Uwolnienie Dzigmego Sangpo by\u0142o priorytetem tybeta\u0144skiej diaspory. O jego zwolnienie apelowa\u0142y wszystkie interesuj\u0105ce si\u0119 Chinami organizacje praw cz\u0142owieka, by\u0142 na li\u015bcie i mojej fundacji. W sierpniu 2001 roku nawet Dalajlama prosi\u0142 o uj\u0119cie si\u0119 za nim zebranych w Los Angeles biznesmen\u00f3w i celebryt\u00f3w.<\/p>\n
Negocjacje<\/p>\n
Szczeg\u00f3\u0142owe negocjacje rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 wkr\u00f3tce po moim przyje\u017adzie do Pekinu. Podczas pierwszego spotkania m\u00f3j interlokutor powiedzia\u0142, \u017ce Dzigme Sangpo nie chce opu\u015bci\u0107 wi\u0119zienia, w kt\u00f3rym ma dobr\u0105 opiek\u0119 i cieszy si\u0119 wielkim szacunkiem wsp\u00f3\u0142wi\u0119\u017ani\u00f3w. (S\u0142ysza\u0142em to ju\u017c od kongresmena Toma Lantosa, kt\u00f3ry otrzyma\u0142 taki list z ambasady Chin.) Kiedy powiedzia\u0142em, \u017ce trudno uwierzy\u0107, by s\u0119dziwy Tybeta\u0144czyk wybra\u0142 \u017cycie za kratami, rozm\u00f3wca zaproponowa\u0142 mi pomoc w wyje\u017adzie do lhaskiego zak\u0142adu karnego Drapczi, \u017cebym sam o to zapyta\u0142.<\/p>\n
Oczywi\u015bcie, bardzo chcia\u0142em zobaczy\u0107 si\u0119 z Dzigmem Sangpo \u2013 ale nie w wi\u0119zieniu, w kt\u00f3rym podejmowa\u0142 ju\u017c protesty podczas wizyt zagranicznych go\u015bci, miedzy innymi ambasadora Szwajcarii. Za ka\u017cdym razem by\u0142 za to karany, r\u00f3wnie\u017c podnoszeniem wyroku. Nie da\u0142em si\u0119 przekona\u0107, cho\u0107 zapewniano, \u017ce bez wzgl\u0119du na okoliczno\u015bci nie spadnie mu w\u0142os z g\u0142owy. Zaproponowa\u0142em, \u017ceby go warunkowo zwolniono i skierowano na leczenie do szpitala, klasztoru albo domu krewnych.<\/p>\n
Do rozmowy wr\u00f3cili\u015bmy po dw\u00f3ch dniach. \u017baden klasztor ani szpital nie chcia\u0142 przyj\u0105\u0107 s\u0119dziwego nauczyciela, boj\u0105c si\u0119 konsekwencji najazdu funkcjonariuszy s\u0142u\u017cb bezpiecze\u0144stwa. Bali si\u0119 r\u00f3wnie\u017c krewni. Wiedz\u0105c, \u017ce Dzigme Sangpo ma w Lhasie siostrzenic\u0119, kt\u00f3ra nale\u017cy do partii, zasugerowa\u0142em, \u017ce z pewno\u015bci\u0105 podj\u0119\u0142aby si\u0119 takiego zadania i przyj\u0119\u0142a go na kilka dni pod sw\u00f3j dach.<\/p>\n
Nie pomyli\u0142em si\u0119, mogli\u015bmy wi\u0119c zacz\u0105\u0107 rozmawia\u0107 o zwolnieniu Dzigmego i moim przyje\u017adzie do Lhasy. Poprosi\u0142em o zgod\u0119 na zabranie w\u0142asnego t\u0142umacza (znam zno\u015bnie chi\u0144ski, ale nie tybeta\u0144ski), jednak jej nie uzyska\u0142em (przekonywano, \u017ce jako nauczyciel Takna z pewno\u015bci\u0105 m\u00f3wi cho\u0107 troch\u0119 po chi\u0144sku). Chcia\u0142em te\u017c zajrze\u0107 po drodze do ameryka\u0144skiego konsulatu w Chengdu (wszystkie samoloty z Pekinu do Lhasy mia\u0142y tam wtedy mi\u0119dzyl\u0105dowanie), ale odm\u00f3wiono mi i tego. Rz\u0105d Chin nie zamierza\u0142 za to ingerowa\u0107 w decyzj\u0119 o kraju docelowym (Szwajcara, w kt\u00f3rej \u017cyje du\u017ca spo\u0142eczno\u015b\u0107 tybeta\u0144ska, wyrazi\u0142a zainteresowanie przyj\u0119ciem by\u0142ego wi\u0119\u017ania politycznego) pod warunkiem, \u017ce zwolniony wyleci do Stan\u00f3w Zjednoczonych.<\/p>\n
Na koniec ustalili\u015bmy, \u017ce w ci\u0105gu dw\u00f3ch miesi\u0119cy wr\u00f3c\u0119 do Pekinu i w towarzystwie przedstawiciela Ministerstwa Spraw Zagranicznych polec\u0119 do Lhasy na spotkanie z Dzigmem Sangpo.<\/p>\n
Dwa tygodnie p\u00f3\u017aniej, pierwszego kwietnia, jad\u0105c do chorej matki na Floryd\u0119, dowiedzia\u0142em si\u0119, \u017ce Dzigme Sangpo zosta\u0142 warunkowo zwolniony<\/a> z wi\u0119zienia i zamieszka\u0142 u siostrzenicy.<\/p>\n Do Lhasy<\/p>\n Przed czerwcowym wyjazdem do Chin kupi\u0142em jednorazowy aparat fotograficzny i butelk\u0119 Jacka Danielsa (w charakterze lekarstwa!). Potrzebowa\u0142em te\u017c zdj\u0119cia Dzigmego Sangpo, kt\u00f3rego w \u017cyciu nie widzia\u0142em na oczy. Sk\u0105d mia\u0142bym wiedzie\u0107, \u017ce rozmawiam z w\u0142a\u015bciwym cz\u0142owiekiem? Na tym etapie wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142em ju\u017c z tybeta\u0144sk\u0105 spo\u0142eczno\u015bci\u0105 emigracyjn\u0105 i t\u0105 drog\u0105 dosta\u0142em fotografi\u0119 zrobion\u0105 w celi wi\u0119zienia Drapczi. W k\u0105cie majaczy\u0142a posta\u0107 s\u0119dziwego m\u0119\u017cczyzny z d\u0142ug\u0105 brod\u0105 i okularami na nosie.<\/p>\n Chcia\u0142em te\u017c us\u0142ysze\u0107 od jego mieszkaj\u0105cego w Waszyngtonie krewnego, \u017ce Dzigme Sangpo rzeczywi\u015bcie m\u00f3wi po chi\u0144sku. I uzyska\u0107 potwierdzenie oferty rz\u0105du Szwajcarii, kt\u00f3ry w przeciwie\u0144stwie do administracji ameryka\u0144skiej wyp\u0142aca bardzo przyzwoite stypendium przyjmowanym przez siebie wi\u0119\u017aniom politycznym. (Maj\u0105 te\u017c spor\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107 tybeta\u0144sk\u0105 oraz \u015bwi\u0105tyni\u0119 buddyjsk\u0105 i szko\u0142\u0119 w wiosce Rikon w okolicach Zurychu.)<\/p>\n Do Pekinu przylecia\u0142em na pocz\u0105tku lipca. W ci\u0105gu dziewi\u0119ciu dni odby\u0142em trzy spotkania z moim interlokutorem i jego zast\u0119pc\u0105, kt\u00f3rzy przedstawili mi towarzyszk\u0119 podr\u00f3\u017cy do Lhasy, urz\u0119dniczk\u0119 w randze III sekretarza w Ministerstwie Spraw Zagranicznych. Spotyka\u0142em si\u0119 te\u017c z wysokimi przedstawicielami Ministerstwa Sprawiedliwo\u015bci i S\u0105du Najwy\u017cszego oraz z ameryka\u0144skimi i szwajcarskimi dyplomatami.<\/p>\n Szesnastego czerwca polecia\u0142em z moj\u0105 towarzyszk\u0105 do Lhasy (przez Chengdu). Na lotnisku Gongkar okaza\u0142o si\u0119, \u017ce nikt na nas nie czeka, co da\u0142o mi przedsmak go\u015bcinno\u015bci aparatczyk\u00f3w z Tybeta\u0144skiego Regionu Autonomicznego (TRA). Z portu lotniczego jest do miasta niemal sto kilometr\u00f3w, kt\u00f3re uda\u0142o si\u0119 nam pokona\u0107, gdy moja towarzyszka dodzwoni\u0142a si\u0119 gdzie\u015b i za\u0142atwi\u0142a nam samoch\u00f3d. Ponad dwie godziny p\u00f3\u017aniej spotka\u0142 si\u0119 z nami w hotelu przedstawiciel Biura ds. Zagranicznych lokalnej administracji. Wr\u0119czy\u0142 nam po khataku<\/em> i szybko om\u00f3wi\u0142 program. Nie zostali\u015bmy zaproszeni na kolacj\u0119.<\/p>\n Nast\u0119pnego ranka przyjecha\u0142 po nas samoch\u00f3d. W spotkaniu uczestniczyli przedstawiciele Komitetu Polityczno-Prawnego lokalnych struktur Komunistycznej Partii Chin, Zarz\u0105du Wi\u0119ziennictwa TRA, Biura ds. Zagranicznych (czyli naszego gospodarza) oraz lhaskiego Biura Bezpiecze\u0144stwa Publicznego, kt\u00f3re kontrolowa\u0142o warunki zwolnienia warunkowego.<\/p>\n Zacz\u0105\u0142em od zapytania obecnych, czy chc\u0105 co\u015b powiedzie\u0107 tytu\u0142em powitania. Nie chcieli. Zapyta\u0142em wtedy, czy jaki\u015b cudzoziemiec rozmawia\u0142 ju\u017c tutaj z warunkowo zwolnionym wi\u0119\u017aniem. Przedstawiciel s\u0142u\u017cby bezpiecze\u0144stwa powiedzia\u0142, \u017ce nie. Kiedy spyta\u0142em, czy wedle ich wiedzy Dzigme Sangpo chcia\u0142by podj\u0105\u0107 leczenie za granic\u0105, odpowiedzieli, \u017ce mog\u0119 si\u0119 tego dowiedzie\u0107 od niego.<\/p>\n Nast\u0119pnie poinformowano mnie, \u017ce zwolnienie warunkowe ze wzgl\u0119d\u00f3w medycznych przyznaje si\u0119 na okres sze\u015bciu miesi\u0119cy, po czym weryfikuje si\u0119 przes\u0142anki. Je\u015bli zwolniony nie zostanie uznany za ci\u0119\u017cko chorego, wraca do zak\u0142adu karnego odby\u0107 reszt\u0119 kary. Nie ulega\u0142o \u017cadnej w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce to w\u0142a\u015bnie zamierzaj\u0105 zrobi\u0107 w\u0142adze TRA.<\/p>\n Po spotkaniu zabrano mnie na wycieczk\u0119 po najwa\u017cniejszych zabytkach miasta. Kiedy podzi\u0119kowa\u0142em towarzysz\u0105cemu mi urz\u0119dnikowi, zosta\u0142em pouczony, \u017ce za wszystko p\u0142aci MSZ, a nie administracja TRA, wi\u0119c podzi\u0119kowania s\u0105 zb\u0119dne.<\/p>\n Spotkanie<\/p>\n Po po\u0142udniu 17 czerwca 2002 roku moj\u0105 towarzyszk\u0119 i mnie zawieziono do domu siostrzenicy Dzigmego Sangpo. Zauwa\u017cy\u0142em \u0142a\u0144cuch na drodze dojazdowej do osiedla i t\u0142um esbek\u00f3w. Na dachach stali policjanci z broni\u0105, drzwi pilnowa\u0142 wartownik. Tybeta\u0144skim zwyczajem siostrzenica na powitanie pokaza\u0142a nam j\u0119zyk. Weszli\u015bmy do pokoju pe\u0142nego aparatczyk\u00f3w oraz policjant\u00f3w w mundurach i cywilnych ubraniach. Poproszono, \u017cebym zaj\u0105\u0142 miejsce na kanapie pod \u015bcian\u0105 \u2013 dok\u0142adnie naprzeciw tej publiczno\u015bci.<\/p>\n Wtedy wprowadzono Dzigmego Sangpo, kruchego staruszka, dla kt\u00f3rego \u015bci\u0105gni\u0119to tu ca\u0142\u0105 t\u0119 armi\u0119. Mia\u0142 te same okulary, co na zdj\u0119ciu. Usiad\u0142 obok mnie na kanapie.<\/p>\n Od razu zapyta\u0142em, czy m\u00f3wi po chi\u0144sku. Pokr\u0119ci\u0142 g\u0142ow\u0105. Nie wiedzia\u0142em, co robi\u0107. Sk\u0105d mia\u0142bym wiedzie\u0107, \u017ce nasze s\u0142owa zostan\u0105 przet\u0142umaczone jak nale\u017cy? Nagle wyst\u0105pi\u0142a m\u0142oda kobieta, proponuj\u0105c t\u0142umaczenie. Atmosfera zag\u0119\u015bci\u0142a si\u0119 jeszcze bardziej, aparatczycy nie kryli niezadowolenia.<\/p>\n Nie bawi\u0105c si\u0119 w uprzejmo\u015bci, od razu zapyta\u0142em Dzigmego Sangpo o zdrowie i podj\u0119cie leczenia za granic\u0105. Cho\u0107 cierpia\u0142 na tuzin chor\u00f3b i chcia\u0142 si\u0119 leczy\u0107 w Ameryce, powiedziano mu, \u017ce uzyska na to zgod\u0119 tylko wtedy, gdy obieca, \u017ce ju\u017c nigdy nie wr\u00f3ci do Tybetu. \u201eTego \u2013 odpar\u0142 \u2013 zrobi\u0107 nie mog\u0119\u201d.<\/p>\n W tym momencie sko\u0144czy\u0142a si\u0119 rozmowa. Weszli stra\u017cnicy i gdy schylili si\u0119 po Dzigmego, ten zadr\u017ca\u0142 i po\u0142o\u017cy\u0142 mi g\u0142ow\u0119 na piersi. Mia\u0142 w oczach \u0142zy. Odwr\u00f3ci\u0142em si\u0119 do naszej publiczno\u015bci i powiedzia\u0142em, \u017ce do tej pory m\u00f3wiono mi, i\u017c Dzigme Sangpo nie chce opu\u015bci\u0107 wi\u0119zienia. Teraz, gdy znam prawd\u0119, wr\u00f3c\u0119 do Pekinu i ustal\u0119 z w\u0142adzami centralnymi warunki jego wyjazdu na leczenie w Stanach Zjednoczonych.<\/p>\n Co powiedziawszy, wsta\u0142em i wyszed\u0142em. Za drzwiami czeka\u0142a dyrektorka z Biura Bezpiecze\u0144stwa Publicznego, kt\u00f3ra spyta\u0142a, co m\u00f3wi\u0142 Dzigme Sangpo. Kiedy us\u0142ysza\u0142a, \u017ce chce si\u0119 leczy\u0107 za granic\u0105 i \u017ce ja to za\u0142atwi\u0119, wypali\u0142a: \u201eW \u017cadnym razie! On jest stary i wymaga opieki\u201d. Odpowiedzia\u0142em, \u017ce ona i jej koledzy opiekowali si\u0119 nim wystarczaj\u0105co d\u0142ugo i najwy\u017cszy czas powierzy\u0107 to komu innemu.<\/p>\n Wyjazd z Lhasy<\/p>\n Wieczorem zjad\u0142em z moj\u0105 towarzyszk\u0105 skromn\u0105 kolacj\u0119 w hotelowym barze. Kiedy na st\u00f3\u0142 wjecha\u0142y jacze kotlety, powiedzia\u0142a mi, \u017ce w ministerstwie zazdro\u015bcili jej wyjazdu i udzia\u0142u w tej historycznej misji. \u201eZastanawiali\u015bmy si\u0119 te\u017c \u2013 ci\u0105gn\u0119\u0142a \u2013 dlaczego zrezygnowa\u0142 pan z kariery w biznesie, \u017ceby je\u017adzi\u0107 na koniec \u015bwiata i pomaga\u0107 zupe\u0142nie obcemu staremu Tybeta\u0144czykowi\u201d. Zapyta\u0142em, do jakich doszli wniosk\u00f3w. \u201eMy\u015blimy, \u017ce pan uwa\u017ca, \u017ce s\u0105 w \u017cyciu wa\u017cniejsze rzeczy od zarabiania pieni\u0119dzy\u201d. Jej s\u0142owa sprawi\u0142y mi przyjemno\u015b\u0107.<\/p>\n Miesi\u0105c p\u00f3\u017aniej, 13 lipca 2002 roku s\u0119dziwy Tybeta\u0144czyk wszed\u0142 w Pekinie na pok\u0142ad samolotu<\/a>, lec\u0105cego do Chicago. Towarzyszy\u0142 mu pracownik ameryka\u0144skiej ambasady. Po szybkiej przesiadce tego samego wieczora wyl\u0105dowa\u0142 w Waszyngtonie, gdzie czekali na niego krewni. Tybeta\u0144czycy na ca\u0142ym \u015bwiecie \u015bwi\u0119towali.<\/p>\n Pos\u0142owie<\/p>\n Dzigme Sangpo osiad\u0142 w ko\u0144cu w szwajcarskim Rikonie, gdzie cz\u0119sto go odwiedzam. Latem 2010 roku m\u00f3j syn sp\u0119dzi\u0142 tam kilka tygodni.<\/p>\n Dzigme Sangpo dzi\u0119kowa\u0142 mi w imieniu tybeta\u0144skich i chi\u0144skich wi\u0119\u017ani\u00f3w. Ten stary, \u0142agodny cz\u0142owiek nie \u017cywi do Han\u00f3w \u017cadnej niech\u0119ci.<\/p>\n W zwi\u0105zku z t\u0105 spraw\u0105 dzi\u0119kowa\u0142o mi p\u00f3\u017aniej wielu Tybeta\u0144czyk\u00f3w. Raz by\u0142y wi\u0119zie\u0144, kt\u00f3ry pozna\u0142 Takn\u0119 w Drapczi, zaprosi\u0142 mnie na bardzo obficie zakrapian\u0105 kolacj\u0119 w Londynie.<\/p>\n \u201eTak zwana edukacja socjalistyczna \u2013 powiedzia\u0142 \u2013 polega\u0142a w wi\u0119zieniu na s\u0142uchaniu pogadanek stra\u017cnik\u00f3w. Zawsze wtedy sadzali na \u015brodku Dzigmego Sangpo i m\u00f3wili: \u00bbO ile chcecie st\u0105d wyj\u015b\u0107, przyznacie si\u0119 do winy, poddacie resocjalizacji, b\u0119dziecie wykonywa\u0107 polecenia i ci\u0119\u017cko pracowa\u0107. Je\u015bli jednak b\u0119dzie si\u0119 zachowa\u0107 jak ten stary lis, trwa\u0107 w uporze i opiera\u0107 reformie, nie wyjdziecie st\u0105d nigdy. Dla Dzigmego Sangpo jest st\u0105d tylko jedna droga: w skrzyni\u00ab\u201d.<\/p>\n Zdaniem mojego towarzysza od kieliszka zwolnienie Dzigmego Sangpo da\u0142o rado\u015b\u0107 i nadziej\u0119 wszystkim osadzonym w Drapczi. Je\u015bli rz\u0105d Chin zwr\u00f3ci\u0142 wolno\u015b\u0107 jemu, by\u0142a ona w zasi\u0119gu ka\u017cdego. W nast\u0119pnych miesi\u0105cach w\u0142adze chi\u0144skie zwolni\u0142y przedterminowo wielu tybeta\u0144skich wi\u0119\u017ani\u00f3w, w tym Nga\u0142ang Sangdrol<\/a> i Phuncog Njidrol<\/a>, przyw\u00f3dczynie \u201e\u015bpiewaj\u0105cych\u201d mniszek z Drapczi<\/a>.<\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n John Kamm<\/a> jest za\u0142o\u017cycielem Fundacji Dui Hua (chi\u0144. dialog).<\/p>\n <\/p>\n
![\"\"](\"http:\/\/www.hfhrpol.waw.pl\/tybet\/wp-content\/uploads\/2017\/02\/TaknaDzigmeSangpo-ZdjecieDalajlamy-174x300.jpg\")
<\/a><\/p>\n