{"id":4072,"date":"2017-02-02T06:21:03","date_gmt":"2017-02-02T05:21:03","guid":{"rendered":"http:\/\/www.hfhrpol.waw.pl\/tybet\/?p=4072"},"modified":"2017-02-02T14:30:34","modified_gmt":"2017-02-02T13:30:34","slug":"oser-tragedia-klasztoru-karma","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/?p=4072","title":{"rendered":"Elliot Sperling: Orientalizm i elementy przemocy w tradycji tybeta\u0144skiej"},"content":{"rendered":"

Pi\u0105ty Dalajlama, opisuj\u0105c w swej autobiografii wydarzenia roku 1640\/41, wspomina o przybyciu oddzia\u0142\u00f3w mongolskich do Barkhamu i k\u0142opotach, jakie pi\u0119trzy\u0142y si\u0119 przed szko\u0142\u0105 gelugpa w Cangu. W roku tygrysa (1638\/39) \u2013 wyja\u015bnia \u2013 mieszka\u0144cy Cangu, kt\u00f3rymi kierowa\u0142 Cangpa Desi, stwarzali wiele problem\u00f3w klasztorowi Taszilhunpo. Dosz\u0142o do tego, \u017ce widywano zm\u0119czonego Panczenlam\u0119, roni\u0105cego \u0142zy nad smutnym losem tej \u015bwi\u0105tyni. Informacje rozchodzi\u0142y si\u0119 lotem b\u0142yskawicy i dotar\u0142y wreszcie do patrona gelugp\u00f3w, Guszri-chana, kt\u00f3ry wpad\u0142 w furi\u0119. Nagle, powiada Dalajlama, chan zd\u0105\u017caj\u0105cy w\u00f3wczas do Tybetu \u015brodkowego (Bod<\/em>), zmieni\u0142 plany i ruszy\u0142 do Biri w Khamie.<\/p>\n

<\/p>\n

Lato mia\u0142o si\u0119 ju\u017c ku ko\u0144cowi, gdy do Lhasy zacz\u0119li przybywa\u0107 z Khamu Mongo\u0142owie. By\u0142 w\u015br\u00f3d nich Szidi Batur, kt\u00f3ry przywi\u00f3z\u0142 Dalajlamie list od Guszri-chana i przem\u00f3wi\u0142 do\u0144 w imieniu mongolskiego kr\u00f3la.<\/p>\n

\u201eZ naszej strony \u2013 powiada Dalajlama \u2013 stwierdzi\u0142em, \u017ce wierno\u015b\u0107 cnocie w\u0142a\u015bciwej bodhisattwie, to znaczy: r\u00f3wne traktowanie siebie i innych, nie zapobieg\u0142a walkom. I cho\u0107 nadal mo\u017cemy stara\u0107 si\u0119 zachowa\u0107 pozory, nie zda si\u0119 to na nic. Okryjemy si\u0119 jeno ha\u0144b\u0105 w oczach innych\u201d.<\/p>\n

Ponadto, zwa\u017cywszy na poczynania Cangpy, \u201enawet je\u015bli szuka\u0107 b\u0119dziemy pomsty, kap\u0142an zasiadaj\u0105cy na tronie wszechwiedz\u0105cych [to jest sam Dalajlama] nie stanie si\u0119 przez to niepos\u0142usznym mnichem\u201d. Dalajlama ka\u017ce nast\u0119pnie zniszczy\u0107 (rtsa-ba chod-pa<\/em>) Bari i \u201enie tolerowa\u0107 wi\u0119cej konflikt\u00f3w\u201d (tzn. opozycji).<\/p>\n

Tak wi\u0119c Dalajlama wyra\u017anie uczestniczy w dzia\u0142aniach Guszri-chana, kt\u00f3ry \u2013 ogniem i mieczem \u2013 uczyni ju\u017c wkr\u00f3tce Ganden Podrang najwy\u017cszym o\u015brodkiem w\u0142adzy w Tybecie.<\/p>\n

Mo\u017cemy chyba stwierdzi\u0107, \u017ce Pi\u0105ty Dalajlama nie pasuje do typowego wsp\u00f3\u0142czesnego wizerunku dziedzica tego tytu\u0142u, a zw\u0142aszcza laureata Pokojowej Nagrody Nobla…<\/p>\n

* * *<\/p>\n

Si\u0119gn\u0105\u0142em po nieco prowokacyjny ton, by podkre\u015bli\u0107, \u017ce nie mo\u017cemy bezmy\u015blnie miesza\u0107 dzia\u0142a\u0144 i norm z r\u00f3\u017cnych epok. Wydaje si\u0119 to oczywiste, ale i bezustannie si\u0119 powtarza. Cz\u0119sto dyskusje na temat postaci historycznych toczy si\u0119, z regu\u0142y za spraw\u0105 oczywistej stronniczo\u015bci, wok\u00f3\u0142 poj\u0119\u0107 takich jak prawa cz\u0142owieka czy demokracja, kt\u00f3re nie kszta\u0142towa\u0142y intelektualnego klimatu epoki. Cho\u0107 zwykle przy\u015bwieca temu ch\u0119\u0107 poddania jakiego\u015b zjawiska krytyce, mamy te\u017c do czynienia z trendem przeciwnym: d\u0105\u017ceniem do dowiedzenia, \u017ce pewna posta\u0107, instytucja lub organizacja z przesz\u0142o\u015bci spe\u0142nia wszelkie normy naszego czasu i miejsca \u2013 normy, kt\u00f3re bezwstydnie uznajemy za najwy\u017csze. I tak wielu wsp\u00f3\u0142czesnych autor\u00f3w projektuje zwi\u0105zan\u0105 z obecnym Dalajlam\u0105 ide\u0119 niestosowania przemocy na wszystkich poprzednich dalajlam\u00f3w, czyni\u0105c z niej przy okazji jeden z filar\u00f3w buddyzmu tybeta\u0144skiego \u2013 i to nie tylko na p\u0142aszczy\u017anie religijnej czy filozoficznej, ale i politycznej.<\/p>\n

Nie chcia\u0142bym zosta\u0107 \u017ale zrozumiany: dobro\u0107 i wsp\u00f3\u0142czucie wobec wszystkich czuj\u0105cych istot stanowi\u0105 kluczow\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 doktryny buddyjskiej. Na tym jednak nie ko\u0144czy si\u0119 buddyzm tybeta\u0144ski w praktyce; w\u015br\u00f3d idei, kt\u00f3re odegra\u0142y wa\u017cn\u0105 rol\u0119 w historii Tybetu, jest r\u00f3wnie\u017c poj\u0119cie \u201eobrony doktryny\u201d. Idee te oraz metody wprowadzania ich w \u017cycie mia\u0142y ogromne znaczenie w procesie przeobra\u017cania buddyzmu tybeta\u0144skiego w medium w\u0142adzy politycznej od czas\u00f3w cesarzy tanguckich, przez w\u0142adc\u00f3w mongolskich i chi\u0144skich, a\u017c po epok\u0119 mand\u017cursk\u0105. Z tej perspektywy buddyzm tybeta\u0144ski by\u0142 \u015brodkiem do zdobycia w\u0142adzy \u2013 w interesie obrony i rozprzestrzeniania doktryny, oczywi\u015bcie. Z pewno\u015bci\u0105 tak wykorzystywa\u0142 go Szang Rinpocze (1123-1194), kt\u00f3rego uczniowie mieli jakoby wizje religijne na polu walki. Chi\u0144scy kronikarze dynastii Yuan wspominaj\u0105, \u017ce za spraw\u0105 rytua\u0142\u00f3w, odprawianych przez Sga Anjandamp\u0119 z sakjapy, nad wkraczaj\u0105cymi do po\u0142udniowych Chin oddzia\u0142ami Kubilaja pojawi\u0142 si\u0119 na niebie Mahakala.<\/p>\n

Mimo to ci\u0105gle trafiamy na opisy buddyzmu tybeta\u0144skiego, w kt\u00f3rych z pogl\u0105d\u00f3w obecnego Dalajlamy na temat niestosowania przemocy \u2013 okre\u015blanych, zauwa\u017cmy, gandyjskim terminem ahimsa<\/em> \u2013 czyni si\u0119 warto\u015b\u0107 buddyjsk\u0105, od wiek\u00f3w kszta\u0142tuj\u0105c\u0105 polityczn\u0105 histori\u0119 Tybetu i instytucji dalajlam\u00f3w. St\u0105d te\u017c bior\u0105 si\u0119 zdumiewaj\u0105ce relacje na temat przyj\u0119cia \u2013 za spraw\u0105 li tylko moralnej atrakcyjno\u015bci doktryny \u2013 buddyzmu tybeta\u0144skiego przez mongolskich chan\u00f3w. Nie trzeba chyba dodawa\u0107, \u017ce nie ma to wiele wsp\u00f3lnego z prawd\u0105 historyczn\u0105. Nie chc\u0119 przez to powiedzie\u0107, \u017ce buddyzm tybeta\u0144ski nie naucza moralno\u015bci \u2013 proces nawracania Mongo\u0142\u00f3w przebiega\u0142 po prostu zupe\u0142nie inaczej. Czytamy wi\u0119c w rozmaitych publikacjach o tym, jak Pi\u0105ty Dalajlama spacyfikowa\u0142 Mongo\u0142\u00f3w charyzmatycznymi wyk\u0142adami o moralno\u015bci buddyjskiej i niestosowaniu przemocy. Autorom w og\u00f3le nie przeszkadza fakt, \u017ce kres imperialnym ambicjom Mongo\u0142\u00f3w po\u0142o\u017cy\u0142o dopiero wyci\u0119cie (w po\u0142owie osiemnastego wieku) D\u017cungar\u00f3w przez armie Qianlonga, kt\u00f3rego, co ciekawe, uwa\u017cano za emanacj\u0119 Bodhisattwy M\u0105dro\u015bci, Mandziu\u015briego. Takie przedstawianie dziej\u00f3w Tybetu s\u0142u\u017cy\u0107 ma zapewne stworzeniu tradycji historycznej dla pogl\u0105d\u00f3w obecnego Dalajlamy o wy\u017cszo\u015bci ahimsy.<\/p>\n

* * *<\/p>\n

Dlaczego wytykamy te fa\u0142sze i przeinaczenia? Znaj\u0105c wsp\u00f3\u0142czesne idee i oczekiwania, \u0142atwo przecie\u017c zrozumie\u0107 po\u017cytki p\u0142yn\u0105ce z przedstawiania buddyzmu jako odwiecznego skarbca nauk o niestosowaniu przemocy i pokoju. Niemniej buddyzm tybeta\u0144ski i Dalajlama funkcjonuj\u0105 we wsp\u00f3\u0142czesnym \u015bwiecie \u2013 pewne pr\u0105dy i idee z ostatnich dekad naszego stulecia musia\u0142y do pewnego stopnia wp\u0142yn\u0105\u0107 tak na nich, jak na spos\u00f3b ich postrzegania.<\/p>\n

Aby lepiej to zrozumie\u0107, pozw\u00f3lmy sobie na dygresj\u0119. Po koniec lat 70. Edward Said, profesor komparatystyki uniwersytetu Columbia, opublikowa\u0142 ksi\u0105\u017ck\u0119, zatytu\u0142owan\u0105 \u201eOrientalizm\u201d. Cho\u0107 przedstawione w niej tezy wydaj\u0105 si\u0119 do\u015b\u0107 mia\u0142kie, wzbudzi\u0142a swego rodzaju sensacj\u0119 w\u015br\u00f3d specjalist\u00f3w wielu dyscyplin. Said, badaj\u0105c przede wszystkim dziewi\u0119tnastowieczn\u0105 literatur\u0119 francusk\u0105 (g\u0142\u00f3wnie Flauberta) przy pomocy dekonstruktywistycznych i postmodernistycznych teorii literackich, doszed\u0142 do wniosku, \u017ce Zach\u00f3d zbudowa\u0142 \u201eOrient\u201d \u2013 tw\u00f3r w du\u017cym stopniu wyimaginowany, przedstawiany jako gwa\u0142towny, zmys\u0142owy, \u201einny\u201d \u2013 kt\u00f3ry s\u0142u\u017cy\u0107 mia\u0142 \u00f3wczesnemu kolonializmowi, usprawiedliwiaj\u0105c go przy pomocy stereotyp\u00f3w, czyni\u0105cych z odleg\u0142ych kraj\u00f3w i narod\u00f3w owych \u201einnych\u201d. Za winnych tego orientalistycznego przedsi\u0119wzi\u0119cia uznano nie tylko powie\u015bciopisarzy i urz\u0119dnik\u00f3w kolonialnych, ale i wszystkich, kt\u00f3rzy mogli mie\u0107 z nim co\u015b wsp\u00f3lnego \u2013 w tym filolog\u00f3w, archeolog\u00f3w itd. Jak ka\u017cda inna ideologia, orientalistyczna, czy raczej antyorientalistyczna, diatryba pos\u0142ugiwa\u0142a si\u0119 metodologi\u0105 typu \u201ewinny przez skojarzenie\u201d. Simon Leys podda\u0142 t\u0119 teori\u0119 mia\u017cd\u017c\u0105cej krytyce. Zgadza\u0142 si\u0119, \u017ce do pewnego stopnia ka\u017cdy ulega wp\u0142ywom \u015brodowiska, dodaj\u0105c zaraz sarkastycznie, \u017ce wszyscy si\u0119 zgodz\u0105, i\u017c prac\u0119 tak\u0105 napisa\u0107 m\u00f3g\u0142 tylko zajad\u0142y Palesty\u0144czyk. Chodzi\u0142o mu oczywi\u015bcie o to, \u017ce cho\u0107 cz\u0142owiek ulega wp\u0142ywom, musi by\u0107 przecie\u017c rozumiany indywidualnie. Mo\u017cna szuka\u0107 \u017ar\u00f3de\u0142 wp\u0142yw\u00f3w, wywodz\u0105c je z wyznawanych przez kogo\u015b pogl\u0105d\u00f3w, nie da si\u0119 jednak przewidzie\u0107, jaki \u015bwiatopogl\u0105d b\u0119dzie mia\u0142a, ipso facto, osoba pochodz\u0105ca z konkretnego \u015brodowiska. Nie istnieje nic takiego, jak \u201eniekowalne\u201d cechy grupowe. Ju\u017c tylko ludzie zajmuj\u0105cy si\u0119 Tybetem stanowili niezwykle barwn\u0105 mieszank\u0119 uczonych, badaczy, kolonialist\u00f3w, awanturnik\u00f3w i dziwak\u00f3w. Prawd\u0119 m\u00f3wi\u0105c, Said stworzy\u0142 \u201eorientalizm\u201d pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 takimi samymi stereotypami, o jakie oskar\u017ca\u0142 zachodnich ojc\u00f3w \u201eOrientu\u201d. Nie zapominajmy przy tym, \u017ce percepcja \u201einnego\u201d odbywa si\u0119 w obie strony. Zdajemy sobie spraw\u0119 z chi\u0144skich stereotyp\u00f3w dotycz\u0105cych Tybeta\u0144czyk\u00f3w i innych narod\u00f3w Azji centralnej. Obok tradycyjnych opowie\u015bci o \u201ebarbarzy\u0144cach\u201d, w czasach Ming\u00f3w i Qiang\u00f3w pojawi\u0142 si\u0119 na przyk\u0142ad interesuj\u0105cy stereotyp, dotycz\u0105cy herbaty i jej w\u0142adzy nad Tybeta\u0144czykami. Na jego podstawie chi\u0144scy ministrowie sugerowali nawet, \u017ce najlepszym sposobem na kontrolowanie Tybetu jest odci\u0119cie go od dostaw chi\u0144skiej herbaty. Pod koniec osiemnastego wieku idea ta wkroczy\u0142a do polityki zagranicznej wobec innego \u201einnego\u201d; sugerowano, \u017ce z uwagi na \u201et\u0142ust\u0105 diet\u0119\u201d naj\u0142atwiej b\u0119dzie podporz\u0105dkowa\u0107 Brytyjczyk\u00f3w, odmawiaj\u0105c im sprzeda\u017cy chi\u0144skiej herbaty. Czy mamy nazwa\u0107 to \u201eokcydentalizmem\u201d?<\/p>\n

Antyorientalistyczna retoryka zacz\u0119\u0142a z czasem obejmowa\u0107 ataki na rzekomych dostawc\u00f3w tak negatywnych (brudny, pe\u0142en przemocy, biedny, nieuczciwy itd.), jak pozytywnych (uduchowiony, ci\u0119\u017cko pracuj\u0105cy, szlachetny, bliski naturze, ekologiczny itp.) stereotyp\u00f3w na temat orientu. Druga grupa przedstawia, oczywi\u015bcie, wizj\u0119 romantyczn\u0105 i cho\u0107 konstrukcje te s\u0105 \u017cyczliwe, uznano, \u017ce opieraj\u0105 si\u0119 na potrzebach psychologicznych Zachodu, a nie na realiach Wschodu. Przez wiele lat podstawowy argument antyorientalist\u00f3w brzmia\u0142: \u201eorient\u201d jest tworem zachodnim, kt\u00f3ry s\u0142u\u017cy\u0107 ma zaspokajaniu czy to imperialistycznych, czy to psychologicznych potrzeb Zachodu.<\/p>\n

Nowy element do tej dyskusji wprowadzi\u0142 Amartya Sen w artykule opublikowanym w 1993 roku. Sen, przyjmuj\u0105c niekt\u00f3re argumenty Saida, pisze: \u201eo ile nie skupimy si\u0119 na ewolucji konkretnej tradycji konceptualnej, (…) trudno doszuka\u0107 si\u0119 \u00bbwewn\u0119trznej zgodno\u015bci\u00ab (kt\u00f3ra, zdaniem Saida, tkwi u podstaw \u00bborientalistycznych\u00ab wizji) rozmaitych zachodnich wyobra\u017ce\u0144 na temat Indii. Mamy tu bowiem do czynienia z kilkoma fundamentalnie sprzecznymi ideami i obrazami, kt\u00f3re odegra\u0142y kluczow\u0105 rol\u0119 w kszta\u0142towaniu zachodniego rozumienia Indii, a tak\u017ce sposobu patrzenia mieszka\u0144c\u00f3w tego kraju na siebie samych\u201d.<\/p>\n

Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce w naszym \u015bwiecie funkcjonuj\u0105 niezliczone stereotypy dotycz\u0105ce Wschodu, niemniej s\u0105dy \u201eantyorientalist\u00f3w\u201d na temat ich roli i r\u00f3\u017cnorodno\u015bci wydaj\u0105 si\u0119 stanowczo zbyt uproszczone. Sen wykaza\u0142, \u017ce wsp\u00f3\u0142czesne wizje Indii \u2013 tak na Zachodzie, jak i w nich samych (czego najlepszym dowodem s\u0105 dzie\u0142a Gandhiego i Nehru) \u2013 kszta\u0142towa\u0142y si\u0119 pod wp\u0142ywem owych (pozytywnych i negatywnych) stereotyp\u00f3w. Dodajmy, \u017ce ze zbioru obraz\u00f3w Indii, Zachodu i innych krain czerpa\u0142y te\u017c pozosta\u0142e kraje azjatyckie. Nale\u017cy wi\u0119c raczej m\u00f3wi\u0107 o wsp\u00f3\u0142czesnych<\/em> poj\u0119ciach i pogl\u0105dach na temat \u201eorientu\u201d, a nie o prostych, ideologicznych stereotypach Zachodu.<\/p>\n

* * *<\/p>\n

Wr\u00f3\u0107my do naszego tematu \u2013 wizji Dalajlamy jako niemal wyj\u0105tkowego cz\u0142owieka pokoju, mi\u0142o\u015bci i wsp\u00f3\u0142czucia. Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce z Tybetem wi\u0105\u017ce si\u0119 wiele stereotyp\u00f3w. Niemniej, tak jak w przypadku Indii, nie da si\u0119 ju\u017c ich zbywa\u0107 jako twor\u00f3w li tylko zachodnich, zacz\u0119\u0142y bowiem odgrywa\u0107 wa\u017cn\u0105 rol\u0119 w tybeta\u0144skich relacjach na temat Tybetu. Nie twierdz\u0119, \u017ce to cyniczna gra \u2013 zw\u0142aszcza ze strony tybeta\u0144skiej diaspory \u2013 w kt\u00f3rej stawk\u0105 jest sympatia Zachodu, niemniej mo\u017cna przypuszcza\u0107, \u017ce po cz\u0119\u015bci robi si\u0119 to \u015bwiadomie, \u201epod zachodni\u0105 publik\u0119\u201d. Przyczyniwszy si\u0119 do umocnienia pragnienia Zachodu, by widzie\u0107 we wszechobejmuj\u0105cej duchowo\u015bci tybeta\u0144skiej lekarstwo na zachodni materializm, Tybeta\u0144czycy nauczaj\u0105 dzi\u015b o tradycyjnej ekologii tybeta\u0144skiej (jak gdyby mog\u0142a ona istnie\u0107 bez industrializacji). Trudno o lepszy przyk\u0142ad stereotypu, kt\u00f3ry zosta\u0142 zaadoptowany i wykorzystany przez ludzi, kt\u00f3rych mia\u0142 opisywa\u0107. Ta swoista asymilacja uznawanych i wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie cenionych pogl\u0105d\u00f3w \u2013 odzwierciedlaj\u0105cych t\u0119sknot\u0119 za cudown\u0105 krain\u0105, kt\u00f3rej mieszka\u0144cy, stroni\u0105cy od wa\u015bni i konflikt\u00f3w, po\u015bwi\u0119caj\u0105 si\u0119 wy\u0142\u0105cznie<\/em> duchowym poszukiwaniom \u2013 jest, by\u0107 mo\u017ce, naturalnym skutkiem uczestniczenia Tybeta\u0144czyk\u00f3w w intelektualnym i politycznym \u017cyciu wsp\u00f3\u0142czesnego \u015bwiata. Stereotypy takie nie s\u0105 jednak, z ca\u0142ym szacunkiem dla \u201eantyorientalist\u00f3w\u201d, domen\u0105 wy\u0142\u0105cznie Zachodu. D\u0142ug\u0105 list\u0119 podobnych, \u201ewschodnich\u201d marze\u0144 o ukrytych enklawach pokoju otwiera Taohuayuan<\/em>.<\/p>\n

Z niezliczonych idei i doktryn buddyzmu tybeta\u0144skiego, kt\u00f3re mog\u0142yby okaza\u0107 si\u0119 zbyt skomplikowane dla nie-Tybeta\u0144czyk\u00f3w, wypreparowano wi\u0119c mi\u0142o\u015b\u0107 i wsp\u00f3\u0142czucie, gubi\u0105c gdzie\u015b po drodze obraz buddyzmu, odpowiadaj\u0105cy prawdzie historycznej. Odnosi si\u0119 niemal wra\u017cenie, \u017ce religia Tybeta\u0144czyk\u00f3w ma w sobie co\u015b samob\u00f3jczego, \u017ce jej wyznawcy pozwol\u0105 raczej na jej zag\u0142ad\u0119, ni\u017c podnios\u0105 na kogo\u015b r\u0119k\u0119. Nie ma to jednak nic wsp\u00f3lnego z histori\u0105 Tybetu. Nie ma nic wsp\u00f3lnego z Pi\u0105tym Dalajlam\u0105, kt\u00f3ry, broni\u0105c interes\u00f3w gelugpy, wspiera\u0142 Guszri-chana (notabene w tym okresie nie sz\u0142o bynajmniej o przetrwanie buddyzmu tybeta\u0144skiego, tylko o w\u0142adz\u0119 Ganden Podrangu). Nie ma te\u017c na pewno nic wsp\u00f3lnego z Trzynastym Dalajlam\u0105, kt\u00f3ry zabiega\u0142 o brytyjskie uzbrojenie dla tybeta\u0144skiej armii walcz\u0105cej z wojskami chi\u0144skimi (usi\u0142owa\u0142y one narzuci\u0107 Tybetowi rz\u0105dy dynastii Qing tu\u017c przed jej upadkiem). Zredukowanie buddyzmu tybeta\u0144skiego \u2013 czy raczej jego wsp\u00f3\u0142czesnego, mi\u0119dzynarodowego wizerunku \u2013 do kategorycznej doktryny niestosowania przemocy jest niew\u0105tpliwie, podobnie jak w przypadku pokolenia Gandhiego i Nehru, asymilacj\u0105 wyobra\u017ce\u0144 na temat Wschodu.<\/p>\n

Potwierdzenie tej tezy znajdziemy w dw\u00f3ch autobiografiach Dalajlamy: \u201eM\u00f3j kraj, m\u00f3j nar\u00f3d\u201d oraz \u201eWolno\u015b\u0107 na wygnaniu\u201d. W obu Dalajlama opisuje inspiracj\u0119, jak\u0105 znalaz\u0142 w \u017cyciu i filozofii Gandhiego podczas wizyty w jego mauzoleum. W wersji p\u00f3\u017aniejszej podkre\u015bla, \u017ce nabra\u0142 tam przekonania, i\u017c niestosowanie przemocy jest jedyn\u0105 form\u0105 uprawiania polityki, podczas gdy w pierwszej pisze tylko o determinacji, by nie w\u0142\u0105cza\u0107 si\u0119 w akty przemocy. W obu ksi\u0105\u017ckach Dalajlama m\u00f3wi o swej ucieczce z Tybetu i ochronie, jak\u0105 zapewnili mu uzbrojeni powsta\u0144cy \u2013 czy, jak ich nazywa, bojownicy o wolno\u015b\u0107. Dwaj z nich zostali przeszkoleni przez CIA. We wcze\u015bniejszej po\u015bwi\u0119ca im wi\u0119cej miejsca: \u201eMimo moich pogl\u0105d\u00f3w ogromnie podziwia\u0142em ich odwag\u0119 i determinacj\u0119 do kontynuowania rozpaczliwej walki o nasz\u0105 wolno\u015b\u0107, kultur\u0119 i religi\u0119. Podzi\u0119kowa\u0142em im za ich si\u0142\u0119 i odwag\u0119, a tak\u017ce, bardziej osobi\u015bcie, za ochron\u0119, jak\u0105 mi zapewnili. (…) Nie mog\u0142em ju\u017c szczerze radzi\u0107 im, by unikali przemocy. Po to, by walczy\u0107, po\u015bwi\u0119cili domy i wszelkie wygody spokojnego \u017cycia. Uwa\u017cali, \u017ce jedynym wyj\u015bciem jest kontynuowanie walki, a ja nie mog\u0142em im zaproponowa\u0107 \u017cadnej alternatywy\u201d.<\/p>\n

Wzmianki o Gandhim w obu wersjach odzwierciedlaj\u0105 zainteresowanie, jakie przyw\u00f3dca ten budzi\u0142 w\u00f3wczas na ca\u0142ym \u015bwiecie; cytat z pierwszej wersji odpowiada bardziej tradycyjnym, tybeta\u0144skim (a nawet buddyjskim) pogl\u0105dom na przemoc w polityce. Jak wida\u0107, postawa, kt\u00f3r\u0105 Dalajlama prezentowa\u0107 mia\u0142 p\u00f3\u017aniej, gro\u017c\u0105c, \u017ce zrezygnuje z przyw\u00f3dztwa, je\u015bli jego rodacy stosowa\u0107 b\u0119d\u0105 przemoc wobec Chi\u0144czyk\u00f3w w Tybecie, jeszcze si\u0119 nie ukszta\u0142towa\u0142a. W istocie trudno sobie nawet wyobrazi\u0107, by m\u00f3g\u0142 m\u00f3wi\u0107 w ten spos\u00f3b do \u017co\u0142nierzy, kt\u00f3rzy bezpiecznie doprowadzili go do granicy w 1959 roku.<\/p>\n

Uczynienie z ahimsy najwy\u017cszej zasady stanowi powa\u017cny zwrot w stosunku do polityki poprzednich dalajlam\u00f3w i Ganden Podrangu. Nale\u017cy wi\u0119c za\u0142o\u017cy\u0107, \u017ce postawa ta kszta\u0142towa\u0142a si\u0119 stopniowo. Dopiero w Indiach, gdzie stereotypy na temat orientu stanowi\u0142y integraln\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 klimatu intelektualnego, nabra\u0142a ona znaczenia, kt\u00f3re ma dzi\u015b. Na Dalajlam\u0119, jako cz\u0142owieka w \u015bwiecie, z pewno\u015bci\u0105 oddzia\u0142ywa\u0142o nowe \u015brodowisko, uznaj\u0105ce niestosowanie przemocy za jedn\u0105 z najwy\u017cszych, je\u015bli nie najwy\u017csz\u0105 z cn\u00f3t orientalnego m\u0119drca. W istocie, dzi\u015b wr\u0119cz wymaga si\u0119 jej od \u201eorientalnego \u015bwi\u0119tego\u201d. Jak wspomina\u0142em, nie jest to ju\u017c kwestia czysto zachodnich, lecz bardziej og\u00f3lnych, mi\u0119dzynarodowych oczekiwa\u0144 wsp\u00f3\u0142czesnego \u015bwiata, kt\u00f3ry, ma si\u0119 rozumie\u0107, nagradza te\u017c osoby owe oczekiwania spe\u0142niaj\u0105ce \u2013 czasami nawet Pokojow\u0105 Nagrod\u0105 Nobla.<\/p>\n

Nie zamierzam tu oczywi\u015bcie sugerowa\u0107, \u017ce przyj\u0119cie przez Dalajlam\u0119 zasady niestosowania przemocy ma w sobie co\u015b cynicznego. Po prostu staram si\u0119 wpisa\u0107 Dalajlam\u0119, cz\u0142owieka, w histori\u0119, jako uczestnika intelektualnych zmian i pr\u0105d\u00f3w we wsp\u00f3\u0142czesnym \u015bwiecie. Asymilacja stereotyp\u00f3w funkcjonuj\u0105cych na Zachodzie i w\u015br\u00f3d tybeta\u0144skich uchod\u017ac\u00f3w umie\u015bci\u0142a Dalajlam\u0119 w tradycji odwiecznych \u015bwi\u0119tych, praktykuj\u0105cych odwieczne cnoty i wyznaj\u0105cych odwieczne prawdy. Fakt, i\u017c wi\u0105\u017c\u0105ce si\u0119 z tym warto\u015bci i gesty narodzi\u0142y si\u0119 z nieprzewidzianych zakr\u0119t\u00f3w historii, nadal umyka naszej uwadze.<\/p>\n

Dobro\u0107, wsp\u00f3\u0142czucie i niestosowanie przemocy maj\u0105 swoje miejsce w \u017cyciu Tybeta\u0144czyk\u00f3w i doktrynie buddyzmu tybeta\u0144skiego. Niemniej jeszcze przed trzema dekadami z pewno\u015bci\u0105 nie zajmowa\u0142y tak centralnego miejsca. W przesz\u0142o\u015bci, oczywi\u015bcie, dalajlamowie opowiadali si\u0119 przeciwko przemocy i rozlewowi krwi, niemniej widzieli te\u017c konieczno\u015b\u0107 aprobowania u\u017cycia si\u0142y, gdy zagro\u017cone by\u0142y ich interesy. Co wi\u0119cej, historycznie, buddyzm tybeta\u0144ski sankcjonowa\u0142 si\u0142\u0119 jako \u015brodek ochrony doktryny. Ten aspekt buddyzmu, a zw\u0142aszcza stosunki z monarchami, kt\u00f3rzy mieli chroni\u0107 religi\u0119 i dba\u0107 o jej rozw\u00f3j, stanowi\u0142 wa\u017cn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 politycznej historii Tybetu i jego relacji z s\u0105siadami. Trzeba pami\u0119ta\u0107, \u017ce buddyzm tybeta\u0144ski, tak jak i inne religie, nie wykazywa\u0142 instynkt\u00f3w samob\u00f3jczych. Nie zawsze te\u017c bezwarunkowo sprzeciwia\u0142 si\u0119 stosowaniu przemocy. Stanowisko Dalajlamy, kt\u00f3ry przed paru laty zagrozi\u0142 rezygnacj\u0105 z pozycji przyw\u00f3dcy, je\u015bli Tybeta\u0144czycy b\u0119d\u0105 stosowa\u0107 przemoc przeciwko Chi\u0144czykom, nie ma precedensu, kt\u00f3rego dramatyzm podkre\u015bla fakt, \u017ce aneksja przez ChRL otwiera najtrudniejszy okres w historii Tybetu i jego cywilizacji, zagro\u017cenie znacznie powa\u017cniejsze ni\u017c te, jakie stworzyli kr\u00f3lowie Cangu i ich sojusznicy w siedemnastym wieku czy nawet Zhao Erfeng (okupuj\u0105cy Lhas\u0119 w latach 1910-12) \u2013 kiedy to Pi\u0105ty i Trzynasty Dalajlama uznali u\u017cycie si\u0142y za konieczne.<\/p>\n

* * *<\/p>\n

Chcia\u0142bym przypomnie\u0107 tu jeszcze jeden interesuj\u0105cy fakt. Trzynasty Dalajlama otrzyma\u0142 list od Gandhiego, w kt\u00f3rym przyw\u00f3dca Indii \u2013 przyjmuj\u0105c b\u0142\u0119dne, typowo \u201eorientalistyczne\u201d za\u0142o\u017cenie! \u2013 wyrazi\u0142 nadziej\u0119, \u017ce Tybeta\u0144czycy b\u0119d\u0105 wierni buddyjskim naukom ahimsy. W odpowiedzi Dalajlama napisa\u0142, \u017ce nie ma poj\u0119cia, co znaczy s\u0142owo ahimsa w j\u0119zyku angielskim lub mantrycznym, i \u017ce musi najpierw zapozna\u0107 si\u0119 ze znaczeniem samego terminu. Maj\u0105c jednak og\u00f3lne poj\u0119cie o dzia\u0142alno\u015bci Gandhiego, opisa\u0142 mu buddyjsk\u0105 ide\u0119 wyzwalania ludzi z cierpienia. Je\u017celi uznamy za wskaz\u00f3wk\u0119 post\u0119powanie samego Trzynastego Dalajlamy, b\u0119dziemy musieli stwierdzi\u0107, i\u017c jego zdaniem idea ta nie k\u0142\u00f3ci\u0142a si\u0119 ze stosowaniem si\u0142y. Mo\u017cemy wi\u0119c uzna\u0107, \u017ce zak\u0142ada\u0142, i\u017c stosowanie si\u0142y jest czasem konieczne, by zapobiec wi\u0119kszemu cierpieniu. Z tego z kolei wynika, \u017ce zaniechanie u\u017cycia si\u0142y w takich okoliczno\u015bciach mo\u017ce stworzy\u0107 jeszcze wi\u0119ksze zagro\u017cenie…<\/p>\n

Ahimsa jako g\u0142\u00f3wna zasada buddyjska pojawi\u0142a si\u0119 wi\u0119c niedawno. Z pewno\u015bci\u0105 nie mo\u017cemy przypisa\u0107 jej wszystkim poprzednim dalajlamom. Je\u015bli chcemy zrozumie\u0107 instytucj\u0119 dalajlam\u00f3w, musimy uprzytomni\u0107 sobie, \u017ce uprawianej przez nich polityki nie mo\u017cna oddzieli\u0107 od reali\u00f3w, w jakich przysz\u0142o im \u017cy\u0107. Wizja Dalajlamy i buddyzmu tybeta\u0144skiego jako niezmiennych, wolnych od wp\u0142yw\u00f3w czasu i historii, nauczaj\u0105cych od wiek\u00f3w wszystkich ludzi niestosowania przemocy \u2013 jest cz\u0119\u015bci\u0105 stereotypu, kt\u00f3ry, niestety, funkcjonuje nawet w\u015br\u00f3d uczonych. K\u0142\u00f3ci si\u0119 ona jednak z faktami i je\u015bli nadal b\u0119dziemy pr\u00f3bowa\u0107 dopasowa\u0107 j\u0105 do historii, nigdy nie zrozumiemy przesz\u0142o\u015bci i tera\u017aniejszo\u015bci Tybetu.<\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

1996<\/p>\n

 <\/p>\n

Elliot Sperling (1951-2017) by\u0142 jednym z najwybitniejszych tybetolog\u00f3w, specjalizuj\u0105cym si\u0119 w historii relacji tybeta\u0144sko-chi\u0144skich, oraz niez\u0142omnym rzecznikiem praw Tybeta\u0144czyk\u00f3w i Ujgur\u00f3w.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Pi\u0105ty Dalajlama, opisuj\u0105c w swej autobiografii wydarzenia roku 1640\/41, wspomina o przybyciu oddzia\u0142\u00f3w mongolskich do Barkhamu i k\u0142opotach, jakie pi\u0119trzy\u0142y si\u0119 przed szko\u0142\u0105 gelugpa w Cangu. W roku tygrysa (1638\/39) \u2013 wyja\u015bnia \u2013 mieszka\u0144cy Cangu, kt\u00f3rymi kierowa\u0142 Cangpa Desi, stwarzali wiele problem\u00f3w klasztorowi Taszilhunpo. Dosz\u0142o do tego, \u017ce widywano zm\u0119czonego Panczenlam\u0119, roni\u0105cego \u0142zy nad smutnym […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":4081,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4,10],"tags":[23,49,24,27],"class_list":["post-4072","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-teksty","category-z-perspektywy-swiata","tag-buddyzm","tag-dalajlama","tag-diaspora","tag-historia"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4072","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=4072"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4072\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4088,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4072\/revisions\/4088"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/4081"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=4072"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=4072"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=4072"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}