Jako dziecko sp\u0119dza\u0142em wiele czasu w Norbulingce, letniej rezydencji dalajlam\u00f3w w Lhasie. To by\u0142o pi\u0119kne miejsce, w kt\u00f3rym prze\u017cy\u0142em wiele szcz\u0119\u015bliwych chwil. Pami\u0119tam \u2013 wszystko by\u0142o \u015bwie\u017ce, ciche, spokojne. Wspomnienia nape\u0142niaj\u0105 mnie smutkiem, gdy\u017c wiem, \u017ce to si\u0119 zmieni\u0142o. Nawet je\u015bli mia\u0142bym tam wr\u00f3ci\u0107 \u2013 wszystko to bezpowrotnie odesz\u0142o. Zosta\u0142o zniszczone. Starzy Tybeta\u0144czycy mawiali, \u017ce komuni\u015bci s\u0105 niszczycielami Dharmy. I chyba mieli racj\u0119.<\/p>\n
<\/p>\n
S\u0142owo \u201ekomunizm\u201d us\u0142ysza\u0142em jako dziecko. Czyta\u0142em testament XIII Dalajlamy. W studiach pomagali mi mnisi, kt\u00f3rzy spotykali si\u0119 w klasztorach z Mongo\u0142ami. Opowiadali o zniszczeniach, jakie przyni\u00f3s\u0142 temu krajowi komunizm. Nie wiedzieli\u015bmy nic o ideologii marksistowskiej, ale wszyscy bali\u015bmy si\u0119 zag\u0142ady. My\u015bl o komunistach budzi\u0142a w nas przera\u017cenie. Dopiero w Chinach, w latach 1954\u201355, zacz\u0105\u0142em studiowa\u0107 t\u0119 doktryn\u0119 i pozna\u0142em histori\u0119 chi\u0144skiej rewolucji. Kiedy zrozumia\u0142em marksizm, moja postawa uleg\u0142a diametralnej zmianie. Poci\u0105ga\u0142 mnie on do tego stopnia, \u017ce wyrazi\u0142em \u017cyczenie przyst\u0105pienia do partii komunistycznej.<\/p>\n
W tamtych czasach Tybet by\u0142 bardzo, bardzo zacofany. Klasa rz\u0105dz\u0105ca zdawa\u0142a si\u0119 o to nie dba\u0107; wiele by\u0142o nier\u00f3wno\u015bci. Marksizm m\u00f3wi\u0142 o sprawiedliwym i r\u00f3wnym podziale bogactw. Ca\u0142kowicie si\u0119 z tym zgadza\u0142em. M\u00f3wi\u0142, \u017ce \u015bwiat stworzy\u0142 si\u0119 sam. M\u00f3wi\u0142 o poleganiu na sobie, a nie na Stw\u00f3rcy czy Bogu. Brzmia\u0142o to bardzo atrakcyjnie. Stara\u0142em si\u0119 zrobi\u0107 co\u015b dla mego ludu, ale nie starczy\u0142o czasu. Nadal my\u015bl\u0119, \u017ce gdyby do Tybetu trafi\u0142 prawdziwy komunizm, przyni\u00f3s\u0142by ludziom wiele po\u017cytku.<\/p>\n
Ale chi\u0144scy komuni\u015bci przynie\u015bli im \u201ewyzwolenie\u201d. Nie realizowali prawdziwej polityki marksistowskiej. Gdyby tak by\u0142o, nie dbaliby o granice pa\u0144stwowe, lecz starali si\u0119 dopom\u00f3c ludzko\u015bci. Jednak chi\u0144scy komuni\u015bci po prostu najechali i podbili Tybet, natychmiast d\u0142awi\u0105c wszelkie g\u0142osy sprzeciwu. Zacz\u0119li niszczy\u0107 klasztory, aresztowa\u0107 i mordowa\u0107 lam\u00f3w.<\/p>\n
Pocz\u0105tkowo mia\u0142em nadziej\u0119, \u017ce uda si\u0119 znale\u017a\u0107 pokojowe rozwi\u0105zanie. Pojecha\u0142em nawet do Chin i wielokrotnie spotka\u0142em si\u0119 z przewodnicz\u0105cym Mao. By\u0142y to dobre rozmowy. W 1955 roku, wracaj\u0105c do Tybetu, spotka\u0142em pewnego Chi\u0144czyka. Pami\u0119tam, \u017ce z ca\u0142kowitym przekonaniem powiedzia\u0142em mu: \u201eKiedy jecha\u0142em t\u0105 drog\u0105 do Chin, by\u0142em pe\u0142en podejrze\u0144. Wracam ni\u0105 pe\u0142en nadziei\u201d. Ju\u017c wkr\u00f3tce mia\u0142y si\u0119 one rozwia\u0107.<\/p>\n
A\u017c do lata 1956 roku Chi\u0144czycy darzyli mnie pewnym zaufaniem. Potem przysz\u0142y obchody Budda D\u017cajanti, rocznicy przyj\u015bcia na \u015bwiat Buddy. Z tej okazji pragn\u0105\u0142em odwiedzi\u0107 Indie, \u015bwi\u0119ty kraj buddyzmu, ale w\u0142adze chi\u0144skie sprzeciwia\u0142y si\u0119 mojemu wyjazdowi z Tybetu. Mimo to postanowi\u0142em jecha\u0107. W Indiach pozna\u0142em wielu przyw\u00f3dc\u00f3w kraju i bojownik\u00f3w o wolno\u015b\u0107. By\u0142em bardzo szcz\u0119\u015bliwy, ale, jak s\u0105dz\u0119, zepsu\u0142em w\u00f3wczas dobre stosunki z Chinami.<\/p>\n
W Tybecie dzia\u0142o si\u0119 \u017ale. Wybuch\u0142y walki, la\u0142a si\u0119 krew. Powstanie rozlewa\u0142o si\u0119 od wioski do wioski. Niekt\u00f3rzy doradcy i dostojnicy radzili mi, bym pozosta\u0142 w Indiach i kierowa\u0142 st\u0105d ruchem niepodleg\u0142o\u015bciowym.<\/p>\n
Inni, w tym premier Jawaharlal Nehru, uwa\u017cali, \u017ce powinienem wraca\u0107. S\u0105dzili, \u017ce lepiej prowadzi\u0107 walk\u0119 z terenu Tybetu.<\/p>\n
W Delhi spotka\u0142em si\u0119 z premierem Zhou Enlaiem. By\u0142 bardzo podejrzliwy. Jeden z jego ludzi przyszed\u0142 do delhijskiego Hyderabad House, w kt\u00f3rym si\u0119 zatrzyma\u0142em, i powiedzia\u0142: \u201eP\u00f3ki lew pozostaje na g\u00f3rze, jest lwem. Schodz\u0105c na r\u00f3wniny, zmienia si\u0119 w psa\u201d. To by\u0142o ostrze\u017cenie. Zhou obieca\u0142, \u017ce chi\u0144skie reformy w Tybecie zostan\u0105 wstrzymane na sze\u015b\u0107 lat. A je\u015bli ludzie nadal nie b\u0119d\u0105 ich chcieli \u2013 nawet na d\u0142u\u017cej. Pyta\u0142em o zdanie wyrocznie pa\u0144stwowe. I w ko\u0144cu podj\u0105\u0142em decyzj\u0119. W atmosferze podejrze\u0144 i nieufno\u015bci wr\u00f3ci\u0142em do Tybetu.<\/p>\n
Region autonomiczny zd\u0105\u017cy\u0142 ju\u017c pogr\u0105\u017cy\u0107 si\u0119 w kryzysie. Sytuacja stawa\u0142a si\u0119 bardzo powa\u017cna. W Lhasie przyszli do mnie Chi\u0144czycy i powiedzieli, \u017ce mam poleci\u0107 moim rodakom, aby nie przy\u0142\u0105czali si\u0119 do rebeliant\u00f3w. To by\u0142o bardzo trudne. Z jednej strony stali Tybeta\u0144czycy, kt\u00f3rych cierpliwo\u015b\u0107 i tolerancja zosta\u0142y wyczerpane. Z drugiej Chi\u0144czycy \u2013 coraz twardsi, nawet w stosunku do mnie. Ka\u017cdy up\u0142ywaj\u0105cy miesi\u0105c zdawa\u0142 si\u0119 przybli\u017ca\u0107 nieuchronny wybuch. Lata 1957\u201358 po\u015bwi\u0119ci\u0142em przede wszystkim na studia religijne. W 1959 roku z\u0142o\u017cy\u0142em ostatni egzamin. Kryzys puka\u0142 do bram stolicy. Musia\u0142em wyje\u017cd\u017ca\u0107. W towarzystwie najbli\u017cszych doradc\u00f3w i krewnych ruszy\u0142em w drog\u0119 na wygnanie, pokonuj\u0105c wysokie prze\u0142\u0119cze i stawiaj\u0105c czo\u0142o \u015bnie\u017cnym burzom. Do granicy dotarli\u015bmy wyczerpani i chorzy na dyzenteri\u0119. By\u0142em zbyt s\u0142aby, by jecha\u0107 konno. Posadzono mnie wi\u0119c na grzbiecie krzy\u017c\u00f3wki jaka, kt\u00f3ra wynios\u0142a mnie z rodzinnego kraju.<\/p>\n
Od kilkudziesi\u0119ciu lat \u017cyjemy w spo\u0142eczno\u015bci uchod\u017aczej. To bardzo smutne. Zauwa\u017cy\u0142em, \u017ce mimo straszliwych cierpie\u0144, ludzie, kt\u00f3rzy przychodz\u0105 tu z Tybetu, maj\u0105 czerwone policzki. A my w Indiach \u2013 cho\u0107 cieszymy si\u0119 pe\u0142n\u0105 wolno\u015bci\u0105 \u2013 twarze \u017c\u00f3\u0142te. Brakuje nam naszego klimatu. Niemniej duchowo i psychicznie jeste\u015bmy szcz\u0119\u015bliwi. Udaje si\u0119 nam przekona\u0107 o prawdzie i s\u0142uszno\u015bci sprawy Tybetu wszystkich \u2013 r\u00f3wnie\u017c wielu chi\u0144skich intelektualist\u00f3w, my\u015blicieli i pisarzy. Tybeta\u0144czycy s\u0105 rozrzuceni na ca\u0142ym \u015bwiecie: od Indii po Ameryk\u0119, Europ\u0119 i Australi\u0119. Mieli\u015bmy szcz\u0119\u015bcie. Gdziekolwiek trafiamy, witaj\u0105 nas u\u015bmiechem i \u017cyczliwo\u015bci\u0105.<\/p>\n
Jako uchod\u017acy mieli\u015bmy wiele kontakt\u00f3w z zewn\u0119trznym \u015bwiatem. Tybet jest dzi\u015b rozumiany coraz lepiej. Wcze\u015bniej, czy to za spraw\u0105 chi\u0144skiej propagandy, czy naszej izolacji, jawi\u0142 si\u0119 ludziom jako tajemnicza Shangri-La. Po czterdziestu latach uda\u0142o si\u0119 nam upora\u0107 z tym mitem. Poniewa\u017c prowadzimy wsp\u00f3ln\u0105 walk\u0119, Tybeta\u0144czycy s\u0105 dzi\u015b bardziej zjednoczeni. Przed laty mieszka\u0144cy r\u00f3\u017cnych region\u00f3w nie mieli poczucia narodowej jedno\u015bci. Dzi\u015b wiele zmieni\u0142o si\u0119 na lepsze, gdy\u017c \u017cyjemy razem. Zmniejszy\u0142 si\u0119 te\u017c nasz konserwatyzm. Obyczaje starego Tybetu by\u0142y bardzo zacofane, niemniej tybeta\u0144scy mistrzowie dokonali rzeczy niezwyk\u0142ych, je\u015bli idzie o chronienie i propagowanie buddyzmu. Pisali nowe komentarze i ksi\u0119gi, obja\u015bniaj\u0105ce istot\u0119 religii. Umieli\u015bmy kontynuowa\u0107 nasze studia na wygnaniu. Czysta kultura tybeta\u0144ska i czyste nauki buddyjskie s\u0105 dzi\u015b dost\u0119pne tylko poza granicami Tybetu.<\/p>\n