Khangczenne, kt\u00f3remu wyparcie D\u017cungar\u00f3w da\u0142o presti\u017c i w\u0142adz\u0119, <\/span>przeprowadzi\u0142 si\u0119 do Phuncog Rabten Paldzioru, stan\u0105wszy na czele rz\u0105du Gaden Podrang. Zgin\u0105\u0142 w D\u017cokhangu, zamordowany przez trzech zawistnych tybeta\u0144skich ministr\u00f3w, gdy dwaj ambanowie byli w drodze do Lhasy. Obie \u017cony zg\u0142adzonego w\u0142adcy zabito w ich nowej rezydencji. <\/span><\/p>\n Wkr\u00f3tce potem inny ambitny <\/span>wielmo\u017ca, Pholhane pojma\u0142 trzech spiskowc\u00f3w i sprzymierzy\u0142 si\u0119 z ambanami, kt\u00f3rzy przybyli do miasta z orszakiem VII Dalajlamy. Na jego polecenie \u017co\u0142nierze stracili skrytob\u00f3jc\u00f3w przed Potal\u0105, wykonuj\u0105c na buddyjskiej ziemi egzekucj\u0119 w typowym dla czas\u00f3w mand\u017curskiej dynastii stylu \u201etysi\u0105ca ci\u0119\u0107\u201d. Incydent wzburzy\u0142 nienawyk\u0142ych do widoku ka\u017ani mieszka\u0144c\u00f3w Lhasy, a Pholhane, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 w\u0142adz\u0119 jako regent, pokutowa\u0142 za to do ko\u0144ca \u017cycia, ofiarowuj\u0105c w intencji zabitych wotywne z\u0142ote lampki i mod\u0142y w \u015bwi\u0105tyni D\u017cokhang. Cho\u0107 amban bardzo rzadko ucieka\u0142 si\u0119 do wymierzania tak okrutnych i nieznanych wcze\u015bniej w Lhasie kar, chi\u0144ska propaganda nieodmiennie czyni z tego incydentu koronny dow\u00f3d \u201ebarbarzy\u0144stwa\u201d dawnego Tybetu. Szakabpa \u0141angczuk Ceten nie oszcz\u0119dza Pholhany w swojej \u201ePolitycznej historii\u201d, pisz\u0105c, \u017ce \u201edla w\u0142asnej korzy\u015bci zbli\u017cy\u0142 si\u0119 niepomiernie do amban\u00f3w i chi\u0144skich wojsk udaj\u0105cych eskort\u0119 Dalajlamy, co poci\u0105gn\u0119\u0142o za sob\u0105 seri\u0119 wielkich strategicznych b\u0142\u0119d\u00f3w i wypaczy\u0142o pierwotny sens relacji z Chinami, k\u0142ad\u0105c podwaliny pod dzisiejsz\u0105 wzajemn\u0105 nienawi\u015b\u0107 i wrogo\u015b\u0107 oraz przekre\u015blaj\u0105c perspektyw\u0119 powrotu do czas\u00f3w pokoju\u201d. (Opublikowana w 1976 roku ksi\u0105\u017cka Szakabpy zosta\u0142a prze\u0142o\u017cona przez chi\u0144skiego tybetologa i wydana jako \u201ekrytyczny materia\u0142 wewn\u0119trzny\u201d, z kt\u00f3rego pochodz\u0105 wszystkie jak dot\u0105d cytaty.) <\/span><\/p>\n Pholhane przemianowa\u0142 rezydencj\u0119 swego poprzednika na Tromsikhang i odda\u0142 j\u0105 na pierwsz\u0105 oficjaln\u0105 siedzib\u0119 ambanom. W chi\u0144skich anna\u0142ach nazywa si\u0119 j\u0105 \u201eTong Si Gangiem\u201d, co oznacza \u201emo\u017cliwo\u015b\u0107 widzenia dom\u00f3w miasta\u201d albo stanie \u201efrontem do ulicy\u201d.<\/p>\n W 1750 roku, gdy syn sprawuj\u0105cego wci\u0105\u017c regencj\u0119 Pholhany, Dalaj Batur Gjurme Namgjal zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 do cesarskiego rz\u0105du z pro\u015bb\u0105 o odwo\u0142anie mand\u017curskich amban\u00f3w \u2013 Fuqinga i Labdona \u2013 oraz ich uci\u0105\u017cliwego garnizonu, a ci w odwecie postanowili go zg\u0142adzi\u0107 w Tromsikhangu, t\u0142um rozw\u015bcieczonych Tybeta\u0144czyk\u00f3w zaatakowa\u0142 pa\u0142ac, kt\u00f3ry sp\u0142yn\u0105\u0142 krwi\u0105. Fuqing odebra\u0142 sobie \u017cycie, drugi amban zosta\u0142 zabity wraz z setkami chi\u0144skich kupc\u00f3w.<\/p>\n Tybeta\u0144skie i chi\u0144skie \u017ar\u00f3d\u0142a traktuj\u0105 t\u0119 tragedi\u0119 zgo\u0142a odmiennie. Chi\u0144czycy widz\u0105 w zamachu na Gjurme Namgjala \u201eegzekucj\u0119 prawa\u201d, podczas gdy dla autora \u201ePolitycznej historii Tybetu\u201d jest on \u201ebohaterem niewzruszenie wiernym religii buddyjskiej i ojczy\u017anie\u201d, poniewa\u017c przez cztery lata sprawowania urz\u0119du \u201ezdo\u0142a\u0142 wydali\u0107 z kraju wi\u0119kszo\u015b\u0107 chi\u0144skich oficjeli i \u017co\u0142nierzy, kt\u00f3rych obecno\u015b\u0107 by\u0142a skutkiem b\u0142\u0119d\u00f3w jego ojca, oraz odsun\u0105\u0107 mand\u017curskich dygnitarzy od polityki wewn\u0119trznej i zagranicznej rz\u0105du Tybetu. Co wi\u0119cej, czyni\u0142 wszystko, by jak najszybciej odes\u0142a\u0107 z powrotem wszystkich Qing\u00f3w, i zabiega\u0142 o wystawienie lokalnej armii\u201d. Doprawdy trudno o obraz bardziej odleg\u0142y od \u201eszubrawca\u201d i \u201ezdrajcy\u201d z chi\u0144skich anna\u0142\u00f3w.<\/p>\n Gwa\u0142towna \u015bmier\u0107 dw\u00f3ch amban\u00f3w, z w\u0142asnej i cudzej r\u0119ki, sprawi\u0142a, \u017ce ich nast\u0119pcy byli mniej sk\u0142onni do agresji i arogancji. Bezpo\u015bredni sukcesor kaza\u0142 uczci\u0107 pami\u0119\u0107 poprzednik\u00f3w rytua\u0142em \u201eJesiennych ofiar\u201d oraz ma\u0142ym buddyjskim o\u0142tarzem, kt\u00f3ry wzniesiono w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci Tromsikhangu i nazwano \u201e\u015awi\u0105tyni\u0105 bli\u017aniaczej lojalno\u015bci\u201d tudzie\u017c \u201eWizerunkiem czci\u201d. Zbroczony krwi\u0105 pa\u0142ac musia\u0142 napawa\u0107 l\u0119kiem nowych wys\u0142annik\u00f3w, gdy\u017c przenie\u015bli si\u0119 oni do dworu zwanego Samdup Kangsar.<\/p>\n Fu K\u2019ang-an, kt\u00f3ry w 1792 roku wywi\u0105za\u0142 si\u0119 z powierzonego mu zadania odparcia inwazji nepalskich Gurkh\u00f3w, ufundowa\u0142 sze\u015b\u0107 kamiennych tablic upami\u0119tniaj\u0105cych jego stryja \u2013 ambana Fuqinga, zab\u00f3jc\u0119 Gjurme Namgjala \u2013 i kaza\u0142 wmurowa\u0107 je we wschodni\u0105 i zachodni\u0105 kamienn\u0105 \u015bcian\u0119 kru\u017cganka Tromsikhangu. Inskrypcje \u2013 w j\u0119zyku mand\u017curskim, mandary\u0144skim, mongolskim i tybeta\u0144skim \u2013 g\u0142osi\u0142y, \u017ce Gjurme Namgjal zgin\u0105\u0142 z \u201ewyroku prawa\u201d, za\u015b amban \u201ewykona\u0142 wa\u017cne zadanie\u201d i \u201ez\u0142o\u017cy\u0142 ofiar\u0119 na o\u0142tarzu sprawiedliwo\u015bci\u201d. Pi\u0119\u0107 z owych tablic dotrwa\u0142o rozbi\u00f3rki Tromsikhangu w 1997 roku, kiedy to przeniesiono je do Muzeum Lhasy. Trzy nosz\u0105 miejscami nieczytelne napisy chi\u0144skie, dwie mand\u017curskie \u2013 i s\u0142u\u017c\u0105 nowym w\u0142adzom do krzewienia \u201eedukacji patriotycznej\u201d (o losie pozosta\u0142ych wersji j\u0119zykowych nic mi nie wiadomo).<\/p>\n W czasach bratanka od tablic ambanowie zn\u00f3w si\u0119 przeprowadzili, tym razem do po\u0142o\u017conego na po\u0142udniowy zach\u00f3d od D\u017cokhangu \u201eKwiatowego parku\u201d, <\/span>lingki<\/em>, czyli \u201eogrodu\u201d tybeta\u0144skiej arystokracji. Urz\u0105dzili tam yamen<\/em><\/a>, urz\u0105d, i wystawili przed nim dwa kamienne lwy, po tybeta\u0144sku senge<\/em>, lecz owa \u201elwia\u201d nazwa by\u0142a zupe\u0142nie potoczna i nie nios\u0142a heroicznych przes\u0142a\u0144, kt\u00f3re pr\u00f3bowano jej potem na si\u0142\u0119 dorabia\u0107. W 1959 roku partia komunistyczna odda\u0142a budynek armii, a w latach osiemdziesi\u0105tych usadowiono w nim \u201eHotel nr 2 <\/span>Tybeta\u0144skiego Okr\u0119gu Wojskowego<\/span>\u201d. <\/span><\/p>\n W ci\u0105gu stu osiemdziesi\u0119ciu pi\u0119ciu lat Tybet mia\u0142 bodaj stu trzydziestu o\u015bmiu amban\u00f3w, a \u015blady ich obecno\u015bci osta\u0142y si\u0119 w Lhasie do dzisiaj \u2013 cho\u0107by na dziedzi\u0144cu kompleksu obecnej administracji (co mo\u017cna uzna\u0107 za przyk\u0142ad \u201ezaprz\u0119gni\u0119cia przesz\u0142o\u015bci w s\u0142u\u017cb\u0119 tera\u017aniejszo\u015bci\u201d i kontynuacj\u0119 mand\u017curskiej spu\u015bcizny) czy na ty\u0142ach budynku Teatru Tybeta\u0144skiego (gdzie wcze\u015bniej nie by\u0142o pewnie nic). Jeden z amban\u00f3w mieszka\u0142 te\u017c w qingowskich koszarach, s\u0105siaduj\u0105cych z klasztorem Drapczi \u2013 stoi tam teraz katownia, w kt\u00f3rej zamykali wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych.<\/p>\n W Tromsikhangu mieszka\u0142o ledwie sze\u015bciu, mo\u017ce siedmiu amban\u00f3w, co wi\u0119c dzia\u0142o si\u0119 potem z t\u0105 budowl\u0105? Pierwotnie mia\u0142a tylko jeden podw\u00f3rzec, ale \u017ce prowadzi\u0142y do niego trzy bramy, m\u00f3wi\u0142o si\u0119 o <\/span>gjegu szar<\/em>, gjegu kji<\/em> i gjegu nub<\/em>: dziedzi\u0144cach wschodnim, \u015brodkowym i zachodnim. Boczne by\u0142y po\u0142\u0105czone, a centralny najwi\u0119kszy. Cz\u0119\u015b\u0107 zachodni\u0105 oddano do dyspozycji wys\u0142annikom zwasalizowanego w pewnym okresie Bhutanu, a we wschodniej otwarto poczt\u0119 (od kt\u00f3rej wzi\u0119\u0142a si\u0119 alternatywna Dak Khang), za\u015b na pierwszym pi\u0119trze dzia\u0142a\u0142o wiele nepalskich sklepik\u00f3w. <\/span><\/p>\n Po wybuchu rewolucji Xinhai<\/a> w 1911 roku, kiedy z Lhasy wydalano Chi\u0144czyk\u00f3w, Tromsikhang pe\u0142ni\u0142 rol\u0119 policyjnego komisariatu, ale na terenie kompleksu mieszka\u0142o ju\u017c wtedy wielu ludzi. W latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych sta\u0142 si\u0119 budynkiem mieszkalnym, podzielonym na sp\u00f3\u0142dzielnie. Do \u201erenowacji\u201d star\u00f3wki w 2012 roku s\u0142u\u017cy\u0142 za dom prawie stu rodzinom \u2013 w tym ponad czterdziestu w samej cz\u0119\u015bci zachodniej.<\/p>\n Rozpisa\u0142am si\u0119 tak o nim tylko dlatego, \u017ce pr\u00f3buj\u0119 zrozumie\u0107 rol\u0119, jak\u0105 odgrywa w ostatnim planie<\/a> \u201erewitalizacji starej cz\u0119\u015bci Lhasy\u201d.<\/p>\n <\/p>\n 11 czerwca 2013<\/p>\n <\/p>\n
![\"tromsikhang-przedostatecznymremontem-maj2013\"](\"http:\/\/www.hfhrpol.waw.pl\/tybet\/wp-content\/uploads\/2016\/10\/Tromsikhang-PrzedOstatecznymRemontem-Maj2013-300x225.jpg\")
<\/a><\/p>\n![\"tromsikhang-juzjakobylyyamenqingow-29czerwca2013\"](\"http:\/\/www.hfhrpol.waw.pl\/tybet\/wp-content\/uploads\/2016\/10\/Tromsikhang-JuzJakoBylyYamenQingow-29czerwca2013-300x225.jpg\")
<\/a><\/p>\n