{"id":3716,"date":"2016-11-24T06:21:31","date_gmt":"2016-11-24T05:21:31","guid":{"rendered":"http:\/\/www.hfhrpol.waw.pl\/tybet\/?p=3716"},"modified":"2016-12-01T06:48:46","modified_gmt":"2016-12-01T05:48:46","slug":"oser-o-znaczeniu-i-wadze-swiadectwa","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/?p=3716","title":{"rendered":"Oser: O znaczeniu i wadze \u015bwiadectwa"},"content":{"rendered":"

Tang Danhong, chi\u0144ska pisarka, kt\u00f3ra mieszka teraz w Izraelu, i wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105cy z ni\u0105 tybeta\u0144ski pisarz Sangje Kjab latem 2010 roku przeprowadzili wywiady z kilkunastoma s\u0119dziwymi Tybeta\u0144czykami<\/a> z Dharamsali, Biru, Dalhousie i innych enklaw diaspory. Ich ksi\u0105\u017ck\u0119 \u2013 \u201eNiespokojne czasy. G\u0142osy tybeta\u0144skich uchod\u017ac\u00f3w\u201d \u2013 wydano w\u0142a\u015bnie na Tajwanie. Z rado\u015bci\u0105 przysta\u0142am na propozycj\u0119 napisania s\u0142owa wst\u0119pnego, poniewa\u017c przyja\u017ani\u0119 si\u0119 z Danhong od dwudziestu lat. Oto co napisa\u0142am.<\/p>\n

<\/p>\n

Na ksi\u0105\u017ck\u0119 sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 historie \u2013 a w\u0142a\u015bciwie \u015bwiadectwa, bo tym bez w\u0105tpienia s\u0105 ich relacje \u2013 jedena\u015bciorga Tybeta\u0144czyk\u00f3w.<\/p>\n

Czas: rzecz dzieje si\u0119 na dw\u00f3ch planach. Rozmowy odby\u0142y si\u0119 w 2011 roku, ale dotycz\u0105 wydarze\u0144 z pocz\u0105tku lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych poprzedniego stulecia.<\/p>\n

Miejsce: zn\u00f3w dwa. Relacje zbierano w tybeta\u0144skich osadach w Indiach, lecz mowa jest o Tybecie: Khamie, Amdo, pastwiskach Gologu i U-Cangu.<\/p>\n

Ludzie: wywiady prowadzi\u0142a chi\u0144ska pisarka Tang Danhong, t\u0142umaczy\u0142 tybeta\u0144ski uchod\u017aca Sangje Kjab. \u015awiadectwa pochodz\u0105 od Tybeta\u0144czyk\u00f3w z trzech tradycyjnych dzielnic. Wszyscy byli starzy, dwoje nie do\u017cy\u0142o niestety wydania ksi\u0105\u017cki.<\/p>\n

Wydarzenia: to dobre okre\u015blenie, bo idzie o sprawy fundamentalne, takie jak okupacja i obrona ojczyzny, zag\u0142ada i walka o wiar\u0119, \u017cycie, pami\u0119\u0107, niezak\u0142aman\u0105 histori\u0119 i prawd\u0119.<\/p>\n

Traf chce, \u017ce czytam w\u0142a\u015bnie przek\u0142ad ksi\u0105\u017cki Claude’a Moucharda \u201eKiedy krzycz\u0119: literatura \u015bwiadectwa XX wieku\u201d, opowiadaj\u0105cej o ludziach, kt\u00f3rzy prze\u017cyli piek\u0142o, i opowiadaj\u0105 o nim w dziennikach, wspomnieniach, reporta\u017cach czy wierszach. \u201eNiespokojne czasy\u201d to jak najbardziej historia m\u00f3wiona, tak samo wa\u017cna jak inne literackie relacje naocznych \u015bwiadk\u00f3w. Nie ma tu autora ani narratora. Od pocz\u0105tku do ko\u0144ca s\u0105 tylko g\u0142osy jedena\u015bciorga Tybeta\u0144czyk\u00f3w, kt\u00f3rzy prze\u017cyli hekatomb\u0119. Rozm\u00f3wczyni i t\u0142umacz skrupulatnie odtwarzaj\u0105 te relacje, nadaj\u0105c opowie\u015bci kszta\u0142t \u015bwiadectwa.<\/p>\n

\u201eSprawc\u0105 najwi\u0119kszych tragedii w dziejach \u2013 pisze Mouchard \u2013 jest w\u0142adza pa\u0144stwowa. Ich \u015bwiadek relacjonuje wi\u0119c zorganizowan\u0105 przemoc o charakterze politycznym, kt\u00f3rej sam do\u015bwiadczy\u0142. Na najg\u0142\u0119bszym poziomie jest ocala\u0142ym. Ka\u017cdy, kto wpad\u0142 w tryby takiej machiny, mia\u0142 by\u0107 przez ni\u0105 zmielony, a przynajmniej straci\u0107 zdolno\u015b\u0107 m\u00f3wienia: znikn\u0105\u0107 bez s\u0142owa. Mamy tu zatem do czynienia z j\u0119zykiem nowego \u017cycia, kt\u00f3remu s\u0105dzony by\u0142 koniec, lecz przetrwa\u0142o\u201d.<\/p>\n

Jedena\u015bcie prze\u0142o\u017conych na chi\u0144ski tybeta\u0144skich \u015bwiadectw \u201ewstrz\u0105s\u00f3w\u201d sprzed p\u00f3\u0142 wieku jest lekiem na amnezj\u0119, kt\u00f3r\u0105 zara\u017ca poddanych re\u017cim.<\/p>\n

\u201ePrzeprowadzi\u0142am wywiady z tymi lud\u017ami \u2013 napisa\u0142a mi Danhong \u2013 \u017ceby da\u0107 odp\u00f3r wszystkim, kt\u00f3rzy m\u00f3wi\u0105 (z sensem i bez sensu) w imieniu Tybeta\u0144czyk\u00f3w. Chcia\u0142am s\u0142ucha\u0107 autentycznych wspomnie\u0144. Bardzo si\u0119 ciesz\u0119, \u017ce mog\u0142am to zrobi\u0107 i mie\u0107 takiego partnera, jak Sangje Kjab. Kryteria doboru rozm\u00f3wc\u00f3w by\u0142y nies\u0142ychanie proste. Szukali\u015bmy rozbitk\u00f3w z tamtego sztormu. W Dharamsali mieszka kilka os\u00f3b, z kt\u00f3rymi cz\u0119sto rozmawiaj\u0105 dziennikarze, wi\u0119c ich historie s\u0105 znane. Nie chcia\u0142am tego powtarza\u0107, cho\u0107 oczywi\u015bcie zdaj\u0119 sobie spraw\u0119, \u017ce chi\u0144ski czytelnik nie ma dost\u0119pu do tamtych ksi\u0105\u017cek i artyku\u0142\u00f3w w r\u00f3\u017cnych j\u0119zykach. Moi interlokutorzy \u2013 bardziej i (szczeg\u00f3lnie dla nas wa\u017cni) mniej znani \u2013 s\u0105 rozrzuceni po ca\u0142ych Indiach. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 pochodzi z Khamu. \u017baden nie by\u0142 przygotowany do rozmowy. Niekt\u00f3rzy m\u00f3wili ch\u0119tnie, innych uda\u0142o si\u0119 jako\u015b ub\u0142aga\u0107 Sangje Kjabowi. Opracowuj\u0105c materia\u0142, zorientowa\u0142am si\u0119, \u017ce pr\u00f3cz przygotowanych przeze mnie pyta\u0144 zadawa\u0142 r\u00f3wnie\u017c w\u0142asne. Bardzo wnikliwe i wa\u017cne, wymagaj\u0105cej g\u0142\u0119bokiej znajomo\u015bci rzeczy.<\/p>\n

Pytani o \u00bbzamierzch\u0142\u0105\u00ab przesz\u0142o\u015b\u0107, odpowiadali, \u017ce Tybet nigdy nie by\u0142 cz\u0119\u015bci\u0105 Chin i mia\u0142 w\u0142asny rz\u0105d (kaszag). Wszyscy uwa\u017cali si\u0119 za Tybeta\u0144czyk\u00f3w, a nie Chi\u0144czyk\u00f3w, nikt nie czu\u0142 si\u0119 \u00bbmniejszo\u015bci\u0105 etniczn\u0105\u00ab. Nie by\u0142 w tym \u017cadnej ideologii, tylko emocje. M\u00f3wili o innym Tybecie z precyzyjnie wytyczonymi granicami, kt\u00f3re mnie, niewtajemniczonej, zdawa\u0142y si\u0119 chi\u0144skim podzia\u0142em administracyjnym. By\u0142am wcze\u015bniej w wielu tych miejscach: Lithang, Czatreng, Draggo, Kardze, Dege, Dzomda, Juszu. Moje wspomnienia mia\u0142y kszta\u0142t o\u015bnie\u017conych g\u00f3r, \u0142\u0105k, polnych kwiat\u00f3w i \u015bwi\u0105ty\u0144, mi\u0119dzy kt\u00f3re wtargn\u0119\u0142y teraz kule, po\u017coga, n\u0119dza, ruiny, wygnanie i \u015bmier\u0107\u201d.<\/p>\n

P\u00f3\u017aniej Danhong napisa\u0142a mi, \u017ce wsp\u00f3lnie z Sangje Kjabem doszli do wniosku, i\u017c wiele utartych chi\u0144skich odpowiednik\u00f3w nie tylko nie oddaje znaczenia tybeta\u0144skich s\u0142\u00f3w, ale cz\u0119sto tr\u0105ci rozmy\u015bln\u0105 arogancj\u0105, z regu\u0142y podszyt\u0105 polityk\u0105. \u201eSkoro wszystkie rozmowy prowadzili\u015bmy po tybeta\u0144sku, kluczowe znaczenie mia\u0142o wierne t\u0142umaczenie, wolne od jakichkolwiek nalecia\u0142o\u015bci chi\u0144skiego protekcjonalizmu. Wszyscy Hanowie zostali wi\u0119c u nas Chi\u0144czykami, a s\u0142owa takie jak \u00bbplemi\u0119\u00ab czy \u00bbw\u00f3dz\u00ab zast\u0105pili\u015bmy tybeta\u0144skimi nazwami \u00bbszogpa<\/em>\u00ab i \u00bbpon<\/em>\u00ab, opatruj\u0105c je przypisami\u201d.<\/p>\n

\u201eWzruszy\u0142a\u015b mnie \u2013 odpisa\u0142am. \u2013 I zgadzam si\u0119 w zupe\u0142no\u015bci. Mam serdecznie do\u015b\u0107, tych kt\u00f3rzy m\u00f3wi\u0105 w naszym imieniu, za\u0142atwiaj\u0105c przy okazji swoje sprawy!\u201d.<\/p>\n

O co pytali Danhong i Sangje?<\/p>\n

Co pami\u0119tasz ze swojej miejscowo\u015bci? Czy mia\u0142e\u015b styczno\u015b\u0107 z osob\u0105, kt\u00f3ra sprawowa\u0142a tam w\u0142adz\u0119? Czy wiedzia\u0142e\u015b co\u015b wtedy o Chi\u0144czykach i Chinach? Czy wiedzia\u0142e\u015b, \u017ce Tybet i Chiny stanowi\u0105 jedno pa\u0144stwo? Jakie wra\u017cenie zrobili na tobie pierwsi chi\u0144scy \u017co\u0142nierze i oficjele? Co m\u00f3wili o nich bliscy i znajomi? Czy utrzymywali\u015bcie jakie\u015b kontakty z Chi\u0144czykami? Czy mia\u0142e\u015b chi\u0144skich przyjaci\u00f3\u0142? Dlaczego postanowi\u0142e\u015b uciec (albo walczy\u0107)? Czy chwytaj\u0105c za bro\u0144, mia\u0142e\u015b nadziej\u0119 na zwyci\u0119stwo? Co z ucieczki (walk) utkwi\u0142o ci najbardziej w pami\u0119ci? Najbole\u015bniejsze wydarzenie w \u017cyciu? Rz\u0105d Chin nazywa was \u00bbbandytami\u00ab i \u00bbrebeliantami\u00ab, czujecie si\u0119 nimi? I tak dalej.<\/p>\n

Danhong i Sangje Kjab zrobili to, co nale\u017ca\u0142o. I trzeba to powt\u00f3rzy\u0107 tak\u017ce z nast\u0119pnym pokoleniem. Oraz w ka\u017cdej osadzie, klanie, wiosce i klasztorze. Musimy nagrywa\u0107, spisywa\u0107 i fotografowa\u0107, musimy zbudowa\u0107 zbiorow\u0105 pami\u0119\u0107 i przywr\u00f3ci\u0107 do \u017cycia utracony Tybet, musimy wsp\u00f3lnie duma\u0107 nad tym, co sprowadzi\u0142o na nas los, kt\u00f3rego dzi\u015b do\u015bwiadczamy, i szuka\u0107 drogi w przysz\u0142o\u015b\u0107. Zmienia to \u015bwiadectwa jedenastu os\u00f3b w spraw\u0119 sze\u015bciu milion\u00f3w (jak lubimy mawia\u0107, saja druk<\/em>): i tych, co zgin\u0119li, i tych, co prze\u017cyli, i tych, co zd\u0105\u017cyli si\u0119 odrodzi\u0107. To tak\u017ce czyni je tak nies\u0142ychanie wa\u017cnymi.<\/p>\n

Dostajemy jedena\u015bcie relacji z czolka sum<\/em>, \u201etrzech dzielnic\u201d: siedem z Khamu, trzy z Amdo i jeden z U-Cangu. Traf chcia\u0142, \u017ce trzy \u015bwiadectwa s\u0105 z khampowskiego Dege, z kt\u00f3rego pochodzi\u0142 m\u00f3j ojciec. Tej lekturze towarzyszy\u0142y bardzo z\u0142o\u017cone uczucia i wra\u017cenie zape\u0142niania pustych miejsc. Przypomnia\u0142y mi te\u017c o innym \u015bwiadectwie, \u201eOfierze krwi\u201d tybeta\u0144skiego uczonego Bari Da\u0142y Ceringa.<\/p>\n

O tamtej ksi\u0105\u017cce napisa\u0142am dla nieistniej\u0105cego ju\u017c hongko\u0144skiego magazynu, \u017ce \u201eprzez pryzmat los\u00f3w setki uciekinier\u00f3w opowiada o przegranej przez Tybet wojnie, o gigantycznej rzezi i oporze z lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych. Jest smutna i okrutna. Potwierdza te\u017c s\u0142uszno\u015b\u0107 s\u0142ynnych s\u0142\u00f3w Orwella, \u017ce historia to palimpsest, wycierany i kiedy trzeba, zapisywany na nowo. Buddyjska Kraina \u015aniegu zosta\u0142a przeobra\u017cona w zwierz\u0119cy folwark, kt\u00f3ry zwyci\u0119zca nazywa \u00bbnowym\u00ab i \u00bbwyzwolonym\u00ab. Bari Da\u0142a Cering wyr\u00f3s\u0142 w cieniu czerwonego sztandaru, ale przeszed\u0142 o\u015bnie\u017cone g\u00f3ry i zosta\u0142 nowym uchod\u017ac\u0105. \u00bbOfiara krwi\u00ab opowiada o jego spotkaniach ze spo\u0142eczno\u015bci\u0105 emigracyjn\u0105 w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych. Wielu, z kt\u00f3rymi rozmawia\u0142, ju\u017c odesz\u0142o, co czyni t\u0119 ksi\u0105\u017ck\u0119 bezcennym \u015bwiadectwem najnowszej historii Tybetu\u201d.<\/p>\n

\u201eNiespokojne czasy\u201d to kolejny przyczynek do dziej\u00f3w tamtej przegranej wojny.<\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

Pekin, sierpie\u0144 2015<\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

Za High Peaks Pure Earth<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Tang Danhong, chi\u0144ska pisarka, kt\u00f3ra mieszka teraz w Izraelu, i wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105cy z ni\u0105 tybeta\u0144ski pisarz Sangje Kjab latem 2010 roku przeprowadzili wywiady z kilkunastoma s\u0119dziwymi Tybeta\u0144czykami z Dharamsali, Biru, Dalhousie i innych enklaw diaspory. Ich ksi\u0105\u017ck\u0119 \u2013 \u201eNiespokojne czasy. G\u0142osy tybeta\u0144skich uchod\u017ac\u00f3w\u201d \u2013 wydano w\u0142a\u015bnie na Tajwanie. Z rado\u015bci\u0105 przysta\u0142am na propozycj\u0119 napisania s\u0142owa wst\u0119pnego, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":3717,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4,7],"tags":[24,27,29,26],"class_list":["post-3716","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-teksty","category-z-perspektywy-tybetanczykow","tag-diaspora","tag-historia","tag-oser","tag-polityka"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3716","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=3716"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3716\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3748,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3716\/revisions\/3748"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/3717"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=3716"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=3716"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=3716"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}