herbat\u0119, w kt\u00f3rej zanurzy\u0142 usta Dalajlama. Posmarowa\u0142am ni\u0105 ran\u0119 i posiedzia\u0142am chwil\u0119 na s\u0142o\u0144cu \u2013 po kilku dniach po wypadku nie zosta\u0142 nawet \u015blad.<\/p>\n

W Czangseszarze by\u0142o wielu s\u0142u\u017c\u0105cych. Kiedy jeden z nich zmar\u0142, rodzina \u015awi\u0105tobliwo\u015bci zaopiekowa\u0142a si\u0119 jego synem\u201d.<\/p>\n

Starowinka mia\u0142a twarz poci\u0119t\u0105 zmarszczkami, ale pi\u0119knie si\u0119 u\u015bmiecha\u0142a. By\u0142a w Dharamsali na audiencji u Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015bci i cierpia\u0142a, widz\u0105c go na obczy\u017anie, a nie w Potali, Norbulingce czy innym wspania\u0142ym pa\u0142acu. Jak wielu Tybeta\u0144czyk\u00f3w z ca\u0142ego serca dzi\u0119kowa\u0142a Indiom, w kt\u00f3rych spotka\u0142a te\u017c towarzyszk\u0119 dawnych zabaw, Dziecyn Pem\u0119. \u201eByli naszymi panami i s\u0105 nimi nadal \u2013 powiedzia\u0142a mi z przej\u0119ciem. \u2013 Zawsze pami\u0119taj, \u017ce nale\u017c\u0105 do nas\u201d.<\/p>\n

Zauwa\u017cy\u0142am, \u017ce s\u0142owo <\/span>dakpo<\/em>, \u201epan\u201d, wypowiada z czu\u0142o\u015bci\u0105, jakby m\u00f3wi\u0142a o najbli\u017cszej rodzinie. <\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

wrzesie\u0144 2015<\/p>\n

 <\/p>\n

\"oser-ruinylhasyjabszitakcer-matkadalajlamy-dziedziniecjabszitakcer\"<\/a><\/p>\n

\"oser-ruinylhasyjabszitakcer-lustro2013\"<\/a><\/p>\n

\"oser-ruinylhasyjabszitakcer-ojcowiekomunizmu\"<\/a><\/p>\n

\"oser-ruinylhasyjabszitakcer-jabszitakcer-potala-fotpazu\"<\/a><\/p>\n

\"oser-ruinylhasyjabszitakcer-jabszitakcer2013-fotoser\"<\/a><\/p>\n

 <\/p>\n

Za High Peaks Pure Earth<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Tybeta\u0144skie s\u0142owo jabszi zapisuje si\u0119 po chi\u0144sku jako yaxi lub yaoxi. Jab \u2013 to grzeczno\u015bciowe okre\u015blenie \u201eojca\u201d, a szi \u2013 \u201esiedlisko\u201d klanu. Zna je ka\u017cdy Tybeta\u0144czyk, dla kt\u00f3rego oznacza ono \u2013 jak pisze tybetolog Luciano Petech \u2013 \u201er\u00f3d Dalajlamy\u201d. Wedle chi\u0144skich uczonych to \u201ekojarz\u0105ca si\u0119 z w\u0142adz\u0105 i bogactwem siedziba ojca\u201d, \u201epopularny rzeczownik, kt\u00f3rym Tybeta\u0144czycy […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":3368,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4,7],"tags":[49,27,31,29],"class_list":["post-3367","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-teksty","category-z-perspektywy-tybetanczykow","tag-dalajlama","tag-historia","tag-marginalizacja","tag-oser"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3367","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=3367"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3367\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3374,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3367\/revisions\/3374"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/3368"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=3367"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=3367"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=3367"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}