{"id":3743,"date":"2016-12-01T06:21:44","date_gmt":"2016-12-01T05:21:44","guid":{"rendered":"http:\/\/www.hfhrpol.waw.pl\/tybet\/?p=3743"},"modified":"2022-05-03T09:00:13","modified_gmt":"2022-05-03T07:00:13","slug":"oser-jeszcze-raz-o-swiadectwach","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/?p=3743","title":{"rendered":"Oser: Jeszcze raz o \u015bwiadectwach"},"content":{"rendered":"<p>W ksi\u0105\u017cce \u201eNiespokojne czasy. G\u0142osy tybeta\u0144skich uchod\u017ac\u00f3w\u201d, o kt\u00f3rej <a href=\"http:\/\/www.hfhrpol.waw.pl\/tybet\/?p=3716\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\">ju\u017c pisa\u0142am<\/a>, wypowiada si\u0119 jedena\u015bcie os\u00f3b: dziesi\u0119ciu powsta\u0144c\u00f3w oraz c\u00f3rka kolejnego bojownika.<\/p>\n<p><!--more--><\/p>\n<p>Nigdy nie zapomn\u0119 Czagdo Donjona, kt\u00f3ry nie tylko pochodzi z tego samego khampowskiego Dege co m\u00f3j ojciec i jest jego r\u00f3wnolatkiem (rocznik 1937), ale przypomina go tak bardzo, \u017ce zobaczywszy zdj\u0119cie, upu\u015bci\u0142am z wra\u017cenia ksi\u0105\u017ck\u0119. Nie mog\u0142am oderwa\u0107 si\u0119 od tej relacji i przeczyta\u0142am j\u0105 kilka razy. Donjon by\u0142 nie\u015blubnym synem ksi\u0119\u017cniczki z Dege. Kiedy w wieku trzynastu lat trafi\u0142 na tamtejszy dw\u00f3r, m\u00f3j ojciec wst\u0119powa\u0142 do wojska i rusza\u0142 do Czamdo. Pi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej obaj znale\u017ali si\u0119 w Lhasie \u2013 jeden jako uciekinier z Dege, sk\u0105d zabra\u0142 te\u017c \u017con\u0119 i te\u015bci\u00f3w, drugi jako \u015bwie\u017co upieczony podporucznik Armii Ludowo-Wyzwole\u0144czej. Donjon z kolei awansowa\u0142 w powsta\u0144czym Czuszi Gangdruku, zosta\u0142 przeszkolony przez ameryka\u0144sk\u0105 CIA i zrzucony do Tybetu z siedmioosobowym oddzia\u0142em, \u017ceby organizowa\u0107 op\u00f3r. Wtedy ojciec by\u0142 ju\u017c wysokim oficerem w sztabie Tybeta\u0144skiego Okr\u0119gu Wojskowego. Gdyby ci bli\u017aniaczo podobni r\u00f3wie\u015bnicy i krajanie spotkali si\u0119 w tym czasie, byliby \u015bmiertelnymi wrogami. Mimo \u017ce tyle ich \u0142\u0105czy\u0142o, zapewne rzuciliby si\u0119 sobie do garde\u0142.<\/p>\n<p>Kolejnym narratorem jest emerytowany tybeta\u0144ski dygnitarz Dziucien Thupten Namgjal. On tak\u017ce pochodzi z Dege. W dodatku jest jako\u015b skoligacony z kuzynk\u0105 mojego ojca. Wiem tylko, \u017ce nie by\u0142y to wi\u0119zy krwi, ale gdy raz o to spyta\u0142am, us\u0142ysza\u0142am niech\u0119tne burkni\u0119cie, nie dr\u0105\u017cy\u0142am wi\u0119c dalej. Nie ma to zreszt\u0105 \u017cadnego wp\u0142ywu na z\u0142o\u017cone emocje, jakie obudzi\u0142a we mnie lektura tej relacji. Thupten Namgjal jest starszy od mojego ojca tylko o sze\u015b\u0107 lat. Przesta\u0142 by\u0107 mnichem, \u017ceby walczy\u0107 z broni\u0105 w r\u0119ku \u2013 najpierw w Dege, potem w Lhasie i gdzie indziej. Cho\u0107 ojciec nie bra\u0142 udzia\u0142u w walkach, zajmuj\u0105c si\u0119 t\u0142umaczeniem, a nast\u0119pnie zarz\u0105dzaniem, bez w\u0105tpienia stali po przeciwnych stronach barykady.<\/p>\n<p>Ze szczeg\u00f3lnym zainteresowaniem czyta\u0142am o wprowadzaniu tak zwanych \u201ereform demokratycznych\u201d w Dege i codziennych \u201ewiecach walki\u201d, kt\u00f3rych ofiar\u0105 w 1955 roku padali g\u0142\u00f3wnie duchowni. Tamtejsza rodzina kr\u00f3lewska wys\u0142a\u0142a Thuptena Namgjala do Lhasy, mia\u0142 prosi\u0107 rz\u0105d Tybetu o zbrojn\u0105 pomoc. Stolica okaza\u0142a si\u0119 jednak \u201et\u0119tni\u0107 \u017cyciem. W Potali, D\u017cokhangu i Ramocze spokojnie p\u0142on\u0119\u0142y tysi\u0105ce ma\u015blanych lampek. Miasto wygl\u0105da\u0142o jak wielki plac budowy. Arystokraci stawiali domy, robili intratne interesy, \u015bpiewali i ta\u0144czyli. Panowa\u0142a atmosfera radosnego \u015bwi\u0119ta\u201d. Historyk Cering Siakja pisze, \u017ce po wkroczeniu do Lhasy armia chi\u0144skich komunist\u00f3w zacz\u0119\u0142a \u201ezjednywa\u0107\u201d sobie \u201epatriotyczne wy\u017csze sfery\u201d, szastaj\u0105c starymi srebrnymi dolarami. Wielmo\u017cowie potraktowali to jako okazj\u0119 do szybkiego zarobku. Ochoczo sprzedawali ziemi\u0119 i us\u0142ugi, ziarno i we\u0142n\u0119, pchali si\u0119 na chi\u0144skie bankiety i zabawy. Miesi\u0105c w miesi\u0105c ich s\u0142u\u017c\u0105cy odprowadzali do dom\u00f3w \u201ekonie objuczone workami ze srebrem\u201d. Rzyga\u0107 si\u0119 chce, naprawd\u0119.<\/p>\n<p>Tybetolog Elliot Sperling opublikowa\u0142 niedawno artyku\u0142, w kt\u00f3rym stwierdza, \u017ce w latach 1950-1975 dosz\u0142o do \u201eprzemilczanej rzezi\u201d Tybeta\u0144czyk\u00f3w, \u201ewspominanej oficjalnie w Chinach tylko wtedy, gdy trzeba jej zaprzeczy\u0107\u201d. Udost\u0119pni\u0142am w sieci przek\u0142ad tego eseju, nazywaj\u0105c go lektur\u0105 obowi\u0105zkow\u0105 \u2013 tak\u017ce dla \u015bwiata, a zw\u0142aszcza tak zwanych \u201euczonych\u201d, kt\u00f3rzy maj\u0105 udzia\u0142 w dziele zak\u0142amywania historii ludob\u00f3jstwa.<\/p>\n<p>Do napisania artyku\u0142u zainspirowa\u0142o Sperlinga przypadkowe odkrycie masowych grob\u00f3w w Juszu, w maju 2012 roku. Okoliczni mieszka\u0144cy pami\u0119taj\u0105, \u017ce w 1958 roku mordowano tam mnich\u00f3w i \u015bwieckich. \u201ePrzesz\u0142o\u015b\u0107 wr\u00f3ci\u0142a zza grobu, najwyra\u017aniej nie dbaj\u0105c o to, jak bardzo jest k\u0142opotliwa dla chi\u0144skiego rz\u0105du\u201d. I przydaj\u0105c przera\u017caj\u0105c\u0105 ilustracj\u0119 relacjom tybeta\u0144skich uchod\u017ac\u00f3w.<\/p>\n<p>\u201eHistoria rzezi \u2013 pisze Sperling \u2013 ukazuje si\u0119 zza muru wymuszonego przez w\u0142adze milczenia tak\u017ce na inne sposoby\u201d. Cho\u0107by w postaci <a href=\"http:\/\/www.rangzen.net\/wp-content\/uploads\/2012\/09\/TBC-7.jpg\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\">mapy<\/a>, \u201eilustruj\u0105cej wyniki spisu powszechnego z 1982 roku, na kt\u00f3rej kolorem czerwonym wyr\u00f3\u017cniono regiony, gdzie liczba kobiet \u2013 co t\u0142umaczy\u0107 mo\u017cna jedynie zaciek\u0142ymi walkami \u2013 by\u0142a znacznie wy\u017csza ni\u017c m\u0119\u017cczyzn\u201d. A Tybet jest na tle Chin przera\u017aliwie czerwony. \u201eUjawnienie ca\u0142ej prawdy wymaga\u0107 b\u0119dzie otwarcia rz\u0105dowych archiw\u00f3w. Relacje \u015bwiadk\u00f3w i dowody po\u015brednie nie wystarcz\u0105\u201d.<\/p>\n<p>Niemniej dzisiejszy brak szans na odtajnienie dokument\u00f3w pot\u0119guje tylko warto\u015b\u0107 \u015bwiadectwa. Jak m\u00f3wi s\u0119dziwy Ratu Nga\u0142ang: \u201eChi\u0144scy komuni\u015bci, kt\u00f3rzy nie wierz\u0105 w nic, zmusili Tybeta\u0144czyk\u00f3w do zniszczenia klasztor\u00f3w. Lokalnych przyw\u00f3dc\u00f3w, hierarch\u00f3w i lam\u00f3w oskar\u017cono o wyzyskiwanie ludu i wyr\u017cni\u0119to. Do zd\u0142awienia oporu mieszka\u0144c\u00f3w Khamu i Amdo rzucono regularn\u0105 armi\u0119. Oni mieli karabiny, armaty i samoloty, a my to, co zdo\u0142ali\u015bmy sami sobie kupi\u0107. Tybeta\u0144czycy nigdy nie zapomn\u0105 tej rzezi i b\u0119d\u0105 przekazywa\u0107 jej pami\u0119\u0107 z pokolenia na pokolenie. We mnie b\u0119dzie ona \u017cywa do \u015bmierci\u201d.<\/p>\n<p>Po raz pierwszy spotka\u0142am pi\u0119kn\u0105 Tang Danhong w ksi\u0119garni \u201eU Kafki\u201d, w Chengdu. Jej sklepik mie\u015bci si\u0119 w starym zau\u0142ku, robi\u0105cym dzi\u015b za zabytek. Natychmiast podrepta\u0142am do p\u00f3\u0142ki \u201etybeta\u0144skiej\u201d \u2013 i tak zacz\u0119\u0142a si\u0119 nasza prawdziwa, dwudziestoletnia ju\u017c przyja\u017a\u0144. Od ponad dekady piel\u0119gnujemy j\u0105 na odleg\u0142o\u015b\u0107; Danhong mieszka dzi\u015b w Tel Awiwie, a ja w stolicy chi\u0144skiego imperium.<\/p>\n<p>Bardzo sobie ceni\u0119 jej dokumenty: o tradycyjnych tybeta\u0144skich pogrzebach, klasztorze Curphu, m\u0142odym Karmapie, przyrodzie i folklorze Serszulu. Danhong cz\u0119sto bywa\u0142a w Lhasie, nie raz zatrzymuj\u0105c si\u0119 u mnie. Uwielbia\u0142em nasze w\u0119dr\u00f3wki, wizyty w klasztorach oraz syczua\u0144skich i tybeta\u0144skich garkuchniach.<\/p>\n<p>Obie kochamy poezj\u0119 i mamy do niej ucho. W og\u00f3le mamy wiele wsp\u00f3lnego: wiek, sztuk\u0119, dialekt i wielk\u0105 mi\u0142o\u015b\u0107 do Tybetu. Moja bierze si\u0119 z krwi i ko\u015bci. \u201eTy \u2013 jak mi kiedy\u015b napisa\u0142a \u2013 kochasz, bo to twoja rodzina, a ja za spraw\u0105 jakie\u015b niepoj\u0119tej wi\u0119zi\u201d. Jednak przede wszystkim \u0142\u0105czy nas poczucie wstydu. Ona wstydzi si\u0119 bycia Chink\u0105, a ja czwartej cz\u0119\u015bci tego pochodzenia oraz ojcowskiego munduru Armii Ludowo-Wyzwole\u0144czej. Ten wstyd odbiera nam spok\u00f3j, wp\u0119dza w poczucie winy. Staramy si\u0119 j\u0105 odpokutowa\u0107 pisaniem. \u201ePrzyje\u017cd\u017caj\u0105c do Tybetu po raz pierwszy osiemna\u015bcie lat temu \u2013 wyzna\u0142a po wybuchu <a href=\"http:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/?p=6039\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\">protest\u00f3w <\/a>w marcu 2008 roku \u2013 nie umia\u0142abym sobie nawet wyobrazi\u0107, jak rozdzieraj\u0105co przyjdzie mi \u017ca\u0142owa\u0107 tego kraju i jego mieszka\u0144c\u00f3w. Nie my\u015bla\u0142am wtedy, \u017ce spotkanie z Tybetem b\u0119dzie najwi\u0119kszym darem mojego \u017cycia, a gdy po raz pierwszy odczu\u0142am jego dobro\u0107 i wsp\u00f3\u0142czucie, nie s\u0105dzi\u0142am, \u017ce oto kie\u0142kuje we mnie jeszcze jedno uczucie. B\u00f3lu, kt\u00f3ry nie ma nic wsp\u00f3lnego ze mn\u0105 jako cz\u0142owiekiem, b\u0119d\u0105c funkcj\u0105 relacji mi\u0119dzy dwoma narodami: Chi\u0144czykami i Tybeta\u0144czykami\u201d.<\/p>\n<p>Owo poczucie wstydu zmusi\u0142o Danhong do pisania i dawania \u015bwiadectwa. Marzy nam si\u0119 \u015bwiat bez narodowych barier i nacjonalist\u00f3w, bez autorytarnej w\u0142adzy i kolonializmu z jego <em>damnatio memoriae<\/em>, \u201epot\u0119pieniem pami\u0119ci\u201d, bez b\u00f3lu i brzemienia minionych cierpie\u0144. Jeste\u015bmy wi\u0119c na przegranej pozycji. W \u201e1984\u201d Orwell opisuje wyparowane nieosoby. Jedena\u015bcioro bohater\u00f3w \u201eNiespokojnych czas\u00f3w\u201d opowiada o tysi\u0105cach zlikwidowanych, usuni\u0119tych w ten sam spos\u00f3b Tybeta\u0144czyk\u00f3w, kt\u00f3rzy zostali zepchni\u0119ci do fizycznych i wirtualnych zbiorowych grob\u00f3w, jakby nigdy nie istnieli. \u017bycie zawdzi\u0119czaj\u0105 wy\u0142\u0105cznie relacjom swoich ziomk\u00f3w.<\/p>\n<p>Chc\u0119 jeszcze powiedzie\u0107 o Sangje Kjabie z Amdo \u2013 rocznik 1970, nowe pokolenie uchod\u017ac\u00f3w. Uciek\u0142 do Dharamsali, dzi\u015b mieszka w Europie. Nigdy si\u0119 nie spotkali\u015bmy, ale zostali\u015bmy przyjaci\u00f3\u0142mi. Dzi\u0119kuj\u0119 za wk\u0142ad w t\u0119 ksi\u0105\u017ck\u0119 i za t\u0142umaczenie.<\/p>\n<p>Pekin, sierpie\u0144 2015<\/p>\n<p>Za <a href=\"http:\/\/highpeakspureearth.com\/2016\/the-urgency-and-importance-of-eyewitness-testimonies-part-two-by-woeser\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\">High Peaks Pure Earth<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>W ksi\u0105\u017cce \u201eNiespokojne czasy. G\u0142osy tybeta\u0144skich uchod\u017ac\u00f3w\u201d, o kt\u00f3rej ju\u017c pisa\u0142am, wypowiada si\u0119 jedena\u015bcie os\u00f3b: dziesi\u0119ciu powsta\u0144c\u00f3w oraz c\u00f3rka kolejnego bojownika.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":3744,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4,7],"tags":[24,27,29,26],"class_list":["post-3743","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-teksty","category-z-perspektywy-tybetanczykow","tag-diaspora","tag-historia","tag-oser","tag-polityka"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3743","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=3743"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3743\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":12654,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3743\/revisions\/12654"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/3744"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=3743"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=3743"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=3743"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}