{"id":4128,"date":"2017-02-20T06:21:41","date_gmt":"2017-02-20T05:21:41","guid":{"rendered":"http:\/\/www.hfhrpol.waw.pl\/tybet\/?p=4128"},"modified":"2020-08-06T11:11:38","modified_gmt":"2020-08-06T09:11:38","slug":"steven-d-marshall-rukhag-3-mniszki-z-wiezienia-drapczi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/?p=4128","title":{"rendered":"Steven D. Marshall: Rukhag 3. Mniszki z wi\u0119zienia Drapczi"},"content":{"rendered":"

WPROWADZENIE <\/b><\/span><\/span><\/p>\n

W czerwcu 1998 roku w Drapczi, Wi\u0119zieniu nr 1 Tybeta\u0144skiego Regionu Autonomicznego (TRA), zmar\u0142o pi\u0119\u0107 maltretowanych od ponad miesi\u0105ca mniszek. Mia\u0142y one pope\u0142ni\u0107 samob\u00f3jstwo w magazynie bloku mieszkalnego, wieszaj\u0105c si\u0119 lub dusz\u0105c. Wszystkie by\u0142y bliskimi przyjaci\u00f3\u0142kami, mia\u0142y po dwadzie\u015bcia par\u0119 lat i odbywa\u0142y wyroki za udzia\u0142 w pokojowych protestach. Do wyj\u015bcia na wolno\u015b\u0107 nie pozosta\u0142o im wiele \u2013 gdyby prze\u017cy\u0142y, ostatnia opu\u015bci\u0142aby mury wi\u0119zienia w lutym 2000 roku. <\/span><\/span><\/p>\n

<\/p>\n

Ich \u015bmier\u0107 mo\u017cna uzna\u0107 za kulminacj\u0119 dekady brutalno\u015bci wobec politycznych wi\u0119\u017aniarek <\/span><\/span>rukhagu<\/i><\/span><\/span> (oddzia\u0142u) 3 Drapczi. Raport ten dokumentuje mechanizmy oporu i represji w latach 1992-1999 w dw\u00f3ch cz\u0119\u015bciach rukhagu 3, w kt\u00f3rych osadzone s\u0105 same kobiety, g\u0142\u00f3wnie wi\u0119\u017aniarki polityczne. Zebrane przez Tibet Information Network (TIN) relacje naocznych \u015bwiadk\u00f3w rzucaj\u0105 nowe \u015bwiat\u0142o na okoliczno\u015bci, w jakich dosz\u0142o do \u015bmierci mniszek po protestach z maja 1998, i inne akty oporu w Drapczi. <\/span><\/span><\/p>\n

W\u0142adze chi\u0144skie robi\u0142y wszystko, by \u015bwiat nie dowiedzia\u0142 si\u0119 o sytuacji w Drapczi. W maju 1998 roku odizolowano wi\u0119\u017ani\u00f3w nie tylko po to, by ich ukara\u0107, ale i przeci\u0105\u0107 przep\u0142yw informacji. Przez ponad rok skazani nie opuszczali cel; przez wiele miesi\u0119cy nie mogli przyjmowa\u0107 odwiedzin, w\u0142adze stara\u0142y si\u0119 ograniczy\u0107 do minimum nawet kontakty mi\u0119dzy samymi wi\u0119\u017aniami. Mimo tej blokady, z Tybetu nadal nap\u0142ywaj\u0105 nowe informacje o majowym prote\u015bcie i jego konsekwencjach. <\/span><\/span><\/p>\n

Nast\u0119pstwa indywidualnych i zbiorowych protest\u00f3w, o kt\u00f3rych m\u00f3wi ten raport, \u015bwiadcz\u0105 o gotowo\u015bci w\u0142adz do systematycznego stosowania najbrutalniejszych represji. Ofiar\u0105 owego mechanizmu pad\u0142y niemal wszystkie wi\u0119\u017aniarki rukhagu 3. Wszystko wskazuje na to, \u017ce od 1987 roku okrutne tortury i podnoszenie wyrok\u00f3w s\u0105 metod\u0105 karania jednostek i zastraszania spo\u0142eczno\u015bci w wi\u0119zieniu i poza jego murami. <\/span><\/span><\/p>\n

Przypadki maltretowania wi\u0119\u017ani\u00f3w nie s\u0105 wybrykami niezdyscyplinowanego personelu, kt\u00f3remu brakuje przeszkolenia lub nadzoru prze\u0142o\u017conych. Pema Butri, oddzia\u0142owa (tyb. <\/span><\/span>tutrang<\/i><\/span><\/span>; chi\u0144. <\/span><\/span>duizhang<\/i><\/span><\/span>) rukhagu 3 kierowa\u0142a zn\u0119caniem si\u0119 nad wi\u0119\u017aniami \u2013 jako aktywna uczestniczka i przyk\u0142ad dla podw\u0142adnych. Szkoleni w sztukach walki policjanci i funkcjonariusze s\u0142u\u017cby bezpiecze\u0144stwa najcz\u0119\u015bciej bij\u0105 w g\u0142owy i nerki. Elektryczne pa\u0142ki s\u0142u\u017c\u0105 nie tylko do kontrolowania wi\u0119\u017ani\u00f3w, ale i zadawania tortur. Pr\u0105dem razi si\u0119 najwra\u017cliwsze cz\u0119\u015bci cia\u0142a: j\u0119zyk, uszy, a w przypadku kobiet \u2013 przede wszystkim narz\u0105dy p\u0142ciowe. <\/span><\/span><\/p>\n

Bije si\u0119 wtedy, gdy chce si\u0119 zada\u0107 powa\u017cne lub trwa\u0142e obra\u017cenia. Cz\u0119sto na oczach innych wi\u0119\u017ani\u00f3w \u2013 karz\u0105c w ten spos\u00f3b i bitego, i obserwuj\u0105cych. Mniszka, kt\u00f3ra by\u0142a w Drapczi od 1994 do 1998 roku, powiedzia\u0142a TIN: \u201eJeszcze gorsze od samego bicia by\u0142 moment, kiedy przychodzili po kole\u017cank\u0119. Je\u015bli cierpia\u0142a jedna z nas, inne krzycza\u0142y. I tak zaczyna\u0142y si\u0119 k\u0142opoty\u201d<\/span><\/span>1<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Cytowane tu relacje \u015bwiadcz\u0105 o duchu wsp\u00f3lnoty w\u015br\u00f3d mniszek rukhagu 3. Ten raport nie powsta\u0142by bez poczucia solidarno\u015bci i szczeg\u00f3\u0142owych relacji mniszek z Drapczi, kt\u00f3rym uda\u0142o si\u0119 uciec z Tybetu. <\/span><\/span><\/p>\n

Zgony wi\u0119\u017ani\u00f3w w rukhagu 3 <\/b><\/span><\/span><\/p>\n

Liczba wi\u0119\u017ani\u00f3w Drapczi zwi\u0119kszy\u0142a si\u0119 dramatycznie po fali niepodleg\u0142o\u015bciowych protest\u00f3w, do kt\u00f3rych dochodzi\u0142o w Lhasie w latach 1987-1989. Pierwsze polityczne wi\u0119\u017aniarki tego okresu pojawi\u0142y si\u0119 w Drapczi w marcu 1989 roku, po og\u0142oszeniu w mie\u015bcie stanu wojennego. W roku nast\u0119pnym stworzono oddzia\u0142 trzeci, w kt\u00f3rym osadzono dwadzie\u015bcia kobiet. Cztery lata p\u00f3\u017aniej by\u0142o ich ju\u017c ponad 160, a rukhag 3 podzielono na dwie cz\u0119\u015bci: \u201estar\u0105\u201d i \u201enow\u0105\u201d. W maju 1998 roku w oddziale przebywa\u0142o 130 wi\u0119\u017aniarek politycznych. Od tego czasu zwolniono oko\u0142o stu, kt\u00f3re odby\u0142y swoje wyroki. Pozosta\u0142y 32 \u2013 trzy \u015bwieckie i 29 mniszek. Z danych TIN wynika, \u017ce dwie z nich trafi\u0142y do wi\u0119zienia w 1997 i jedna w 1999 roku; \u017cadna w 1998. <\/span><\/span><\/p>\n

Z raportu opublikowanego przez TIN w zesz\u0142ym roku (\u201eWrogie elementy: Studium politycznych uwi\u0119zie\u0144 w Tybecie w latach 1987-1998\u201d) wynika, \u017ce w Drapczi ginie jedna na dwadzie\u015bcia wi\u0119\u017aniarek politycznych. Za wystarczaj\u0105co pe\u0142ne i wiarygodne uznano informacje dotycz\u0105ce o\u015bmiu zgon\u00f3w na 164 skazane. Z nowych raport\u00f3w wynika, \u017ce Czoekji \u0141angmo uda\u0142o si\u0119 prze\u017cy\u0107. Mamy wi\u0119c do czynienia z siedmioma zgonami na oko\u0142o 190 osadzonych: jeden do 27. Je\u017celi ten trend si\u0119 utrzyma, jedna z pozosta\u0142ych w Drapczi 32 kobiet zginie na skutek tortur. <\/span><\/span><\/p>\n

Nie mo\u017cna kategorycznie stwierdzi\u0107, \u017ce \u015bmier\u0107 pi\u0119ciu mniszek, kt\u00f3re zgin\u0119\u0142y w czerwcu 1998 roku, by\u0142a skutkiem wy\u0142\u0105cznie brutalnych tortur, jakim poddawano je do przedostatniego dnia \u017cycia. Po prote\u015bcie, do kt\u00f3rego dosz\u0142o miesi\u0105c wcze\u015bniej, ka\u017cda z nich by\u0142a bita, przes\u0142uchiwana i ra\u017cona pr\u0105dem. Cho\u0107 zwykle cia\u0142a zmar\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w wydawane s\u0105 krewnym, ich szcz\u0105tki spalono, by zapobiec ustaleniu przyczyny zgon\u00f3w. <\/span><\/span><\/p>\n

Brutalno\u015b\u0107 funkcjonariuszy kosztowa\u0142a \u017cycie nie tylko pi\u0119ciu mniszek, ale i trzech mnich\u00f3w oraz wi\u0119\u017ania kryminalnego. Z niekt\u00f3rych raport\u00f3w wynika, \u017ce zgin\u0119\u0142a jeszcze jedna osoba, ale tych doniesie\u0144 nie uda\u0142o si\u0119 jeszcze potwierdzi\u0107. Za udzia\u0142 w majowym prote\u015bcie ukarano podniesieniem wyrok\u00f3w \u2013 od 18 miesi\u0119cy do sze\u015bciu lat; \u015brednio o trzy lata i dziewi\u0119\u0107 miesi\u0119cy \u2013 co najmniej jedena\u015bcioro wi\u0119\u017ani\u00f3w: pi\u0119\u0107 mniszek i sze\u015bciu mnich\u00f3w. <\/span><\/span><\/p>\n

Rukhag 3 i rukhag 5 wi\u0119zienia Drapczi <\/b><\/span><\/span><\/p>\n

Wi\u0119\u017aniowie m\u00f3wi\u0105 o dw\u00f3ch cz\u0119\u015bciach oddzia\u0142u trzeciego: \u201estarej\u201d i \u201enowej\u201d (idzie tu o sta\u017c wi\u0119\u017ani\u00f3w, a nie wiek budynk\u00f3w). Nowsz\u0105, wi\u0119ksz\u0105 struktur\u0119 wznoszono od pocz\u0105tku 1995; rok p\u00f3\u017aniej osadzono tu pierwszych wi\u0119\u017ani\u00f3w. Po prote\u015bcie, do kt\u00f3rego dosz\u0142o wiosn\u0105 1996 roku, \u201estare\u201d wi\u0119\u017aniarki, odbywaj\u0105ce d\u0142u\u017csze wyroki, przeniesiono do nowego bloku. W starszym, mniejszym budynku osadzono \u015bwie\u017co skazane mniszki. Gdy wi\u0119\u017aniarki zamieni\u0142y si\u0119 miejscami, \u201ezabra\u0142y\u201d ze sob\u0105 nazwy blok\u00f3w. TIN zdaje sobie spraw\u0119, \u017ce nazywanie nowego bloku \u201estarym\u201d, a starego \u201enowym rukhagiem 3\u201d, mo\u017ce wprowadza\u0107 pewne zamieszanie, ale w raporcie zachowano t\u0119 terminologi\u0119, poniewa\u017c takimi okre\u015bleniami pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 byli wi\u0119\u017aniowie. <\/span><\/span><\/p>\n

Dzi\u0119ki nowym doniesieniom TIN mo\u017ce przedstawi\u0107 szczeg\u00f3\u0142owy raport na temat oddzia\u0142u trzeciego, niemniej nadal brakuje informacji o rukhagu 5, w kt\u00f3rym przebywa wi\u0119kszo\u015b\u0107 wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych. Nie b\u0119dziemy wi\u0119c omawia\u0107 tu protest\u00f3w \u2013 i ich konsekwencji \u2013 do kt\u00f3rych dochodzi\u0142o w oddziale m\u0119skim. Cho\u0107 wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych, g\u0142\u00f3wnie mnich\u00f3w, jest niemal dwa razy wi\u0119cej ni\u017c wi\u0119\u017aniarek, o ich losie wiadomo niewiele. W 1996 roku rukhag ten r\u00f3wnie\u017c podzielono na dwie cz\u0119\u015bci. Po majowych protestach wi\u0119\u017aniowie polityczni nie opuszczali cel przez ponad rok<\/span><\/span>2<\/a><\/span><\/span><\/sup>. Cho\u0107 wymaga to czasu i wi\u0105\u017ce si\u0119 z ogromnym ryzykiem, z pewno\u015bci\u0105 \u015bwiat uzyska szczeg\u00f3\u0142owe informacje i o sytuacji w rukhagu 5. <\/span><\/span><\/p>\n

WI\u0118\u0179NIARKI POLITYCZNE W DRAPCZI: POWSTANIE RUKHAGU 3 <\/b><\/span><\/span><\/p>\n

1990: Powo\u0142anie rukhagu 3 <\/b><\/span><\/span><\/p>\n

Niepodleg\u0142o\u015bciowe protesty z lat 1987-1989, na czele kt\u00f3rych stali z regu\u0142y m\u0142odzi mnisi i mniszki, rozpocz\u0119\u0142y now\u0105 er\u0119 politycznych sprzeciw\u00f3w w Tybecie. W\u0142adze musia\u0142y si\u0119 jako\u015b upora\u0107 z rosn\u0105c\u0105 liczb\u0105 wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych \u2013 na pocz\u0105tku 1990 roku by\u0142o ich ju\u017c oko\u0142o stu, g\u0142\u00f3wnie m\u0119\u017cczyzn. W Drapczi powsta\u0142y dwa nowe bloki (oddzia\u0142y): rukhag 3 dla wi\u0119\u017aniarek i rukhag 5 dla wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych. W\u0142adze wyci\u0105gn\u0119\u0142y wnioski z lekcji, jak\u0105 odebra\u0142y pod koniec lat osiemdziesi\u0105tych, kiedy to do inicjowanych przez mnich\u00f3w demonstracji natychmiast do\u0142\u0105czali \u015bwieccy, i odseparowa\u0142y wi\u0119\u017ani\u00f3w, rozpowszechniaj\u0105cych \u201ekontrrewolucyjn\u0105 propagand\u0119\u201d. Nie wystarczy\u0142o zabra\u0107 z ulic dysydent\u00f3w i protestuj\u0105cych \u2013 trzeba ich by\u0142o jeszcze oddzieli\u0107 od wi\u0119\u017ani\u00f3w kryminalnych. Jednym z cel\u00f3w chi\u0144skiego systemu penitencjarnego jest \u201ereforma zachowania przest\u0119pczego\u201d, co nastr\u0119cza pewnych trudno\u015bci, gdy zbrodnia polega na wyznawaniu pogl\u0105d\u00f3w, kt\u00f3re nie podobaj\u0105 si\u0119 partii i pa\u0144stwu. Przepe\u0142nienie i trudne warunki w wi\u0119zieniu mog\u0142y sprzyja\u0107 szerzeniu antychi\u0144skich i niepodleg\u0142o\u015bciowych nastroj\u00f3w. Z danych TIN wynika, \u017ce pod koniec 1990 roku w Drapczi znajdowa\u0142o si\u0119 oko\u0142o 120 wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych, w tym 24 kobiety. <\/span><\/span><\/p>\n

Tylko pierwszy z niepodleg\u0142o\u015bciowych protest\u00f3w, jakie przetoczy\u0142y si\u0119 przez Lhas\u0119 mi\u0119dzy 27 wrze\u015bnia 1987 a 5 marca 1989, nie zako\u0144czy\u0142 si\u0119 brutalnym biciem i mordowaniem demonstrant\u00f3w<\/span><\/span>3<\/a><\/span><\/span><\/sup>. Do najwi\u0119kszych wyst\u0105pie\u0144, w kt\u00f3rych bra\u0142o udzia\u0142 wielu \u015bwieckich, dosz\u0142o 1 pa\u017adziernika 1987, 5 marca 1988, 10 grudnia 1988 i 5 marca 1989. Nie uda\u0142o si\u0119 ustali\u0107 dok\u0142adnej liczby zabitych, ale z bardzo ostro\u017cnych szacunk\u00f3w wynika, \u017ce tylko 5 marca 1989 roku zgin\u0119\u0142o od 50 do 80 os\u00f3b. Manifestacja szybko przerodzi\u0142a si\u0119 w zamieszki, niemniej sytuacja powoli uspokaja\u0142a si\u0119. 7 marca ostrze\u017cono jednak, \u017ce ka\u017cdy cz\u0142owiek na ulicy zostanie zastrzelony bez ostrze\u017cenia. Wieczorem, gdy miasto opustosza\u0142o, w telewizji og\u0142oszono stan wojenny w Lhasie, kt\u00f3ry obowi\u0105zywa\u0142 do 1 maja 1990. <\/span><\/span><\/p>\n

Aresztowane podczas demonstracji kobiety nie trafia\u0142y do Drapczi, klasyfikowanego do marca 1989 jako <\/span><\/span>laogai<\/i><\/span><\/span>4<\/a><\/span><\/span><\/sup>, \u201eo\u015brodek reformy przez prac\u0119\u201d. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 mniszek przetrzymywano kilka miesi\u0119cy bez postawienia im \u017cadnych zarzut\u00f3w, a nast\u0119pnie wypuszczano. Te, kt\u00f3re otrzyma\u0142y wyroki, skazywane by\u0142y w trybie administracyjnym przez \u201ekomitety reedukacji przez prac\u0119\u201d i zsy\u0142ane do <\/span><\/span>laojiao<\/i><\/span><\/span>. 15 marca 1989 zatrzymano trzydziestoparoletni\u0105 Czungdag z lhaskiego Barkhoru i skazano na siedem lat w Drapczi. Z danych TIN wynika, \u017ce by\u0142a ona pierwsz\u0105 kobiet\u0105, kt\u00f3ra trafi\u0142a tu po fali niepokoj\u00f3w zapocz\u0105tkowanych w 1987 roku. Zwolniono j\u0105 wcze\u015bniej, w listopadzie 1994, kiedy to staraj\u0105ce si\u0119 o przyst\u0105pienie do WTO Chiny poprawia\u0142y sw\u00f3j wizerunek na arenie mi\u0119dzynarodowej. (ChRL nie uda\u0142o si\u0119 zosta\u0107 cz\u0142onkiem-za\u0142o\u017cycielem tej organizacji, kt\u00f3r\u0105 powo\u0142ano do \u017cycia 31 grudnia 1994.) Drug\u0105 wi\u0119\u017aniark\u0105 w Drapczi by\u0142a Nga\u0142ang Judron, czterdziestoparoletnia gospodyni domowa, aresztowana dwa tygodnie po Czungdag i skazana na sze\u015b\u0107 lat wi\u0119zienia. <\/span><\/span><\/p>\n

Nawet represje stanu wojennego nie powstrzyma\u0142y ma\u0142ych grup mniszek z lhaskich klasztor\u00f3w. Wiadomo o niemal 30 mniszkach, aresztowanych za organizowanie demonstracji i rozlepianie plakat\u00f3w niepodleg\u0142o\u015bciowych w czasie obowi\u0105zywania przepis\u00f3w o stanie wojennym<\/span><\/span>5<\/a><\/span><\/span><\/sup>. Niemal wszystkie skazano na wi\u0119zienie. Pierwsz\u0105 grup\u0119 \u2013 z klasztoru Czubsang na p\u00f3\u0142nocnych rubie\u017cach Lhasy \u2013 zatrzymano na pocz\u0105tku wrze\u015bnia 1989 i skazano w trybie administracyjnym na dwa do trzech lat wi\u0119zienia. Niekt\u00f3re przewieziono do Guca, aresztu \u015bledczego Biura Bezpiecze\u0144stwa Publicznego Miasta Lhasa<\/span><\/span>6<\/a><\/span><\/span><\/sup> (chi\u0144. <\/span><\/span>shi<\/i><\/span><\/span>), po\u0142o\u017conego o sze\u015b\u0107 kilometr\u00f3w na wsch\u00f3d od centrum miasta. Te, kt\u00f3re skazano na trzy lata, ko\u0144czy\u0142y wyroki w wi\u0119zieniu Trisam (potoczna nazwa Centrum Reedukacji Przez Prac\u0119 TRA), oddalonym o 14 kilometr\u00f3w (na zach\u00f3d) od centrum Lhasy<\/span><\/span>7<\/a><\/span><\/span><\/sup>. (Trisam uzyska\u0142o status laojiao w 1992 roku.) <\/span><\/span><\/p>\n

Trzy tygodnie p\u00f3\u017aniej demonstrowa\u0142a na Barkhorze grupa mniszek z klasztoru Szugsib, po\u0142o\u017conego w okr\u0119gu Czuszur. Wszystkie \u2013 z wyj\u0105tkiem Rinczen Czoenji, skazanej na siedem lat w Drapczi, gdzie by\u0142a trzeci\u0105 wi\u0119\u017aniark\u0105 polityczn\u0105 i pierwsz\u0105 duchown\u0105 \u2013 wys\u0142ano w trybie administracyjnym do Trisam. Trzy tygodnie p\u00f3\u017aniej, w po\u0142owie pa\u017adziernika 1989, demonstracj\u0119 zorganizowa\u0142y mniszki z klasztoru Miczungri, po\u0142o\u017conego na p\u00f3\u0142nocno-wschodnich przedmie\u015bciach Lhasy. Cztery zes\u0142ano do Trisam. Dwie otrzyma\u0142y wy\u017csze wyroki i trafi\u0142y do Drapczi. Jedna z nich, Phuncog Pema, zosta\u0142a zwolniona w 1997 roku, ale druga, Phuncog Njidrol, nadal przebywa w Drapczi, gdzie odbywa wyrok podniesiony do 17 lat w 1993 roku. Jako czwarta skazana \u2013 i druga mniszka \u2013 w Drapczi po 1987 roku jest najd\u0142u\u017cej wi\u0119zion\u0105 kobiet\u0105 w Tybecie. Ma wyj\u015b\u0107 na wolno\u015b\u0107 w 2006; jedyna wi\u0119\u017aniarka, kt\u00f3ra opu\u015bci Drapczi po niej \u2013 to Nga\u0142ang Sangdrol. <\/span><\/span><\/p>\n

Stan wojenny zniesiono po 14 miesi\u0105cach, 1 maja 1990. Nieco wcze\u015bniej utworzono w Drapczi rukhagi 3 i 5. W\u0142adzom uda\u0142o si\u0119 powstrzyma\u0107 fal\u0119 protest\u00f3w \u2013 ale tylko w 1991 roku. (Potem, do 1995 roku, by\u0142o ich ca\u0142kiem sporo, zmieni\u0142 si\u0119 tylko mechanizm uczestnictwa.) Doniesienia medi\u00f3w o lhaskich demonstracjach w marcu 1989 i og\u0142oszeniu stanu wojennego pokaza\u0142y \u015bwiatu, jak ryzykowne jest rzucenie r\u0119kawicy partii i pa\u0144stwu, na trzy miesi\u0105ce przed st\u0142umieniem studenckich protest\u00f3w na Tiananmen. W Lhasie mia\u0142o nie by\u0107 ju\u017c wielkich demonstracji, prowadzonych przez mnich\u00f3w i mniszki. Do masowych protest\u00f3w dochodzi\u0142o p\u00f3\u017aniej tylko w ma\u0142ych, prowincjonalnych miastach. Obywa\u0142y si\u0119 tam bez rozlewu krwi i fali aresztowa\u0144, towarzysz\u0105cych wcze\u015bniejszym wyst\u0105pieniom w stolicy. <\/span><\/span><\/p>\n

W pierwszej po\u0142owie lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych mnisi i mniszki organizowali niewielkie, kr\u00f3tkie demonstracje lub rozlepiali plakaty w klasztorach albo na bramach i murach budynk\u00f3w rz\u0105dowych i partyjnych. Drukowano i rozpowszechniano ulotki, niemal nieodmiennie m\u00f3wi\u0105ce o oddaniu dla Dalajlamy, niepodleg\u0142o\u015bci i powrocie Chi\u0144czyk\u00f3w tam, sk\u0105d przyszli. Zapewne zainteresowanie \u015bwiata spraw\u0105 Tybetu sprawi\u0142o, \u017ce zacz\u0119to domaga\u0107 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c praw cz\u0142owieka i ochrony \u015brodowiska naturalnego. Demonstracje pozostawa\u0142y pokojowe \u2013 nigdy nie atakowano ludzi, mienie niszczono sporadycznie i w\u0142a\u015bciwie tylko wtedy, gdy w klasztorze pojawia\u0142y si\u0119 oddzia\u0142y policji lub urz\u0119dnicy, prowadz\u0105cy kampani\u0119 edukacji politycznej<\/span><\/span>8<\/a><\/span><\/span><\/sup>. Po zwyk\u0142ych protestach rutynowo wymierzano wyroki od trzech do pi\u0119ciu lat Drapczi za \u201ekontrrewolucyjne pod\u017ceganie\u201d. Osoby uznane za prowodyr\u00f3w skazywano na siedem-osiem lat i wi\u0119cej. <\/span><\/span><\/p>\n

Precedensy: Protest i kara <\/b><\/span><\/span><\/p>\n

1987-1991: Protesty wi\u0119\u017ani\u00f3w w Drapczi i Sitru <\/i><\/span><\/span><\/p>\n

Izolowanie wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych w oddzia\u0142ach 3 i 5 oraz poddawanie ich reedukacji politycznej nie zda\u0142o si\u0119 na wiele. Ograniczono wp\u0142yw \u201epolitycznych\u201d na innych skazanych, ale nie zmieniono ich pogl\u0105d\u00f3w \u2013 nawet je\u015bli nie dawali im wyrazu. Do protest\u00f3w politycznych dosz\u0142o w Drapczi wkr\u00f3tce po osadzeniu uczestnik\u00f3w manifestacji z ko\u0144ca lat osiemdziesi\u0105tych. Pierwszy mia\u0142 miejsce w grudniu 1989 w rukhagu 5, w kt\u00f3rym przebywa\u0142o w\u00f3wczas ponad 90 wi\u0119\u017ani\u00f3w. Siedemnastoletni Lhakpa Cering, zatrzymany w pa\u017adzierniku 1989, zosta\u0142 oskar\u017cony \u2013 wraz z czterema innymi uczniami \u2013 o \u201espiskowanie w celu utworzenia grupy kontrrewolucyjnej\u201d<\/span><\/span>9<\/a><\/span><\/span><\/sup>. Uczniowie za\u0142o\u017cyli \u201eM\u0142odzie\u017cow\u0105 Organizacj\u0119 \u015anie\u017cnego Lwa\u201d, drukowali ulotki, plakaty i flagi niepodleg\u0142ego Tybetu. Skazany na trzy lata Lhakpa, bity i torturowany, zmar\u0142 w wi\u0119zieniu 15 grudnia 1990. Wi\u0119\u017aniowie zacz\u0119li protestowa\u0107 tego samego dnia; w\u0142adze wezwa\u0142y oddzia\u0142 Ludowej Policji Zbrojnej (LPZ) i zacz\u0119\u0142o si\u0119 bicie. Jeden ze skazanych, Sonam \u0141angdu, trafi\u0142 do szpitala. Ludzie, kt\u00f3rzy nast\u0119pnego dni przyszli do Drapczi na widzenia, zostali, ku ich zdumieniu, pocz\u0119stowani herbat\u0105 i poproszeni o nierozmawianie na temat \u201esi\u0144c\u00f3w i spuchni\u0119tych twarzy\u201d, jakie zobaczyli<\/span><\/span>10<\/a><\/span><\/span><\/sup>. Sonam \u0141angdu zosta\u0142 zwolniony, z paraplegi\u0105, w 1993 roku; zmar\u0142 w marcu 1999<\/span><\/span>11<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

A wi\u0119c ju\u017c w 1990 roku w\u0142adze Drapczi pokaza\u0142y, \u017ce s\u0105 zdolne do brutalnego pobicia ca\u0142ej grupy wi\u0119\u017ani\u00f3w, by ukara\u0107 i zastraszy\u0107 osoby, nadal okazuj\u0105ce op\u00f3r, za kt\u00f3ry trafi\u0142y do wi\u0119zienia. <\/span><\/span><\/p>\n

Podnoszono r\u00f3wnie\u017c wyroki. Tanak Dzigme Sangpo, pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciosiedmioletni nauczyciel, kt\u00f3ry w 1983 roku po raz trzeci trafi\u0142 do wi\u0119zienia za dzia\u0142alno\u015b\u0107 kontrrewolucyjn\u0105, w ci\u0105gu dziewi\u0119ciu lat by\u0142 w ten spos\u00f3b karany \u2013 za indywidualne protesty \u2013 dwukrotnie. W 1983 roku skazano go na 15 lat wi\u0119zienia r\u00f3wnie\u017c za dzia\u0142alno\u015b\u0107 indywidualn\u0105. Wyrok m\u00f3wi\u0142 o \u201eostentacyjnym nalepieniu w\u0142asnor\u0119cznie napisanego plakatu, krytykuj\u0105cego w\u0142adze kraju, na po\u0142udniowej \u015bcianie Cuglhakhangu [\u015bwi\u0105tynia D\u017cokhang]\u201d. Z sentencji wyroku wynika, \u017ce w\u0142adze przywi\u0105zywa\u0142y wi\u0119ksz\u0105 wag\u0119 do konsekwentnego oporu, ni\u017c tego akurat wydarzenia, podkre\u015blaj\u0105c, i\u017c Dzigme Sangpo \u201eodby\u0142 ju\u017c dwa wyroki za kontrrewolucyjne zbrodnie, ale nigdy ich nie przemy\u015bla\u0142\u201d<\/span><\/span>12<\/a><\/span><\/span><\/sup>. \u201ePodejrzany propagowa\u0142 reakcyjne pogl\u0105dy nawet po aresztowaniu \u2013 napisali s\u0119dziowie. \u2013 Wznosi\u0142 reakcyjne has\u0142a, \u015bpiewa\u0142 hymn Tybetu i w dodatku twierdzi\u0142, \u017ce nadal b\u0119dzie walczy\u0107 o niepodleg\u0142o\u015b\u0107\u201d. <\/span><\/span><\/p>\n

Wyrok Dzigme Sangpo podniesiono o pi\u0119\u0107 lat 30 listopada 1988 \u2013 ponad rok po incydencie z 5 pa\u017adziernika 1987, kiedy to wi\u0119\u017aniowie dowiedzieli si\u0119 o demonstracji w centrum Lhasy, zaledwie o dwa kilometry na po\u0142udnie od Drapczi. Dzigme Sangpo postanowi\u0142 najwyra\u017aniej poprze\u0107 demonstrant\u00f3w, organizuj\u0105c w\u0142asny protest, kt\u00f3ry tak opisano w sentencji wyroku: \u201eRankiem 5 pa\u017adziernika 1987 pods\u0105dny Dzigme Sangpo zacz\u0105\u0142 wznosi\u0107 reakcyjne okrzyki, gdy wi\u0119\u017aniowie ustawili si\u0119 po jedzenie. Biegn\u0105\u0107 wzd\u0142u\u017c kolejki skazanych, odczytywa\u0142 nast\u0119puj\u0105ce slogany z trzymanego w r\u0119kach plakatu: Komunistyczna Partia Chin uciska Tybet, Komunistyczna Chi\u0144ska Armia Okupacyjna musi wr\u00f3ci\u0107 do domu\u201d<\/span><\/span>13<\/a><\/span><\/span><\/sup>. S\u0119dzia zauwa\u017cy\u0142, \u017ce skazany nie odby\u0142 jeszcze wyroku, \u201ea ju\u017c ponownie pogwa\u0142ci\u0142 i przeciwstawi\u0142 si\u0119 socjalistycznemu systemowi demokratycznemu, dyktaturze proletariatu i jej terytorialnej integralno\u015bci, pr\u00f3buj\u0105c podzieli\u0107 macierz\u201d. Na drugie podniesienie wyroku nie musia\u0142 czeka\u0107 tak d\u0142ugo \u2013 ukarano go ju\u017c w cztery miesi\u0105ce po incydencie z 6 grudnia 1991, kiedy to wizyt\u0119 w Drapczi sk\u0142ada\u0142a szwajcarska delegacja z ambasadorem na czele. Dzigme Sangpo zacz\u0105\u0142 skandowa\u0107 has\u0142a ze swojej celi. Delegaci us\u0142yszeli krzyki. Dzigme Sangpo zosta\u0142 potem pobity i zamkni\u0119ty w karcerze<\/span><\/span>14<\/a><\/span><\/span><\/sup>. Ta sentencja \u015bwiadczy o irytacji w\u0142adz: \u201eS\u0105d stwierdza, \u017ce oskar\u017cony Dzigme Sangpo zawsze pod\u0105\u017ca\u0142 reakcyjn\u0105 \u015bcie\u017ck\u0105, bezustannie pod\u017cegaj\u0105c i szerz\u0105c kontrrewolucyjn\u0105 propagand\u0119. Wznosz\u0105c reakcyjne okrzyki, takie jak \u201eTybet jest niepodleg\u0142y\u201d oraz \u201eChi\u0144skie si\u0142y okupacyjne precz z Tybetu\u201d, okaza\u0142 si\u0119 niebezpiecznym kontrrewolucjonist\u0105\u201d<\/span><\/span>15<\/a><\/span><\/span><\/sup>. Wyrok ods\u0142ania znacznie powa\u017cniejsze zagro\u017cenie dla systemu, kt\u00f3re kryje si\u0119 za pozornie b\u0142ahym wyst\u0105pieniem: \u201eCo wi\u0119cej, uznaje si\u0119 go winnym ci\u0119\u017ckiej zbrodni d\u0142ugotrwa\u0142ej opozycji wobec socjalistycznego systemu demokratycznego i dyktatury proletariatu, uwa\u017cania socjalizmu za wroga oraz podwa\u017cania jedno\u015bci narodowo\u015bci i macierzy\u201d<\/span><\/span>16<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Kara, wymierzona Dzigme Sangpo za indywidualne wypowiedzi, kt\u00f3re mniej zal\u0119kniona administracja uzna\u0142aby za zupe\u0142nie nieszkodliwe, \u015bwiadczy o determinacji, z jak\u0105 chi\u0144skie w\u0142adze pr\u00f3buj\u0105 uciszy\u0107 niepokornych, nie poddaj\u0105cych si\u0119 resocjalizacji ideologicznej. Dzigme Sangpo odbywa obecnie \u0142\u0105czny wyrok 28 lat wi\u0119zienia, kt\u00f3ry po raz ostatni podniesiono, gdy mia\u0142 66 lat. W\u0142adze da\u0142y przyk\u0142ad czytelny dla innych skazanych<\/span><\/span>17<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Kara Dzigme Sangpo za incydent z pa\u017adziernika 1987 by\u0142a pierwszym podniesieniem wyroku za protest w wi\u0119zieniu. 28 wrze\u015bnia 1991 podniesiono wyroki czterem kolejnym wi\u0119\u017aniom Drapczi. 20 maja 1991, trzy dni przed 40. rocznic\u0105 podpisania \u201eSiedemnastopunktowej Ugody\u201d<\/span><\/span>18<\/a><\/span><\/span><\/sup>, gdy s\u0142u\u017cby bezpiecze\u0144stwa w Lhasie postawiono w stan podwy\u017cszonej gotowo\u015bci, grupa co najmniej dwunastu wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych z Seitru<\/span><\/span>19<\/a><\/span><\/span><\/sup> przekaza\u0142a komendanturze petycj\u0119, w kt\u00f3rej dowodzi\u0142a, \u017ce Ugoda, dokument o kluczowym znaczeniu dla legitymizacji chi\u0144skich roszcze\u0144 wobec Tybetu, zosta\u0142a narzucona Tybeta\u0144czykom si\u0142\u0105, a wi\u0119c nie mo\u017ce by\u0107 wi\u0105\u017c\u0105ca. Wszyscy protestuj\u0105cy, odbywaj\u0105cy trzyletnie wyroki administracyjne, zostali pobici i zamkni\u0119ci na trzy tygodnie w karcerach. Dziesi\u0119ciu otrzyma\u0142o wyroki od roku do sze\u015bciu lat wi\u0119zienia. Czterech, ukaranych podniesieniem wyroku o dwana\u015bcie i osiemna\u015bcie miesi\u0119cy, przeniesiono do Trisam. Sze\u015bciu, skazanych za cztery-sze\u015b\u0107 lat, przewieziono do Drapczi. Wydaje si\u0119, \u017ce wszystkich zwolniono po odbyciu kar<\/span><\/span>20<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Pierwsze protesty w rukhagu 3: Losar 1992 i czerwiec 1993 <\/i><\/span><\/span><\/p>\n

Wi\u0119\u017aniarki polityczne, jako grupa, zetkn\u0119\u0142y si\u0119 z brutalno\u015bci\u0105 w\u0142adz podczas obchod\u00f3w <\/span><\/span>losaru<\/i><\/span><\/span>, Nowego Roku kalendarza tybeta\u0144skiego, w 1992 roku<\/span><\/span>21<\/a><\/span><\/span><\/sup>. Pierwszy dzie\u0144 trzydniowych uroczysto\u015bci, zwi\u0105zanych z kalendarzem ksi\u0119\u017cycowym, przypada\u0142 w tym roku 5 marca \u2013 w trzeci\u0105 rocznic\u0119 lhaskich demonstracji z 1989 roku, kt\u00f3re zako\u0144czy\u0142y si\u0119 og\u0142oszeniem stanu wojennego, i czwart\u0105 rocznic\u0119 manifestacji z 1988, podczas kt\u00f3rej oddzia\u0142y LPZ wtargn\u0119\u0142y do D\u017cokhangu, najbardziej czczonej \u015bwi\u0105tyni w sercu Lhasy. Do tej pory skazanym pozwalano na obchodzenie losaru \u2013 zmian\u0119 wi\u0119ziennych uniform\u00f3w na tradycyjne ubranie i spo\u017cywanie specjalnych potraw, przynoszonych przez krewnych. W 1992 roku w oddziale 3 pojawili si\u0119 funkcjonariusze i kazali wi\u0119\u017aniarkom przebra\u0107 si\u0119 w nowe wi\u0119zienne drelichy, kt\u00f3re tak opisuje Rinczen Czoenji z klasztoru Szugsib, pierwsza mniszka w Drapczi po 1987 roku: \u201eStra\u017cnicy weszli nagle do cel z nowymi, niebieskimi uniformami. Na r\u0119kawach i nogawkach by\u0142y \u017c\u00f3\u0142te pasy. Przyszli 5 marca, bo dok\u0142adnie rok wcze\u015bniej Tybeta\u0144czycy zorganizowali w Lhasie wielk\u0105 manifestacj\u0119. Chcieli nas upokorzy\u0107, przynie\u015bli wi\u0119c te ubrania\u201d<\/span><\/span>22<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Wi\u0119\u017aniarki uzna\u0142y to polecenie za prowokacj\u0119; roz\u017calone odebraniem im jednego z nielicznych przywilej\u00f3w, odm\u00f3wi\u0142y na\u0142o\u017cenia nowych drelich\u00f3w. Wezwano funkcjonariuszy LPZ \u2013 kobiety by\u0142y bite pi\u0119\u015bciami, kopane, ra\u017cone pa\u0142kami elektrycznymi i ok\u0142adane sprz\u0105czkami wojskowych pas\u00f3w. Rinczen Czoenji, kt\u00f3rej z\u0142amano wtedy nog\u0119, powiedzia\u0142a p\u00f3\u017aniej TIN: \u201eKa\u017cd\u0105 mniszk\u0119 bi\u0142o pi\u0119ciu \u017co\u0142nierzy [LPZ]. Nic nie czu\u0142y\u015bmy i nic nie widzia\u0142y\u015bmy przez zalewaj\u0105c\u0105 oczy krew. To by\u0142 najgorszy dzie\u0144 z siedmiu lat, jakie sp\u0119dzi\u0142am w wi\u0119zieniu\u201d<\/span><\/span>23<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Podobn\u0105 relacj\u0119 zda\u0142a Czungdag, pierwsza polityczna wi\u0119\u017aniarka Drapczi tego okresu. Po noworocznym biciu przewieziono j\u0105 do pobliskiego wi\u0119zienia Utritru<\/span><\/span>24<\/a><\/span><\/span><\/sup> i na kilka dni zamkni\u0119to w karcerze. Kiedy pojawi\u0142 si\u0119 stra\u017cnik, zacz\u0119\u0142a protestowa\u0107 przeciwko brutalnej, niesprawiedliwej karze, gdy\u017c skazane \u201eniczego nie ukrad\u0142y ani nikogo nie zabi\u0142y\u201d. Kazano j\u0105 sku\u0107, a potem bito elektryczn\u0105 pa\u0142k\u0105, dop\u00f3ki nie straci\u0142a przytomno\u015bci. Ocucono j\u0105, podano leki i zamkni\u0119to w izolatce na jedena\u015bcie dni. P\u00f3\u017aniej opisywa\u0142a te wydarzenia jako \u201eniewyobra\u017calne\u201d<\/span><\/span>25<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Wed\u0142ug Rinczen Czoenji, w 1992 roku w Drapczi przebywa\u0142y 23 wi\u0119\u017aniarki polityczne<\/span><\/span>26<\/a><\/span><\/span><\/sup>. Jej relacja jest bardzo zbli\u017cona do danych TIN, z kt\u00f3rych wynika, \u017ce przed losarem 1992 wys\u0142ano do Drapczi trzy \u015bwieckie i 22 mniszki (\u015brednia wieku wynosi\u0142a 23 lata, a przeci\u0119tny wyrok \u2013 pi\u0119\u0107 lat i dwa miesi\u0105ce). <\/span><\/span><\/p>\n

Cho\u0107 z relacji pobitych wi\u0119\u017aniarek wynika, \u017ce incydent z 1992 roku by\u0142 dla nich wielkim wstrz\u0105sem, z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 nie z\u0142ama\u0142 ich ducha. W czerwcu 1993 czterna\u015bcie mniszek, czwarta cz\u0119\u015b\u0107 rosn\u0105cej grupy wi\u0119\u017aniarek politycznych Drapczi, podj\u0119\u0142o bezprecedensowa pr\u00f3b\u0119 przekazania \u015bwiatu przes\u0142ania nadziei, a nie rozpaczy, z rukhagu 3. Ka\u017cda z nich nagra\u0142a na ta\u015bm\u0119 magnetofonow\u0105 pie\u015b\u0144 i kr\u00f3tki apel. Ta\u015bm\u0119 przeszmuglowano za mury wi\u0119zienia; kopia trafi\u0142a do TIN. Mniszki, mimo trudnych warunk\u00f3w, stara\u0142y si\u0119 u\u015bmiecha\u0107, dedykuj\u0105c swoje pie\u015bni krewnym lub przyjacio\u0142om. Odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do tradycyjnej pie\u015bni ze wschodniej cz\u0119\u015bci kraju, por\u00f3wnuj\u0105cej Dalajlam\u0119 do wody, w kt\u00f3rej \u017cyj\u0105 ryby, jedna z mniszek \u015bpiewa\u0142a: <\/span><\/span><\/p>\n

Karmi\u0105 nas gorzej ni\u017c \u015bwinie <\/span><\/span><\/div>\n
I brutalnie bij\u0105, <\/span><\/span><\/div>\n
Ale to nigdy nie z\u0142amie <\/span><\/span><\/div>\n
Ducha narodu tybeta\u0144skiego. <\/span><\/span><\/div>\n
Pozostaniemy nieugi\u0119te<\/span><\/span>27<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/div>\n

Inna melancholijnie spogl\u0105da\u0142a za kraty: <\/span><\/span><\/p>\n

Patrz\u0105c w okno, <\/span><\/span><\/div>\n
Widz\u0119 tylko niebo <\/span><\/span><\/div>\n
I p\u0142yn\u0105ce po nim ob\u0142oki. <\/span><\/span><\/div>\n
Chcia\u0142abym, \u017ceby by\u0142y moimi rodzicami, <\/span><\/span><\/div>\n
Zniewolone bratnie dusze, <\/span><\/span><\/div>\n
Mogliby\u015bmy wsp\u00f3lnie zdoby\u0107 klejnot. <\/span><\/span><\/div>\n
Niewa\u017cne, jak bardzo bij\u0105, <\/span><\/span><\/div>\n
Nic nie roz\u0142\u0105czy naszych splecionych d\u0142oni. <\/span><\/span><\/div>\n
Chmura ze wschodu <\/span><\/span><\/div>\n
Nie jest z kamienia. <\/span><\/span><\/div>\n
Nadejdzie czas, <\/span><\/span><\/div>\n
Gdy zza chmur wyjdzie S\u0142o\u0144ce<\/span><\/span>28<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/div>\n

W\u0142adze dowiedzia\u0142y si\u0119 o ta\u015bmie i w pa\u017adzierniku 1993 podniesiono wyroki wszystkich kobiet. Do pierwotnych wyrok\u00f3w \u2013 od trzech do dziewi\u0119ciu lat \u2013 dodano nowe: od pi\u0119ciu do dziewi\u0119ciu lat. \u0141\u0105czne wyroki wynosi\u0142y od o\u015bmiu do siedemnastu lat; najwy\u017cszy otrzyma\u0142a Phuncog Njidrol z klasztoru Miczungri. W\u0142adze chi\u0144skie mog\u0142y uzna\u0107 j\u0105 za prowodyrk\u0119, gdy\u017c w klasztorze pe\u0142ni\u0142a funkcj\u0119 mistrza recytacji. Jak ju\u017c wspomniano, z wyrokiem ko\u0144cz\u0105cym si\u0119 w 2006 roku, powinna opu\u015bci\u0107 Drapczi jako przedostatnia mniszka. D\u0142u\u017cej przebywa\u0107 b\u0119dzie za kratami tylko Nga\u0142ang Sangdrol, kt\u00f3rej wyrok podniesiono w 1993 roku z trzech do dziewi\u0119ciu lat. Jej wyrok, podnoszony p\u00f3\u017aniej dwukrotnie, w 1996 i 1998 roku, opiewa \u0142\u0105cznie na 21 lat. Wyrok Gjalcen Czoezom podniesiono do dziewi\u0119ciu, Gjalcen Drolkar \u2013 do dwunastu, Dzigme Jangczen \u2013 do dwunastu, Lhundrup Sangmo \u2013 do dziewi\u0119ciu, Namdrol Lhamo \u2013 do dwunastu, Nga\u0142ang Czoekji \u2013 do trzynastu, Nga\u0142ang Czoezom \u2013 do jedenastu, Nga\u0142ang Loczoe \u2013 do dziesi\u0119ciu, Nga\u0142ang Camdrol \u2013 do dziesi\u0119ciu, Palden Czoedron \u2013 do o\u015bmiu, Rigzin Czoenji \u2013 do dwunastu, i Tenzin Thubten \u2013 do czternastu lat. <\/span><\/span><\/p>\n

Palden Czoedron z klasztoru Szugsib, kt\u00f3r\u0105 zwolniono jako pierwsz\u0105 z tej grupy w pa\u017adzierniku 1998, zosta\u0142a zatrzymana kilka miesi\u0119cy p\u00f3\u017aniej za pr\u00f3b\u0119 ucieczki z Tybetu. Z nap\u0142ywaj\u0105cych do TIN informacji wynika, \u017ce obecnie odbywa trzyletni wyrok administracyjny w Trisam. Gjalcen Czoezom z klasztoru Garu i Lhundrup Sangmo z Miczungri zosta\u0142y zwolnione po odbyciu wyrok\u00f3w w 1999 roku. Zd\u0105\u017cy\u0142y wzi\u0105\u0107 udzia\u0142 w strajku g\u0142odowym w kwietniu 1996. Jedena\u015bcie pozosta\u0142ych mniszek nadal przebywa w \u201estarym rukhagu 3\u201d. <\/span><\/span><\/p>\n

Nap\u0142yw nowych wi\u0119\u017aniarek, wojskowy dryl, podzia\u0142 rukhagu 3 i strajki g\u0142odowe <\/b><\/span><\/span><\/p>\n

1994: LPZ wprowadza wojskow\u0105 musztr\u0119 <\/i><\/span><\/span><\/p>\n

W pierwszej po\u0142owie lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych liczba wi\u0119\u017aniarek politycznych gwa\u0142townie ros\u0142a. W 1995 roku kary w Drapczi odbywa\u0142o ju\u017c ponad sto kobiet, skazanych za przest\u0119pstwa polityczne \u2013 cztery razy wi\u0119cej ni\u017c przed trzema laty, gdy LPZ bi\u0142a 25 wi\u0119\u017aniarek rukhagu 3. W\u0142adze szuka\u0142y nowych metod nak\u0142onienia kobiet do \u201eresocjalizacji\u201d. Z nap\u0142ywaj\u0105cych do TIN raport\u00f3w wy\u0142ania si\u0119 obraz wycie\u0144czaj\u0105cych musztr, nadzorowanych przez wi\u0119zienny oddzia\u0142 LPZ. Wymagania instruktor\u00f3w by\u0142y bardzo wysokie \u2013 cz\u0119sto nieosi\u0105galne dla os\u0142abionych wi\u0119\u017aniarek. Rinczen Czoenji t\u0142umaczy z\u0142udn\u0105 prostot\u0119 tych zaj\u0119\u0107: \u201ePodczas \u0107wicze\u0144 wi\u0119\u017aniowie mieli wiernie na\u015bladowa\u0107 prowadz\u0105cych zaj\u0119cia \u017co\u0142nierzy. Ci, kt\u00f3rzy nie potrafili dok\u0142adnie powt\u00f3rzy\u0107 ich ruch\u00f3w, byli brutalnie bici\u201d<\/span><\/span>29<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Wi\u0119kszo\u015b\u0107 takich doniesie\u0144 dotyczy okresu po 1995 roku, ale z relacji Trinlej Czoedron z klasztoru Miczungri, kt\u00f3r\u0105 aresztowano podczas demonstracji w 1992 i zwolniono z Drapczi w 1996 roku, wynika, \u017ce musztry rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 w roku 1994: \u201ePotem przyszli ci z Ludowej Policji Zbrojnej i powiedzieli, \u017ce naucz\u0105 nas wojskowych \u0107wicze\u0144. Bardzo bili, nawet bardziej ni\u017c w \u015bledztwie. Zim\u0105 musia\u0142y\u015bmy pracowa\u0107, a latem, mniej wi\u0119cej od czwartego do dziewi\u0105tego miesi\u0105ca kalendarza tybeta\u0144skiego [od czerwca do listopada], by\u0142y te \u0107wiczenia. Zacz\u0119\u0142y si\u0119 jako\u015b w 1994 roku. (…) Wstawa\u0142y\u015bmy o sz\u00f3stej rano i od razu by\u0142y trzy obowi\u0105zkowe okr\u0105\u017cenia, nie zaliczane jednak do formalnych \u0107wicze\u0144, kt\u00f3re zaczyna\u0142y si\u0119 po \u015bniadaniu, czyli oko\u0142o si\u00f3dmej, i trwa\u0142y do po\u0142udnia. O dwunastej dawali obiad i by\u0142a chwila wytchnienia. Druga runda \u0107wicze\u0144 zaczyna\u0142 si\u0119 o czternastej i mog\u0142a si\u0119 wlec w niesko\u0144czono\u015b\u0107. Raz ko\u0144czy\u0142a si\u0119 o zmroku, innym razem o drugiej w nocy\u201d<\/span><\/span>30<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

We wszystkich doniesieniach na temat \u0107wicze\u0144 pojawiaj\u0105 si\u0119 te same elementy: po d\u0142ugich okresach wzmo\u017conego wysi\u0142ku nast\u0119puje d\u0142ugotrwa\u0142y, wymuszony bezruch \u2013 cz\u0119sto po\u0142\u0105czony ze staniem w s\u0142o\u0144cu, deszczu lub na mrozie. \u201eKiedy mia\u0142y\u015bmy sta\u0107 prosto, wk\u0142adali nam pod pachy gazety \u2013 wspomina by\u0142a wi\u0119\u017aniarka. \u2013 Potem kazali wyci\u0105gn\u0105\u0107 przed siebie r\u0119ce. Je\u015bli kt\u00f3ra\u015b si\u0119 poruszy\u0142a, by\u0142a bita. Czasem podchodzili od ty\u0142u i kopali w nerki albo w nogi. Je\u017celi si\u0119 upad\u0142o lub zachwia\u0142o \u2013 bicie. Musia\u0142y\u015bmy te\u017c sta\u0107 na s\u0142o\u0144cu, jakie\u015b dwie godziny, z ksi\u0105\u017ckami na g\u0142owach. Gdy pada\u0142 grad, wyganiali nas na dziedziniec i kazali podnosi\u0107 g\u0142owy. Sta\u0142y\u015bmy tak, p\u00f3ki nie przesta\u0142o pada\u0107. Kiedy kt\u00f3ra\u015b zemdla\u0142a albo zas\u0142ab\u0142a, pr\u00f3\u017cno wo\u0142a\u0142y\u015bmy o pomoc. \u017badna z nas te\u017c nie mog\u0142a pom\u00f3c. Cz\u0119sto bili jedn\u0105, dwie osoby. Bardzo mocno. To LPZ, oni wiedz\u0105, jak bi\u0107. Czasem bita wymiotowa\u0142a krwi\u0105, a oni i tak nie udzielali pomocy. Podczas \u0107wicze\u0144 naprawd\u0119 zmuszali do biegania. Nawet mocne buty starcza\u0142y ledwie na pi\u0119\u0107 dni\u201d<\/span><\/span>31<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Os\u0142abienie, choroby i obra\u017cenia nie zwalnia\u0142y z udzia\u0142u w \u0107wiczeniach: \u201eGdy ko\u0144czy\u0142a si\u0119 sesja, mniszki odnosi\u0142y do cel te, kt\u00f3re zas\u0142ab\u0142y lub zosta\u0142y pobite do nieprzytomno\u015bci. Nie by\u0142o \u017cadnej opieki lekarskiej. Nast\u0119pnego ranka LPZ wywleka\u0142a mniszki z prycz i zmusza\u0142a do kolejnych \u0107wicze\u0144\u201d<\/span><\/span>32<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Norzin \u0141angmo, mniszka z Szugsib, aresztowana w grudniu 1993 za udzia\u0142 w demonstracji na lhaskim Barkhorze, zosta\u0142a skazana na pi\u0119\u0107 lat i przeniesiona z Guca do Drapczi we wrze\u015bniu 1994. \u201eMusia\u0142y\u015bmy \u0107wiczy\u0107 od pi\u0119tnastego dnia czwartego miesi\u0105ca [pocz\u0105tek lata] do miesi\u0105ca dwunastego [koniec zimy] kalendarza tybeta\u0144skiego \u2013 wspomina. \u2013 Kazali nam biega\u0107, biega\u0107 bez ko\u0144ca, a sami je\u017adzili obok na rowerach. M\u00f3wili, \u017ce to dla naszego zdrowia, ale to by\u0142a kara. Zdawa\u0142y\u015bmy sobie z tego spraw\u0119, nie jeste\u015bmy g\u0142upie. W ten spos\u00f3b chcieli nas ukara\u0107. Traci\u0142y\u015bmy przez to zmys\u0142y. Ka\u017cda pada\u0142a, puch\u0142y nam nogi i ca\u0142e cia\u0142a. A oni kazali wstawa\u0107 i bili. Byli strasznie brutalni. Przez dwie godziny nie mo\u017cna by\u0142o prosi\u0107 o zgod\u0119 na p\u00f3j\u015bcie do toalety, nawet gdy p\u0119ka\u0142 p\u0119cherz i \u017co\u0142\u0105dek. \u017by\u0142y\u015bmy w b\u00f3lu. Zmuszali nas do stania w s\u0142o\u0144cu, w \u015bniegu, na deszczu. Kiedy la\u0142o, wyp\u0119dzali nas na dw\u00f3r. Gdy pra\u017cy\u0142o s\u0142o\u0144ce, kazali sta\u0107, sta\u0107 i sta\u0107. A i tak by\u0142y\u015bmy os\u0142abione, bo dostawa\u0142y\u015bmy tylko kapust\u0119 i wrz\u0105tek\u201d<\/span><\/span>33<\/a><\/span><\/span><\/sup>. LPZ nie brakowa\u0142o wyobra\u017ani. \u201eJak pada\u0142 grad, kazali nam otwiera\u0107 usta. Bardzo bola\u0142o. Kiedy \u015bwieci\u0142o s\u0142o\u0144ce, mia\u0142y\u015bmy sta\u0107 bez ruchu. Dwie godziny i wi\u0119cej. Z wyci\u0105gni\u0119tymi r\u0119koma, z ksi\u0105\u017ckami na d\u0142oniach i g\u0142owie. Wszystkie od tego puch\u0142y\u015bmy. Bili w twarz, \u017ceby sprawdzi\u0107, czy nabrzmia\u0142y \u017cy\u0142y. Wtedy nie mog\u0142y\u015bmy poruszy\u0107 r\u0119koma, nawet je\u015bli chcia\u0142y\u015bmy. Potem bili i zostawiali na s\u0142o\u0144cu. By\u0142am strasznie s\u0142aba. Dwa razy krwawi\u0142am\u201d<\/span><\/span>34<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Podobnie opisuje \u0107wiczenia kobieta zatrzymana w 1993 roku i skazana za rozprowadzanie niepodleg\u0142o\u015bciowych ulotek: \u201e\u017bo\u0142nierze [LPZ] torturowali nas r\u00f3wnie\u017c \u0107wiczeniami. M\u00f3wili zagranicznym delegacjom<\/span><\/span>35<\/a><\/span><\/span><\/sup>, \u017ce ucz\u0105 wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych \u0107wicze\u0144, by byli zdrowi. W gruncie rzeczy nie sz\u0142o tu jednak o zdrowie, a o wyrafinowane tortury. Je\u017celi nie udawa\u0142o si\u0119 nam na\u015bladowa\u0107 \u017co\u0142nierzy, bili nas bambusowymi kijami i swoimi ci\u0119\u017ckimi pasami. Kazali godzinami siedzie\u0107 w pal\u0105cym s\u0142o\u0144cu. Wielu wi\u0119\u017aniom sz\u0142a krew z nos\u00f3w i z ust. Niekt\u00f3rzy padali nieprzytomni. (…) Nie wolno nam by\u0142o nikomu pomaga\u0107. Grozi\u0142o za to bicie\u201d<\/span><\/span>36<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

\u015amier\u0107 dwudziestopi\u0119cioletniej Gjalcen Kelsang, mniszki z klasztoru Garu, \u0142\u0105czy si\u0119 w\u0142a\u015bnie z owymi \u0107wiczeniami. Aresztowano j\u0105 w czerwcu 1993 i skazano \u2013 wyj\u0105tkowo \u0142agodnie \u2013 na dwa lata wi\u0119zienia. Pod koniec 1994 upad\u0142a w trakcie musztry. Wed\u0142ug mniszki, kt\u00f3ra bra\u0142a udzia\u0142 w tej samej demonstracji, ale nie zosta\u0142a skazana, Gjalcen Kelsang trafi\u0142a do szpitala ze sparali\u017cowanymi nogami. Zwolniono j\u0105 warunkowo, ze wzgl\u0119d\u00f3w zdrowotnych; zmar\u0142a w rodzinnym domu w lutym 1995 roku<\/span><\/span>37<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Wydaje si\u0119, \u017ce \u201e\u0107wiczenia\u201d w Drapczi wprowadzono najpierw na oddziale 3. LPZ stawia\u0142a kobietom takie same wymagania, jak m\u0119\u017cczyznom. Phuncog Gompo, mnich z Drepungu, zosta\u0142 zwolniony z Drapczi we wrze\u015bniu 1996 po odbyciu pi\u0119cioletniego wyroku. \u201eOd 1992 do 1995 roku wi\u0119\u017aniowie musieli \u0107wiczy\u0107 tylko wczesnym rankiem \u2013 powiedzia\u0142 TIN. \u2013 Biegali albo maszerowali wok\u00f3\u0142 dziedzi\u0144ca. Ale w 1995 roku zacz\u0119\u0142y si\u0119 znacznie ci\u0119\u017csze i bardziej skomplikowane \u0107wiczenia. (…) Przez niemal ca\u0142y 1996 rok musieli\u015bmy \u0107wiczy\u0107 od dziewi\u0105tej do dwunastej i po obiedzie, od drugiej do sz\u00f3stej\u201d<\/span><\/span>38<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Wydaje si\u0119, \u017ce zaostrzony tryb \u0107wicze\u0144 obowi\u0105zywa\u0142 r\u00f3wnie\u017c wi\u0119\u017aniarki, kt\u00f3rych liczba by\u0142a najwy\u017csza w\u0142a\u015bnie w 1995 roku. <\/span><\/span><\/p>\n

Sierpie\u0144 1995: podzia\u0142 rukhagu 3 <\/i><\/span><\/span><\/p>\n

Z danych TIN wynika, \u017ce w 1996 roku przebywa\u0142o w Drapczi oko\u0142o 460 wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych (kobiet i m\u0119\u017cczyzn). Nie wszyscy sp\u0119dzili tu ca\u0142y rok, niemniej w tym w\u0142a\u015bnie czasie liczba wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych by\u0142a najwy\u017csza. W roku 1995 przez Drapczi przewin\u0119\u0142o si\u0119 440 wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych, a w 1997 \u2013 430. P\u00f3\u017aniej ich liczba zacz\u0119\u0142a gwa\u0142townie spada\u0107. <\/span><\/span><\/p>\n

28 procent wi\u0119\u017aniarek z Drapczi \u2013 w sumie 53, same mniszki \u2013 uj\u0119tych w bazie TIN, trafi\u0142o za kraty w pierwszym kwartale 1995 roku<\/span><\/span>39<\/a><\/span><\/span><\/sup>. 43 z nich zatrzymano w lutym. W tym okresie najwi\u0119ksz\u0105 polityczn\u0105 aktywno\u015b\u0107 wykazywa\u0142y dwa klasztory: Gjabdrag (dziewi\u0119tna\u015bcie) i Szar Bumpa (siedem aresztowanych) z dystryktu Phenpo w okr\u0119gu Lhundrup. Nowa fala protest\u00f3w i aresztowa\u0144 mia\u0142a zmieni\u0107 oblicze Drapczi. <\/span><\/span><\/p>\n

Rosn\u0105ca liczba wi\u0119\u017ani\u00f3w zmusi\u0142a w\u0142adze do zbudowania dw\u00f3ch nowych blok\u00f3w mieszkalnych w Drapczi: dla m\u0119\u017cczyzn i dla kobiet. Latem 1995 roku przewieziono z Guca do Drapczi oko\u0142o sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu wi\u0119\u017aniarek politycznych<\/span><\/span>40<\/a><\/span><\/span><\/sup>. Transport przek\u0142adano miesi\u0105cami, czekaj\u0105c na wyko\u0144czenie nowego budynku, kt\u00f3ry stan\u0105\u0142 przy po\u0142udniowej \u015bcianie starego oddzia\u0142u. (Nowy blok m\u0119ski wzniesiono obok starego rukhagu 5.) <\/span><\/span><\/p>\n

Przed transportem z Guca w Drapczi przebywa\u0142o oko\u0142o stu wi\u0119\u017aniarek politycznych. 160 by\u0142o liczb\u0105 najwy\u017csz\u0105, kt\u00f3ra utrzymywa\u0142a si\u0119 przez ca\u0142y 1996 rok i zacz\u0119\u0142a spada\u0107 w roku 1997. <\/span><\/span><\/p>\n

Pierwsze wi\u0119\u017aniarki \u201enowego rukhagu 3\u201d; wi\u0119cej \u0107wicze\u0144 <\/i><\/span><\/span><\/p>\n

Czoejing Gjalcen, mniszka, kt\u00f3r\u0105 przeniesiono z Guca do Drapczi jeszcze przed g\u0142\u00f3wnym transportem, na pocz\u0105tku 1995 roku, powiedzia\u0142a TIN: \u201eKiedy trafi\u0142am do Drapczi by\u0142 tu tylko rukhag 3, jeszcze nie podzielony. Nowy budynek dopiero wznoszono. P\u00f3\u017aniej przywieziono wiele mniszek i oddzia\u0142 podzielono na dwie cz\u0119\u015bci: star\u0105 i now\u0105\u201d<\/span><\/span>41<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Kiedy \u201enowy blok rukhagu 3\u201d przyjmowa\u0142 pierwsze wi\u0119\u017aniarki, brakowa\u0142o w nim podstawowych rzeczy. Jedna z mniszek tak opowiada o stopniu \u201ewyko\u0144czenia\u201d budynku: \u201eNa nowym bloku nie by\u0142o \u017cadnej toalety. Wieczorem opr\u00f3\u017cnia\u0142y\u015bmy wiadra, kt\u00f3re przynoszono nam codziennie, w toaletach starego rukhagu\u201d<\/span><\/span>42<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Te braki okaza\u0142y si\u0119 niczym w por\u00f3wnaniu z innymi problemami, przed kt\u00f3rymi stan\u0119\u0142y nowe wi\u0119\u017aniarki. Mieszkanki \u201estarego\u201d bloku mia\u0142y ju\u017c do\u015bwiadczenia z \u201e\u0107wiczeniami\u201d, ale kobiety, kt\u00f3re miesi\u0105cami s\u0142ab\u0142y, chud\u0142y i chorowa\u0142y w Guca, nie by\u0142y przygotowane na spotkanie z LPZ. <\/span><\/span><\/p>\n

TIN otrzyma\u0142 niedawno relacje, kt\u00f3re rzucaj\u0105 nowe \u015bwiat\u0142o na los pierwszych mieszkanek drugiego bloku rukhagu 3. Do Drapczi przewieziono je 31 lipca 1995. Nast\u0119pnego dnia by\u0142 <\/span><\/span>Bayi<\/i><\/span><\/span>, 1 sierpnia, \u015awi\u0119to Armii Ludowo-Wyzwole\u0144czej, kt\u00f3r\u0105 utworzono 1 sierpnia 1949<\/span><\/span>43<\/a><\/span><\/span><\/sup>. T\u0119 rocznic\u0119 uczczono specjalnymi \u201e\u0107wiczeniami\u201d dla nowo przyby\u0142ych. \u201eKazali nam sta\u0107 przez ca\u0142y dzie\u0144, od rana do wieczora \u2013 wspomina jedna z nich, Czoejing Kunsang z klasztoru Szar Bumpa, zatrzymana w lutym 1995 za udzia\u0142 w demonstracji na lhaskim Barkhorze. \u2013 W po\u0142udnie pozwolono nam raz p\u00f3j\u015b\u0107 do toalety. Musia\u0142y\u015bmy trzyma\u0107 papiery pod pachami i mi\u0119dzy kolanami. Powiedzieli nam: \u201eNie pracowa\u0142y\u015bcie w Guca, wi\u0119c wasze \u017cy\u0142y zesztywnia\u0142y. Musicie posta\u0107, \u017ceby odzyska\u0107 sprawno\u015b\u0107\u201d. Niekt\u00f3re pada\u0142y, bo by\u0142y s\u0142abe \u2013 wcze\u015bniej pobrano od nich krew. Nie mog\u0142y\u015bmy pomaga\u0107 upadaj\u0105cym. Je\u015bli kt\u00f3ra\u015b podtrzymywa\u0142a albo podnosi\u0142a kole\u017cank\u0119, bito obie. Krzyczeli, \u017ce symulujemy. Stawiali nam na g\u0142owach szklanki wody. Tym, kt\u00f3re pada\u0142y, przywi\u0105zywali do n\u00f3g deski [wzd\u0142u\u017c nogi, od biodra do stopy], \u017ceby sta\u0142y. M\u00f3wili, \u017ce naucz\u0105 je sta\u0107, jak nale\u017cy\u201d<\/span><\/span>44<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Takie \u201ezaj\u0119cia\u201d trwa\u0142y przez trzy miesi\u0105ce, do listopada, kiedy to instruktorzy LPZ zacz\u0119li wprowadza\u0107 nowe \u201e\u0107wiczenia\u201d. Komendy wykrzykiwano po chi\u0144sku \u2013 wi\u0119kszo\u015b\u0107 wi\u0119\u017aniarek, pochodz\u0105cych z region\u00f3w wiejskich i nie ucz\u0119szczaj\u0105cych do \u017cadnych szk\u00f3\u0142, nie m\u00f3wi\u0142a jednak po chi\u0144sku i nie rozumia\u0142a polece\u0144. Karano je za to biciem \u2013 elektrycznymi pa\u0142kami lub wojskowymi pasami. Raz rozdra\u017cnieni instruktorzy ukarali je d\u0142ugotrwa\u0142ym bieganiem po skopanej ziemi \u2013 \u201etam, gdzie rosn\u0105 kwiaty\u201d. Nast\u0119pnego dnia mniszki r\u00f3wnie\u017c spodziewa\u0142y si\u0119 wyczerpuj\u0105cych bieg\u00f3w, na\u0142o\u017cy\u0142y wi\u0119c lekkie ubrania. Funkcjonariusze kazali im zdj\u0105\u0107 buty, polali beton wod\u0105 i zmusili je do stania bez ruchu na mrozie. <\/span><\/span><\/p>\n

W styczniu, pi\u0119\u0107 miesi\u0119cy po przeprowadzce do nowego rukhagu, zapowiedziano zawody z Wi\u0119zieniem Lhaskim, nazywanym przez Tybeta\u0144czyk\u00f3w Utritru (chi\u0144. <\/span><\/span>wuzhidui<\/i><\/span><\/span>) i oddalonym o jaki\u015b kilometr od Drapczi. Wi\u0119\u017aniowie mieli popisywa\u0107 si\u0119 znajomo\u015bci\u0105 musztry. Rytm \u0107wicze\u0144 wyznacza\u0142 czterosylabowy chi\u0144ski slogan. W pierwszej chwili mniszki wykrzykiwa\u0142y podane im has\u0142o, ale szybko zorientowa\u0142y si\u0119, co znaczy: \u201ewyznaj\u0119 moje zbrodnie i pracuj\u0119 nad sob\u0105, by wr\u00f3ci\u0107 do spo\u0142ecze\u0144stwa jako nowy cz\u0142owiek\u201d. I wszystkie zamilk\u0142y. <\/span><\/span><\/p>\n

Instruktorzy LPZ wpadli w furi\u0119. Uznali, \u017ce kobiety k\u0142ama\u0142y, twierdz\u0105c, i\u017c nie znaj\u0105 chi\u0144skiego. Kazali wi\u0119\u017aniarkom biega\u0107 i zagrozili, \u017ce nie zatrzymaj\u0105 si\u0119, p\u00f3ki nie zaczn\u0105 recytowa\u0107. Mniszki odm\u00f3wi\u0142y \u2013 nie pope\u0142ni\u0142y \u017cadnych przest\u0119pstw, a wi\u0119c nie mia\u0142y si\u0119 do czego przyznawa\u0107. \u201eWymy\u015blali coraz to nowe kary \u2013 powiedzia\u0142a TIN jedna z nich. \u2013 Kazali sta\u0107 na polewanym wod\u0105 betonie, k\u0142adli na stopach ceg\u0142y, zmuszali do biegania. Przes\u0142uchiwali i bili ka\u017cd\u0105 z osobna. Mimo to \u017cadna nie powt\u00f3rzy\u0142a ich sloganu\u201d<\/span><\/span>45<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

P\u00f3\u017aniej wi\u0119\u017aniarki albo pracowa\u0142y w gr\u0119plarni, b\u0119d\u0105cej cz\u0119\u015bci\u0105 wi\u0119ziennej fabryki dywan\u00f3w, albo \u0107wiczy\u0142y. Podzia\u0142 by\u0142 prosty: latem we\u0142na, zim\u0105 musztra. Byli wi\u0119\u017aniowie zgodnie twierdz\u0105, \u017ce najgorzej znosili \u0107wiczenia. Czoekji \u0141angmo, mniszka z klasztoru Szar Bumpa, kt\u00f3r\u0105 zwolniono w grudniu 1999 po odbyciu wyroku, podniesionego za udzia\u0142 w prote\u015bcie w maju 1998, jest w bardzo z\u0142ym stanie na skutek obra\u017ce\u0144, jakich dozna\u0142a podczas owych \u201e\u0107wicze\u0144\u201d. \u201eBicie i kary, jakie wymierzaj\u0105 wi\u0119\u017aniom, s\u0105 najcz\u0119\u015bciej zwi\u0105zane z \u0107wiczeniami \u2013 m\u00f3wi Czoejing Kunsang. \u2013 Musztra jest najgorsz\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 wi\u0119ziennego \u017cycia. Idziesz do wi\u0119zienia zupe\u0142nie zdrowa, wychodzisz chora na wszystko\u201d<\/span><\/span>46<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Kwiecie\u0144 1996: strajk g\u0142odowy \u201estarych\u201d wi\u0119\u017aniarek <\/i><\/span><\/span><\/p>\n

Po miesi\u0105cach \u0107wicze\u0144 i zawodach z Utritru nowe wi\u0119\u017aniarki zacz\u0119\u0142y prac\u0119 przy we\u0142nie. Nadal mieszka\u0142y w nowym bloku oddzia\u0142u 3. Pierwszy blok zacz\u0119to nazywa\u0107 \u201estarym rukhagiem 3\u201d, a drugi \u2013 \u201enowym\u201d. Niemal rok po przybyciu nowych wi\u0119\u017aniarek, wiosn\u0105 1996, skazane z najwi\u0119kszym sta\u017cem ze \u201estarej\u201d cz\u0119\u015bci oddzia\u0142u przyst\u0105pi\u0142y do strajku g\u0142odowego. Wtedy te\u017c wi\u0119\u017aniarki zamieni\u0142y si\u0119 budynkami, a bloki nazwami. Ten incydent i represje, jakimi si\u0119 sko\u0144czy\u0142, mia\u0142y wyznaczy\u0107 pewien schemat, kt\u00f3ry powt\u00f3rzy\u0142 si\u0119 w maju 1998. <\/span><\/span><\/p>\n

TIN informowa\u0142 wcze\u015bniej o tych wydarzeniach, ale nap\u0142ywaj\u0105ce do tej pory informacje rzucaj\u0105 na nie nowe \u015bwiat\u0142o i wskazuj\u0105 na to, \u017ce wszystko zacz\u0119\u0142o si\u0119 od wizyty partyjnych dygnitarzy. Z pierwszych relacji wynika\u0142o, i\u017c posz\u0142o o czysto\u015b\u0107 w celach mniszek i Nga\u0142ang Sangdrol, mniszk\u0119 z klasztoru Garu, kt\u00f3ra nie wsta\u0142a, gdy do jej celi wesz\u0142a funkcjonariuszka. Dzi\u015b wydaje si\u0119, \u017ce nier\u00f3wno u\u0142o\u017cone koce by\u0142y tylko pretekstem \u2013 w\u0142adze wywiera\u0142y na wi\u0119\u017ani\u00f3w coraz wi\u0119ksz\u0105 presj\u0119, by zmusi\u0107 ich do spe\u0142nienia kluczowych wymaga\u0144 kampanii edukacji patriotycznej: wyrzeczenia si\u0119 Dalajlamy, uznania mianowanego przez Chiny Panczenlamy<\/span><\/span>47<\/a><\/span><\/span><\/sup> i przyznania, \u017ce Tybet by\u0142 od wiek\u00f3w integraln\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 chi\u0144skiej macierzy. Z innych raport\u00f3w wynika, \u017ce podobn\u0105 \u201estrategi\u0119 ideologiczn\u0105\u201d realizowano w tym samym czasie na oddziale 5 \u2013 z r\u00f3wnie tragicznymi konsekwencjami<\/span><\/span>48<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Mniszki, kt\u00f3rym uda\u0142o si\u0119 uciec z Tybetu, twierdz\u0105, \u017ce \u201e1 marca 1996\u201d (cho\u0107 niemal na pewno by\u0142o to 18 kwietnia) stary blok rukhagu 3 odwiedzi\u0142a delegacja Komunistycznej Partii Tybetu z sekretarzami Tenzinem, Pasangiem oraz \u201ePhangme Konczogiem Pemo\u201d na czele. \u201eKiedy weszli do rukhagu, kazano nam wsta\u0107, by okaza\u0107 szacunek go\u015bciom \u2013 powiedzia\u0142a TIN Czoejing Gjalcen z klasztoru Szar Bumpa, kt\u00f3r\u0105 aresztowano w czerwcu 1994. \u2013 Powiedzia\u0142y\u015bmy, im \u017ce nie mo\u017cemy wsta\u0107, i nie wsta\u0142y\u015bmy. Pracowa\u0142y\u015bmy wtedy przy we\u0142nie. Wtedy powiedzieli, \u017ce nasze cele s\u0105 brudne i wezwali wojsko [LPZ]. Bili nas i m\u00f3wili, \u017ce nie umiemy u\u0142o\u017cy\u0107 koc\u00f3w. \u017bo\u0142nierze wyprowadzali nas z cel pojedynczo i ka\u017cd\u0105 strasznie bili\u201d<\/span><\/span>49<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Nga\u0142ang Sangdrol i Phuncog Pem\u0119 (jedn\u0105 z mniszek z Miczungri, aresztowan\u0105 razem z Phuncog Njidrol w 1989 roku) uznano za winne \u201epod\u017cegania\u201d do manifestowania lekcewa\u017cenia wobec przyw\u00f3dc\u00f3w partii i \u201ezbiorowego aktu oporu\u201d, kt\u00f3ry, zdaniem w\u0142adz, symbolizowa\u0142y \u017ale u\u0142o\u017cone koce. Mniszki odpiera\u0142y oskar\u017cenia, twierdz\u0105c, \u017ce odpowiadaj\u0105 tylko za siebie i \u017ce nikogo do niczego nie namawia\u0142y. W\u0142adze zarz\u0105dzi\u0142y bicie i umieszczenie obu kobiet w karcerach, w kt\u00f3rych sp\u0119dzi\u0142y ponad sze\u015b\u0107 miesi\u0119cy<\/span><\/span>50<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

TIN otrzyma\u0142 szczeg\u00f3\u0142ow\u0105 relacj\u0119 z tych wydarze\u0144 w 1997 roku od innej by\u0142ej wi\u0119\u017aniarki, kt\u00f3ra by\u0142a ich naocznym \u015bwiadkiem. Daty si\u0119 zgadzaj\u0105, ale na ma w niej mowy o delegacji, tylko o edukacji politycznej i \u017ale pos\u0142anych pryczach jako pretek\u015bcie do wymierzenia surowych kar. Wed\u0142ug tej relacji, 20 kwietnia (dwa dni po wspomnianej wizycie) wi\u0119\u017ani\u00f3w wezwano na wiec, na kt\u00f3rym powiedziano im, \u017ce musz\u0105 uzna\u0107 mianowanego przez Chiny Panczenlam\u0119. Niekt\u00f3re skazane mia\u0142y zacz\u0105\u0107 krzycze\u0107, \u017ce \u201eDalajlama wie wszystko i nigdy nie pope\u0142ni\u0142by b\u0142\u0119du, rozpoznaj\u0105c [chi\u0144skiego] Panczenlam\u0119. Powiedzia\u0142y\u015bmy, \u017ce uznajemy tylko decyzj\u0119 Dalajlamy\u201d<\/span><\/span>51<\/a><\/span><\/span><\/sup>. Po tym incydencie zarz\u0105dzono codzienne inspekcje cel. Mniszkom powiedziano, \u017ce \u017ale uk\u0142adaj\u0105 koce, ale skazane uzna\u0142y, \u017ce wszystko to jest skutkiem odrzucenia przez nie chi\u0144skiego Panczenlamy. Stra\u017cnicy ostrzegali, \u017ce \u201eje\u015bli nie zaczn\u0105 dba\u0107 o czysto\u015b\u0107\u201d, s\u0142a\u0107 prycze \u201enauczy\u201d je LPZ. <\/span><\/span><\/p>\n

24 kwietnia 1996 wezwano do oddzia\u0142owej \u201estarsze\u201d mniszki, mi\u0119dzy innymi Nga\u0142ang Sangdrol i Phuncog Pem\u0119, i oskar\u017cono je o to, \u017ce nie zadba\u0142y o poprawne \u015bcielenie prycz. Zacz\u0119\u0142o si\u0119 bicie \u2013 zw\u0142aszcza Nga\u0142ang Sangdrol. Inne mniszki us\u0142ysza\u0142y krzyki, przerwa\u0142y prac\u0119 i przybieg\u0142y do dy\u017curki, protestuj\u0105c przeciwko biciu i m\u00f3wi\u0105c, \u017ce maltretowane nie ponosz\u0105 \u017cadnej odpowiedzialno\u015bci za wygl\u0105d cel. Ich pro\u015bby zirytowa\u0142y oddzia\u0142ow\u0105, kt\u00f3ra wezwa\u0142a innych funkcjonariuszy i kaza\u0142a im bi\u0107 dwie mniszki. La\u0142a si\u0119 krew, a zebrane kobiety \u201ezacz\u0119\u0142y strasznie krzycze\u0107, protestuj\u0105c przeciwko torturom\u201d. W\u015bciek\u0142a oddzia\u0142owa wezwa\u0142a LPZ i oddzia\u0142 stra\u017cy [<\/span><\/span>guanzhaoke<\/i><\/span><\/span>]. Uzbrojeni \u017co\u0142nierze, w he\u0142mach, wyprowadzili Nga\u0142ang Sangdrol, Phuncog Pem\u0119 i Norzin \u0141angmo i zamkn\u0119li je w karcerach<\/span><\/span>52<\/a><\/span><\/span><\/sup>. Wed\u0142ug tej relacji, dwie pierwsze mia\u0142y pozosta\u0107 w izolatkach sze\u015b\u0107 i p\u00f3\u0142 miesi\u0105ca. W lipcu Nga\u0142ang Sangdrol zawieziono do Po\u015bredniego S\u0105du Ludowego w Lhasie, gdzie jej wyrok podniesiono po raz drugi \u2013 o osiem lat. \u0141\u0105cznie opiewa\u0142 teraz na siedemna\u015bcie lat<\/span><\/span>53<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Nast\u0119pnego dnia w starej cz\u0119\u015bci oddzia\u0142u inspekcje cel prowadzili funkcjonariusze LPZ. \u201eMieli w r\u0119kach bambusowe pa\u0142ki i pasy \u2013 wspomina by\u0142a wi\u0119\u017aniarka. \u2013 Prycze by\u0142y naprawd\u0119 dobrze pos\u0142ane. <\/span><\/span>Duizhang <\/i><\/span><\/span>[oddzia\u0142owa] pokaza\u0142a palcem jedn\u0105 z prycz i \u017co\u0142nierze zacz\u0119li bi\u0107. Bili strasznie mocno\u201d<\/span><\/span>54<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Po\u0142\u0105czone z biciem inspekcje LPZ trwa\u0142y do 30 kwietnia. Tego dnia kobiety ze \u201estarego rukhagu 3\u201d postanowi\u0142y zaprotestowa\u0107 przeciwko brutalno\u015bci w\u0142adz strajkiem g\u0142odowym. W strajku wzi\u0119\u0142o udzia\u0142 \u201eoko\u0142o 87 wi\u0119\u017aniarek politycznych z naszego rukhagu\u201d<\/span><\/span>55<\/a><\/span><\/span><\/sup>. Zgadza si\u0119 to z danymi TIN, z kt\u00f3rych wynika r\u00f3wnie\u017c, \u017ce przeci\u0119tny wiek protestuj\u0105cych wynosi\u0142 25 lat, a \u015bredni wyrok \u2013 sze\u015b\u0107 lat. <\/span><\/span><\/p>\n

Nast\u0119pnego dnia, 1 maja, funkcjonariusze LPZ zn\u00f3w prowadzili inspekcj\u0119 cel. By\u0142a wi\u0119\u017aniarka wspomina, \u017ce \u201e<\/span><\/span>Ani<\/i><\/span><\/span> [mniszka] Dekji-la<\/span><\/span>56<\/a><\/span><\/span><\/sup>, zajmuj\u0105ca ni\u017csz\u0105 prycz\u0119, zosta\u0142a tak pobita, \u017ce krew p\u0142yn\u0119\u0142a jej z nosa, uszu i ust\u201d<\/span><\/span>57<\/a><\/span><\/span><\/sup>. Inne \u017ar\u00f3d\u0142a TIN identyfikowa\u0142y t\u0119 mniszk\u0119 jako Nga\u0142ang Como [imi\u0119 \u015bwieckie: Dekji] z klasztoru Gjabdrag, kt\u00f3ra po tym pobiciu straci\u0142a w\u0142adz\u0119 w nogach i mia\u0142a uszkodzone nerki<\/span><\/span>58<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

I tak os\u0142abione wi\u0119\u017aniarki b\u0142yskawicznie zapada\u0142y na zdrowiu. Zaniepokojone w\u0142adze oskar\u017cy\u0142y kobiety o \u201ech\u0119\u0107 zaszkodzenia Chinom\u201d. \u201eCzwartego dnia strajku przybyli do Drapczi przedstawiciele administracji i powiedzieli, \u017ce mamy przerwa\u0107 g\u0142od\u00f3wk\u0119. M\u00f3wili, \u017ce wi\u0119\u017aniowie polityczni chc\u0105 zniszczy\u0107 swoim strajkiem reputacj\u0119 kraju. Powiedzieli, \u017ce mog\u0105 zako\u0144czy\u0107 ten protest \u015brodkami medycznymi. Obiecali, \u017ce \u017co\u0142nierze przestan\u0105 nas torturowa\u0107, je\u015bli zaczniemy je\u015b\u0107\u201d<\/span><\/span>59<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Widz\u0105c, \u017ce nie maj\u0105 innego wyj\u015bcia, kobiety przerwa\u0142y strajk. <\/span><\/span><\/p>\n

Relacja Czoejing Gjalcen r\u00f3\u017cni si\u0119 datami. Mniszka najwyra\u017aniej pos\u0142uguje si\u0119 kalendarzem tybeta\u0144skim, m\u00f3wi\u0105c o wizycie sekretarzy \u201e1 marca 1996\u201d, biciu \u201e3 marca\u201d i rozpocz\u0119ciu strajku dzie\u0144 p\u00f3\u017aniej. Wed\u0142ug niej strajk trwa\u0142 \u201eod czwartego do dziewi\u0105tego\u201d<\/span><\/span>60<\/a><\/span><\/span><\/sup> \u2013 czyli 27 kwietnia kalendarza zachodniego. Ona r\u00f3wnie\u017c przedstawia w znacznie lepszym \u015bwietle urz\u0119dnik\u00f3w administracji ni\u017c w\u0142adze wi\u0119zienne. \u201ePo pi\u0119ciu dniach zjawili si\u0119 przyw\u00f3dcy TRA i powiedzieli komendantom rukhagu, \u017ce w przysz\u0142o\u015bci nie wolno nas tak traktowa\u0107. To ci rukhagu pastwili si\u0119 nad nami. Kiedy mogli, bili nas sami. Jak nie mogli, wzywali wojsko [LPZ]\u201d<\/span><\/span>61<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Skazane t\u0142umaczy\u0142y urz\u0119dnikom, \u017ce protestowa\u0142y przeciwko brutalnemu karaniu za b\u0142ahe naruszenie regulaminu. \u201eM\u00f3wili\u015bmy im, \u017ce musz\u0105 obieca\u0107, \u017ce w przysz\u0142o\u015bci nie b\u0119dziemy tak maltretowane, bo znowu przestaniemy je\u015b\u0107. Powiedzieli, \u017ce nie b\u0119d\u0105 ju\u017c wzywa\u0107 armii z powodu \u017ale z\u0142o\u017conych koc\u00f3w\u201d<\/span><\/span>62<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

TIN nie otrzyma\u0142 \u017cadnych informacji, z kt\u00f3rych wynika\u0142oby, \u017ce do strajku przy\u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 wi\u0119\u017aniarki z nowego bloku. Jedno ze \u017ar\u00f3de\u0142 TIN twierdzi, i\u017c mog\u0142y w og\u00f3le nie wiedzie\u0107, \u017ce w \u201estarym\u201d bloku dzieje si\u0119 co\u015b niezwyk\u0142ego<\/span><\/span>63<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Zamiana blok\u00f3w mieszkalnych: stare jest nowe, a nowe stare <\/i><\/span><\/span><\/p>\n

Kiedy latem 1995 przywieziono do Drapczi oko\u0142o 60 wi\u0119\u017aniarek politycznych z Guca, umieszczono je w nowym, nie wyko\u0144czonym bloku mieszkalnym. Pierwsze lokatorki Drapczi, do kt\u00f3rych do\u0142\u0105czono kilka kobiet skazanych po 1994, pozosta\u0142y w bloku starym<\/span><\/span>64<\/a><\/span><\/span><\/sup>. \u201eStary rukhag 3\u201d by\u0142 wtedy pierwszym blokiem, a \u201enowy rukhag 3\u201d blokiem drugim, w kt\u00f3rym osadzono grup\u0119 z Guca. <\/span><\/span><\/p>\n

Sytuacja zmieni\u0142a si\u0119 na pocz\u0105tku maja 1996, zaraz po strajku g\u0142odowym. Czoejing Gjalcen, kt\u00f3ra trafi\u0142a do Drapczi w styczniu 1995 i zosta\u0142a skierowana do starego bloku, wyja\u015bnia: \u201ePo tych k\u0142opotach wszystkie mniszki z nowego rukhagu przeniesiono do rukhagu starego, a mniszki ze starego \u2013 do nowego. (…) To by\u0142o w 1996 roku\u201d<\/span><\/span>65<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Dok\u0142adna data przeprowadzki, \u201e24 marca 1996\u201d, odpowiada zapewne 11 maja kalendarza zachodniego<\/span><\/span>66<\/a><\/span><\/span><\/sup>. Wi\u0119\u017aniowie natychmiast zacz\u0119li nazywa\u0107 nowy blok, w kt\u00f3rym przebywa\u0142y teraz najstarsze \u201elokatorki\u201d Drapczi, \u201estarym rukhagiem 3\u201d, a blok stary, z nowo osadzonymi mniszkami \u2013 \u201enowym rukhagiem 3\u201d. Nag\u0142a zmiana nazw mo\u017ce by\u0107 przyczyn\u0105 nieporozumie\u0144, niemniej od maja 1996 okre\u015blenia \u201estary\u201d i \u201enowy\u201d rukhag 3 odnosz\u0105 si\u0119 do sta\u017cu wi\u0119\u017aniarek, a nie historii budynk\u00f3w. Pytana o to Czoejing Gjalcen odpowiada jednoznacznie: \u201eTak. Stary rukhag jest teraz w nowym budynku, a nowy rukhag w starym\u201d<\/span><\/span>67<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Przeprowadzka nie musia\u0142a mie\u0107 zwi\u0105zku ze strajkiem. Nowy blok jest o po\u0142ow\u0119 wi\u0119kszy od starego i lepiej nadawa\u0142 si\u0119 dla setki \u201estarych\u201d wi\u0119\u017aniarek, przebywaj\u0105cych w Drapczi przed podzia\u0142em rukhagu, ni\u017c dla sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu nowo przyby\u0142ych. <\/span><\/span><\/p>\n

W 1996 roku podzielono r\u00f3wnie\u017c m\u0119ski oddzia\u0142 5. Wi\u0119\u017aniowie tak\u017ce wprowadzili nazwy \u201estara\u201d i \u201enowa\u201d, ale tu nie by\u0142o \u017cadnych przeprowadzek. Nowi wi\u0119\u017aniowie trafiali po prostu do nowego budynku mieszkalnego, a starszy zostali u siebie. <\/span><\/span><\/p>\n

W 1998 roku \u201estary\u201d i \u201enowy\u201d rukhag 3 przemianowano formalnie na \u201eoddzia\u0142 6\u201d i \u201eoddzia\u0142 7\u201d, a bloki m\u0119skie sta\u0142y si\u0119 \u201eoddzia\u0142em 8\u201d i \u201eoddzia\u0142em 9\u201d. Nazw tych u\u017cywa si\u0119 tylko przy okazji \u201eoficjalnych\u201d wydarze\u0144, na przyk\u0142ad \u201ezawod\u00f3w\u201d mi\u0119dzy r\u00f3\u017cnymi rukhagami lub wi\u0119zieniami. Wi\u0119\u017aniowie polityczni nieodmiennie pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 podzia\u0142em na oddzia\u0142y \u201estary\u201d i \u201enowy\u201d. <\/span><\/span><\/p>\n

Losar 1997: strajk g\u0142odowy w \u201enowym rukhagu 3\u201d <\/i><\/span><\/span><\/p>\n

Wydaje si\u0119, \u017ce do pierwszej politycznej konfrontacji \u201enowych\u201d wi\u0119\u017aniarek z w\u0142adzami dosz\u0142o podczas losaru 1997, pierwszego Nowego Roku kalendarza tybeta\u0144skiego, kt\u00f3ry przysz\u0142o im obchodzi\u0107 w Drapczi. Jak w 1992 roku, stra\u017cnicy kazali wi\u0119\u017aniom politycznym \u015bpiewa\u0107 chi\u0144skie pie\u015bni patriotyczne. Jesze Kunsang, przebywaj\u0105ca dzi\u015b w Indiach mniszka z klasztoru Szugsib, kt\u00f3r\u0105 przeniesiono do Drapczi latem 1995 i zwolniono w grudniu 1997 roku, tak wspomina wydarzenia z trzeciego dnia nowego roku kalendarza tybeta\u0144skiego (10 lutego 1997): \u201eTrzy mniszki, kt\u00f3re w\u0142adze uwa\u017ca\u0142y za \u201ezreformowane\u201d, poproszono o za\u015bpiewanie pie\u015bni ku czci Mao. Obok sta\u0142y dwie inne mniszki, osiemnastoletnia Nima z klasztoru Phenpo Phodo w Phenpo Lhundrup Dzong i dwudziestotrzyletnia Dzamdrol z klasztoru Phenpo Gjabdrag te\u017c w Phenpo Lhundrup Dzong, kt\u00f3re w tej samej chwili zacz\u0119\u0142y \u015bpiewa\u0107 tybeta\u0144sk\u0105 pie\u015b\u0144 niepodleg\u0142o\u015bciow\u0105, przekrzykuj\u0105c tamte. Natychmiast je wyprowadzono, przes\u0142uchano i strasznie zbito. Kiedy zamkn\u0119li je w karcerach, wszystkie mniszki za\u017c\u0105da\u0142y ich zwolnienia. Wezwano LPZ, bo sytuacja wymyka\u0142a si\u0119 spod kontroli. \u017bo\u0142nierze zn\u00f3w pobili Nim\u0119 i Dzamdrol, a reszt\u0119 zamkn\u0119li w celach. Przy okazji kilka pobito\u201d<\/span><\/span>68<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Nast\u0119pnego ranka wi\u0119\u017aniarki wezwano na poranne \u0107wiczenia, a nast\u0119pnie pozwolono im zje\u015b\u0107 \u015bniadanie. Wszystkie z wyj\u0105tkiem trzech, kt\u00f3re \u015bpiewa\u0142y maoistowsk\u0105 pie\u015b\u0144, odm\u00f3wi\u0142y jedzenia, dop\u00f3ki Nima i Dzamdrol nie opuszcz\u0105 izolatek. Stra\u017cnik powiedzia\u0142 kobietom, \u017ce ich kole\u017canki nie zostan\u0105 zwolnione, ale dostan\u0105 \u2013 wbrew regulaminowi \u2013 pe\u0142ne porcje jedzenia. Wi\u0119\u017aniarkom to nie wystarczy\u0142o i og\u0142osi\u0142y strajk g\u0142odowy. TIN dysponuje danymi 80 wi\u0119\u017aniarek politycznych, przebywaj\u0105cych w tym czasie w \u201enowym rukhagu 3\u201d. Tylko jedna z nich, Ceten, nie by\u0142a mniszk\u0105; druga \u015bwiecka, Cering Lhamo uwa\u017ca\u0142a si\u0119 za mniszk\u0119. \u015arednia wieku wynosi\u0142a 24 lata, przeci\u0119tny wyrok \u2013 prawie pi\u0119\u0107 lat. <\/span><\/span><\/p>\n

Od podobnego protestu mniszek oddzia\u0142u 3 nie up\u0142yn\u0105\u0142 jeszcze rok. Po trzech dniach, gdy stan g\u0142oduj\u0105cych wyra\u017anie si\u0119 ju\u017c pogorszy\u0142, podj\u0105\u0142 z nimi negocjacje ten sam funkcjonariusz. Wed\u0142ug Jesze Kunsang, mia\u0142 zapewni\u0107 mniszki: \u201eZajmiemy si\u0119 wszystkimi problemami, kt\u00f3re popchn\u0119\u0142y was do podj\u0119cia g\u0142od\u00f3wki. Zacznijcie je\u015b\u0107! Je\u017celi jeste\u015bcie niezadowolone z administracji wi\u0119ziennej, zwr\u00f3cimy si\u0119 do wy\u017cszych w\u0142adz\u201d<\/span><\/span>69<\/a><\/span><\/span><\/sup>. Kobiety nie by\u0142y przekonane, ale pi\u0105tego dnia obietnice i kleik ry\u017cowy zrobi\u0142y swoje. Strajk przerwano. Dopiero wtedy wi\u0119\u017aniarki dowiedzia\u0142y si\u0119, \u017ce Nima i Dzamdrol nie zostan\u0105 \u2013 jak si\u0119 obawiano \u2013 ukarane podniesieniem wyrok\u00f3w, ale \u017ce do ko\u0144ca pobytu w Drapczi nie opuszcz\u0105 izolatek. <\/span><\/span><\/p>\n

Inna relacja, dziewi\u0119tnastoletniej w\u00f3wczas Lobsang Czoezin z klasztoru Szar Bumpa, przynosi wi\u0119cej szczeg\u00f3\u0142\u00f3w. Kiedy wi\u0119\u017aniom kazano \u015bpiewa\u0107 chi\u0144skie pie\u015bni, w rukhagu nie by\u0142o nikogo spoza Drapczi. \u201ePie\u015b\u0144 niepodleg\u0142o\u015bciowa\u201d m\u00f3wi\u0142a o tym, \u017ce \u201eJego \u015awi\u0105tobliwo\u015b\u0107 Dalajlama ma w Tybecie sw\u00f3j dom. \u017be powinien tu by\u0107, ale Chi\u0144czycy zmusili go do ucieczki. \u017be Tybeta\u0144czycy s\u0105 panami Tybetu i \u017ce je\u015bli si\u0119 zjednocz\u0105, odzyskaj\u0105 wolno\u015b\u0107\u201d<\/span><\/span>70<\/a><\/span><\/span><\/sup>. Inne mniszki przy\u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 do Nimy i Dzamdrol, ale w karcerach zamkni\u0119to tylko dwie pierwsze. Wed\u0142ug Lobsang Czoezin, mniszki mia\u0142y m\u00f3wi\u0107 w\u0142adzom, \u017ce skoro te\u017c \u015bpiewa\u0142y, to i one powinny trafi\u0107 do izolatek. Zirytowani funkcjonariusze zagrozili podniesieniem wyrok\u00f3w Nimy i Dzamdrol. \u201eDwie z nas zacz\u0119\u0142y \u015bpiewa\u0107 pie\u015b\u0144 wolno\u015bci, potem wszystkie do nich do\u0142\u0105czy\u0142y\u015bmy. Zabrali jednak tylko te dwie. Pyta\u0142y\u015bmy, gdzie s\u0105, i m\u00f3wi\u0142y\u015bmy, \u017ce nas te\u017c powinni tam zabra\u0107, bo przecie\u017c wszystkie pope\u0142ni\u0142y\u015bmy to samo przest\u0119pstwo. (…) M\u00f3wi\u0142y\u015bmy, \u017ce je\u015bli przed\u0142u\u017c\u0105 ich wyroki, to musz\u0105 podnie\u015b\u0107 i nasze. I tak zacz\u0119\u0142y\u015bmy strajk g\u0142odowy trzeciego dnia pierwszego miesi\u0105ca [kalendarza tybeta\u0144skiego]. Musieli obieca\u0107, \u017ce nie zmieni\u0105 wyrok\u00f3w tych dw\u00f3ch mniszek, albo podnie\u015b\u0107 wyroki nam wszystkim. Powiedzieli, \u017ce ich los nie powinien nas interesowa\u0107. Odpar\u0142y\u015bmy, \u017ce to nasza sprawa, \u017ce razem siedzimy w wi\u0119zieniu i razem \u015bpiewa\u0142y\u015bmy. I dlatego zacz\u0119\u0142y\u015bmy g\u0142od\u00f3wk\u0119\u201d<\/span><\/span>71<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Jesze Kunsang i Lobsang Czoezin m\u00f3wi\u0105, \u017ce g\u0142\u00f3wnym celem strajku by\u0142a walka o wyroki Nimy i Dzamdrol. Funkcjonariusze powiedzieli, \u017ce ich wyroki nie zostan\u0105 podwy\u017cszone, ale za to pozostan\u0105 w izolatkach do ko\u0144ca kary. Pi\u0119cioletni wyrok Nimy ko\u0144czy\u0142 si\u0119 w maju 1999; skazana na siedem lat Dzamdrol powinna wyj\u015b\u0107 na wolno\u015b\u0107 w lutym 2002. <\/span><\/span><\/p>\n

Obie mniszki pozosta\u0142y w karcerach do grudnia 1998 \u2013 niemal dwa lata<\/span><\/span>72<\/a><\/span><\/span><\/sup>. Ich zwolnienie zbieg\u0142o si\u0119 z powrotem do cel trzynastu innych mniszek, kt\u00f3re przesiedzia\u0142y w izolatkach siedem miesi\u0119cy za udzia\u0142 w prote\u015bcie z 1 maja 1998. Powr\u00f3t do starych cel nie oznacza\u0142 jednak \u201enormalno\u015bci\u201d. Do ko\u0144ca 1998 wi\u0119\u017aniowie oddzia\u0142\u00f3w 3 i 5 nie opuszczali swoich blok\u00f3w. Nima zosta\u0142a zwolniona po odbyciu wyroku. Dzamdrol nadal przebywa w wi\u0119zieniu. <\/span><\/span><\/p>\n

RUKHAG 3 I PROTESTY W MAJU 1998 <\/b><\/span><\/span><\/p>\n

Z nap\u0142ywaj\u0105cych do TIN relacji wynika, \u017ce w maju 1998 w \u201estarym rukhagu 3\u201d by\u0142o \u201eponad 50\u201d wi\u0119\u017aniarek politycznych, a w \u201enowym\u201d \u2013 \u201ewi\u0119cej ni\u017c 60\u201d. Zgadza si\u0119 to z innymi danymi, kt\u00f3re m\u00f3wi\u0105, \u017ce 3 maja 1998 w Drapczi przebywa\u0142o 120-130 kobiet, o 30-40 mniej ni\u017c w okresie \u201eszczytowym\u201d, czyli pod koniec 1995 i na pocz\u0105tku 1996 roku. Tylko dwie z nich nie by\u0142y buddyjskimi mniszkami. Trzy skazane z \u201enowego rukhagu\u201d, zamkni\u0119te wcze\u015bniej w izolatkach, nie bra\u0142y w udzia\u0142u w majowych protestach<\/span><\/span>73<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Jak ju\u017c wspomniano, wi\u0119kszo\u015b\u0107 kobiet ze \u201estarego rukhagu 3\u201d trafi\u0142a do Drapczi przed 1995 rokiem, a znaczna cz\u0119\u015b\u0107 skazanych z \u201erukhagu nowego\u201d \u2013 w 1995 lub p\u00f3\u017aniej. \u015aredni wyrok w bloku \u201estarym\u201d wynosi\u0142 siedem lat i miesi\u0105c, a w bloku \u201enowym\u201d \u2013 pi\u0119\u0107 lat i miesi\u0105c. Czterna\u015bcie mniszek, kt\u00f3re ukarano podniesieniem wyrok\u00f3w za nagranie pie\u015bni w czerwcu 1993, przebywa\u0142o w \u201erukhagu starym\u201d. A\u017c 52 kobiety, przebywaj\u0105ce w Drapczi w maju 1998, trafi\u0142y za kraty w 1995 roku. <\/span><\/span><\/p>\n

Trzecia cz\u0119\u015b\u0107 wi\u0119\u017aniarek politycznych, kt\u00f3re trafi\u0142y do Drapczi po 1987 roku, odby\u0142a wyroki i opu\u015bci\u0142a mury wi\u0119zienia przed majem 1998. W tej grupie \u015bredni wyrok wynosi\u0142 cztery lata, a wi\u0119c znacznie mniej ni\u017c w 1998. Do lata 2000 rukhag 3 opu\u015bci\u0142o kolejnych sto wi\u0119\u017aniarek. Zosta\u0142y trzydzie\u015bci dwie. \u015aredni wyrok opiewa obecnie na osiem lat i jedena\u015bcie miesi\u0119cy \u2013 niemal dwa razy wi\u0119cej, ni\u017c w przypadku kobiet, zwalnianych przed majem 1998. <\/span><\/span><\/p>\n

1 maja 1998: Mi\u0119dzynarodowe \u015awi\u0119to Pracy <\/b><\/span><\/span><\/p>\n

Kiedy w\u0142adze Drapczi pisa\u0142y scenariusz obchod\u00f3w Mi\u0119dzynarodowego \u015awi\u0119ta Pracy w 1998 roku, wyobra\u017ca\u0142y sobie t\u0142um wi\u0119\u017ani\u00f3w \u015bpiewaj\u0105cych hymn ku czci partii na tle wci\u0105ganej na maszt flagi Chi\u0144skiej Republiki Ludowej. Uwaga zebranych mia\u0142a skupia\u0107 si\u0119 na ogromnym podium, zwie\u0144czonym masztem flagowym. Owo podium jest najwa\u017cniejszym elementem wielkiego, betonowego placu, przy kt\u00f3rym wzniesiono trzypi\u0119trowy budynek, przeznaczony na szko\u0142\u0119 dla wi\u0119\u017ani\u00f3w kryminalnych<\/span><\/span>74<\/a><\/span><\/span><\/sup>. Plac, podium i budynek zbudowano niedawno. Zast\u0105pi\u0142y rz\u0105d barak\u00f3w, kt\u00f3re zapewne by\u0142y kiedy\u015b blokami mieszkalnymi. <\/span><\/span><\/p>\n

Nigdy wcze\u015bniej wi\u0119\u017aniowie polityczni nie uczestniczyli w patriotycznym wiecu na tym dziedzi\u0144cu. Planuj\u0105cy uroczysto\u015bci funkcjonariusze nie chcieli \u017cadnych niespodzianek. Wi\u0119\u017aniowie polityczni z najd\u0142u\u017cszym sta\u017cem, a zw\u0142aszcza kobiety ze \u201estarego rukhagu 3\u201d, pokazali ju\u017c, \u017ce sta\u0107 ich na polityczne wyst\u0105pienia podczas takich imprez. \u201eStary rukhag 3\u201d i \u201estary rukhag 5\u201d mia\u0142y pozosta\u0107 w celach, a \u201enowe\u201d rukhagi 3 i 5 \u2013 stawi\u0107 si\u0119 na wiecu. <\/span><\/span><\/p>\n

Niekt\u00f3rzy wi\u0119\u017aniowie polityczni mieli w\u0142asne obawy. Bali si\u0119, \u017ce \u201eudane obchody\u201d stan\u0105 si\u0119 precedensem, kt\u00f3ry przyjdzie im powtarza\u0107. Z niekt\u00f3rych raport\u00f3w wynika, i\u017c m\u00f3wili, \u017ce pewne \u201ezak\u0142\u00f3cenia\u201d skutecznie zniech\u0119ci\u0142yby w\u0142adze do \u201ezapraszania\u201d wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych na podobne imprezy. Jeden z wi\u0119\u017ani\u00f3w pami\u0119ta, i\u017c w celi m\u00f3wi\u0142o si\u0119, \u201e\u017ce je\u015bli nie b\u0119dziemy krzycze\u0107 teraz, przy pierwszym wci\u0105gni\u0119ciu na maszt chi\u0144skiej flagi, to b\u0119d\u0105 nas zmusza\u0107 do udzia\u0142u w ka\u017cdym nast\u0119pnym\u201d<\/span><\/span>75<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

25 kwietnia poinformowano mniszki z \u201enowego rukhagu 3\u201d, \u017ce b\u0119d\u0105 musia\u0142y wzi\u0105\u0107 udzia\u0142 w uroczysto\u015bci i \u017ce wszyscy wi\u0119\u017aniowie \u2013 polityczni i kryminalni \u2013 od\u015bpiewaj\u0105 chi\u0144sk\u0105 pie\u015b\u0144 podczas wci\u0105gania flagi. Kto\u015b powiedzia\u0142 im, \u017ce ceremonia b\u0119dzie r\u00f3wnie\u017c okazj\u0105 do uczczenia czterdziestolecia Drapczi. Zmuszanie skazanych do obchodzenia \u201eurodzin\u201d ich wi\u0119zienia by\u0142oby prowokacj\u0105. Niemniej w 1998 roku Drapczi nie mia\u0142o jeszcze 40 lat \u2013 utworzono je dopiero po powstaniu z 1959 roku, kiedy to Chi\u0144czycy zmienili w wi\u0119zienie stare baraki tybeta\u0144skiej armii. <\/span><\/span><\/p>\n

Tego samego dnia na placu apelowym \u201enowego rukhagu 3\u201d rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 \u0107wiczenia. Kobiety poinformowa\u0142y instruktor\u00f3w, \u017ce wezm\u0105 udzia\u0142 w przygotowaniach, je\u015bli nie b\u0119d\u0105 zmuszane do \u015bpiewania \u201epatriotycznych\u201d pie\u015bni. Pema Butri, oddzia\u0142owa rukhagu 3, mia\u0142a powiedzie\u0107 mniszkom, \u017ce musz\u0105 pokaza\u0107 si\u0119 na ceremonii, ale to nie oznacza \u015bpiewania, o ile \u201ezachowaj\u0105 si\u0119 przytomnie\u201d<\/span><\/span>76<\/a><\/span><\/span><\/sup>. 30 kwietnia odby\u0142a si\u0119 pr\u00f3ba generalna na g\u0142\u00f3wnym dziedzi\u0144cu. Wydaje si\u0119, \u017ce dopiero rozmach planowanej ceremonii przekona\u0142 mniszki, \u017ce ca\u0142y ten spektakl trzeba zepsu\u0107 politycznymi has\u0142ami. <\/span><\/span><\/p>\n

1 maja, o dziewi\u0105tej trzydzie\u015bci lub dziesi\u0105tej rano na g\u0142\u00f3wnym placu zebrano wi\u0119\u017ani\u00f3w wszystkich oddzia\u0142\u00f3w Drapczi \u2013 w tym \u201enowej r\u00f3jki\u201d i \u201enowej pi\u0105tki\u201d<\/span><\/span>77<\/a><\/span><\/span><\/sup>. R\u00f3\u017cne \u017ar\u00f3d\u0142a szacuj\u0105, \u017ce by\u0142o ich od kilkuset do tysi\u0105ca<\/span><\/span>78<\/a><\/span><\/span><\/sup>. Ca\u0142kiem prawdopodobna wydaje si\u0119 liczba najwy\u017csza; niezale\u017cni obserwatorzy uwa\u017caj\u0105, \u017ce w Drapczi jest ponad tysi\u0105c wi\u0119\u017ani\u00f3w. Z ceremonii wy\u0142\u0105czono tylko \u201estare\u201d rukhagi 3 i 5, licz\u0105ce w sumie 150-200 wi\u0119\u017ani\u00f3w. Cho\u0107 oficjalne \u017ar\u00f3d\u0142a chi\u0144skie podaj\u0105 znacznie ni\u017csze liczby, z danych TIN wynika, \u017ce w tym czasie przebywa\u0142o w Drapczi oko\u0142o 350 wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych<\/span><\/span>79<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Z nap\u0142ywaj\u0105cych do TIN raport\u00f3w wynika, \u017ce w uroczysto\u015bci uczestniczy\u0142a wi\u0119kszo\u015b\u0107 kobiet z \u201enowego rukhagu 3\u201d. Trzy mniszki, jak wiadomo, przebywa\u0142y w izolatkach. TIN zidentyfikowa\u0142 67 innych wi\u0119\u017aniarek tego oddzia\u0142u, kt\u00f3re musia\u0142y wzi\u0105\u0107 udzia\u0142 w ceremonii, cho\u0107 nie wiadomo, czy stawi\u0142y si\u0119 wszystkie. Przed zaj\u0119ciem miejsc zosta\u0142y starannie zrewidowane. Szukano zapewne ulotek, kt\u00f3re mo\u017cna by rozrzuci\u0107 podczas takiego wiecu. Na \u015brodku dziedzi\u0144ca, tu\u017c przed podium, ustawiono wi\u0119\u017ani\u00f3w kryminalnych \u2013 kobiety po jednej, m\u0119\u017cczyzn po drugiej stronie. Wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych poddano szczeg\u00f3lnej kontroli: \u201eNa ka\u017cdego z nas przypada\u0142 jeden funkcjonariusz BBP; za nami ustawili si\u0119 uzbrojeni w karabiny \u017co\u0142nierze LPZ\u201d<\/span><\/span>80<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Je\u015bli idzie o nadz\u00f3r nad kobietami, \u017ar\u00f3d\u0142a TIN nie s\u0105 zgodne. By\u0142y wi\u0119zie\u0144 ze \u201estarego rukhagu 5\u201d, kt\u00f3ry nie bra\u0142 udzia\u0142u w wiecu, m\u00f3wi, \u017ce \u201eto by\u0142a rutyna, zwyk\u0142e stra\u017ce. Na dziedziniec nie wyprowadzono \u017cadnych \u017co\u0142nierzy\u201d<\/span><\/span>81<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Czoejing Kunsang twierdzi, \u017ce \u201eszyk wygl\u0105da\u0142 tak: po jednej stronie, bli\u017cej, m\u0119ski rukhag polityczny i rukhag kryminalny, po drugiej \u2013 kobiecy polityczny\u201d<\/span><\/span>82<\/a><\/span><\/span><\/sup>. M\u0119\u017cczy\u017ani stali wi\u0119c w zachodniej cz\u0119\u015bci dziedzi\u0144ca, bli\u017cej bramy i \u201estarego rukhagu 5\u201d. Nie wiadomo, czy wi\u0119\u017aniowie z tego oddzia\u0142u mogli obserwowa\u0107 dziedziniec, ale wydaje si\u0119 to ma\u0142o prawdopodobne. Kobiety sta\u0142y w cz\u0119\u015bci wschodniej, widocznej ze \u201estarego rukhagu 3\u201d, ale nie z \u201epi\u0105tki\u201d<\/span><\/span>83<\/a><\/span><\/span><\/sup>. Wi\u0119\u017aniowie polityczni, oddzieleni od kobiet setkami kryminalist\u00f3w, mogli ich w og\u00f3le nie widzie\u0107. Wi\u0119\u017aniarki musia\u0142y jednak przej\u015b\u0107 obok wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych i kryminalnych, \u017ceby zaj\u0105\u0107 swoje miejsca \u201epo drugiej stronie dziedzi\u0144ca\u201d<\/span><\/span>84<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Uroczysto\u015b\u0107 rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 od\u015bpiewaniem pie\u015bni \u201eSocjalizm jest dobry\u201d; kilka minut p\u00f3\u017aniej wci\u0105gni\u0119to flag\u0119 i od\u015bpiewano hymn ChRL<\/span><\/span>85<\/a><\/span><\/span><\/sup>. Wszystkie \u017ar\u00f3d\u0142a s\u0105 zgodne \u2013 pierwsze okrzyki wznie\u015bli wi\u0119\u017aniowie kryminalni. Dwaj m\u0119\u017cczy\u017ani zacz\u0119li skandowa\u0107 has\u0142a niepodleg\u0142o\u015bciowe i popieraj\u0105ce Dalajlam\u0119. Protestowali te\u017c przeciwko obecno\u015bci chi\u0144skiej flagi. Jeden lub dw\u00f3ch wi\u0119\u017ani\u00f3w kryminalnych rozrzuci\u0142o ulotki \u2013 zapisane r\u0119cznie skrawki papieru, kt\u00f3re musieli ukry\u0107 pod ubraniem<\/span><\/span>86<\/a><\/span><\/span><\/sup>. Do okrzyk\u00f3w natychmiast przy\u0142\u0105czyli si\u0119 wi\u0119\u017aniowie polityczni \u2013 m\u0119\u017cczy\u017ani i kobiety. T\u0142um ruszy\u0142 ku podium, zapewne po to, by zerwa\u0107 chi\u0144sk\u0105 flag\u0119, ale protest st\u0142umiono zanim do tego dosz\u0142o. <\/span><\/span><\/p>\n

Poniewa\u017c wszystkie wi\u0119\u017aniarki polityczne mia\u0142y indywidualnych \u201eopiekun\u00f3w\u201d, ich udzia\u0142 w prote\u015bcie sko\u0144czy\u0142 si\u0119 w jednej chwili: \u201ePrzy ka\u017cdej sta\u0142 funkcjonariusz BBP [stra\u017cnik]. Natychmiast rzucili si\u0119 na nas i zatkali usta. Po chwili wkroczy\u0142a LPZ i zacz\u0119\u0142o si\u0119 straszne bicie\u201d<\/span><\/span>87<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

LPZ odda\u0142a strza\u0142y ostrzegawcze. Nie mierzono jednak w t\u0142um wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych k\u0142\u0119bili si\u0119 stra\u017cnicy. Potencjalne wichrzycielki ze \u201estarego rukhagu 3\u201d ogl\u0105da\u0142y ceremoni\u0119 z okien cel, wychodz\u0105cych na p\u00f3\u0142nocn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 placu. Czoejing Gjalcen potwierdza, \u017ce protest rozpocz\u0119li wi\u0119\u017aniowie kryminalni, wznosz\u0105c okrzyki i rozrzucaj\u0105c ulotki<\/span><\/span>88<\/a><\/span><\/span><\/sup>. Kiedy pad\u0142y pierwsze strza\u0142y, kobiety skuli\u0142y si\u0119 na ziemi, by ich twarzy nie zarejestrowa\u0142y policyjne kamery. Tego dnia na \u201estarej tr\u00f3jce\u201d by\u0142o spokojnie. <\/span><\/span><\/p>\n

Po st\u0142umieniu protestu s\u0142u\u017cby bezpiecze\u0144stwa pogna\u0142y kobiety na oddzia\u0142, ale nie do cel. Wed\u0142ug Czoejing Kunsang, ustawiono je na ma\u0142ym placu apelowym, gdzie funkcjonariusze LPZ lub policji nadal strzelali w powietrze<\/span><\/span>89<\/a><\/span><\/span><\/sup>. Ze wszystkich relacji wynika, \u017ce mniszki nie stawia\u0142y \u017cadnego oporu \u2013 strza\u0142y nie by\u0142y wi\u0119c potrzebne. Kobiety bito kolejno, indywidualnie \u2013 pa\u0142kami elektrycznymi, plastikowymi rurkami, wype\u0142nionymi piaskiem w\u0119\u017cami, sprz\u0105czkami pas\u00f3w i kolbami<\/span><\/span>90<\/a><\/span><\/span><\/sup>. Jedna z uczestniczek powiedzia\u0142a TIN, \u017ce \u201edosta\u0142y\u015bmy wszystkie. Tyle \u017ce przez to bicie i krew nie by\u0142o wiadomo, kto jest kto\u201d<\/span><\/span>91<\/a><\/span><\/span><\/sup>. \u201eTo by\u0142a powa\u017cna sprawa \u2013 wspomina Czoejing Kunsang. \u2013 Przy bramie zebra\u0142o si\u0119 wielu \u017co\u0142nierzy [LPZ], podje\u017cd\u017ca\u0142y samochody. Wojsko strzela\u0142o, ale nie do ludzi, bo trzymali nas ci z BBP i armii. Strzelali powietrze. Wsz\u0119dzie wala\u0142y si\u0119 \u0142uski. W ko\u0144cu zebrali poszczeg\u00f3lne rukhagi i pop\u0119dzili nas do budynku. Na placu przed oddzia\u0142em zn\u00f3w zacz\u0119li strzela\u0107. Te\u017c nie do nas, w powietrze. Kiedy nas prowadzili, bili metalowymi sprz\u0105czkami. Z ka\u017cdej la\u0142a si\u0119 krew. Jak ju\u017c by\u0142y\u015bmy na dziedzi\u0144cu, zamkn\u0119li bram\u0119 i zacz\u0119li strasznie bi\u0107, takimi czarnymi, plastikowymi pa\u0142kami, wszystkie, po kolei\u201d<\/span><\/span>92<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

To wst\u0119pne bicie trwa\u0142o trzy godziny; potem szesna\u015bcie mniszek zamkni\u0119to w karcerach. Trzy z nich sp\u0119dzi\u0142y w izolatkach trzy miesi\u0105ce. Do cel mieszkalnych wr\u00f3ci\u0142y ju\u017c z podniesionymi wyrokami. Trzyna\u015bcie pozosta\u0142ych trzymano w karcerach przez siedem miesi\u0119cy, do grudnia 1998. R\u00f3\u017cne \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105, \u017ce inne mniszki nie podzieli\u0142y ich losu tylko dlatego, \u017ce zabrak\u0142o dal nich cel. <\/span><\/span><\/p>\n

Kiedy wyprowadzono t\u0119 szesnastk\u0119, reszcie kobiet kazano kl\u0119cze\u0107 na betonowym placu. Z danych TIN wynika, \u017ce by\u0142o ich 45 \u2013 same mniszki. <\/span><\/span><\/p>\n

Wydaje si\u0119, \u017ce sze\u015b\u0107 kobiet unikn\u0119\u0142o bicia<\/span><\/span>93<\/a><\/span><\/span><\/sup>. Wi\u0119\u017aniowie polityczni poddawani s\u0105 bezustannej presji; po wyroku, ju\u017c w wi\u0119zieniu, co pewien czas musz\u0105 powtarza\u0107 zeznania, przyznawa\u0107 si\u0119 do pope\u0142nienia zbrodni politycznych i zapewnia\u0107, \u017ce pragn\u0105 sta\u0107 si\u0119 \u201enowym cz\u0142owiekiem\u201d. \u201eWsp\u00f3\u0142pracuj\u0105cy\u201d nie s\u0105 karani wraz z innymi i mog\u0105 liczy\u0107 na z\u0142agodzenie wyrok\u00f3w. Z raportu opublikowanego w tym roku przez Xinhua wynika, \u017ce z Drapczi zwalnia si\u0119 przedterminowo 35 procent skazanych<\/span><\/span>94<\/a><\/span><\/span><\/sup>. Cho\u0107 tylko nieliczni tybeta\u0144scy wi\u0119\u017aniowie polityczni pr\u00f3buj\u0105 zosta\u0107 \u201enowymi lud\u017ami\u201d, okazuj\u0105 zrozumienie tym, kt\u00f3rzy nie potrafi\u0105 znie\u015b\u0107 bicia, karcer\u00f3w i innych prze\u015bladowa\u0144. <\/span><\/span><\/p>\n

Na placu pojawi\u0142a si\u0119 Pema Butri, odpowiedzialna za \u201estar\u0105\u201d i \u201enow\u0105\u201d cz\u0119\u015b\u0107 oddzia\u0142u 3, i przej\u0119\u0142a inicjatyw\u0119. Powiedzia\u0142a, \u017ce mniszki maj\u0105 si\u0142y na protestowanie tylko dlatego, \u017ce w wi\u0119zieniu jest im za dobrze: \u201eKomunistyczna Partia Chin daje wam za du\u017co jedzenia i ubra\u0144. Drzecie si\u0119, bo si\u0119 wam przelewa\u201d<\/span><\/span>95<\/a><\/span><\/span><\/sup>. Zacz\u0119\u0142o si\u0119 bicie kl\u0119cz\u0105cych mniszek. Do cel wr\u00f3ci\u0142y dopiero po zmroku. Spa\u0142y na betonowej pod\u0142odze, nie na pryczach. <\/span><\/span><\/p>\n

Wieczorem w nowym rukhagu 3 zjawili si\u0119 chi\u0144scy robotnicy, kt\u00f3rzy przez dwa dni przerabiali \u201e\u0142azienk\u0119\u201d, \u201esklep\u201d i \u201esal\u0119 przes\u0142ucha\u0144\u201d na nowe izolatki. Ze \u201esklepu\u201d wykrojono siedem cel, a z sali przes\u0142ucha\u0144 \u2013 dwie. Wcze\u015bniej w obu cz\u0119\u015bciach oddzia\u0142u 3 by\u0142y cztery izolatki<\/span><\/span>96<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Wieczorem, w prote\u015bcie przeciwko biciu i zamkni\u0119ciu ich towarzyszek w karcerach, wycie\u0144czone mniszki postanowi\u0142y og\u0142osi\u0107 strajk g\u0142odowy. Zdenerwowa\u0142y je s\u0142owa Pemy Butri o szczodro\u015bci wi\u0119zienia i partii, dzi\u0119ki kt\u00f3rej mia\u0142y mie\u0107 si\u0142y na wznoszenie niepodleg\u0142o\u015bciowych okrzyk\u00f3w. Do 4 maja kontynuowa\u0142y normaln\u0105 prac\u0119 przy we\u0142nie, ale nie przyjmowa\u0142y po\u017cywienia. \u201ePo trzech dniach \u2013 wyja\u015bnia jedna z nich \u2013 wynios\u0142y\u015bmy z cel wszystko poza kocami. Talerze, wszystko. Chcia\u0142y\u015bmy, \u017ceby wszyscy widzieli, \u017ce nasze cele s\u0105 puste i \u017ce naprawd\u0119 prowadzimy strajk g\u0142odowy\u201d<\/span><\/span>97<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Po pi\u0119ciu dniach mniszki by\u0142y ju\u017c bardzo os\u0142abione. Niekt\u00f3re wymiotowa\u0142y krwi\u0105. 5 maja \u2013 w dzie\u0144 po kolejnym prote\u015bcie w Drapczi \u2013 w\u0142adze znalaz\u0142y kobietom dodatkowe zaj\u0119cie. \u201ePi\u0105tego dnia wszystkie by\u0142y\u015bmy ju\u017c bardzo chore i s\u0142ania\u0142y\u015bmy si\u0119 na nogach \u2013 wyja\u015bnia Lobsang Czoezin. \u2013 Dali nam szczotki i kazali zamiata\u0107 betonowy dziedziniec. By\u0142y\u015bmy tak s\u0142abe, \u017ce nie mog\u0142y\u015bmy podnie\u015b\u0107 tych szczotek. Sz\u00f3stego dnia najbardziej os\u0142abione nie mog\u0142y ju\u017c utrzyma\u0107 si\u0119 na nogach. Wymiotowa\u0142y\u015bmy krwi\u0105\u201d<\/span><\/span>98<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

6 maja najs\u0142absze mniszki dosta\u0142y kropl\u00f3wki. Sz\u00f3stego dnia odwiedzi\u0142 je wysoki urz\u0119dnik, \u201e<\/span><\/span>laogaizhu<\/i><\/span><\/span> (tyb. <\/span><\/span>lobsotru<\/i><\/span><\/span>) odpowiedzialny za wszystkie wi\u0119zienia\u201d, kt\u00f3remu towarzyszyli oficerowie BBP<\/span><\/span>99<\/a><\/span><\/span><\/sup>. \u201eDlaczego nie jecie? \u2013 pyta\u0142. \u2013 Je\u015bli nie b\u0119dziecie je\u015b\u0107, zrobicie sobie krzywd\u0119\u201d. \u201ePowiedzia\u0142y\u015bmy mu \u2013 wspomina Czoejing Kunsang \u2013 \u017ce b\u0119dziemy strajkowa\u0107, bo i tak nigdy nie jeste\u015bmy tu syte, a m\u00f3wi\u0105 nam, \u017ce partia za dobrze nas karmi i \u017ce dlatego krzyczymy\u201d<\/span><\/span>100<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Odpowied\u017a zaintrygowa\u0142a dygnitarza, kt\u00f3ry zacz\u0105\u0142 wypytywa\u0107 o szczeg\u00f3\u0142y. Wi\u0119\u017aniarki opowiedzia\u0142y o incydencie z Pem\u0105 Butri i faktycznej sytuacji \u2013 minimalnych racjach. Urz\u0119dnik przyzna\u0142, \u017ce w\u0142adze Drapczi \u201epope\u0142ni\u0142y pewne b\u0142\u0119dy\u201d. \u201eByli bardzo przyjacielscy \u2013 powiedzia\u0142a TIN jedna z mniszek. \u2013 Wlewali wod\u0119 do ust tych, kt\u00f3re traci\u0142y przytomno\u015b\u0107. Wieczorem przynie\u015bli nam lekk\u0105 zup\u0119 z gotowanego ry\u017cu. Zjad\u0142y\u015bmy j\u0105\u201d<\/span><\/span>101<\/a><\/span><\/span><\/sup>. Strajk zacz\u0105\u0142 si\u0119 wi\u0119c i sko\u0144czy\u0142 niemal tak samo, jak ten sprzed dw\u00f3ch lat. <\/span><\/span><\/p>\n

Koniec g\u0142od\u00f3wki nie oznacza\u0142 ko\u0144ca problem\u00f3w mniszek z \u201enowego rukhagu 3\u201d. 4 maja dosz\u0142o bowiem w Drapczi do drugiego protestu, kt\u00f3ry przyni\u00f3s\u0142 tragiczne konsekwencje. <\/span><\/span><\/p>\n

4 maja 1998: Mi\u0119dzynarodowy Dzie\u0144 M\u0142odzie\u017cy <\/b><\/span><\/span><\/p>\n

4 maja w\u0142adze postanowi\u0142y powt\u00f3rzy\u0107 ceremoni\u0119 wci\u0105gni\u0119cia flagi. Wr\u00f3cono do scenariusza z 1 maja \u2013 w uroczysto\u015bci mieli uczestniczy\u0107 wi\u0119\u017aniowie polityczni z nowych rukhag\u00f3w 3 i 5, a \u201estarzy\u201d pozosta\u0107 w celach. W\u0142adze by\u0142y przekonane, \u017ce zagro\u017cenie stanowi\u0105 wi\u0119\u017aniowie z najd\u0142u\u017cszym sta\u017cem, cho\u0107 trzy dni wcze\u015bniej to w\u0142a\u015bnie \u201enowi\u201d zaryzykowali zak\u0142\u00f3cenie ceremonii. Komendantura postanowi\u0142a jednak spr\u00f3bowa\u0107 jeszcze raz. <\/span><\/span><\/p>\n

\u201ePowiedzieli nam, \u017ce musimy i\u015b\u0107, nawet je\u015bli nie chcemy \u2013 opowiada Lobsang Czoezin, mniszka z klasztoru Szar Bumpa, kt\u00f3ra bra\u0142a udzia\u0142 w obu ceremoniach. \u2013 Powiedzieli, \u017ce b\u0119dziemy uczestniczy\u0107 [w uroczystym wci\u0105ganiu flagi] co tydzie\u0144. Wcze\u015bniej, przez trzy dni, przes\u0142uchiwali indywidualnie ka\u017cd\u0105 z nas. M\u00f3wili o cotygodniowym wci\u0105ganiu flagi i powtarzali, \u017ce nie mo\u017cemy wtedy wznosi\u0107 \u017cadnych okrzyk\u00f3w. M\u00f3wili, \u017ce krzycza\u0142y\u015bmy 1 maja, bo jest nam za dobrze. Odpowiada\u0142y\u015bmy, \u017ce s\u0105 w b\u0142\u0119dzie. Kiedy wci\u0105gacie chi\u0144sk\u0105 flag\u0119 na naszej ziemi, m\u00f3wi\u0142y\u015bmy, tracimy panowanie nad sob\u0105 i zaczynamy krzycze\u0107. Nie mo\u017cemy wi\u0119c obieca\u0107, \u017ce si\u0119 to nie powt\u00f3rzy\u201d<\/span><\/span>102<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Nowy rukhag 3 opustosza\u0142 po zabraniu szesnastu mniszek do karcer\u00f3w. 4 maja pozosta\u0142e kobiety by\u0142y wycie\u0144czone biciem i g\u0142odem. Do udzia\u0142u w ceremonii wybrano dwadzie\u015bcia z nich. Reszta, oko\u0142o dwudziestu pi\u0119ciu, mia\u0142a pozosta\u0107 w celach. Uczestniczki zaprowadzono na g\u0142\u00f3wny plac mi\u0119dzy dziesi\u0105t\u0105 a dziesi\u0105t\u0105 trzydzie\u015bci<\/span><\/span>103<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

\u201e4 maja zaprowadzili nas na plac \u2013 opowiada Lobsang Czoezin. \u2013 Wi\u0119kszo\u015b\u0107 by\u0142a obola\u0142a od bicia, poza tym nic nie jad\u0142y\u015bmy. W\u0142a\u015bciwie nas tam zawlekli, dw\u00f3ch, trzech funkcjonariuszy na ka\u017cd\u0105. Ze starego rukhagu 3 wida\u0107 podium i maszt. Tym razem, kiedy wci\u0105gali flag\u0119, zacz\u0119li krzycze\u0107 mnisi. Zobaczy\u0142y to mniszki ze \u201estarej tr\u00f3jki\u201d i do\u0142\u0105czy\u0142y do nich. My nie wznosi\u0142y\u015bmy \u017cadnych okrzyk\u00f3w. Nic nie jad\u0142y\u015bmy. By\u0142y\u015bmy s\u0142abe i chore\u201d<\/span><\/span>104<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Wydaje si\u0119, \u017ce w\u0142adze spodziewa\u0142y si\u0119 problem\u00f3w i podj\u0119\u0142y nadzwyczajne \u015brodki bezpiecze\u0144stwa. Cho\u0107 zmniejszono liczb\u0119 wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych, na placu by\u0142 znowu t\u0142um wi\u0119\u017ani\u00f3w kryminalnych. \u201eTym razem \u2013 m\u00f3wi Sonam Cering, mnich z lhaskiego klasztoru Taszigang, kt\u00f3ry pozosta\u0142 w celi na starym rukhagu 5 \u2013 plac otoczyli wcze\u015bniej \u017co\u0142nierze z LPZ w pe\u0142nym rynsztunku, z pa\u0142kami i karabinami\u201d<\/span><\/span>105<\/a><\/span><\/span><\/sup>. Ten protest zainicjowali wi\u0119\u017aniowie z nowego rukhagu 5. Lobsang Geleg, mnich z klasztoru Khangmar w Damszung, wzni\u00f3s\u0142 pierwsze niepodleg\u0142o\u015bciowe has\u0142o i zaprotestowa\u0142 przeciwko obecno\u015bci chi\u0144skiej flagi<\/span><\/span>106<\/a><\/span><\/span><\/sup>. Natychmiast do\u0142\u0105czyli do\u0144 inni \u201edelegaci\u201d nowego oddzia\u0142u 5. Mniszki z \u201enowej tr\u00f3jki\u201d by\u0142y tak os\u0142abione, \u017ce sta\u0142y w milczeniu, natomiast do okrzyk\u00f3w do\u0142\u0105czy\u0142 t\u0142um wi\u0119\u017ani\u00f3w kryminalnych. <\/span><\/span><\/p>\n

Wed\u0142ug Sonama Ceringa, s\u0142u\u017cby bezpiecze\u0144stwa, w tym LPZ, natychmiast zaatakowa\u0142y wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych. Milcz\u0105ce wi\u0119\u017aniarki odprowadzono do cel, tym razem bez bicia. Zamieszanie na dziedzi\u0144cu zauwa\u017cy\u0142y jednak wi\u0119\u017aniarki ze starego rukhagu 3. \u201eKiedy zobaczy\u0142y chi\u0144sk\u0105 flag\u0119 \u2013 opowiada Czoejing Kunsang \u2013 wybi\u0142y szyby i zacz\u0119\u0142y krzycze\u0107, \u017ce nie chc\u0105 chi\u0144skich sztandar\u00f3w na tybeta\u0144skiej ziemi\u201d<\/span><\/span>107<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Czoejing Gjalcen by\u0142a zamkni\u0119ta w celi nr 1. \u201eZ okna mia\u0142y\u015bmy doskona\u0142y widok na plac. Widzia\u0142y\u015bmy, \u017ce strasznie bij\u0105 wi\u0119\u017ani\u00f3w, kt\u00f3rzy wznosili okrzyki. Straci\u0142y\u015bmy panowanie nad sob\u0105 i zacz\u0119\u0142y\u015bmy krzycze\u0107: Zabijaj\u0105 naszych, Nie chcemy chi\u0144skiej flagi na tybeta\u0144skiej ziemi, Wolno\u015b\u0107 dla Tybetu, Niech \u017cyje Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015b\u0107 Dalajlama. Jak zobaczy\u0142y\u015bmy, \u017ce ich bij\u0105, straci\u0142y\u015bmy g\u0142owy. Wybi\u0142y\u015bmy szyby i zacz\u0119\u0142y\u015bmy krzycze\u0107. Na nic si\u0119 nie umawia\u0142y\u015bmy. Ka\u017cda cela zareagowa\u0142a spontanicznie\u201d<\/span><\/span>108<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Stra\u017cnicy i LPZ, zaj\u0119ci t\u0142umieniem demonstracji, odprowadzaniem wi\u0119\u017ani\u00f3w do cel i biciem, w pierwszej chwili nie zareagowali na wybite szyby i okrzyki ze starego rukhagu 3. Czoejing Gjalcen uwa\u017ca, \u017ce mniszki krzycza\u0142y przez p\u00f3\u0142 godziny: \u201eZacz\u0119\u0142o si\u0119 o jakiej\u015b dziesi\u0105tej trzydzie\u015bci, a wojsko [LPZ] i BBP przysz\u0142o po nas o jedenastej. Bili przez p\u00f3\u0142torej godziny. W tym czasie by\u0142o u nas ponad 50 wi\u0119\u017aniarek politycznych\u201d<\/span><\/span>109<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

TIN dysponuje danymi 57 kobiet, kt\u00f3re odbywa\u0142y wyroki w starym rukhagu 3 w maju 1998. Nic nie wskazuje na to, by kt\u00f3rej\u015b oszcz\u0119dzono bicia (jak trzy dni wcze\u015bniej na oddziale \u201enowym\u201d). <\/span><\/span><\/p>\n

Protest z 4 maja mia\u0142 wiele aspekt\u00f3w. Nie b\u0119dziemy tu omawia\u0107 tych wydarze\u0144 ani konsekwencji, jakie ponie\u015bli wi\u0119\u017aniowie na placu oraz w obu cz\u0119\u015bciach rukhagu 5. Mnisi ze starego rukhagu 5 zacz\u0119li protestowa\u0107, gdy zorientowali si\u0119, \u017ce w nowym bloku bije si\u0119 ich koleg\u00f3w \u2013 wed\u0142ug Sonama Ceringa, \u201ekilka minut po po\u0142udniu\u201d. \u201eTego dnia wszyscy wi\u0119\u017aniowie z wysokimi wyrokami zostali zamkni\u0119ci na starym oddziale. Kiedy us\u0142yszeli krzyki, dobiegaj\u0105ce z nowego rukhagu, rzucili si\u0119 do g\u0142\u00f3wnej bramy. Chi\u0144ski stra\u017cnik Zhu Xiaofeng strzeli\u0142 bez ostrze\u017cenia. Trafi\u0142 Nga\u0142anga Sungraba, mnicha z Drepungu. W brzuch\u201d<\/span><\/span>110<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Z relacji wi\u0119\u017ani\u00f3w i wi\u0119\u017aniarek wynika, \u017ce protest ten trwa\u0142 w\u0142a\u015bciwie przez ca\u0142y dzie\u0144. W przeciwie\u0144stwie do 1 maja, kiedy to ko\u0142o po\u0142udnia by\u0142o ju\u017c po wszystkim, \u201etym razem \u2013 jak m\u00f3wi Lobsang Czoezin \u2013 rozruchy trwa\u0142y ca\u0142y dzie\u0144\u201d<\/span><\/span>111<\/a><\/span><\/span><\/sup>. Z relacji Sonama Ceringa wynika, \u017ce \u201estarzy\u201d wi\u0119\u017aniowie rukhagu 5 zorientowali si\u0119, \u017ce \u201eco\u015b si\u0119 dzieje\u201d dopiero \u201epo obiedzie\u201d. Strza\u0142y pad\u0142y p\u00f3\u017aniej, a indywidualne bicie w celach \u201estarego rukhagu 5\u201d zacz\u0119\u0142o si\u0119 dopiero wieczorem: \u201eTu\u017c przed zachodem s\u0142o\u0144ca pojawi\u0142o si\u0119 12 \u017co\u0142nierzy [LPZ]. Przes\u0142uchiwali ka\u017cdego wi\u0119\u017ania i potwornie bili. Kopali, ok\u0142adali gumowymi rurkami i pa\u0142kami elektrycznymi. Tego wieczora pobili nas wszystkich, co do jednego\u201d<\/span><\/span>112<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

W tym samym czasie do Drapczi przyby\u0142a delegacja Unii Europejskiej. Ambasadorowie Wielkiej Brytanii (Anthony Galsworthy), Austrii (dr Gerhard Ziegler) i Luksemburga (Pierre-Louis Lorenz) przyjechali do Tybetu z \u201emisj\u0105 praw cz\u0142owieka\u201d na pocz\u0105tku maja. Do wi\u0119zienia przybyli przed dwunast\u0105, ale nie zorientowali si\u0119, \u017ce dzieje si\u0119 co\u015b niezwyk\u0142ego. <\/span><\/span><\/p>\n

\u201eDelegaci z\u0142o\u017cyli wizyt\u0119 w Drapczi 4 maja. Przede wszystkim interesowa\u0142 ich spos\u00f3b traktowania wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych. P\u00f3\u017aniej pojawi\u0142y si\u0119 raporty, m\u00f3wi\u0105ce o powa\u017cnych rozruchach w wi\u0119zieniu 1 maja [sic]. Podczas wizyty delegaci tych doniesie\u0144 nie znali. (…) Delegacja wys\u0142ucha\u0142a pogadanki, co uzna\u0142a za dziwne, przed wewn\u0119trzn\u0105 bram\u0105 wi\u0119zienia, zanim wesz\u0142a na jego teren. Niemniej na terenie wi\u0119zienia delegaci nie zauwa\u017cyli \u015blad\u00f3w zamieszek, a w\u0142adze wi\u0119zienia oczywi\u015bcie nie wspomnia\u0142y o \u017cadnym incydencie. Delegaci odnie\u015bli wra\u017cenie, \u017ce stra\u017ce nie s\u0105 wzmocnione i \u017ce nie podj\u0119to specjalnych \u015brodk\u00f3w bezpiecze\u0144stwa\u201d \u2013 napisali w swoim raporcie, opublikowanym przez UE w czerwcu 1998<\/span><\/span>113<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Kiedy delegaci \u201es\u0142uchali pogadanki przed bram\u0105\u201d, w starym rukhagu 3 zaczyna\u0142o si\u0119 bicie mniszek. Norzin \u0141angmo, mniszka z Szugsib, m\u00f3wi, \u017ce kobiety zosta\u0142y najpierw pobite w celach przez policjant\u00f3w, nie LPZ, a nast\u0119pnie wyprowadzone na plac apelowy: \u201eKiedy zacz\u0105\u0142 si\u0119 protest [na g\u0142\u00f3wnym placu], wybi\u0142y\u015bmy wszystkie okna i wywa\u017cy\u0142y\u015bmy drzwi. Wsz\u0119dzie wysy\u0142ali funkcjonariuszy, do nas przysz\u0142a tylko policja. Sze\u015bciu, siedmiu na cel\u0119. Nie bili na zmian\u0119. Razem brali si\u0119 za ka\u017cd\u0105 z nas, po kolei. Musia\u0142y\u015bmy czeka\u0107 w szeregu. Mia\u0142y\u015bmy na sobie lekkie ubrania. Potem wyprowadzili nas na dziedziniec. Przyszli nowi i zn\u00f3w zacz\u0119\u0142o si\u0119 bicie\u201d<\/span><\/span>114<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Czoejing Gjalcen nie wspomina o bij\u0105cych kobiety policjantach. Twierdzi, \u017ce w jej celi zjawi\u0142a si\u0119 Pema Butri z funkcjonariuszami LPZ, kt\u00f3rzy wyprowadzili mniszki na dziedziniec. By\u0107 mo\u017ce okoliczno\u015bci sprawi\u0142y, \u017ce zabrak\u0142o personelu i scenariusz nie by\u0142 taki sam we wszystkich celach. Cela Czoejing Gjalcen, w kt\u00f3rej przebywa\u0142y r\u00f3wnie\u017c Nga\u0142ang Sangdrol i Phuncog Njidrol, uwa\u017cane za \u201enajgro\u017aniejsze wichrzycielki\u201d, wydaje si\u0119 logicznym celem dla grupy Pemy Butri. \u201eNajpierw przysz\u0142a nasza oddzia\u0142owa Pema Butri i wyprowadzi\u0142a nas z cel. \u201eKrzyczycie, bo jest wam za dobrze. Dla zabawy krzyczycie za murami, dla zabawy krzyczycie w celach\u201d. By\u0142a w\u015bciek\u0142a i kaza\u0142a nas wyprowadzi\u0107. Przyprowadzi\u0142a \u017co\u0142nierzy, <\/span><\/span>wujin<\/i><\/span><\/span> [LPZ]. To w\u0142a\u015bnie oni najcz\u0119\u015bciej nas bij\u0105 i prowadz\u0105 \u0107wiczenia. Je\u015bli kt\u00f3ra\u015b zwymy\u015bla urz\u0119dnika, natychmiast p\u0119dz\u0105 po <\/span><\/span>wujin<\/i><\/span><\/span>. Ci zawsze s\u0105 gotowi\u201d<\/span><\/span>115<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Pema Butri powt\u00f3rzy\u0142a wi\u0119c to, co wcze\u015bniej us\u0142ysza\u0142y od niej wi\u0119\u017aniarki nowego rukhagu 3. Z relacji mniszek wynika jasno, \u017ce wi\u0119\u017aniarki polityczne uwa\u017caj\u0105 takie uwagi za prowokacj\u0119. Te same s\u0142owa znajdziemy w relacji Norzin \u0141angmo z bicia na placu apelowym: \u201ePotem nas wyprowadzili i zacz\u0119li bi\u0107. Wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce nigdy nie przestan\u0105. Zakrywa\u0142y\u015bmy tylko g\u0142owy. Bij\u0105c, m\u00f3wili: Krzycza\u0142a\u015b. Rz\u0105d Chin i partia daj\u0105 ci \u017carcie i ubranie. Czego jeszcze chcesz?\u201d<\/span><\/span>116<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Na placu apelowym bi\u0142a LPZ. \u201eWyp\u0119dzili nas z cel na ma\u0142y dziedziniec przed rukhagiem. I tutaj bili. By\u0142o ich ponad 20. Bi\u0142 ka\u017cdy, kto mia\u0142 r\u0119ce. (…) Bili tak, \u017ce krew by\u0142a wsz\u0119dzie. Bryzga\u0142a na mury, na ziemi\u0119. Wygl\u0105da\u0142o to jak rze\u017ania. \u0141oili nas pasami, p\u00f3ki nie pop\u0119ka\u0142y. Wtedy wyj\u0119li pa\u0142ki elektryczne. (…) Niekt\u00f3re mia\u0142y naderwane uszy i rany na g\u0142owach. Kiedy prowadzili mnie do celi, kr\u0119ci\u0142o mi si\u0119 w g\u0142owie. Wszystkie potraktowali tak samo. Ka\u017cda by\u0142a ranna. Kiedy opowiadam o tym teraz, sama nie mog\u0119 w to uwierzy\u0107\u201d<\/span><\/span>117<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Bicie pasami i sprz\u0105czkami by\u0142o \u201emodne\u201d w czasach wielkiej proletariackiej rewolucji kulturalnej; grupy czerwonogwardzist\u00f3w cz\u0119sto wymierza\u0142y w ten spos\u00f3b \u201erewolucyjn\u0105 sprawiedliwo\u015b\u0107\u201d. \u201eBili nas sprz\u0105czkami pas\u00f3w \u2013 m\u00f3wi Norzin \u0141angmo. \u2013 Po ca\u0142ym ciele, ale g\u0142\u00f3wnie w g\u0142ow\u0119. Wszystkie, przez jakie\u015b dwie godziny. Potem bili ka\u017cd\u0105 po kolei. Przedtem wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nas by\u0142a zdrowa. Po tym biciu niemal ka\u017cda utyka\u0142a albo mia\u0142a r\u0119k\u0119 na temblaku\u201d<\/span><\/span>118<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Wed\u0142ug wielu relacji, Pema Butri osobi\u015bcie uczestniczy\u0142a w biciu. Z pocz\u0105tku \u201ena lewo i prawo\u201d, ale p\u00f3\u017aniej starannie wybiera\u0142a ofiary. \u201eBi\u0142a ka\u017cd\u0105 z nas, co do jednej \u2013 m\u00f3wi Czoejing Gjalcen. \u2013 Kiedy sko\u0144czy\u0142a, zacz\u0119\u0142a sobie wybiera\u0107 te, kt\u00f3rych nie lubi\u0142a najbardziej\u201d<\/span><\/span>119<\/a><\/span><\/span><\/sup>. Inna wi\u0119\u017aniarka twierdzi, \u017ce Pema Butri osobi\u015bcie skaza\u0142a dziesi\u0119\u0107 mniszek na \u201edodatkowe bicie\u201d<\/span><\/span>120<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Pierwsz\u0105 z nich by\u0142a Nga\u0142ang Sangdrol. Pema Butri uzna\u0142a, \u017ce to w\u0142a\u015bnie ona i Czoekji \u0141angmo (imi\u0119 zakonne Lobsang Czoekji) z Szar Bumpa da\u0142y has\u0142o do rozpocz\u0119cia protestu. \u201eZabrali je i strasznie zbili. Bi\u0142a i ona, i \u017co\u0142nierze\u201d, wspomina jedna z ofiar. Ze wszystkich relacji, jakie dotar\u0142y do TIN, wynika, \u017ce nikt nie organizowa\u0142 protestu; mia\u0142 on charakter spontaniczny. \u201eNie jeste\u015bmy siostrami. Nie s\u0142uchamy cudzych plan\u00f3w. Wykrzykujemy to, co my\u015blimy. Bo tak chcemy\u201d<\/span><\/span>121<\/a><\/span><\/span><\/sup>, komentuje oskar\u017cenia Pemy Butri Czoejing Gjalcen. <\/span><\/span><\/p>\n

W chi\u0144skiej kulturze politycznej obowi\u0105zuje \u2013 cz\u0119sto bezzasadny \u2013 podzia\u0142 na przyw\u00f3dc\u00f3w i \u201ereszt\u0119\u201d. System, kt\u00f3ry uzasadnia swoje istnienie reprezentowaniem \u201eszerokich mas\u201d, nie mo\u017ce by\u0107 przecie\u017c po prostu niepopularny. Masowe ruchy, postrzegane przez parti\u0119 jako zagro\u017cenie, rutynowo uznaje si\u0119 za spisek \u201egarstki przyw\u00f3dc\u00f3w\u201d, kt\u00f3rych czekaj\u0105 surowe kary. Ich zwolennicy mog\u0105 natomiast przyzna\u0107 si\u0119 do \u201eb\u0142\u0119du\u201d i liczy\u0107 na wyrozumia\u0142o\u015b\u0107 w\u0142adz. Rozbite okna i okrzyki w celach \u201estarego rukhagu 3\u201d, b\u0119d\u0105ce wyrazem znacznie szerszego problemu, problemu Tybetu, musia\u0142y zatem zosta\u0107 uznane za spisek jednego czy dw\u00f3ch \u201ewrog\u00f3w\u201d, kt\u00f3rzy poci\u0105gn\u0119li za sob\u0105 reszt\u0119 skazanych. <\/span><\/span><\/p>\n

\u201eAni<\/i><\/span><\/span> Sangdrol by\u0142a w najgorszym stanie \u2013 opowiada Norzin \u0141angmo. \u2013 Straci\u0142a przytomno\u015b\u0107. Przez chwil\u0119 my\u015bla\u0142am, \u017ce nie \u017cyje. Nie mieli przeciwko niej \u017cadnych dowod\u00f3w. Bili j\u0105 z nienawi\u015bci. Wrzeszczeli: Rigczog, wstawaj. M\u00f3wi\u0105 na ni\u0105 Rigczog. Ale ona si\u0119 nie rusza\u0142a. Nawet <\/span><\/span>tutrang<\/i><\/span><\/span> musia\u0142a pomy\u015ble\u0107, \u017ce nie \u017cyje, bo kaza\u0142a j\u0105 zostawi\u0107. Ale wtedy podesz\u0142a Pema Butri i zn\u00f3w uderzy\u0142a j\u0105 pasem. Ani-la nagle odzyska\u0142a przytomno\u015b\u0107, a Pema Butri powiedzia\u0142a: My\u015bla\u0142am, \u017ce zdech\u0142a\u015b, ale jeszcze \u017cyjesz. Wstawaj! Musia\u0142y\u015bmy sta\u0107 i na to patrze\u0107. Bardzo d\u0142ugo czeka\u0142y\u015bmy, a\u017c Ani-la wstanie. Strasznie krwawi\u0142a. Krew p\u0142yn\u0119\u0142a z niej jak woda. Mia\u0142a trzy albo cztery rany na g\u0142owie. Rzucili si\u0119 na ni\u0105, gdy tylko uda\u0142o si\u0119 jej podnie\u015b\u0107. Bi\u0142o j\u0105 tyle os\u00f3b, \u017ce nie widzia\u0142y\u015bmy nawet, jak zn\u00f3w upad\u0142a. Potem nie mog\u0142a nawet podnie\u015b\u0107 g\u0142owy\u201d<\/span><\/span>122<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Drug\u0105 ofiar\u0105 Pemy Butri by\u0142a Czoekji \u0141angmo. By\u0142e wi\u0119\u017aniarki m\u00f3wi\u0105, \u017ce nie wygl\u0105da na swoje dwadzie\u015bcia lat i jest \u201edrobniute\u0144ka\u201d. W areszcie \u015bledczym Guca z\u0142amano jej nog\u0119 i pobito z tak\u0105 brutalno\u015bci\u0105, \u017ce zosta\u0142a skierowana na operacj\u0119 brzucha. \u201eKiedy sko\u0144czyli j\u0105 bi\u0107 [4 maja], nie wygl\u0105da\u0142a jak istota ludzka\u201d<\/span><\/span>123<\/a><\/span><\/span><\/sup>, m\u00f3wi Norzin \u0141angmo. <\/span><\/span><\/p>\n

Teraz Pema Butri posz\u0142a do Nga\u0142ang Czoezom (imi\u0119 \u015bwieckie: Pasang Lhamo), mniszki z Czubsang, kt\u00f3rej pi\u0119cioletni wyrok podniesiono do jedenastu lat za nagranie kasety w czerwcu 1993. Nga\u0142ang Czoezom mia\u0142a by\u0107 \u2013 zdaniem kryminalnej wi\u0119\u017aniarki, jednej z wielu, jakie umieszczono w starym rukhagu 3, by szpiegowa\u0107 mniszki w zamian za zmniejszenie wyroku \u2013 przyw\u00f3dc\u0105 protestu. Inne mniszki twierdz\u0105, \u017ce oskar\u017cenie to by\u0142o zupe\u0142nie bezpodstawne. Wed\u0142ug Norzin \u0141angmo, Pema Butri wesz\u0142a do celi i kaza\u0142a mniszkom ustawi\u0107 si\u0119 pod \u015bcian\u0105: \u201eWrzasn\u0119\u0142a: Pasang Lhamo, i przewr\u00f3ci\u0142a j\u0105 na betonow\u0105 pod\u0142og\u0119. Uderzy\u0142a si\u0119 w g\u0142ow\u0119, la\u0142a si\u0119 krew. Na chwil\u0119 straci\u0142a przytomno\u015b\u0107. Potem bili j\u0105 pasami, a ona pr\u00f3bowa\u0142a zas\u0142ania\u0107 g\u0142ow\u0119 r\u0119koma. Poranili jej d\u0142onie. Krew by\u0142a wsz\u0119dzie\u201d<\/span><\/span>124<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

\u0179r\u00f3d\u0142a TIN wspominaj\u0105 o innych mniszkach, kt\u00f3re bi\u0142a tego dnia Pema Butri. Jedn\u0105 z nich by\u0142a Phuncog Sangmo (imi\u0119 \u015bwieckie: Jesze Jangga)<\/span><\/span>125<\/a><\/span><\/span><\/sup>, mniszka z Garu, dziel\u0105ce cel\u0119 z Nga\u0142ang Czoezom. Cho\u0107 Pemie Butri chodzi\u0142o przede wszystkim o t\u0119 ostatni\u0105, Phuncog Sangmo musia\u0142a czym\u015b rozw\u015bcieczy\u0107 oddzia\u0142ow\u0105, gdy\u017c zosta\u0142a przewr\u00f3cona na pod\u0142og\u0119 i zbita pasem<\/span><\/span>126<\/a><\/span><\/span><\/sup>. Phuncog Czoekji (imi\u0119 \u015bwieckie: Dekji) z klasztoru Garu z\u0142amano r\u0119k\u0119 i nie udzielono \u017cadnej pomocy<\/span><\/span>127<\/a><\/span><\/span><\/sup>. Pema Butri pobi\u0142a jeszcze Goekji (imi\u0119 zakonne: Nga\u0142ang Kaldron) z Garu, kt\u00f3ra trafi\u0142a do wi\u0119zienia w 1993 roku razem z Phuncog Czoekji, oraz aresztowan\u0105 rok p\u00f3\u017aniej Phuncog Paljang, r\u00f3wnie\u017c z Garu<\/span><\/span>128<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Wieczorem LPZ, policja i Pema Butri wycofali si\u0119 ze starego rukhagu 3, zamykaj\u0105c ranne kobiety w celach. Z raport\u00f3w wynika, \u017ce w najci\u0119\u017cszym stanie by\u0142a Nga\u0142ang Sangdrol. Czoejing Gjalcen, kt\u00f3ra udziela\u0142a jej pierwszej pomocy, m\u00f3wi: \u201eBili j\u0105 klamrami po g\u0142owie i straci\u0142a du\u017co krwi. Kiedy j\u0105 my\u0142am, jeszcze za trzecim razem woda w misce by\u0142a zupe\u0142nie czerwona\u201d<\/span><\/span>129<\/a><\/span><\/span><\/sup>. \u201eChcieli j\u0105 zamkn\u0105\u0107 w karcerze \u2013 dodaje Norzin \u0141angmo \u2013 ale wszystkie izolatki by\u0142y zaj\u0119te od 1 maja. Przez trzy dni Ani Sangdrol nie mog\u0142a podnie\u015b\u0107 g\u0142owy. Kiedy prowadzi\u0142y\u015bmy j\u0105 do toalety, nie mog\u0142a nawet podci\u0105gn\u0105\u0107 koszuli. Nie wypr\u00f3\u017cnia\u0142a si\u0119 przez 15 dni. Uszkodzili jej co\u015b w \u015brodku. Potem dosta\u0142a lekarstwa, ale by\u0142y do niczego. W ko\u0144cu przynie\u015bli jej mleko w proszku, rozpuszczone w zimnej wodzie, a \u017ce ca\u0142y czas le\u017ca\u0142a na betonie, dosta\u0142a biegunki\u201d<\/span><\/span>130<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Mniszki z nowego i starego rukhagu 3 mia\u0142y jeszcze przez rok ponosi\u0107 konsekwencje protest\u00f3w z 1 i 4 maja. <\/span><\/span><\/p>\n

Pema Butri, \u201ez\u0142e duchy\u201d, kolejne samob\u00f3jstwo <\/b><\/i><\/span><\/span><\/p>\n

Pema Butri, oddzia\u0142owa rukhagu 3, nie pojawia\u0142a si\u0119 zbyt cz\u0119sto we wcze\u015bniejszych relacjach z Drapczi. Ma ponad czterdzie\u015bci lat i pochodzi z prefektury Szigace (chi\u0144. Rigaze). Mieszka w lhaskiej dzielnicy Zhide. Jej m\u0105\u017c, Dziampa, jest najprawdopodobniej wysokim urz\u0119dnikiem w Wi\u0119zieniu Lhaskim (dawniej Utritru). Obraz, jaki wy\u0142ania si\u0119 z relacji by\u0142ych wi\u0119\u017aniarek, k\u0142\u00f3ci si\u0119 z \u201epublicznym\u201d wizerunkiem Pemy Butri, kt\u00f3ra uchodzi za osob\u0119 religijn\u0105 i cz\u0119sto odwiedza poblisk\u0105 kapliczk\u0119 Drapczi Lhamo, nazywan\u0105 r\u00f3wnie\u017c Drapczi Lhakang. Wydaje si\u0119, \u017ce mnisi z tej \u015bwi\u0105tyni nie wiedzieli o jej \u201eprofesjonalnej\u201d brutalno\u015bci. <\/i><\/span><\/span><\/p>\n

Mniszki z rukhagu 3 nazywa najcz\u0119\u015bciej \u201ez\u0142ymi duchami\u201d (tyb. <\/i><\/span><\/span>dumo<\/span><\/span>). M\u00f3wi, \u017ce maj\u0105 \u201eserca z kamienia\u201d i nie dbaj\u0105 o swoich krewnych. Jedna z by\u0142ych wi\u0119\u017aniarek rukhagu 3 powiedzia\u0142a TIN, \u017ce niekt\u00f3rzy wierz\u0105, \u017ce Pema Butri naprawd\u0119 jest \u201ez\u0142ym duchem\u201d. \u201eJe\u017celi nie wstanie si\u0119, gdy jest w pobli\u017cu, mo\u017cna trafi\u0107 do karceru. Niezale\u017cnie od tego, co si\u0119 robi, na jej widok trzeba wszystko rzuci\u0107 i \u201eokaza\u0107 szacunek\u201d. Jakby by\u0142a lam\u0105. Kto tego nie robi, jest bity\u201d. <\/i><\/span><\/span><\/p>\n

Obwinia si\u0119 j\u0105 o samob\u00f3jstwo Cejang, sieroty z okr\u0119gu Dzajul (chi\u0144. Chayu) w prefekturze Kongpo (chi\u0144. Gongbu). Cejang trafi\u0142a do wi\u0119zienia w wieku pi\u0119tnastu lat. Rzuca\u0142a dla zabawy kamieniami i przypadkiem trafi\u0142a staruszk\u0119, kt\u00f3ra zmar\u0142a na skutek uderzenia. Cho\u0107 by\u0142a m\u0142odociana, skazano j\u0105 na sze\u015b\u0107 lat w Drapczi i skierowano do starego rukhagu 3, by donosi\u0142a na wi\u0119\u017aniarki polityczne. Nie mia\u0142a krewnych, nie dostawa\u0142a wi\u0119c dodatkowego jedzenia, ubra\u0144 ani lekarstw. Mniszki dzieli\u0142y si\u0119 z ni\u0105 swoimi rzeczami. Cejang mia\u0142a nawet postanowi\u0107, \u017ce po wyj\u015bciu z wi\u0119zienia sama zostanie mniszk\u0105. Mniszki stara\u0142y si\u0119 j\u0105 chroni\u0107 i nie porusza\u0107 w jej obecno\u015bci temat\u00f3w politycznych. Rozdra\u017cniona brakiem informacji Pema Butri coraz cz\u0119\u015bciej przes\u0142uchiwa\u0142a Cejang i grozi\u0142a jej podniesieniem wyroku. Cho\u0107 wi\u0119\u017aniarki polityczne stara\u0142y si\u0119 j\u0105 uspokoi\u0107, rosn\u0105ca presja wp\u0119dzi\u0142a j\u0105 w ko\u0144cu w depresj\u0119. Cejang powiesi\u0142a si\u0119 na w\u0142asnej pryczy w 1995 roku. <\/i><\/span><\/span><\/p>\n

Po majowych protestach <\/b><\/span><\/span><\/p>\n

Nowy rukhag 3: skrajne temperatury, \u015bmier\u0107, karcery, podniesione wyroki <\/i><\/span><\/span><\/p>\n

Stanie w letnim s\u0142o\u0144cu, \u015bmier\u0107 pi\u0119ciu mniszek <\/span><\/span><\/p>\n

Kiedy 4 maja wi\u0119\u017aniarki starego rukhagu 3 by\u0142y bite na placu apelowym, mniszki z rukhagu nowego kontynuowa\u0142y g\u0142od\u00f3wk\u0119 w swoich celach. Tego dnia, w zwi\u0105zku z ceremoni\u0105, odwo\u0142ano normalne zaj\u0119cia. Mniszki najprawdopodobniej nie wiedzia\u0142y, co dzieje si\u0119 w starym bloku. Z ich okien nie wida\u0107 dziedzi\u0144ca \u201estarej tr\u00f3jki\u201d. Jak ju\u017c wspomniano, 6 maja pojawili si\u0119 urz\u0119dnicy, kt\u00f3rzy nak\u0142onili wymiotuj\u0105ce krwi\u0105 mniszki do zako\u0144czenia strajku g\u0142odowego, przyznaj\u0105c si\u0119 do \u201epewnych b\u0142\u0119d\u00f3w\u201d (sz\u0142o g\u0142\u00f3wnie o uwagi Pemy Butri). <\/span><\/span><\/p>\n

Niedawno opublikowano raporty, z kt\u00f3rych wynika, \u017ce 13 maja, w niedziel\u0119, w oddziale 3 zgin\u0119\u0142o pi\u0119\u0107 mniszek. 13 maja nie wypada\u0142 jednak w niedziel\u0119. Wcze\u015bniejsze relacje by\u0142y zgodne: mniszki zmar\u0142y 7 czerwca. I ta data jest prawdziwa. Pomy\u0142ka wzi\u0119\u0142a si\u0119 zapewne st\u0105d, \u017ce 7 czerwca, niedziela, by\u0142 trzynastym dniem czwartego (nie pi\u0105tego) miesi\u0105ca kalendarza tybeta\u0144skiego<\/span><\/span>131<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Pewne \u017ar\u00f3d\u0142a podawa\u0142y, \u017ce problemy zacz\u0119\u0142y si\u0119 \u201e7 maja\u201d, zaraz po przerwaniu strajku. To kolejna pomy\u0142ka. Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce mechanizm, kt\u00f3ry doprowadzi\u0142y w ko\u0144cu do tej tragedii, uruchomiono w \u015brod\u0119, dziewi\u0105tego dnia miesi\u0105ca w kalendarzu tybeta\u0144skim, czyli 3 czerwca. Daty te potwierdzaj\u0105 zapiski jednaj z by\u0142ych wi\u0119\u017aniarek i inne dowody. Co dzia\u0142o si\u0119 w ci\u0105gu tych czterech tygodni mi\u0119dzy 7 maja a 3 czerwca? Czoejing Kunsang i Lobsang Czoezin z nowego rukhagu 3 nie zapami\u0119ta\u0142y niczego szczeg\u00f3lnego: \u201eNie mamy poj\u0119cia. S\u0105 tylko te dwa wydarzenia i nic pomi\u0119dzy nimi. Ale po biciu wpada si\u0119 w co\u015b na kszta\u0142t szale\u0144stwa. Te w lepszym stanie opiekowa\u0142y si\u0119 kole\u017cankami. Reszta by\u0142a tak s\u0142aba, \u017ce po prostu le\u017ca\u0142a\u201d<\/span><\/span>132<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Mgli\u015bcie pami\u0119taj\u0105 bicie i przes\u0142uchania, gdy\u017c funkcjonariusze musieli znale\u017a\u0107 przyw\u00f3dc\u00f3w majowych protest\u00f3w i strajku g\u0142odowego \u2013 nawet je\u015bli istnieli oni tylko w ich wyobra\u017ani. Do tej pory nie uda\u0142o si\u0119 ustali\u0107 dok\u0142adnej chronologii wydarze\u0144, cho\u0107 kobiety pami\u0119taj\u0105, \u017ce na oddziale wprowadzono nadzwyczajne \u015brodki bezpiecze\u0144stwa. <\/span><\/span><\/p>\n

Sytuacja zmieni\u0142a si\u0119 w \u015brod\u0119, 3 czerwca. W nowym rukhagu 3 pojawili si\u0119 urz\u0119dnicy z dwoma chi\u0144skimi \u015bpiewnikami. Jeden zosta\u0142 w nowym oddziale, a drugi pow\u0119drowa\u0142 na stary. Do starego rukhagu 3 wchodzi si\u0119 przez nowy. Za g\u0142\u00f3wn\u0105 bram\u0105 oddzia\u0142u jest plac apelowy \u201enowej tr\u00f3jki\u201d. Do starego rukhagu 3 (tzn. budynku nowego) prowadz\u0105 podw\u00f3jne metalowe drzwi, umieszczone mi\u0119dzy wielkimi tablicami na tylnej (p\u00f3\u0142nocnej) \u015bcianie budynku. Place apelowe obu cz\u0119\u015bci rukhagu nie s\u0105 po\u0142\u0105czone. <\/span><\/span><\/p>\n

Czoejing Kunsang zapami\u0119ta\u0142a ten dzie\u0144 bardzo dok\u0142adnie: \u201ePrzyszli do nas z ksi\u0105\u017ckami i powiedzieli, \u017ce trzeba wreszcie zamkn\u0105\u0107 spraw\u0119 naszej ostatniej niesubordynacji. A potem kazali nam za\u015bpiewa\u0107 dwana\u015bcie pie\u015bni \u2013 po chi\u0144sku i tybeta\u0144sku. Hymn pa\u0144stwowy, hymn partii i tak dalej. Zebrali nas w du\u017cej sali i kazali \u015bpiewa\u0107. \u017badna polityczna nie \u015bpiewa\u0142a. Inne<\/span><\/span>133<\/a><\/span><\/span><\/sup> tak, ale nie polityczne. Skoro nie \u015bpiewacie pie\u015bni chi\u0144skich, powiedzieli, to za\u015bpiewajcie przynajmniej po tybeta\u0144sku. Nie powiecie chyba, \u017ce tego te\u017c nie umiecie. Odpar\u0142y\u015bmy, \u017ce nie za\u015bpiewamy nawet s\u0142owa. Powiedzieli, \u017ce nie dajemy im wyboru, i ustawili nas w szeregu w pe\u0142nym s\u0142o\u0144cu. Potem prowadzili nas, po kolei, na przes\u0142uchanie i pytali, dlaczego nie chcemy \u015bpiewa\u0107. Bili przy tym elektrycznymi pa\u0142kami. Z przes\u0142uchania wraca\u0142y\u015bmy p\u00f3\u0142przytomne\u201d<\/span><\/span>134<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

W\u0142adze uzna\u0142y, \u017ce \u201esprawa nie jest zamkni\u0119ta\u201d, a to mog\u0142o oznacza\u0107 tylko dalsze kary, a nawet podniesienie wyrok\u00f3w za udzia\u0142 w majowych protestach. Spodziewano si\u0119 wi\u0119c, \u017ce mniszki b\u0119d\u0105 \u201ewsp\u00f3\u0142pracowa\u0107\u201d i oka\u017c\u0105 \u201eskruch\u0119\u201d. Ich dalszy op\u00f3r, miesi\u0105c po protestach, rozw\u015bcieczy\u0142 funkcjonariuszy. Kara by\u0142a natychmiastowa: znienawidzone \u0107wiczenia w pal\u0105cym s\u0142o\u0144cu. <\/span><\/span><\/p>\n

\u201ePowiedzieli nam, \u017ce b\u0119dziemy tak sta\u0142y do ko\u0144ca wyrok\u00f3w. S\u0142o\u0144ce, papier pod pach\u0105, papier mi\u0119dzy kolanami, szklanka wody na g\u0142owie. Je\u017celi kto\u015b upad\u0142, bili. Ustawiali nas twarzami do s\u0142o\u0144ca. Mia\u0142y\u015bmy dziesi\u0119\u0107 minut na jedzenie i ubikacj\u0119\u201d<\/span><\/span>135<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Czoejing Kunsang wyja\u015bnia, \u017ce do \u015bpiewania nie zmusza\u0142a ich policja ani LPZ, ale <\/span><\/span>tutrang<\/i><\/span><\/span>, funkcjonariuszki z rukhagu 3: \u201eWszystkie <\/span><\/span>tutrang<\/i><\/span><\/span> s\u0105 kobietami. M\u00f3wi\u0142y: Chcecie \u015bpiewa\u0107, wracajcie do sali. Nie chcecie \u015bpiewa\u0107, st\u00f3jcie tak do ko\u0144ca wyrok\u00f3w. Odpar\u0142y\u015bmy, \u017ce ju\u017c dawno podj\u0119\u0142y\u015bmy decyzj\u0119 i w\u0142a\u015bnie dlatego tu jeste\u015bmy. Powiedzia\u0142y\u015bmy, \u017ce nie boimy si\u0119 \u015bmierci. I sta\u0142y\u015bmy. Czas mija\u0142. Sta\u0142y\u015bmy od rana. Dziesi\u0119\u0107 minut na obiad i ubikacj\u0119, a potem zn\u00f3w stanie, do p\u00f3\u017anego wieczora. Nie wolno nam by\u0142o dotyka\u0107 tych, kt\u00f3re upad\u0142y. Le\u017ca\u0142y obok bez ruchu. By\u0142o strasznie gor\u0105co. To samo dzie\u0144 po dniu. Wreszcie trzynastego powiedzieli, \u017ce mamy woln\u0105 niedziel\u0119\u201d<\/span><\/span>136<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Kobiety sta\u0142y na zamkni\u0119tym placu przy wschodniej \u015bcianie oddzia\u0142u 3, ko\u0142o bramy. Tu w\u0142a\u015bnie najcz\u0119\u015bciej \u201e\u0107wiczy\u0142y\u201d. Trwa\u0142o to od \u015brody do soboty, 6 czerwca. Lhasa le\u017cy na tej samej szeroko\u015bci geograficznej, co Kair; wysoko\u015b\u0107 dochodzi do 3700 m n.p.m. Latem promienie s\u0142o\u0144ca naprawd\u0119 pal\u0105. Tybeta\u0144czycy staraj\u0105 si\u0119 nie wychodzi\u0107 z dom\u00f3w bez potrzeby. Dla odwyk\u0142ych od \u015bwie\u017cego powietrza wi\u0119\u017aniarek \u2013 s\u0142abych, niedo\u017cywionych, przes\u0142uchiwanych i bitych elektrycznymi pa\u0142kami \u2013 musia\u0142o to by\u0107 straszliwe do\u015bwiadczenie. Prowadzone na przes\u0142uchania wi\u0119\u017aniarki starego rukhagu widzia\u0142y nieruchomy szereg mniszek z \u201enowej tr\u00f3jki\u201d. <\/span><\/span><\/p>\n

W niedziel\u0119, 7 czerwca, pozwolono kobietom \u201eza\u0142atwi\u0107 swoje sprawy\u201d. Mia\u0142y na to p\u00f3\u0142 dnia \u2013 po po\u0142udniu wraca\u0142y na s\u0142o\u0144ce. \u201eKiedy powiedzieli, \u017ce mo\u017cemy zrobi\u0107 pranie, po obiedzie posz\u0142am umy\u0107 w\u0142osy \u2013 opowiada Czoejing Kunsang. \u2013 Nagle us\u0142ysza\u0142am straszne krzyki. Wybieg\u0142am przed rukhag i zobaczy\u0142am, \u017ce stra\u017cnicy nios\u0105 dwie mniszki do bia\u0142ego samochodu. Mniszki krzycza\u0142y: Gdzie je zabieracie? Zabijacie naszych! Funkcjonariusze powiedzieli: Wasze kole\u017canki pope\u0142ni\u0142y samob\u00f3jstwo w magazynie. Zabieramy je do szpitala. B\u0119d\u0105 je reanimowa\u0107. Ale magazyn jest dalej, a oni nie\u015bli je z do\u0142u. Zaraz obok jest sala przes\u0142ucha\u0144. Mo\u017ce umar\u0142y podczas bicia. Mo\u017ce zabrali je do innej celi i tam zabili. Nie wiemy. Ale trzynastego (kalendarz tybeta\u0144ski) wywie\u017ali pi\u0119\u0107 mniszek\u201d<\/span><\/span>137<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

\u201eZabrali je po obiedzie \u2013 potwierdza Lobsang Czoezin. \u2013 Obiad by\u0142 zawsze o dwunastej, a wi\u0119c to musia\u0142a by\u0107 pierwsza albo druga\u201d<\/span><\/span>138<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Inna by\u0142a wi\u0119\u017aniarka z nowego rukhagu 3 m\u00f3wi, \u017ce ambulans zaparkowano w pobli\u017cu placu, na kt\u00f3rym \u201e\u0107wiczy\u0142y\u201d mniszki: \u201eSta\u0142 tam, gdzie trzymali nas na s\u0142o\u0144cu. Mniszki wynosili z magazynu, przez bram\u0119\u201d<\/span><\/span>139<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Sala przes\u0142ucha\u0144 jest zapewne w pobli\u017cu karcer\u00f3w i gabinet\u00f3w funkcjonariuszy, tzn. obok bramy oddzia\u0142u. Magazyn znajduje si\u0119 po drugiej stronie dziedzi\u0144ca. Je\u015bli mniszki przenoszono z magazynu do \u201ebia\u0142ego samochodu\u201d, po drodze mijano sal\u0119 przes\u0142ucha\u0144. Obserwatorki, kt\u00f3re widzia\u0142y tylko ostatni odcinek, mog\u0142y zatem uzna\u0107, \u017ce mniszki s\u0105 wynoszone z sali przes\u0142ucha\u0144, a nie z magazynu. <\/span><\/span><\/p>\n

Wyja\u015bnienia funkcjonariuszy, kt\u00f3re us\u0142ysza\u0142a jedna z mniszek \u2013 o samob\u00f3jstwie i reanimacji \u2013 mog\u0142y nie by\u0107 pr\u00f3b\u0105 ukrycia zab\u00f3jstwa. Ze wszystkich relacji wynika, \u017ce mniszki zgin\u0119\u0142y w \u201eczasie wolnym\u201d, a nie podczas przes\u0142ucha\u0144, bicia czy \u0107wicze\u0144. Przez cztery dni maltretowano je za to, \u017ce nie chcia\u0142y \u015bpiewa\u0107 chi\u0144skich pie\u015bni i powiedzia\u0142y, \u017ce \u201enie boj\u0105 si\u0119 \u015bmierci\u201d. Niedziela przypada\u0142a trzynastego dnia czwartego miesi\u0105ca kalendarza tybeta\u0144skiego, <\/span><\/span>Saga Da\u0142a<\/i><\/span><\/span> \u2013 naj\u015bwi\u0119tszego miesi\u0105ca roku, w kt\u00f3rym obchodzi si\u0119 rocznic\u0119 narodzin i o\u015bwiecenia Buddy. Dwa dni p\u00f3\u017aniej przypada\u0142a pe\u0142nia ksi\u0119\u017cyca \u2013 najwa\u017cniejszy dzie\u0144 roku, kiedy to tradycyjnie sk\u0142ada si\u0119 najwi\u0119ksze ofiary. Mniszki mia\u0142y wszelkie powody, by s\u0105dzi\u0107, \u017ce sp\u0119dz\u0105 ten dzie\u0144 w pal\u0105cym s\u0142o\u0144cu, staraj\u0105c si\u0119 nie upu\u015bci\u0107 wetkni\u0119tych pod pachy kartek papieru. <\/span><\/span><\/p>\n

Z nap\u0142ywaj\u0105cych od dw\u00f3ch lat raport\u00f3w wynika jasno, \u017ce zgin\u0119\u0142o pi\u0119\u0107, a nie, jak s\u0105dzono wcze\u015bniej, sze\u015b\u0107 mniszek. Uda\u0142o si\u0119 ustali\u0107 ich to\u017csamo\u015b\u0107, ale zapewne nigdy nie poznamy przyczyny ich \u015bmierci. Pierwsze informacje, jakie nap\u0142yn\u0119\u0142y do TIN \u2013 podaj\u0105ce w\u0142a\u015bciw\u0105 dat\u0119 \u2013 m\u00f3wi\u0142y o samob\u00f3jstwie przez powieszenie, uduszenie lub \u201epo\u0142kni\u0119cie szarf\u201d<\/span><\/span>140<\/a><\/span><\/span><\/sup>. Dwie mniszki mia\u0142y si\u0119 powiesi\u0107, a trzy udusi\u0107 lub zad\u0142awi\u0107 na \u015bmier\u0107. <\/span><\/span><\/p>\n

Z pierwszych doniesie\u0144 wynika\u0142o r\u00f3wnie\u017c, \u017ce w\u0142adze chcia\u0142y ukry\u0107 obra\u017cenia mniszek. Cho\u0107 nic nie wskazuje na to, by zosta\u0142y pobite przed \u015bmierci\u0105, wszystkie katowano kilka tygodni wcze\u015bniej. Z opis\u00f3w bicia \u2013 sprz\u0105czkami, plastikowymi rurami itd. \u2013 mo\u017cna wnosi\u0107, \u017ce \u015blady by\u0142y widoczne nawet po paru tygodniach. Rany mog\u0142y ropie\u0107, mniszki by\u0142y przecie\u017c niedo\u017cywione i nie udzielono im \u017cadnej pomocy lekarskiej. Niekt\u00f3re \u017ar\u00f3d\u0142a twierdz\u0105, \u017ce widzia\u0142y zw\u0142oki, ale ods\u0142oni\u0119te by\u0142y tylko twarze. Nie przeprowadzono sekcji i nie zezwolono na tradycyjny tybeta\u0144ski pogrzeb. Zw\u0142oki poddano kremacji; nie wydano ich krewnym. <\/span><\/span><\/p>\n

Wszystkie mniszki zosta\u0142y aresztowane w 1994 i 1995 roku. W chwili zatrzymania mia\u0142y od 19 do 25 lat, w chwili \u015bmierci \u2013 od 22 do 28. Cultrim Sangmo (imi\u0119 \u015bwieckie: Czoekji) i Lobsang \u0141angmo (imi\u0119 \u015bwieckie: Camczoe Drolkar) pochodzi\u0142y z Phenpo w okr\u0119gu Lhundrup (po\u0142o\u017conego na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od Lhasy), a Drugkji Pema (imi\u0119 \u015bwieckie Dekji Jangzom), Khedron Jonten (imi\u0119 \u015bwieckie: Cering Drolkar) i Taszi Lhamo (imi\u0119 \u015bwieckie: Judron) \u2013 z Njemo, zachodniego okr\u0119gu Lhasy. Mia\u0142y wyj\u015b\u0107 na wolno\u015b\u0107 mi\u0119dzy styczniem 1999 a lutym 2000 roku<\/span><\/span>141<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Cultrim Sangmo<\/b><\/span><\/span> mia\u0142a te\u017c drugie imi\u0119 zakonne: Nga\u0142ang Kunsang. Nazywano j\u0105 r\u00f3wnie\u017c \u201estarsz\u0105 Czoekji\u201d (tyb. Czoekji <\/span><\/span>Cze\u0142a<\/i><\/span><\/span> albo Czoekji <\/span><\/span>Genpa<\/i><\/span><\/span>). By\u0142a mniszk\u0105 klasztoru Szar Bumpa. Mia\u0142a 21 lat, gdy wraz z czterema innymi mniszkami wzi\u0119\u0142a udzia\u0142 w kr\u00f3tkiej demonstracji na Barkhorze w po\u0142owie czerwca 1994. Ca\u0142a pi\u0105tk\u0119 wys\u0142ano do Drapczi z wyrokami czterech-pi\u0119ciu lat wi\u0119zienia. \u017badna nie sk\u0142ada\u0142a apelacji. Uwa\u017ca\u0142y, \u017ce nie ma to sensu i ba\u0142y si\u0119 podniesienia wyrok\u00f3w. Napisa\u0142y jednak skarg\u0119 na bicie w Guca. W\u0142adze odpowiedzia\u0142y tylko, \u017ce \u201ezastanowi\u0105 si\u0119 nad tym\u201d. Cultrim Sangmo by\u0142a jedn\u0105 z 60 wi\u0119\u017aniarek, przeniesionych z Guca do Drapczi latem 1995. Przed transportem pobrano im krew. Funkcjonariusze powiedzieli kobietom, \u017ceby potraktowa\u0142y to jako \u201ezap\u0142at\u0119 za to, co z\u017car\u0142y w Guca\u201d<\/span><\/span>142<\/a><\/span><\/span><\/sup>. Cultrim Sangmo uczestniczy\u0142a w protestacyjnym strajku g\u0142odowym w 1997 roku. <\/span><\/span><\/p>\n

Do nowego rukhagu 3 trafi\u0142y dwie inne mniszki, kt\u00f3re demonstrowa\u0142y z ni\u0105 w Lhasie (w tym Lobsang Czoezin). Pozosta\u0142e, Czoejing Gjalcen i, mylona w pierwszych raportach z Cultrim Sangmo, Lobsang Czoekji (imi\u0119 \u015bwieckie Lobsang \u0141angmo) odbywa\u0142y wyroki w starym rukhagu 3. Czoejing Kunsang pami\u0119ta, \u017ce Cultrim Sangmo bardzo \u017ale znios\u0142a cztery dni stania na s\u0142o\u0144cu: \u201eCa\u0142a by\u0142a w si\u0144cach. Strasznie spuch\u0142y jej nogi. Nie mog\u0142y\u015bmy ze sob\u0105 rozmawia\u0107, bo ci\u0105gle prowadzono dochodzenie w sprawie 1 maja. Zamieni\u0142am z ni\u0105 kilka s\u0142\u00f3w w drodze do toalety. Bili j\u0105 desk\u0105 z pryczy. Ca\u0142\u0105 prawd\u0119 o jej \u015bmierci \u2013 i \u015bmierci innych \u2013 pozna\u0142y\u015bmy dopiero po zwolnieniu\u201d<\/span><\/span>143<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

\u201eRano, kiedy pra\u0142y\u015bmy ubrania, widzia\u0142y\u015bmy Dekji Jangzom (imi\u0119 zakonne: Drugkji Pema) i Cultrim Sangmo, ale nie wolno nam by\u0142o rozmawia\u0107 \u2013 opowiada inna by\u0142a wi\u0119\u017aniarka nowego rukhagu 3. \u2013 Ledwo sz\u0142y, opiera\u0142y si\u0119 o \u015bcian\u0119. Podczas obiadu, kt\u00f3ry jad\u0142y\u015bmy w celach, us\u0142ysza\u0142y\u015bmy nagle krzyki mniszek. Pi\u0119\u0107 wywo\u017cono gdzie\u015b w samochodach. Pyta\u0142y\u015bmy potem, gdzie je zabrali, a stra\u017cnik powiedzia\u0142, \u017ce do szpitala, bo pope\u0142ni\u0142y samob\u00f3jstwo w magazynie. P\u00f3\u017aniej jeszcze k\u0142amali, m\u00f3wi\u0105c nam, \u017ce s\u0105 leczone\u201d<\/span><\/span>144<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Mniszki by\u0142y wi\u0119c w z\u0142ym stanie, cho\u0107 nie wiadomo, czy z powodu tygodni maltretowania, czy dlatego, \u017ce pobito je tego dnia. Przez cztery dni sta\u0142y na s\u0142o\u0144cu, by\u0142y indywidualnie przes\u0142uchiwane i bite elektrycznymi pa\u0142kami. Wiele relacji m\u00f3wi o wywiezieniu \u2013 i \u015bmierci \u2013 pi\u0119ciu mniszek, ale \u017caden \u015bwiadek nie widzia\u0142 wszystkich pi\u0119ciu cia\u0142. Nawet je\u015bli w pierwszej chwili kobiety nie wiedzia\u0142y, kogo zabrano, szybko zorientowa\u0142y si\u0119, czyje prycze s\u0105 puste. Stra\u017cnicy utrzymywali, \u017ce mniszki s\u0105 hospitalizowane; z czasem ich kole\u017canki mog\u0142y uzna\u0107, \u017ce zosta\u0142y zwolnione ze wzgl\u0119d\u00f3w medycznych i wr\u00f3ci\u0142y do rodzinnych dom\u00f3w. Dopiero po zwolnieniu dowiadywa\u0142y si\u0119, \u017ce ca\u0142a pi\u0105tka nie \u017cyje. <\/span><\/span><\/p>\n

Drugkji Pema<\/b><\/span><\/span>, kt\u00f3r\u0105 widziano z Cultrim Sangmo rankiem 7 czerwca, by\u0142a mniszk\u0105 klasztoru Njemo Rangdziung, nazywanego te\u017c Dro\u0142a Czorten lub Rico. C\u00f3rka lekarza z wioski Rico, nale\u017ca\u0142a do grupy czterech mniszek z Rangdziungu, aresztowanych w lutym 1995 i skazanych na cztery lata wi\u0119zienia za udzia\u0142 w demonstracji. W chwili zatrzymania mia\u0142a 19 lat; najprawdopodobniej znalaz\u0142a si\u0119 w transporcie, kt\u00f3ry przyby\u0142 do nowego rukhagu 3 latem 1995. Jak wszystkie nowo przyby\u0142e mniszki przesz\u0142a intensywne \u201e\u0107wiczenia\u201d i bra\u0142a udzia\u0142 w noworocznym strajku g\u0142odowym w 1997. <\/span><\/span><\/p>\n

Khedron Jonten<\/b><\/span><\/span> i <\/span><\/span>Taszi Lhamo<\/b><\/span><\/span>, mniszki z klasztoru Dze\u0142o Thekczokling (nazywanego r\u00f3wnie\u017c Dzi\u0142a) w okr\u0119gu Njemo, zosta\u0142y aresztowane w styczniu 1995. Mia\u0142y wtedy, odpowiednio, 23 i 21 lat. Obie skazano za udzia\u0142 w demonstracji w Lhasie i najprawdopodobniej znalaz\u0142y si\u0119 w grupie, przewiezionej do Drapczi latem 1995. Jak Cultrim Sangpo i Drugkji Pema, uczestniczy\u0142y zapewne w \u201epowitalnych\u201d \u0107wiczeniach i strajku g\u0142odowym w 1997. Czoejing Kunsang dzieli\u0142a cel\u0119 z Taszi Lhamo i m\u00f3wi, \u017ce przyja\u017ani\u0142a si\u0119 ona z Khedron Jonten. <\/span><\/span><\/p>\n

\u201e[Od 7 czerwca] trzymali nas po prostu w celach \u2013 wspomina. \u2013 Nie widywa\u0142y\u015bmy nikogo z zewn\u0105trz. Nie wiedzia\u0142y\u015bmy, co si\u0119 dzieje, kogo bior\u0105 na przes\u0142uchania. Trzymali nas pod kluczem. Trinlej Drolkar (imi\u0119 zakonne: Khedron Jonten) przyja\u017ani\u0142a si\u0119 z Taszi Lhamo z naszej celi. By\u0142y z tego samego klasztoru i trzyma\u0142y rzeczy w tej samej cz\u0119\u015bci magazynu. [Funkcjonariusze] przyszli po jej ubrania, m\u00f3wi\u0105c, \u017ce jest w szpitalu i potrzebuje ich. O tym, \u017ce nie \u017cyje, dowiedzia\u0142y\u015bmy si\u0119 dopiero po zwolnieniu w 1999\u201d<\/span><\/span>145<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Lobsang \u0141angmo<\/b><\/span><\/span> z Phenpo, mniszka klasztoru Nego Tong w okr\u0119gu Lhundrup, mia\u0142a 25 lat, gdy aresztowano j\u0105 w lutym 1995 za udzia\u0142 w demonstracji. W tym samym czasie zatrzymano dwie inne mniszki z Nego Tong \u2013 dwudziestoczteroletni\u0105 Nga\u0142ang Jangdrol (imi\u0119 \u015bwieckie: Zomkji) z okr\u0119gu Gjance i dwudziestotrzyletni\u0105 Phuncog Sonam z okr\u0119gu Czuszur. Lobsang \u0141angmo zosta\u0142a skazana na pi\u0119\u0107, a jej kole\u017canki na cztery lata wi\u0119zienia. Wnosz\u0105c z daty aresztowania, znalaz\u0142y si\u0119 zapewne w pierwszym transporcie do nowego rukhagu 3, do ko\u0144ca roku \u0107wiczy\u0142y pod okiem instruktor\u00f3w z LPZ, a w 1997 prowadzi\u0142y g\u0142od\u00f3wk\u0119. Kole\u017canki Lobsang \u0141angmo zwolniono po odbyciu wyrok\u00f3w w lutym 1999. Wypuszczona w tym samym miesi\u0105cu Czoejing Kunsang dowiedzia\u0142o si\u0119 o \u015bmierci Lobsang \u0141angmo dopiero po opuszczeniu Drapczi, cho\u0107 pochodzi\u0142y z tego samego regionu w Phenpo. <\/span><\/span><\/p>\n

Nap\u0142ywaj\u0105ce do TIN raporty potwierdzaj\u0105 zgon pi\u0119ciu mniszek, ale nie rzucaj\u0105 nowego \u015bwiat\u0142a na okoliczno\u015bci ich \u015bmierci. To, co dzia\u0142o si\u0119 w Drapczi mi\u0119dzy 1 maja a 6 czerwca, zdaje si\u0119 zaciera\u0107 r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy \u201e\u015bmierci\u0105 na skutek tortur\u201d, \u201emorderstwem\u201d (jak m\u00f3wi\u0105 o tym Tybeta\u0144czycy) czy, jak chc\u0105 Chi\u0144czycy, \u201esamob\u00f3jstwem\u201d. <\/span><\/span><\/p>\n

Inne kary <\/span><\/span><\/p>\n

Pi\u0119\u0107 ofiar majowych protest\u00f3w nale\u017ca\u0142o do nowego rukhagu 3. Poza biciem i \u201e\u0107wiczeniami\u201d, w\u0142adze wymierza\u0142y te\u017c inne, bardziej \u201ewymierne\u201d kary \u2013 podnosi\u0142y wyroki i zamyka\u0142y w izolatkach. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 spad\u0142a na nowy rukhag 3. Z 19 mniszek, zamkni\u0119tych w karcerach po majowych protestach, 16 nale\u017ca\u0142o do \u201enowej tr\u00f3jki\u201d. Wiadomo o pi\u0119ciu mniszkach, ukaranych podniesieniem wyrok\u00f3w \u2013 trzy z nich pochodzi\u0142y z nowej cz\u0119\u015bci oddzia\u0142u 3. W\u0142adze wymierzy\u0142y wi\u0119cej formalnych kar wi\u0119\u017aniarkom z nowego rukhagu 3, poniewa\u017c ich zbiorowy protest widzia\u0142y setki innych wi\u0119\u017ani\u00f3w podczas \u201euroczysto\u015bci patriotycznej\u201d. Mniszki ze starego rukhagu 3 mog\u0142y krzycze\u0107 i spowodowa\u0107 drobne zniszczenia mienia, ale ich protest by\u0142 tylko t\u0142em dla tego, co dzia\u0142o si\u0119 wtedy przy maszcie flagowym. Czoejing Gjalcen m\u00f3wi przecie\u017c, \u017ce pierwsz\u0105 pr\u00f3b\u0119 przywr\u00f3cenia porz\u0105dku na oddziale podj\u0119to dopiero po trzydziestu minutach. <\/span><\/span><\/p>\n

TIN uda\u0142o si\u0119 zidentyfikowa\u0107 67 wi\u0119\u017aniarek politycznych z nowego rukhagu 3, kt\u00f3re bra\u0142y udzia\u0142 w prote\u015bcie. Co czwart\u0105 ukarano karcerem. Trzem z nich podniesiono wyroki. W\u0142adze chi\u0144skie przyzna\u0142y, \u017ce \u201eprzest\u0119pcom, zgodnie z prawem, wymierzono dodatkowe kary\u201d, ale nie poda\u0142y \u017cadnych szczeg\u00f3\u0142\u00f3w<\/span><\/span>146<\/a><\/span><\/span><\/sup>. Nieoficjalne \u017ar\u00f3d\u0142a twierdz\u0105, \u017ce dw\u00f3m mniszkom podniesiono wyroki do 11 lat. Czogdrub Dolma (imi\u0119 \u015bwieckie: Namdrol) z klasztoru Gjabdrag w Lhundrup Phenpo mia\u0142a 23 lata, gdy aresztowano j\u0105 w lutym 1995; do jej pierwszego, pi\u0119cioletniego wyroku dodano sze\u015b\u0107 lat. Dziangczub Drolm\u0119 (imi\u0119 \u015bwieckie: Palkji) z klasztoru Galo w Phenpo ukarano tak samo, aczkolwiek niekt\u00f3re \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105, \u017ce jej \u0142\u0105czny wyrok wynosi dziesi\u0119\u0107 lat. Mia\u0142a 23 lata, gdy aresztowano j\u0105 w lutym 1995. Cze-cze, mniszka z Gjabdrang, kt\u00f3ra w chwili aresztowania (luty 1995) mia\u0142a 22 lata, dosta\u0142a dodatkowo dwa lata \u2013 w sumie siedem. Wszystkie trzy by\u0142y w nowym rukhagu 3 od samego pocz\u0105tku. <\/span><\/span><\/p>\n

Ukarane karcerem mniszki, kt\u00f3rym nie podniesiono wyrok\u00f3w, wysz\u0142y z izolatek po siedmiu miesi\u0105cach, w grudniu. Cztery pochodzi\u0142y z klasztoru Czubsang. Sangmo i Khecun Jesze (imi\u0119 \u015bwieckie: Lhagpa) mia\u0142y po 19 lat, gdy aresztowano je \u2013 w odst\u0119pie tygodnia \u2013 za udzia\u0142 w ma\u0142ych demonstracjach w lutym 1995. Sangmo zosta\u0142a skazana na sze\u015b\u0107, a Khecun Jesze \u2013 na pi\u0119\u0107 lat wi\u0119zienia. Pozosta\u0142e zatrzymano 6 lipca 1996, w dniu urodzin Dalajlamy. Dziewi\u0119tnastoletnia Cenji dosta\u0142a cztery, a dwudziestojednoletnia Lobsang Czoedron \u2013 trzy lata wi\u0119zienia. <\/span><\/span><\/p>\n

Po siedmiu miesi\u0105cach wr\u00f3ci\u0142y do dwunastoosobowych cel r\u00f3wnie\u017c trzy mniszki z klasztoru Czimelung w okr\u0119gu Toelung Deczen: Nga\u0142ang Czoezom (imi\u0119 \u015bwieckie: Ozer Drolma), Nga\u0142ang Dzompa (imi\u0119 \u015bwieckie: Dziangczub Drolma) i Jesze Czoedron. Bior\u0105c udzia\u0142 w demonstracji 10 marca 1995, w rocznic\u0119 powstania tybeta\u0144skiego, mia\u0142y po 22, 23 lata. Jesze Czoedron skazano na pi\u0119\u0107 lat, pozosta\u0142e \u2013 na cztery lata wi\u0119zienia. Inn\u0105 mniszk\u0119 z Czimelung, Nga\u0142ang Jesze (imi\u0119 \u015bwieckie: Kalsang Drolma), kt\u00f3ra bra\u0142a udzia\u0142 w tej samej demonstracji i zosta\u0142a skazana na cztery lata, zwolniono przedterminowo, zaraz po spotkaniu z cz\u0142onkami ameryka\u0144skiej delegacji, pracuj\u0105cej nad raportem o swobodach religijnych w Chinach, kt\u00f3ra z\u0142o\u017cy\u0142a wizyt\u0119 w Drapczi 25 lutego 1998. <\/span><\/span><\/p>\n

Siedem miesi\u0119cy sp\u0119dzi\u0142y w karcerach r\u00f3wnie\u017c Sanggje Czoedron (imi\u0119 \u015bwieckie: Camczoe Drolkar) z klasztoru Rangdziung \u2013 kt\u00f3ra w lutym 1995 demonstrowa\u0142a z jedn\u0105 z zabitych, Drugkji Pem\u0105, i zosta\u0142a skazana na sze\u015b\u0107 lat wi\u0119zienia \u2013 Damczoe Drolma i Namdrol \u0141angmo z Szar Bumpa (obie z sze\u015bcioletnimi wyrokami) oraz skazane na pi\u0119\u0107 lat Rinczen Pema (imi\u0119 \u015bwieckie: Migmar) z klasztoru Galo i Palczen z klasztoru Gjabdrag. Wszystkie aresztowano w lutym 1995 za udzia\u0142 w r\u00f3\u017cnych demonstracjach. Ceten Drolkar z klasztoru Nakar by\u0142a jedn\u0105 z kilku wi\u0119\u017aniarek nowego rukhagu 3, kt\u00f3re trafi\u0142y za kraty przed 1995 rokiem. Skazano j\u0105 na sze\u015b\u0107 lat wi\u0119zienia za udzia\u0142 w demonstracji na Barkhorze w lipcu 1994. <\/span><\/span><\/p>\n

Pierwsze raporty o wydarzeniach z 1 maja m\u00f3wi\u0142y, \u017ce do karcer\u00f3w trafi\u0142o wi\u0119cej mniszek. Z analizy danych wynika, \u017ce dotyczy\u0142y one r\u00f3wnie\u017c kobiet ukaranych izolatkami wcze\u015bniej. Trzy mniszki z nowego rukhagu 3 by\u0142y w karcerach ju\u017c od d\u0142u\u017cszego czasu i mia\u0142y je opu\u015bci\u0107 dopiero w grudniu 1998. W maju 1998 w izolatkach przebywa\u0142o w sumie dziewi\u0119tna\u015bcie wi\u0119\u017aniarek politycznych; tylko jedna z nich nie by\u0142a mniszk\u0105. Po 1 maja do karcer\u00f3w trafi\u0142o szesna\u015bcie kobiet. \u201ePo wydarzeniach z 1 maja w izolatkach siedzia\u0142o w sumie osiemna\u015bcie mniszek nowego rukhagu \u2013 potwierdza by\u0142a wi\u0119\u017aniarka. \u2013 W tym trzy, kt\u00f3re wysz\u0142y z karcer\u00f3w po trzech miesi\u0105cach z podniesionymi wyrokami, oraz dwie, kt\u00f3re \u015bpiewa\u0142y podczas losaru 1997\u201d<\/span><\/span>147<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Stary rukhag 3: brutalne przes\u0142uchania, izolatki, podniesione wyroki <\/b><\/span><\/span><\/p>\n

\u0179r\u00f3d\u0142a TIN niewiele m\u00f3wi\u0105 o okresie mi\u0119dzy zako\u0144czeniem strajku w nowym rukhagu (6 maja) i pierwszym dniem stania w s\u0142o\u0144cu (3 czerwca). By\u0142e wi\u0119\u017aniarki pami\u0119taj\u0105, \u017ce w tym czasie odbywa\u0142y si\u0119 indywidualne przes\u0142uchania. W tym okresie zacz\u0119to przes\u0142uchiwa\u0107 r\u00f3wnie\u017c mniszki ze starego rukhagu 3. \u201ePo 4 maja \u2013 wspomina jedna z nich \u2013 nie pozwolono nam wychodzi\u0107 na dziedziniec. Przez pewien czas nie by\u0142y\u015bmy przes\u0142uchiwane, a potem zacz\u0119li nas wywo\u0142ywa\u0107, jedn\u0105 po drugiej, cela po celi. Na ka\u017cd\u0105 cel\u0119 potrzebowali dzie\u0144, dwa dni\u201d<\/span><\/span>148<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Czoejing Gjalcen twierdzi natomiast, \u017ce przes\u0142uchania zacz\u0119\u0142y si\u0119 ju\u017c 5 maja. Dzieli\u0142a cel\u0119 Nga\u0142ang Sangdrol i Phuncog Njidrol, wi\u0119c przes\u0142uchania mog\u0142y si\u0119 zacz\u0105\u0107 w\u0142a\u015bnie tutaj. W\u0142adze szuka\u0142y przecie\u017c \u201eprzyw\u00f3dc\u00f3w\u201d. Mniszki rozbierano i bito elektrycznymi pa\u0142kami. \u201ePi\u0105tego, sz\u00f3stego i si\u00f3dmego przes\u0142uchiwano nas indywidualnie. Cela za cel\u0105. Chcieli wiedzie\u0107, kto zacz\u0105\u0142 krzycze\u0107 i kto zaplanowa\u0142 protest. Bili i m\u00f3wili: Inne ju\u017c nam wszystko powiedzia\u0142y, gadaj i ty. Zdarli z nas ubrania i bili elektrycznymi pa\u0142kami. Wsz\u0119dzie. I wype\u0142nionymi piaskiem plastikowymi rurkami. Ca\u0142e by\u0142y\u015bmy w si\u0144cach. Z przes\u0142uchania ka\u017cda wraca\u0142a po \u015bcianie. Bili wszystkie bez wyj\u0105tku. (…) Przy moim przes\u0142uchaniu by\u0142o sze\u015bciu, siedmiu funkcjonariuszy. Nie wiem, kto mnie bi\u0142. W ko\u0144cu straci\u0142am przytomno\u015b\u0107. Powiedzia\u0142am im, co robi\u0142am, ale nic wi\u0119cej. Zbili mnie, zawlekli do celi i wzi\u0119li nast\u0119pn\u0105. Trwa\u0142o to tydzie\u0144. Wszystkie m\u00f3wi\u0142y\u015bmy to samo \u2013 \u017ce nikt nie zaplanowa\u0142 protestu\u201d<\/span><\/span>149<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Po biciu z 4 maja do karcer\u00f3w trafi\u0142y trzy mniszki ze starego rukhagu. Z raport\u00f3w wynika, \u017ce Nga\u0142ang Sangdrol nie zamkni\u0119to w izolatce tylko dlatego, \u017ce nie pozwala\u0142 na to jej stan. Nga\u0142ang Czoezom (imi\u0119 \u015bwieckie: Pasang Lhamo) i Lobsang Czoekji (imi\u0119 \u015bwieckie: Czoekji \u0141angmo) \u201ewytypowa\u0142a\u201d, jak ju\u017c m\u00f3wili\u015bmy, Pema Butri<\/span><\/span>150<\/a><\/span><\/span><\/sup>. Czoekji \u0141angmo wys\u0142ano do izolatki aresztu \u015bledczego Guca. Karcery rukhagu 3 by\u0142y pe\u0142ne i pospiesznie budowano nowe, ale odes\u0142anie jej do Guca mo\u017cna potraktowa\u0107 jako \u201ekar\u0119 dodatkow\u0105\u201d. W 1994 roku bito j\u0105 tam ze szczeg\u00f3lnym okrucie\u0144stwem i stra\u017cnicy mogli chcie\u0107 uprzykrzy\u0107 jej \u017cycie<\/span><\/span>151<\/a><\/span><\/span><\/sup>. Wr\u00f3ci\u0142a do Drapczi po dw\u00f3ch miesi\u0105cach z chorob\u0105 jelit i p\u0119cherza<\/span><\/span>152<\/a><\/span><\/span><\/sup>. Trzeci\u0105 ukaran\u0105 by\u0142a Nga\u0142ang Tenzin (imi\u0119 \u015bwieckie: Lhadrol) z klasztoru Gjabdrag<\/span><\/span>153<\/a><\/span><\/span><\/sup>. Nie wiadomo, jak d\u0142ugo przebywa\u0142a w izolatce. <\/span><\/span><\/p>\n

Wyroki mniszek ze starego rukhagu 3 podnosi\u0142 Przej\u015bciowy S\u0105d Ludowy w Lhasie. Do czteroletniego wyroku Czoekji \u0141angmo dodano p\u00f3\u0142tora roku. Jej wyrok sko\u0144czy\u0142 si\u0119 14 grudnia 1999, ale zwolniono j\u0105 dwa tygodnie p\u00f3\u017aniej<\/span><\/span>154<\/a><\/span><\/span><\/sup>. Wiele \u017ar\u00f3de\u0142 m\u00f3wi o op\u00f3\u017anianiu zwolnie\u0144 czterech mniszek z Szar Bumpa, aresztowanych 14 czerwca 1994. Lobsang Czoezin i Gjalcen Szerab z nowego rukhagu 3 mia\u0142y wyj\u015b\u0107 na wolno\u015b\u0107 14 czerwca 1998 \u2013 tydzie\u0144 po \u015bmierci pi\u0119ciu mniszek z oddzia\u0142u. Jedna ze zmar\u0142ych, Cultrim Sangmo, zosta\u0142a aresztowana razem z nimi. Komendantura poinformowa\u0142a mniszki, \u017ce s\u0105 przetrzymywane po zako\u0144czeniu wyroku, poniewa\u017c w\u0142adze rozwa\u017caj\u0105 jego przed\u0142u\u017cenie. By\u0107 mo\u017ce obawiano si\u0119 zwolnienia mniszek zaraz po \u015bmierci ich kole\u017canki \u2013 o czym mia\u0142y si\u0119 dowiedzie\u0107 dopiero za murami wi\u0119zienia. W\u0142adzom spodoba\u0142 si\u0119 chyba ten precedens i zacz\u0119\u0142y regularnie op\u00f3\u017ania\u0107 zwolnienia mniszek. Czoekji \u0141angmo zatrzymano do 28 grudnia 1999. <\/span><\/span><\/p>\n

Po raz trzeci podniesiono wyrok Nga\u0142ang Sangdrol. Oficjalne \u017ar\u00f3d\u0142a utrzymuj\u0105, \u017ce s\u0105d ludowy podni\u00f3s\u0142 go o trzy lata i okre\u015bli\u0142 now\u0105 dat\u0119 zwolnienia w roku 2013, co w sumie daje 21 lat<\/span><\/span>155<\/a><\/span><\/span><\/sup>. Inne \u017ar\u00f3d\u0142a twierdz\u0105, \u017ce wyrok \u0142\u0105czny opiewa na 22 lata. <\/span><\/span><\/p>\n

Stan zdrowia Nga\u0142ang Sangdrol napawa\u0142 jej kole\u017canki najwy\u017cszym niepokojem. Czoejing Gjalcen dzieli\u0142a z ni\u0105 cel\u0119 do po\u0142owy 1999 roku. \u201eNga\u0142ang Sangdrol jest zawsze pierwsza, gdy dochodzi do protest\u00f3w \u2013 m\u00f3wi. \u2013 Cz\u0119sto j\u0105 bij\u0105. Kiedy nas aresztowali, by\u0142a bardzo m\u0142oda, najm\u0142odsza z nas. Natychmiast przy\u0142\u0105cza si\u0119 do ka\u017cdego protestu, a oni podnosz\u0105 jej wyrok. Teraz ma 23 lata i 22 lata wyroku. Od tego bicia ma rany na g\u0142owie i ca\u0142ym ciele\u201d<\/span><\/span>156<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Z wielu relacji wynika, \u017ce Nga\u0142ang Sangdrol cierpi na wiele chronicznych dolegliwo\u015bci, mi\u0119dzy innymi na powracaj\u0105ce, ostre b\u00f3le g\u0142owy i brzucha. Ma k\u0142opoty z trawieniem i, jak ujmuj\u0105 to Tybeta\u0144czycy, \u201echorob\u0119 serca\u201d, kt\u00f3ra mo\u017ce mie\u0107 \u2013 podobnie jak migreny \u2013 zwi\u0105zek ze stresem. Przy wszystkich tych chorobach zadziwia jej stan ducha: \u201eJest dla nas przyk\u0142adem. Ma niezwyk\u0142y umys\u0142. Pod tym wzgl\u0119dem niczego jej nie zrobili. Niekt\u00f3re zaczyna\u0142y wygadywa\u0107 dziwne rzeczy, ale nie ona. Ma straszne migreny od bicia po g\u0142owie, ale zawsze znajdzie wspania\u0142\u0105 odpowied\u017a na wszystko, co m\u00f3wi do niej oddzia\u0142owa. Z ca\u0142a pewno\u015bci\u0105 nie pomiesza\u0142o si\u0119 jej w g\u0142owie. Jest wykszta\u0142cona. Kiedy pytaj\u0105 o co\u015b z ksi\u0105\u017cek, kt\u00f3re ka\u017c\u0105 nam czyta\u0107, udziela \u015bwietnych odpowiedzi. Z nami tak nie by\u0142o. Ona chodzi\u0142a do szko\u0142y. My nie panujemy tak nad j\u0119zykiem i nie umiemy udziela\u0107 precyzyjnych odpowiedzi. Ale ona chodzi\u0142a do du\u017cej szko\u0142y, wi\u0119c potrafi. Jak nie masz wykszta\u0142cenia, nie wiesz, co powiedzie\u0107. Wiecie, \u017ce zadaj\u0105 nam wszystkie te polityczne pytania. Ona umie tak na nie odpowiedzie\u0107, \u017ce zamyka im usta. No i podnosz\u0105 jej wyrok\u201d<\/span><\/span>157<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Nga\u0142ang Sangdrol mia\u0142a trzyna\u015bcie lat, gdy w sierpniu 1990 roku po raz pierwszy skazano j\u0105, administracyjnie, za udzia\u0142 w pokojowym prote\u015bcie. Wysz\u0142a na wolno\u015b\u0107 po roku. Po raz drugi trafi\u0142a za kraty w czerwcu 1992. Tym razem ze udzia\u0142 w demonstracji skaza\u0142 j\u0105 s\u0105d, cho\u0107 chi\u0144skie prawo nie pozwala na s\u0105dzenie m\u0142odocianych w tym trybie. Mia\u0142a w\u00f3wczas pi\u0119tna\u015bcie lat. Czoejing Gjalcen m\u00f3wi, i\u017c Nga\u0142ang Sangdrol nie wierzy, \u017ce wyjdzie z wi\u0119zienia i \u017ce \u201epostanowi\u0142a tu umrze\u0107\u201d<\/span><\/span>158<\/a><\/span><\/span><\/sup>. Wszystko wskazuje na to, \u017ce nadal jest maltretowana. <\/span><\/span><\/p>\n

Przeci\u0119cie komunikacji: zamkni\u0119te cele, zawieszenie odwiedzin <\/b><\/span><\/span><\/p>\n

Po zgonach w nowym rukhagu 3 wi\u0119\u017aniarki ca\u0142ego oddzia\u0142u zamkni\u0119to na ponad rok w celach. Z niekt\u00f3rych doniesie\u0144 wynika nawet, \u017ce okres ten trwa\u0142 d\u0142u\u017cej, a\u017c do pierwszych miesi\u0119cy 2000, ale nie uda\u0142o si\u0119 ich potwierdzi\u0107. Wiarygodne \u017ar\u00f3d\u0142a twierdz\u0105, \u017ce wi\u0119\u017aniarki rukhagu 3 oraz wi\u0119\u017aniowie polityczni z obu cz\u0119\u015bci rukhagu 5 pozostawali w celach do lata 1999<\/span><\/span>159<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

W starym rukhagu 3 cele zamkni\u0119to po prote\u015bcie z 4 maja. \u201eDzie\u0144 i noc trzymali dwana\u015bcie kobiet w tych male\u0144kich celach. W takim t\u0142oku trudno si\u0119 rusza\u0107. Ani razu nie wyprowadzili nas na dw\u00f3r, nie mog\u0142y\u015bmy chodzi\u0107 nawet do toalety. Jad\u0142y\u015bmy, spa\u0142y\u015bmy, pracowa\u0142y\u015bmy i za\u0142atwia\u0142y\u015bmy si\u0119 w celach. Nikt nie wyszed\u0142 z celi, ani razu. Nie wyprowadzali nas na dziedziniec, bo nie chcieli, \u017ceby\u015bmy ze sob\u0105 rozmawia\u0142y. Do cel przynosili prac\u0119, jedzenie i wiadra. Natychmiast zamykali drzwi. Jedzenie roznosi\u0142y wi\u0119\u017aniarki kryminalne. Tak d\u0142ugo nie widzia\u0142y\u015bmy s\u0142o\u0144ca, \u017ce w dniu zwolnienia jego widok odebra\u0142 nam mow\u0119. Niemal nie potrafi\u0142y\u015bmy chodzi\u0107\u201d<\/span><\/span>160<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Z relacji by\u0142ych wi\u0119\u017aniarek rukhagu 3 wynika, \u017ce mi\u0119dzy 1 a 4 maja g\u0142oduj\u0105ce mniszki \u201epracowa\u0142y przy we\u0142nie\u201d. Do 3 czerwca, kiedy zacz\u0119\u0142o si\u0119 stanie w s\u0142o\u0144cu, najwyra\u017aniej komunikowa\u0142y si\u0119 z kole\u017cankami z innych cel. Wed\u0142ug Czoejing Kunsang, dzie\u0144 po zako\u0144czeniu strajku g\u0142odowego (6 maja) \u201edali nam jedzenie i powiedzieli, \u017ce mamy wraca\u0107 do normalnej pracy\u201d. W tym samym czasie odbywa\u0142y si\u0119 jednak indywidualne przes\u0142uchania, niekt\u00f3re mniszki musia\u0142y wi\u0119c czeka\u0107 w celach na swoj\u0105 kolej. Czoejing Kunsang jest pewna, \u017ce cele nowego rukhagu 3 zamkni\u0119to 7 czerwca, po \u015bmierci pi\u0119ciu mniszek. \u201eOd tego dnia trzymali nas pod kluczem; nie widywa\u0142y\u015bmy nikogo z zewn\u0105trz. Nie wiedzia\u0142y\u015bmy, co si\u0119 dzieje i czy kogo\u015b przes\u0142uchuj\u0105. Przez rok, a\u017c do zwolnienia, nie widzia\u0142am \u017cadnej z kole\u017canek. Siedzia\u0142y\u015bmy po dwana\u015bcie w ma\u0142ych celach. Wiadro przynosi\u0142y wi\u0119\u017aniarki kryminalne. Jad\u0142y\u015bmy i pracowa\u0142y\u015bmy w tej samej celi. Wysz\u0142am w lutym 1999 \u2013 do tej pory nie wr\u00f3ci\u0142y\u015bmy do normalnej pracy\u201d<\/span><\/span>161<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Usta\u0142a komunikacja mi\u0119dzy celami. W samych celach nie by\u0142o lepiej, bo w rukhagu 3 i 5 umieszcza si\u0119 r\u00f3wnie\u017c wi\u0119\u017ani\u00f3w kryminalnych, kt\u00f3rych zadanie polega na obserwowaniu \u201epolitycznych\u201d i donoszeniu<\/span><\/span>162<\/a><\/span><\/span><\/sup>. Poniewa\u017c nagrod\u0105 jest z\u0142agodzenie kary, s\u0105 oni bardzo gorliwi, cz\u0119sto wr\u0119cz \u201etw\u00f3rczy\u201d. \u201eU nas by\u0142y cztery informatorki \u2013 m\u00f3wi Czoejing Gjalcen, kt\u00f3ra dzieli\u0142a cel\u0119 z Nga\u0142ang Sangdrol i Phuncog Njidrol. \u2013 Dwie Chinki i dwie Tybetanki. Trzy z\u0142odziejki i morderczyni. M\u00f3wi\u0142y Pemie Butri o wszystkim, co robimy. Mia\u0142y nas obserwowa\u0107. Powiedzia\u0142y, \u017ce wesz\u0142y\u015bmy na okno i krzycza\u0142y\u015bmy. Podawa\u0142y r\u00f3\u017cne szczeg\u00f3\u0142y, prawdziwe i zmy\u015blone. Funkcjonariusze upierali si\u0119, \u017ce co\u015b zrobi\u0142y\u015bmy, my zaprzecza\u0142y\u015bmy, a donosicielki potwierdza\u0142y. \u0141agodzili im za to wyroki, wi\u0119c bardzo si\u0119 stara\u0142y. Ka\u017cdego roku odbywa si\u0119 wielki wiec, na kt\u00f3rym og\u0142aszaj\u0105 obni\u017cenie wyrok\u00f3w. Je\u017celi przekazuj\u0105 du\u017co informacji, mog\u0105 im z\u0142agodzi\u0107 kar\u0119 o trzy lata. Je\u015bli mniej \u2013 o dwa albo o rok. Tym z naszej celi przyznali rok i p\u00f3\u0142tora\u201d<\/span><\/span>163<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Oddzia\u0142owe nie zdaj\u0105 si\u0119 tylko na informatorki. Norzin \u0141angmo opowiada o wprowadzeniu nadzwyczajnych \u015brodk\u00f3w bezpiecze\u0144stwa. \u201ePrzestali nas wysy\u0142a\u0107 do pracy, bo mog\u0142yby\u015bmy ze sob\u0105 rozmawia\u0107. W celach nie by\u0142o jak. Za\u0142o\u017cyli kamery. <\/span><\/span>Tutrang<\/i><\/span><\/span> mog\u0142a nas obserwowa\u0107 ze swojego biura\u201d<\/span><\/span>164<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

\u201eW\u015br\u00f3d 12 lokatorek celi by\u0142y zawsze dwie, trzy informatorki \u2013 potwierdza Lobsang Czoezin. \u2013 Za donoszenie obni\u017cano im wyroki. Po incydentach z 1998 roku by\u0142y\u015bmy pod ci\u0105g\u0142ym nadzorem. Pilnowali okien. Za\u0142o\u017cyli w celach co\u015b czarnego i przez to nas podgl\u0105dali. To rejestruje wszystko, co si\u0119 m\u00f3wi i robi. Za\u0142o\u017cyli to nad drzwiami w sierpniu 1998. Potem za dnia nikt ju\u017c nie sta\u0142 przy oknie, ale w nocy dalej wystawiali wartownik\u00f3w\u201d<\/span><\/span>165<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Nowy re\u017cim stanowi\u0142 kar\u0119 i zapobiega\u0142 przekazywaniu informacji. W\u0142adze robi\u0142y wszystko, by ukry\u0107 majowe protesty. Wed\u0142ug jednego z pierwszych raport\u00f3w, jakie dotar\u0142y do TIN (wszystko wskazuje na to, \u017ce napisano go w Drapczi w po\u0142owie maja), stra\u017cnik\u00f3w zatrzymano w kompleksie wi\u0119ziennym i nie pozwolono im wraca\u0107 do dom\u00f3w na noc<\/span><\/span>166<\/a><\/span><\/span><\/sup>. Nie wiadomo, jak d\u0142ugo obowi\u0105zywa\u0142o to zarz\u0105dzenie, ale blokada informacyjna oznacza\u0142a r\u00f3wnie\u017c op\u00f3\u017anienia w zwalnianiu wi\u0119\u017ani\u00f3w. Lobsang Czoezin i Gjalcen Szerab mia\u0142y wyj\u015b\u0107 na wolno\u015b\u0107 14 czerwca, ale zatrzymano je w Drapczi jeszcze dwa tygodnie<\/span><\/span>167<\/a><\/span><\/span><\/sup>. W czerwcu mia\u0142o opu\u015bci\u0107 wi\u0119zienie sze\u015b\u0107 innych wi\u0119\u017aniarek z rukhagu 3. Nie wiadomo, czy wstrzymano r\u00f3wnie\u017c te zwolnienia. <\/span><\/span><\/p>\n

Cele pozosta\u0142y zamkni\u0119te znacznie d\u0142u\u017cej. Czoejing Kunsang zosta\u0142a zwolniona w lutym 1999, ale o \u015bmierci mniszek dowiedzia\u0142a si\u0119 dopiero za murami Drapczi. \u201eWypuszczali nas oddzielnie. Za bram\u0105 czekali krewni. Urz\u0119dnik powiedzia\u0142, \u017ce po zwolnieniu nie mo\u017cemy robi\u0107 wielu rzeczy, ale przede wszystkim nie wolno nam powiedzie\u0107 s\u0142owa o wi\u0119zieniu. Wyrok si\u0119 sko\u0144czy\u0142 \u2013 m\u00f3wi\u0142 \u2013 ale nadal nie macie praw obywatelskich. Je\u017celi b\u0119dziecie gada\u0107 o tym, co dzia\u0142o si\u0119 w wi\u0119zieniu, damy wam dwa razy wy\u017csze wyroki\u201d<\/span><\/span>168<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Blokada informacyjna oznacza\u0142a r\u00f3wnie\u017c zawieszenie prawa do przyjmowania odwiedzin. Przepisy pozwalaj\u0105 wi\u0119\u017aniom na jedno widzenie w miesi\u0105cu \u2013 w Drapczi odbywaj\u0105 si\u0119 one dwudziestego. Po majowych protestach wi\u0119\u017aniowie polityczni nie mogli przyjmowa\u0107 go\u015bci. W tym okresie wprowadzono dodatkowe procedury, ale wspominaj\u0105 o nich i raporty z lat 1996-97. Wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych mogli odwiedza\u0107 tylko najbli\u017csi krewni, co oczywi\u015bcie wyklucza\u0142o mnich\u00f3w i mniszki z macierzystych klasztor\u00f3w. Dla os\u00f3b, pochodz\u0105cych z odleg\u0142ych region\u00f3w, oznacza\u0142o to koniec odwiedzin<\/span><\/span>169<\/a><\/span><\/span><\/sup>. By\u0142a wi\u0119\u017aniarka polityczna, kt\u00f3ra uciek\u0142a z Tybetu pod koniec 1998 roku, twierdzi, \u017ce na pierwsze widzenia zezwolono ju\u017c lipcu 1998. Inne \u017ar\u00f3d\u0142a m\u00f3wi\u0105 o ostatnich miesi\u0105cach 1998, a nawet lecie 1999. Wydaje si\u0119, \u017ce prawo do przyjmowania odwiedzin przywracano kolejno \u2013 blok po bloku, cela po celi. Potwierdza to relacja, kt\u00f3ra dotar\u0142a do TIN w grudniu 1998: \u201ePo majowych incydentach wi\u0119\u017aniowie nie mieli prawa do odwiedzin. Trwa\u0142o to do lipca. W lipcu pozwolono na przyj\u0119cie odwiedzin 20-30 wi\u0119\u017aniom, ale inni nadal nie mog\u0105\u201d<\/span><\/span>170<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Odwiedziny u wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych s\u0105 kr\u00f3tkie i \u015bci\u015ble nadzorowane. \u201ePrzed wizyt\u0105 dwukrotnie nas przeszukuj\u0105 \u2013 m\u00f3wi Lobsang Czoezin, kt\u00f3r\u0105 zwolniono w czerwcu 1998, a zatem opisuje procedury, obowi\u0105zuj\u0105ce przed majowymi protestami. \u2013 M\u00f3wi\u0105, \u017ce mamy 50 minut, ale czasu nie starcza nawet na wypicie herbaty. Po naszej stronie jest dw\u00f3ch stra\u017cnik\u00f3w i dw\u00f3ch stra\u017cnik\u00f3w po stronie krewnych\u201d<\/span><\/span>171<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Czoejing Kunsang m\u00f3wi, \u017ce okienko jest tak ma\u0142e, \u017ceby krewni nie widzieli dok\u0142adnie wi\u0119\u017ania. \u201eW wi\u0119zieniu operowali mi wyrostek \u2013 wspomina. \u2013 Otw\u00f3r w \u015bcianie by\u0142 tak ma\u0142y, \u017ce ledwie mie\u015bci\u0142a si\u0119 w nim fili\u017canka. Widzieli tylko nasze twarze. Na widzenie z rodzicami musia\u0142y mnie prowadzi\u0107 dwie osoby. Ojciec nawet nie zauwa\u017cy\u0142, \u017ce kto\u015b mnie podtrzymuje, bo widzia\u0142 tylko moj\u0105 twarz\u201d<\/span><\/span>172<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Jeszcze w czerwcu 1999 prawa do odwiedzin nie odzyska\u0142a Nga\u0142ang Sangdrol. O zwolnieniu ojca, sze\u015b\u0107dziesi\u0119cioczteroletniego Namgjala Taszi, kt\u00f3ry wyszed\u0142 z Drapczi 14 czerwca po odbyciu o\u015bmioletniego wyroku, dowiedzia\u0142a si\u0119 od kole\u017canki z celi, Czoejing Gjalcen, kt\u00f3rej powiedzia\u0142 o tym, podczas widzenia, krewny<\/span><\/span>173<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Niszczenie sentencji wyrok\u00f3w <\/b><\/span><\/span><\/p>\n

Trudno o lepsze \u017ar\u00f3d\u0142o informacji o wi\u0119\u017aniach tybeta\u0144skich ni\u017c w\u0142adze Chi\u0144skiej Republiki Ludowej. Dokumenty prokuratury ludowej, ludowych s\u0105d\u00f3w i biura reedukacji przez prac\u0119 dok\u0142adnie opisuj\u0105 pope\u0142nione przest\u0119pstwa, przyporz\u0105dkowuj\u0105 im stosowne przepisy prawa karnego i podaj\u0105 kar\u0119. <\/span><\/span><\/p>\n

Wi\u0119\u017aniowie otrzymuj\u0105 kopie dokument\u00f3w, a przede wszystkim sentencj\u0119 wyroku, kt\u00f3r\u0105 z regu\u0142y nosz\u0105 przy sobie w wi\u0119zieniu lub wysy\u0142aj\u0105 krewnym. Stanowi ona \u201edow\u00f3d\u201d postawionych zarzut\u00f3w, wysoko\u015bci wyroku i kar dodatkowych, takich jak \u201epozbawienie praw politycznych\u201d. Po odbyciu wyroku wi\u0119\u017aniowie otrzymuj\u0105 stosowne za\u015bwiadczenie, kt\u00f3re cz\u0119sto okre\u015bla stopie\u0144 ich \u201eresocjalizacji\u201d. Dokument ten okazuj\u0105 w BBP po powrocie do miejsca zameldowania. <\/span><\/span><\/p>\n

TIN ma kopie dokument\u00f3w z prokuratury, s\u0105d\u00f3w i biur reedukacji oraz \u015bwiadectwa zwolnie\u0144 ponad 130 wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych z Tybetu, kt\u00f3rzy trafili za kraty po 1987 roku. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich jest ju\u017c na wolno\u015bci. Pozwalaj\u0105 one na identyfikowanie wi\u0119\u017ani\u00f3w, rzucaj\u0105 \u015bwiat\u0142o na ich dzia\u0142alno\u015b\u0107, stawiane im zarzuty i wymierzane wyroki. Informacje te s\u0105 niezwykle przydatne, gdy\u017c rz\u0105dy r\u00f3\u017cnych pa\u0144stw staraj\u0105 si\u0119 prowadzi\u0107 z Chinami \u201edialog na temat praw cz\u0142owieka\u201d. Przekazanie chi\u0144skim dygnitarzom kopii ich w\u0142asnych dokument\u00f3w cz\u0119sto \u201epomaga\u201d im w zlokalizowaniu konkretnego wi\u0119\u017ania i udzieleniu dalszych informacji o jego losie. <\/span><\/span><\/p>\n

Kiedy zamkni\u0119to w celach wi\u0119\u017aniarki oddzia\u0142u 3, zniszczono wiele wa\u017cnych dokument\u00f3w. Niszczenie konfiskowanych dokument\u00f3w mog\u0142o nie by\u0107 g\u0142\u00f3wnym celem w\u0142adz. Mniszki pozbawiano po prostu wszystkiego, co mo\u017cna by czyta\u0107 lub zapisa\u0107. <\/span><\/span><\/p>\n

\u201eW 1998 roku zabrali z naszych cel wszystkie ksi\u0105\u017cki, listy i sentencje wyrok\u00f3w \u2013 wspominaj\u0105 Czoejing Gjalcen (rukhag stary) i Czoejing Kunsang (rukhag nowy). \u2013 Potem je spalili. Konfiskowali wszystko, nawet ksi\u0105\u017cki do gramatyki. Zabrali papier i o\u0142\u00f3wki. Teraz by\u0142y to przedmioty zakazane. Podejrzewali, \u017ce kontaktowa\u0142y\u015bmy si\u0119 ze sob\u0105 podczas majowych protest\u00f3w. [Sentencje wyrok\u00f3w] zabrali tym wszystkim, kt\u00f3re je mia\u0142y przy sobie. Dok\u0142adnie przeszukiwali wszystkie cele. Niekt\u00f3re mniszki trzyma\u0142y wyroki w poduszkach, ale je znale\u017ali. Kierowa\u0142a nimi Pema Butri. Wszystko spalili w kuchni. To Pema Butri kaza\u0142a je spali\u0107. To musia\u0142o by\u0107 w lipcu albo w sierpniu 1998\u201d<\/span><\/span>174<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Dokumenty odbierano tylko latem 1998. \u201eWszystko wtedy zabrali\u201d<\/span><\/span>175<\/a><\/span><\/span><\/sup>, wspomina jedna z wi\u0119\u017aniarek. Papier i o\u0142\u00f3wki konfiskowano w tym czasie r\u00f3wnie\u017c na oddziale 5, nie wiadomo jednak, czy i tam zniszczono sentencje wyrok\u00f3w<\/span><\/span>176<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

\u201eWyrok by\u0142 po tybeta\u0144sku. Pisali tam wyra\u017anie, co kto powiedzia\u0142 itd. (…) Zabrali nam je (…) i spalili. To bardzo wa\u017cne dokumenty, bardzo potrzebne. Zabiera\u0142a je <\/span><\/span>trung tutrang<\/i><\/span><\/span>, g\u0142\u00f3wna <\/span><\/span>tutrang<\/i><\/span><\/span> rukhagu, Pema Butri. A na co wam one, powiedzia\u0142a, i kaza\u0142a spali\u0107\u201d<\/span><\/span>177<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Zwolnienie: kontrrewolucja, bezpiecze\u0144stwo pa\u0144stwa, prawa cz\u0142owieka <\/b><\/span><\/span><\/p>\n

Utraciwszy najwa\u017cniejsze dokumenty, dotycz\u0105ce wyroku i kary, by\u0142e wi\u0119\u017aniarki wraca\u0142y do dom\u00f3w tylko z \u201eza\u015bwiadczeniami zwolnienia\u201d. Ciekawe okazuj\u0105 si\u0119 nawet te skrawki papieru. Lobsang Czoezin i Czoejing Gjalcen zosta\u0142y zatrzymane 14 czerwca 1994. S\u0105dzono je razem, w listopadzie, i skazano po dziesi\u0119ciu dniach<\/span><\/span>178<\/a><\/span><\/span><\/sup> \u2013 Lobsang na cztery, a Czoejing na pi\u0119\u0107 lat wi\u0119zienia. Pierwsza mia\u0142a wyj\u015b\u0107 na wolno\u015b\u0107 14 czerwca 1998, ale jej zwolnienie op\u00f3\u017aniono o dwa tygodnie. Na za\u015bwiadczeniu umieszczono dat\u0119 p\u00f3\u017aniejsz\u0105, ale nie wspomniano o przed\u0142u\u017ceniu kary: <\/span><\/span><\/p>\n

\u201eZa\u015bwiadczenie zwolnienia <\/span><\/span><\/p>\n

Nazwisko: Sezhen [Saldron], kobieta, wiek 22, okr\u0119g Linzhou [Lhundrup], Tybet <\/span><\/span><\/p>\n

Poniewa\u017c dopu\u015bci\u0142a si\u0119 zbrodni kontrrewolucyjnej propagandy i pod\u017cegania, 18 listopada 1994 Przej\u015bciowy S\u0105d Ludowy Miasta Lhasa skaza\u0142 j\u0105 na cztery lata wi\u0119zienia i pozbawi\u0142 na rok (od 29 czerwca 1998 do 28 czerwca 1999) praw politycznych. <\/span><\/span><\/p>\n

Piecz\u0119\u0107 Wi\u0119zienia TRA <\/span><\/span><\/p>\n

29 czerwca 1998\u201d<\/span><\/span>179<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Czoejing Gjalcen (imi\u0119 \u015bwieckie: Czime Jangczen) mia\u0142a wyj\u015b\u0107 na wolno\u015b\u0107 dok\u0142adnie rok p\u00f3\u017aniej. W\u0142adze uzna\u0142y chyba, \u017ce powinny by\u0107 konsekwentne, bo i jej zwolnienie zosta\u0142o op\u00f3\u017anione o dwa tygodnie. Na dokumencie widnieje w\u0142a\u015bciwa data, r\u00f3wnie\u017c bez \u017cadnych wyja\u015bnie\u0144: <\/span><\/span><\/p>\n

\u201eZa\u015bwiadczenie zwolnienia <\/span><\/span><\/p>\n

Nazwisko: Qimi Yangjin [Czime Jangczen], kobieta, wiek 26, okr\u0119g Linzhou [Lhundrup], Tybet <\/span><\/span><\/p>\n

Poniewa\u017c dopu\u015bci\u0142a si\u0119 zbrodni zagra\u017caj\u0105cych bezpiecze\u0144stwu pa\u0144stwa, 28 listopada 1994 Przej\u015bciowy S\u0105d Ludowy Miasta Lhasa skaza\u0142 j\u0105 na pi\u0119\u0107 lat wi\u0119zienia i pozbawi\u0142 na dwa lata (od 29 czerwca 1999 do 28 czerwca 2001) praw politycznych.<\/span><\/span><\/p>\n

Poniewa\u017c wyrok si\u0119 sko\u0144czy\u0142, zostaje zwolniona z wi\u0119zienia, o czym \u015bwiadczy ten dokument. <\/span><\/span><\/p>\n

Piecz\u0119\u0107 Wi\u0119zienia TRA <\/span><\/span><\/p>\n

29 czerwca 1999\u201d<\/span><\/span>180<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Dokument pierwszej mniszki m\u00f3wi o \u201ezbrodniach kontrrewolucyjnej propagandy i pod\u017cegania\u201d, a jej zwolnionej rok p\u00f3\u017aniej kole\u017canki \u2013 \u201eo zbrodniach, zagra\u017caj\u0105cych bezpiecze\u0144stwu pa\u0144stwa\u201d. Za\u015bwiadczenia Nga\u0142ang Lamdrol (imi\u0119 \u015bwieckie: Pasang Lhamo) i Czoejing Kunsang (imi\u0119 \u015bwieckie: Ce\u0142ang Drolma), zwolnionych w 1999 roku, m\u00f3wi\u0105 r\u00f3wnie\u017c o \u201ezagra\u017caniu bezpiecze\u0144stwu pa\u0144stwa\u201d. \u201eKontrrewolucja\u201d pojawia si\u0119 wy\u0142\u0105cznie w dokumentach z po\u0142owy 1998 roku. W pa\u017adzierniku 1997 \u2013 czyli jeszcze przed zwolnieniem Lobsang Czoezin \u2013 znowelizowano chi\u0144ski kodeks karny: \u201ekontrrewolucj\u0119\u201d zast\u0105piono \u201ezagra\u017caniem bezpiecze\u0144stwu pa\u0144stwa\u201d<\/span><\/span>181<\/a><\/span><\/span><\/sup>. Lhaskie wi\u0119zienia mog\u0142y zmieni\u0107 nomenklatur\u0119 dopiero w 1999 roku. <\/span><\/span><\/p>\n

\u201eKontrrewolucja\u201d, jako g\u0142\u00f3wne zagro\u017cenie dla rz\u0105d\u00f3w partii, jest starsza od kodeksu karnego. Wszystkie konstytucje ChRL \u2013 z 1954, 1975, 1978 i 1982 roku \u2013 m\u00f3wi\u0142y, \u017ce pa\u0144stwo b\u0119dzie zwalcza\u0107 i kara\u0107 kontrrewolucj\u0119. (Now\u0105 terminologi\u0119 wprowadzono dopiero w marcu 1999.) Artyku\u0142 28, kt\u00f3ry stanowi\u0142: \u201ePa\u0144stwo utrzymuje porz\u0105dek publiczny i t\u0142umi wszelkie wywrotowe oraz inne kontrrewolucyjne dzia\u0142ania; karze za czyny, zagra\u017caj\u0105ce bezpiecze\u0144stwu publicznemu i zak\u0142\u00f3caj\u0105ce gospodark\u0119 socjalistyczn\u0105, a tak\u017ce inne przest\u0119pstwa kryminalne; oraz karze i reformuje przest\u0119pc\u00f3w\u201d, uzyska\u0142 nowe brzmienie: \u201ePa\u0144stwo utrzymuje porz\u0105dek publiczny i t\u0142umi wszelkie wywrotowe oraz inne dzia\u0142ania przest\u0119pcze, zagra\u017caj\u0105ce bezpiecze\u0144stwu pa\u0144stwa; karze za czyny, zagra\u017caj\u0105ce bezpiecze\u0144stwu publicznemu i zak\u0142\u00f3caj\u0105ce gospodark\u0119 socjalistyczn\u0105, a tak\u017ce inne przest\u0119pstwa kryminalne; oraz karze i reformuje przest\u0119pc\u00f3w\u201d<\/span><\/span>182<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Ci, kt\u00f3rzy krytykowali Chiny za gwa\u0142cenie praw obywatelski, politycznych i socjalnych, uwa\u017cali, \u017ce nowelizacja kodeksu karnego ma charakter kosmetyczny i nie wprowadza \u201eprawdziwych rz\u0105d\u00f3w prawa\u201d. Do kodeksu wprowadzono po prostu nowoczesny j\u0119zyk, bardziej przystaj\u0105cy do standard\u00f3w pa\u0144stw, w kt\u00f3rych od dawna rz\u0105dzi prawo. W marcu 1999 Og\u00f3lnochi\u0144skie Zgromadzenie Przedstawili Ludowych przyj\u0119\u0142o poprawk\u0119 do konstytucji. Do artyku\u0142u 5 dodano zdanie: \u201eChi\u0144ska Republika Ludowa b\u0119dzie (…) socjalistycznym pa\u0144stwem prawa\u201d<\/span><\/span>183<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

W samych Chinach oznacza\u0142o to tylko prost\u0105 zamian\u0119 s\u0142\u00f3w. Owe \u201ezmiany\u201d doskonale ilustruj\u0105 za\u015bwiadczenia Lobsang Czoezin i Czoejing Gjalcen. <\/span><\/span><\/p>\n

Dokumenty, wydawane przez s\u0105dy i biura reedukacji przez prac\u0119, okre\u015blaj\u0105 te\u017c kary, jakie czekaj\u0105 skazanych po wyj\u015bciu na wolno\u015b\u0107. \u201ePozbawienie praw politycznych\u201d rozpoczyna si\u0119 po opuszczeniu wi\u0119zienia i stanowi wa\u017cn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 kary. Takie represje \u2013 trwaj\u0105ce najcz\u0119\u015bciej od roku do pi\u0119ciu lat, wedle zasady: trzy lata wi\u0119zienia, rok pozbawienia praw politycznych \u2013 sk\u0142oni\u0142y do ucieczki z Tybetu wielu by\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych. <\/span><\/span><\/p>\n

Artyku\u0142 52 kodeksu karnego z 1979 roku stanowi: \u201eElement kontrrewolucyjny zostanie dodatkowo skazany na pozbawienie praw politycznych. Je\u015bli to konieczne, element kryminalny, kt\u00f3ry powa\u017cnie zak\u0142\u00f3ci\u0142 porz\u0105dek spo\u0142eczny, mo\u017ce zosta\u0107 dodatkowo skazany na pozbawienie praw politycznych\u201d. Artyku\u0142 35 znowelizowanego kodeksu karnego brzmi dok\u0142adnie tak samo, tyle \u017ce wyznacza okres: \u201eod roku do pi\u0119ciu lat\u201d<\/span><\/span>184<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Jedna z mniszek z Szar Bumpa tak definiuje \u201epozbawienie praw politycznych\u201d: \u201eRaz, nie mo\u017cesz g\u0142osowa\u0107, dwa, nie mo\u017cesz odwiedza\u0107 swojego klasztoru, trzy, nie mo\u017cesz odprawia\u0107 rytua\u0142\u00f3w w innych klasztorach i \u015bwi\u0105tyniach, cztery, nie wolno ci by\u0107 tam, gdzie gromadz\u0105 si\u0119 ludzie, pi\u0119\u0107, nie wolno ci odwiedza\u0107 prywatnych dom\u00f3w i recytowa\u0107 w nich modlitw\u201d<\/span><\/span>185<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

W punkcie czwartym, dotycz\u0105cym \u201emiejsc zgromadze\u0144\u201d u\u017cywa s\u0142owa <\/span><\/span>szan<\/i><\/span><\/span>, kt\u00f3re mo\u017ce r\u00f3wnie\u017c oznacza\u0107 klasztor. W ka\u017cdym razie, w\u0142adze odbieraj\u0105 by\u0142ym wi\u0119\u017aniom prawo do gromadzenia si\u0119 i zrzeszania. Wi\u0119\u017aniowie dowiaduj\u0105 si\u0119 o tych zasadach od urz\u0119dnik\u00f3w lub policjant\u00f3w, kt\u00f3rzy zwalniaj\u0105 ich z wi\u0119zie\u0144. Wyliczone tu zakazy obowi\u0105zuj\u0105 duchownych i r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 od formalnego j\u0119zyka dokument\u00f3w, kt\u00f3rymi pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 grupy ds. edukacji patriotycznej, odwiedzaj\u0105ce klasztory TRA od 1996 roku<\/span><\/span>186<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

PODSUMOWANIE <\/b><\/span><\/span><\/p>\n

Statystyczna wi\u0119\u017aniarka rukhagu 3 ma obecnie trzydzie\u015bci lat, a jej wyrok opiewa na osiem lat i jedena\u015bcie miesi\u0119cy. Czterna\u015bcie \u2013 \u015brednia wieku: trzydzie\u015bci trzy lata \u2013 przebywa w \u201erukhagu starym\u201d, a osiemna\u015bcie \u2013 \u015brednia wieku: dwadzie\u015bcia siedem lat \u2013 w \u201erukhagu nowym\u201d. Jedenastu skazanym z rukhagu starego podwy\u017cszono wyroki; przeci\u0119tny opiewa na jedena\u015bcie lat i siedem miesi\u0119cy. W rukhagu nowym podniesieniem wyrok\u00f3w ukarano trzy mniszki; \u015bredni wyrok wynosi tu teraz sze\u015b\u0107 lat i dziesi\u0119\u0107 miesi\u0119cy. Na pocz\u0105tku 1989 roku \u015bredni wyrok w rukhagu 3 opiewa\u0142 na pi\u0119\u0107 lat i cztery miesi\u0105ce. <\/span><\/span><\/p>\n

Po szczytowych latach 1995-1996 liczba wi\u0119\u017aniarek politycznych w Drapczi spad\u0142a do najni\u017cszego poziomu od 1992 roku. \u017badne doniesienia \u2013 poza, ma si\u0119 rozumie\u0107, oficjaln\u0105 i p\u00f3\u0142oficjaln\u0105 propagand\u0105 chi\u0144sk\u0105 \u2013 nie wskazuj\u0105, by Tybeta\u0144czycy zmienili pogl\u0105dy na temat Chin Ludowych i ich polityki. Z nap\u0142ywaj\u0105cych do TIN raport\u00f3w wynika tylko, \u017ce coraz bardziej boj\u0105 si\u0119 otwarcie krytykowa\u0107 Chiny, gdy\u017c jest to surowo karane, a spos\u00f3b wymierzania owych kar ma niewiele wsp\u00f3lnego z prawem. Tybeta\u0144czycy zdaj\u0105 sobie spraw\u0119, \u017ce na arenie mi\u0119dzynarodowej prawa cz\u0142owieka przegrywaj\u0105 z ambicjami gospodarczymi i \u017ce Pekin zostawi\u0142 \u015bwiatu prosty wyb\u00f3r: dost\u0119p do naszego rynku albo \u201emieszanie si\u0119 w wewn\u0119trzne sprawy Chin\u201d. <\/span><\/span><\/p>\n

Z danych TIN nie wynika, by nowelizacja kodeksu post\u0119powania karnego, kt\u00f3ry zakazuje obecnie wymuszania zezna\u0144, poprawi\u0142a los tybeta\u0144skich wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych. Opisywane w tym raporcie tortury zadawano r\u00f3wnie\u017c po maju 1998, kiedy to zacz\u0105\u0142 obowi\u0105zywa\u0107 nowy kodeks. Chiny nie wprowadzi\u0142y jeszcze przepis\u00f3w, zakazuj\u0105cych stosowania tortur \u2013 poza wspomnianym wymuszaniem zezna\u0144. <\/span><\/span><\/p>\n

Nie podj\u0119to \u017cadnych krok\u00f3w wobec funkcjonariuszy, maltretuj\u0105cych wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych, a przynajmniej nic na ten temat nie wiadomo. Chi\u0144scy dygnitarze i eksperci nie okazuj\u0105 zbyt wielkiego zainteresowania problemem tortur w instytucjach penitencjarnych i regularnie zaprzeczaj\u0105 wszystkim raportom, dotycz\u0105cym tybeta\u0144skich wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych. Po opublikowaniu przez TIN \u201eWrogich element\u00f3w\u201d w marcu 1999, rzecznik chi\u0144skiego MSZ nazwa\u0142 raport \u201estekiem k\u0142amstw\u201d i powiedzia\u0142: \u201eChi\u0144skie wi\u0119zienia zarz\u0105dzane s\u0105 w spos\u00f3b cywilizowany. Tre\u015b\u0107 tego raportu stanowi\u0105 same wymys\u0142y\u201d<\/span><\/span>187<\/a><\/span><\/span><\/sup>. W kwietniu 2000 Lobsang Gelek, by\u0142y stra\u017cnik z Drapczi, a obecnie kierownik biura administracji wi\u0119ziennej TRA, o\u015bwiadczy\u0142: \u201eZapewniamy wi\u0119\u017aniom podstawowe prawa. S\u0142u\u017cy temu wielopoziomowy nadz\u00f3r prawny. W ostatnich latach nie odnotowano \u017cadnych przypadk\u00f3w naruszania praw wi\u0119\u017ani\u00f3w\u201d<\/span><\/span>188<\/a><\/span><\/span><\/sup>. <\/span><\/span><\/p>\n

Z czasem \u2013 i coraz bardziej szczeg\u00f3\u0142owymi raportami r\u00f3\u017cnych organizacji \u2013 w\u0142adze ChRL zmienia\u0142y oficjalne stanowisko wobec protest\u00f3w z maja 1998. Pocz\u0105tkowo stanowczo im zaprzecza\u0142y. 5 maja 2000 delegacja ChRL na sesj\u0119 oenzetowskiego Komitetu przeciwko Torturom wyda\u0142a o\u015bwiadczenie, w kt\u00f3rym potwierdzi\u0142a, \u017ce dosz\u0142o do demonstracji i podniesienia wyrok\u00f3w, zaprzeczaj\u0105c przy tym jakimkolwiek ofiarom \u015bmiertelnym \u201et\u0142umienia\u201d tych wyst\u0105pie\u0144. Pekin ostro\u017cnie wa\u017cy\u0142 s\u0142owa. TIN otrzyma\u0142 wiele doniesie\u0144 o biciu i ranach postrza\u0142owych, kt\u00f3re okaza\u0142y si\u0119 \u015bmiertelne, niemniej nic nie wskazywa\u0142o na to, by kt\u00f3ra\u015b z ofiar straci\u0142a \u017cycie \u201ew chwili\u201d t\u0142umienia protestu. <\/span><\/span><\/p>\n

\u201eNa pocz\u0105tku maja 1998, kiedy w wi\u0119zieniu odbywa\u0142a si\u0119 ceremonia wci\u0105gania narodowej flagi, stanowi\u0105ca cz\u0119\u015b\u0107 programu edukacji patriotycznej, garstka przest\u0119pc\u00f3w posun\u0119\u0142a si\u0119 do wznoszenia skandalicznych okrzyk\u00f3w separatystycznych, oraz do zniewa\u017cania i atakowania oficer\u00f3w policji wi\u0119ziennej. Niszczono r\u00f3wnie\u017c mienie, powa\u017cnie zak\u0142\u00f3caj\u0105c regulaminowy porz\u0105dek. Policja wi\u0119zienna, zgodnie z prawem, po\u0142o\u017cy\u0142a temu kres. W trakcie odzyskiwania kontroli nad sytuacj\u0105 nie by\u0142o \u017cadnych zgon\u00f3w, spowodowanych biciem. Poniewa\u017c czyny niekt\u00f3rych przest\u0119pc\u00f3w stanowi\u0142y pogwa\u0142cenie regulaminu wi\u0119ziennego oraz nosi\u0142y znamiona pod\u017cegania do podzielenia Pa\u0144stwa, winnym wymierzono, zgodnie z prawem, dodatkowe wyroki\u201d. <\/span><\/span><\/p>\n

Ponad osiemdziesi\u0105t procent wi\u0119\u017aniarek politycznych, kt\u00f3re przewin\u0119\u0142y si\u0119 przez rukhag 3, powr\u00f3ci\u0142o do rodzinnych dom\u00f3w po zako\u0144czeniu wyrok\u00f3w. Przed opuszczeniem Drapczi ostrzegano je, \u017ce za m\u00f3wienie na temat wi\u0119ziennych do\u015bwiadcze\u0144 spotkaj\u0105 je nowe kary. By\u0142e wi\u0119\u017aniarki rozmawiaj\u0105 jednak z tymi, kt\u00f3rym ufaj\u0105 \u2013 krewnymi, bliskimi przyjaci\u00f3\u0142kami, nauczycielami duchowymi. Dzi\u015b wszyscy Tybeta\u0144czycy wiedz\u0105 ju\u017c, \u017ce wyrok w Drapczi mo\u017ce mie\u0107 tragiczne konsekwencje, kt\u00f3re nie maj\u0105 nic wsp\u00f3lnego z prawem. Bezprawne, nielegalne kary, takie jak bicie, tortury czy \u201e\u0107wiczenia\u201d, wymierzane wszystkim wi\u0119\u017aniom politycznym, stanowi\u0105 najlepsz\u0105 chyba przestrog\u0119 przed podejmowaniem dzia\u0142alno\u015bci politycznej. Pod tym wzgl\u0119dem w\u0142adze Drapczi bij\u0105 na g\u0142ow\u0119 wszystkie zgromadzenia ludowe i s\u0105dy razem wzi\u0119te. <\/span><\/span><\/p>\n

wrzesie\u0144 2000<\/p>\n

\n

1<\/a> TIN document 369. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

2<\/a> Por. doniesienia TIN z 15 i 27 grudnia 1999. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

3<\/a> Polityczna demonstracja w centrum Lhasy, do kt\u00f3rej dosz\u0142o rankiem 27 wrze\u015bnia 1987, uwa\u017cana jest za pierwszy masowy protest niepodleg\u0142o\u015bciowy w pomaoistowskim Tybecie, rozpoczynaj\u0105cy now\u0105 fal\u0119 niepokoj\u00f3w politycznych. Demonstranci wyra\u017cali poparcie dla przem\u00f3wienia Dalajlamy (21 wrze\u015bnia) na forum Podkomisji praw cz\u0142owieka Komisji spraw zagranicznych Kongresu USA, w kt\u00f3rym przedstawi\u0142 on \u201epi\u0119ciopunktowy plan pokojowy\u201d. Na czele protestu stan\u0119\u0142a grupa 21 mnich\u00f3w klasztoru Drepung, kt\u00f3rzy poprowadzili dwustuosobowy t\u0142um \u015bwieckich spod D\u017cokhangu do bram kompleksu rz\u0105dowego TRA. Policja zatrzyma\u0142a wielu mnich\u00f3w. Protest i jego st\u0142umienie mia\u0142y charakter pokojowy. Mnisi dostali wyroki administracyjne, od kilkunastu tygodni do kilku miesi\u0119cy, co wskazuje, \u017ce w\u0142adze nie uzna\u0142y ich wyst\u0105pienia za powa\u017cne zagro\u017cenie. Po zwolnieniu cz\u0119\u015b\u0107 z nich natychmiast powo\u0142a\u0142a \u201eGrup\u0119 dziesi\u0119ciu\u201d, rozpowszechniaj\u0105c\u0105 Powszechn\u0105 Deklaracj\u0119 Praw Cz\u0142owieka, dokument zatytu\u0142owany Drogocenna konstytucja demokratyczna Tybetu oraz przem\u00f3wienia Dalajlamy. Teksty kopiowano r\u0119cznie na drewnianych blokach. Latem 1989, kiedy w Lhasie og\u0142aszano stan wojenny, wszyscy byli ju\u017c w wi\u0119zieniu. W listopadzie tego roku stan\u0119li przed s\u0105dem i otrzymali wyroki od pi\u0119ciu do 19 lat wi\u0119zienia. Skazany na 18 lat Dziampel Khedrup zmar\u0142 w Drapczi w 1996 roku. Z raport\u00f3w wynika, \u017ce zam\u0119czy\u0142 go funkcjonariusz imieniem Paldzior. W 1996 roku wyrok Nga\u0142anga Pekara podniesiono z o\u015bmiu do 14 lat za pr\u00f3b\u0119 przekazania za mury listy wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych z Drapczi. Dziampel Dziangczub, Nga\u0142ang Phuldziung, Nga\u0142ang Gjalcen i Nga\u0142ang Oeser odbywaj\u0105 wyroki w Drapczi (odpowiednio 19, 19, 17 i 17 lat). Pozosta\u0142\u0105 pi\u0105tk\u0119 zwolniono po odbyciu wyrok\u00f3w: Dziampala Losala (10 lat) w kwietniu 1999, Nga\u0142anga Rinczena (dziewi\u0119\u0107 lat) w lipcu 1998, Dziampala Monlama i Dziampala Ceringa (po pi\u0119\u0107 lat) w 1994 roku. Dziesi\u0105ty mnich, Nga\u0142ang Kunga, wyszed\u0142 na wolno\u015b\u0107 wcze\u015bniej, jako kaleka, najprawdopodobniej warunkowo, w 1993 roku. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

4<\/a> \u201eReforma przez prac\u0119\u201d, laogai, teoretycznie znik\u0142a z kodeksu karnego i kodeksu post\u0119powania karnego ChRL w 1997 roku. Cho\u0107 nie u\u017cywa si\u0119 terminu \u201elaogai\u201d, instytucje te dzia\u0142aj\u0105 nadal, dok\u0142adnie na tej samej zasadzie. \u201eReedukacja przez prac\u0119\u201d, laojiao, funkcjonuje nadal w ca\u0142ych Chinach (tu wyrok, do trzech lat, wydaje lokalne Biuro ds. reedukacji przez prac\u0119\u201d). <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

5<\/a> 2 wrze\u015bnia 1989 demonstrowa\u0142o co najmniej dziesi\u0119\u0107 mniszek (dziewi\u0119\u0107 z klasztoru Czubsang i jedna z Szugsib). 14 wrze\u015bnia <\/span>Dziennik Tybeta\u0144ski<\/i><\/span> oskar\u017cy\u0142 je o \u201epotajemne zaplanowanie dzikiej demonstracji\u201d, kt\u00f3ra trwa\u0142a 15 minut. Uczestniczki dosta\u0142y wyroki administracyjne od dw\u00f3ch do trzech lat. Trzy tygodnie p\u00f3\u017aniej, 22 wrze\u015bnia, na lhaskim Barkhorze demonstrowa\u0142o sze\u015b\u0107 mniszek z Szugsib. Pi\u0119\u0107 skazano administracyjnie na trzy lata w Trisam, a Rinczen Czoenji na siedem lat wi\u0119zienia w Drapczi. (Po odbyciu wyroku uciek\u0142a za granic\u0119.) Jedna z mniszek wi\u0119zionych w Trisam, Rigzin Czoedron, zmar\u0142a w miesi\u0105c po wyj\u015bciu na wolno\u015b\u0107. 14 pa\u017adziernika 1989 demonstrowa\u0142o pi\u0119\u0107 mniszek z Miczungri \u2013 w tym Phuncok Njidrol, kt\u00f3ra nadal przebywa w Drapczi z wyrokiem, podniesionym do 17 lat. Trzy z nich skazano administracyjnie na trzy lata w Trisam, czwarta, Phuncok Pema zosta\u0142a skazana na siedem lat w Drapczi i uciek\u0142a z Tybetu po odbyciu wyroku. W styczniu 1990 Nga\u0142ang Kunsang, mniszka z Garu, rozlepi\u0142a w klasztorze plakaty niepodleg\u0142o\u015bciowe i zosta\u0142a skazana na sze\u015b\u0107 lat w Drapczi. Noc\u0105 1 lutego 1990 aresztowano pi\u0119\u0107 mniszek z klasztoru Garu, podejrzewanych o rozlepienie plakat\u00f3w podczas wizyty grupy ds. reedukacji patriotycznej. Wszystkie wi\u0119ziono w Guca i zwolniono trzech-sze\u015bciu miesi\u0105cach. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

6<\/a> Do Guca trafiaj\u0105 wi\u0119\u017aniowie z \u201emiasta Lhasa\u201d i siedmiu podlegaj\u0105cych mu okr\u0119g\u00f3w: Njemo, Czuszur, Damszung, Toelung Deczen, Lhundrup, Takce i Meldrogongkar. Aresztanci czekaj\u0105 w Guca na wyrok administracyjny, s\u0105dowy lub zwolnienie. Guca s\u0142ynie z brutalno\u015bci wymuszaj\u0105cych zeznania policjant\u00f3w. W Guca odbywa si\u0119 r\u00f3wnie\u017c wyroki administracyjne, cho\u0107 z danych TIN wynika, \u017ce osoby skazane na ponad dwa lata z regu\u0142y kieruje si\u0119 do Trisam. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

7<\/a> Trisam w okr\u0119gu Toelung Deczen zawdzi\u0119cza popularn\u0105 nazw\u0119 pobliskiemu mostowi Trisam na rzece Toelung. Bywa te\u017c nazywane \u201ewi\u0119zieniem Toelung\u201d. Cho\u0107 nominalnie obs\u0142uguje ca\u0142y TRA, wi\u0119kszo\u015b\u0107 przetrzymywanych tu wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych pochodzi z Lhasy i jej okr\u0119g\u00f3w. S\u0105 tu r\u00f3wnie\u017c skazani z s\u0105siednich prefektur Lhoka i Nagczu. Prefektura Szigace ma w\u0142asny o\u015brodek reedukacji przez prac\u0119, nazywany przez Tybeta\u0144czyk\u00f3w \u201ewi\u0119zieniem Njari\u201d. W prefekturze Czamdo otwarto laojiao w 1998 roku. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

8<\/a> Podczas demonstracji, kt\u00f3re rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 w 1987 roku, rzadko dochodzi\u0142o do atak\u00f3w na ludzi i mienie. Sytuacje takie wi\u0105za\u0142y si\u0119 najcz\u0119\u015bciej z prowadzeniem kampanii reedukacji politycznej w klasztorach. Odnotowano przypadki obrzucania kamieniami, a nawet podpalania samochod\u00f3w grup roboczych. W po\u0142owie czerwca 1994 w klasztorze Szar Bumpa (okr\u0119g Lhundrup) zjawi\u0142a si\u0119 grupa lokalnych urz\u0119dnik\u00f3w, kt\u00f3rzy chcieli jakoby sprawdzi\u0107, czy demonstruj\u0105ce dwa dni wcze\u015bniej mniszki s\u0105 w klasztorze (cho\u0107, ma si\u0119 rozumie\u0107, wszystkie natychmiast aresztowano). Mniszki wiedzia\u0142y o aresztowaniu kole\u017canek i by\u0142y pewne, \u017ce urz\u0119dnicy musz\u0105 o tym wiedzie\u0107. Obrzuci\u0142y ich samoch\u00f3d kamieniami. Mnisi z klasztoru Curphu w okr\u0119gu Toelung Deczen obrzucili kamieniami samochody grupy roboczej w 1994 roku. Do podobnego incydentu, w kt\u00f3rym bra\u0142o udzia\u0142 znacznie wi\u0119cej mnich\u00f3w, dosz\u0142o r\u00f3wnie\u017c w klasztorze Nalanda (okr\u0119g Lhundrup) w lutym 1995. Zatrzymano 34 duchownych, a 24 z nich skazano \u2013 w tym dziesi\u0119ciu za ciskanie kamieniami w samochody urz\u0119dnik\u00f3w. Kiedy grupa robocza z klasztoru Ganden pr\u00f3bowa\u0142a skonfiskowa\u0107 zdj\u0119cia Dalajlamy (w pierwszej fazie kampanii edukacji patriotycznej w maju 1996), mnisi obrzucili kamieniami samochody urz\u0119dnik\u00f3w i policjant\u00f3w. Z danych TIN wynika, \u017ce zatrzymano w\u00f3wczas oko\u0142o 60 mnich\u00f3w. Po\u0142ow\u0119 skazano p\u00f3\u017aniej na wi\u0119zienie lub reedukacj\u0119 przez prac\u0119. Mnisi z klasztoru Reting (okr\u0119g Lhundrup) podpalili d\u017cipa grupy roboczej w pa\u017adzierniku 1996. Podczas protest\u00f3w w okr\u0119gu Paczoe (prefektura Czamdo) w marcu 1994 mnisi zniszczyli tablice na budynkach rz\u0105dowych i partyjnych. W po\u0142owie 1999 roku skazano mnicha z klasztoru Rongpo Gonczen (Tybeta\u0144ska Prefektura Autonomiczna Malho) za podpalenie drzwi celi duchownego, kt\u00f3rego podejrzewano o donoszenie na koleg\u00f3w. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

9<\/a> Radio Lhasa, 8 grudnia 1989. TIN doc 23(yy), kopia raportu lhaskiej Ludowej Prokuratury Przej\u015bciowej, kt\u00f3ra wzywa do wymierzenia kary \u201ew imi\u0119 chronienia jedno\u015bci macierzy i zadania ci\u0119\u017ckiego ciosu zbrodniczym separatystom\u201d. Lhakp\u0119 Ceringa uznano za \u201eg\u0142\u00f3wnego winowajc\u0119\u201d. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

10<\/a> TIN News Update, 3 marca 1991. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

11<\/a> Sonam \u0141angdu, znany z nieprzejednanych pogl\u0105d\u00f3w i odwagi, zmar\u0142 w wieku lat 44. W latach 90. cz\u0119sto wida\u0107 by\u0142o na Barkhorze jego w\u00f3zek. W\u0142adz\u0119 w nogach straci\u0142 na skutek bicia podczas \u015bledztwa i pobytu w wi\u0119zieniu Drapczi. By\u0142 jednym z sze\u015bciu demonstrant\u00f3w, kt\u00f3rych skazano za pobicie i wypchni\u0119cie z okna (ze skutkiem \u015bmiertelnym) oficera LPZ Yuana Xueshenga (5 marca 1988). Uznany za \u201eg\u0142\u00f3wnego sprawc\u0119\u201d, zosta\u0142 skazany na do\u017cywocie. P\u00f3\u017aniej wyrok zmniejszono do 19 lat. Zwolniony ze wzgl\u0119d\u00f3w medycznych. (Mimo szczeg\u00f3lnie brutalnego, d\u0142ugotrwa\u0142ego bicia \u017caden z pods\u0105dnych nie przyzna\u0142 si\u0119 do winy.) <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

12<\/a> TIN doc 37(wc). Sentencja wyroku, b\u0119d\u0105ca jednocze\u015bnie stenogramem procesu, nosi dat\u0119 24 listopada 1983. Podpisa\u0142 go Phur Da\u0142a, \u201edyrektor procesu\u201d. Wed\u0142ug tego dokumentu, oskar\u017conego aresztowano 3 wrze\u015bnia 1983. Kara obejmuje \u201epozbawienie praw obywatelskich i politycznych na pi\u0119\u0107 lat\u201d po odbyciu wyroku 15 lat wi\u0119zienia, kt\u00f3ry ko\u0144czy si\u0119 3 wrze\u015bnia 2003. Dzigme Sangpo mia\u0142 dopu\u015bci\u0107 si\u0119 \u201eczyn\u00f3w kontrrewolucyjnych\u201d w lipcu 1983. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

13<\/a> TIN doc 37(wc). Podobna sentencja, podpisana przez \u201edyrektora procesu\u201d Dziamp\u0119 Ngodruba 30 listopada 1988. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

14<\/a> Por. TIN News Update, 20 sierpnia 1992. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

15<\/a> TIN doc 37(wc). <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

16<\/a> Ibid. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

17<\/a> Dzigme Sangpo powinien wyj\u015b\u0107 na wolno\u015b\u0107 w 2011 roku w wieku 85 lat. Z wielu raport\u00f3w wynika, \u017ce jest w coraz gorszym stanie psychicznym i fizycznym. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

18<\/a> \u201eSiedemnastopunktow\u0105 Ugod\u0119\u201d podpisali 23 maja 1951 w Pekinie przedstawiciele Tybetu i Chin. ChRL utrzymuje, \u017ce dokument \u00f3w legitymizuje jej panowanie nad regionami, nazywanymi dzi\u015b \u201eTRA\u201d. Niekt\u00f3rzy eksperci i Tybeta\u0144czycy uwa\u017caj\u0105, \u017ce traktat ten \u2013 ze wzgl\u0119d\u00f3w prawnych i historycznych \u2013 nie mo\u017ce by\u0107 wi\u0105\u017c\u0105cy. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

19<\/a> Jedno z wi\u0119zie\u0144 kompleksu Sangjip. \u201eSeitru\u201d – to tybeta\u0144ska wersja chi\u0144skiego \u201e<\/span>sizhidui<\/i><\/span>\u201d, \u201eoddzia\u0142 numer cztery\u201d. Policyjny areszt \u015bledczy TRA, po\u0142o\u017cony na p\u00f3\u0142noc od wi\u0119zienia Utritru i przeznaczony g\u0142\u00f3wnie dla os\u00f3b, \u201estanowi\u0105cych zagro\u017cenie dla bezpiecze\u0144stwa pa\u0144stwa\u201d (a nie \u201ebezpiecze\u0144stwa publicznego\u201d). <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

20<\/a> Dwaj z 12 wi\u0119\u017ani\u00f3w, Dziamjang i Dzigme \u0141angczen, kt\u00f3rzy z\u0142o\u017cyli t\u0119 petycj\u0119, mogli nie zosta\u0107 ukarani podniesieniem wyrok\u00f3w. Administracyjne wyroki Lobsanga Trinleja, Nga\u0142anga Thonglama i Nga\u0142anga Damczoe podniesiono o rok i sze\u015b\u0107 miesi\u0119cy, a Ce\u0142anga Dord\u017ce o rok. Wyroki Lobsanga Dadraga i Tendara Phuncoka podniesiono o sze\u015b\u0107 lat, Phurbu Ceringa i Sonama Dord\u017ce o cztery lata, a Thuptena Dziampy i \u0141angdu o pi\u0119\u0107 lat. Nga\u0142\u0105ng Thonglam, mnich z Gandenu, zosta\u0142 ponownie aresztowany w lutym 1995. Nic nie wiadomo o jego losie, ale brak informacji \u015bwiadczy zapewne o tym, \u017ce nie zosta\u0142 skazany. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

21<\/a> Tybeta\u0144ski kalendarz, kt\u00f3rym rz\u0105dzi cykl Ksi\u0119\u017cyca, ustalaj\u0105 rokrocznie astrologowie. Rok z regu\u0142y zaczyna si\u0119 o dwa miesi\u0105ce po zachodnim. Szczeg\u00f3lnie uroczy\u015bcie obchodzi si\u0119 trzy pierwsze dni Nowego Roku (<\/span>Losar<\/i><\/span>). Pierwszego dnia spotykaj\u0105 si\u0119 krewni, a drugiego przyjaciele. Trzeciego dnia Dalajlama udziela\u0142 publicznych b\u0142ogos\u0142awie\u0144stw, na kt\u00f3re zawsze czeka\u0142y tysi\u0105ce wiernych z <\/span>khatakami<\/i><\/span>, ceremonialnymi szarfami ofiarnymi. Tradycja ta przetrwa\u0142a w Dharamsali, siedzibie Dalajlamy na wychod\u017astwie. Sz\u00f3stego dnia pierwszego miesi\u0105ca zaczyna\u0142 si\u0119 <\/span>Monlam<\/i><\/span>, \u015awi\u0119to Modlitwy, w kt\u00f3rym \u2013 przed 1959 rokiem \u2013 uczestniczy\u0142y tysi\u0105ce mnich\u00f3w z lhaskich klasztor\u00f3w Ganden, Drepung i Sera. Punktem kulminacyjnym obchod\u00f3w by\u0142 pi\u0119tnasty dzie\u0144 (pe\u0142nia) pierwszego miesi\u0105ca \u2013 <\/span>Monlam Czenmo<\/i><\/span>, Wielkie \u015awi\u0119to Modlitwy. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

22<\/a> TIN doc 13. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

23<\/a> Ibid. Rinczen Czoenji zosta\u0142a zwolniona po odbyciu wyroku w 1996. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

24<\/a> Utritru \u2013 tybeta\u0144ska wersja chi\u0144skiego \u201e<\/span>wuzhidui<\/i><\/span>\u201d, \u201eoddzia\u0142 numer pi\u0119\u0107\u201d \u2013 powsta\u0142o w 1988 roku jako element kompleksu Sangjip. Pod koniec lat 90. przemianowano je na \u201eWi\u0119zienie Lhaskie\u201d; uzyska\u0142o te\u017c wy\u017cszy status (szczebla prowincji, a nie prefektury). Obecnie \u2013 obok Drapczi i Po\u0142o Tramo (wi\u0119zienie TRA nr 2) w okr\u0119gu Pome prefektury Kongpo \u2013 jest jednym z trzech \u201eoficjalnych\u201d wi\u0119zie\u0144 Tybeta\u0144skiego Regionu Autonomicznego. W 1992 roku obs\u0142ugiwa\u0142o Lhas\u0119 i jej siedem okr\u0119g\u00f3w, stanowi\u0105cych razem \u201emiasto\u201d (chi\u0144. <\/span>shi<\/i><\/span>) Lhasa, administracyjny odpowiednik prefektury. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

25<\/a> TIN doc 1(tq); TIN doc 236. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

26<\/a> TIN doc 13. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

27<\/a> TIN News Update, 20 lutego 1994. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

28<\/a> Ibid. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

29<\/a> TIN doc 13. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

30<\/a> TIN doc 46(kr). <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

31<\/a> Ibid. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

32<\/a> Ibid. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

33<\/a> TIN doc 3(jg). <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

34<\/a> Ibid. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

35<\/a> Sformu\u0142owanie \u201ezagraniczne delegacje\u201d odnosi si\u0119 do oficjalnych delegacji z pa\u0144stw, kt\u00f3re prowadz\u0105 z Chinami \u201edialog na temat praw cz\u0142owieka\u201d. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

36<\/a> TIN doc 52. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

37<\/a> TIN doc vk(12). <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

38<\/a> TIN doc 128. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

39<\/a> Dwie z 53 kobiet, zatrzymanych mi\u0119dzy styczniem a marcem 1995, skazano za rozlepianie plakat\u00f3w w klasztorze, reszt\u0119 \u2013 za udzia\u0142 w demonstracjach. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

40<\/a> Z TIN doc 399 wynika, \u017ce transport odby\u0142 si\u0119 31 lipca 1995. Inne \u017ar\u00f3d\u0142a m\u00f3wi\u0105 o \u201esierpniu\u201d. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

41<\/a> TIN doc 599. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

42<\/a> TIN doc JXW00-45. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

43<\/a> W <\/span>Govering China: From Revolution Through Reform <\/i><\/span>(Nowy Jork, Londyn 1995) Kenneth Lieberthal wyja\u015bnia: \u201eG\u0142\u0119boko oddani wojsku, w kt\u00f3rym sp\u0119dzili dziesi\u0105tki lat przed 1949 rokiem, przyw\u00f3dcy KPCh ustanowili armi\u0119 trzeci\u0105 og\u00f3lnokrajow\u0105 biurokracj\u0105. Tu\u017c przed ostatecznym zwyci\u0119stwem zebrali rozproszone oddzia\u0142y w Armi\u0119 Ludowo-Wyzwole\u0144cz\u0105, obejmuj\u0105c\u0105 si\u0142y l\u0105dowe, marynark\u0119 i lotnictwo\u201d. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

44<\/a> TIN doc 399. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

45<\/a> Ibid. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

46<\/a> Ibid. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

47<\/a> X Panczenlama zmar\u0142 28 stycznia 1989 roku. 14 maja 1995 Dalajlama og\u0142osi\u0142, \u017ce jego inkarnacj\u0105 jest sze\u015bcioletni Gendun Czokji Nima. Chiny natychmiast odrzuci\u0142y t\u0119 decyzj\u0119, stwierdzaj\u0105c, \u017ce nowe wcielenie mo\u017cna wybra\u0107 tylko przez ci\u0105gni\u0119cie los\u00f3w ze \u201ez\u0142otej urny\u201d (procedur\u0119 t\u0119 pr\u00f3bowa\u0142 narzuci\u0107 Tybeta\u0144czykom, dekretem z 1792 roku, cesarz Qianlong z dynastii Qing). Komunistyczny rz\u0105d doda\u0142 jeszcze jeden warunek: zatwierdzenie inkarnacji przez Rad\u0119 Pa\u0144stwa. Wkr\u00f3tce po og\u0142oszeniu decyzji Dalajlamy aresztowano \u2013 a nast\u0119pnie skazano \u2013 opata klasztoru Taszilhunpo, Czadrela Dziamp\u0119 Trinleja Rinpocze i jego dw\u00f3ch asystent\u00f3w. Czadrel Rinpocze, kt\u00f3ry konsultowa\u0142 si\u0119 z Dalajlam\u0105 w trakcie poszukiwa\u0144 nowego Panczenlamy, zosta\u0142 skazany na sze\u015b\u0107 lat wi\u0119zienia za \u201eprzekazanie tajemnicy pa\u0144stwowej zagranicznym si\u0142om separatystycznym\u201d. Wiele wskazuje na to, \u017ce przebywa w wi\u0119zieniu nr 3 Chuandong we wschodnim Sichuanie. 29 listopada 1995 w lhaskiej \u015bwi\u0105tyni D\u017cokhang przeprowadzono, pod \u015bcis\u0142ym nadzorem, ceremoni\u0119 losowania. Uczestniczyli w niej Luo Gan, sekretarz generalny rady pa\u0144stwa, Gjalcen Norbu, przewodnicz\u0105cy Zgromadzenia Ludowego TRA (nazywany te\u017c \u201egubernatorem\u201d TRA) i Ye Xiaowen z Biura ds. Religii rz\u0105du centralnego. Wylosowanego ch\u0142opca, Gjalcena Norbu, intronizowano w klasztorze Taszilhunpo 8 grudnia 1995. Gendun Czokji Nima i jego rodzice s\u0105 gdzie\u015b \u2013 zapewne w r\u00f3\u017cnych miejscach \u2013 przetrzymywani. Chiny twierdz\u0105, \u017ce jest konieczne \u201edla ich bezpiecze\u0144stwa\u201d. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

48<\/a> Wkr\u00f3tce po incydencie w \u201estarym rukhagu 3\u201d zmarli dwaj wi\u0119\u017aniowie oddzia\u0142u 5. Sangje Tenphel, mnich z klasztoru Khangmar, aresztowany w kwietniu 1995 i skazany na pi\u0119\u0107 lat wi\u0119zienia, zmar\u0142 na pocz\u0105tku maja 1996 po pobiciu ci\u0119\u017ck\u0105 pompk\u0105 rowerow\u0105 i elektryczn\u0105 pa\u0142k\u0105. Z raportu TIN doc 3(ve) wynika, \u017ce bi\u0142 go oddzia\u0142owy Nima oraz funkcjonariusze Cenam i Paldzior. By\u0142y wi\u0119zie\u0144 z tej samej celi powiedzia\u0142 TIN: \u201eKazali mu wyzna\u0107 zbrodnie i zmieni\u0107 postaw\u0119. Odpar\u0142, \u017ce nie ma co zmienia\u0107, bo dawno podj\u0105\u0142 decyzj\u0119. Potwornie go bili. Umar\u0142 w maju 1996\u201d (TIN doc 313). Tybeta\u0144skie Centrum Praw Cz\u0142owieka z Dharamsali twierdzi, \u017ce stra\u017cnik z Drapczi \u2013 Phuncok \u2013 m\u00f3wi\u0142, \u017ce przyczyn\u0105 \u015bmierci \u201eby\u0142 wylew krwi do m\u00f3zgu\u201d. 21 stycznia 1998 rz\u0105d Chin odpowiedzia\u0142 Specjalnemu Sprawozdawcy ONZ ds. Pozas\u0105dowych i Arbitralnych Egzekucji, \u017ce Sangje Tenphel \u201ezmar\u0142 na zapalenie opon m\u00f3zgowych\u201d. Dwa miesi\u0105ce p\u00f3\u017aniej, na pocz\u0105tku lipca, funkcjonariusze Paldzior i Penpa wezwali jednego z najbardziej znanych wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych \u2013 Dziampala Khedruba z klasztoru Drepung, kt\u00f3rego skazano w 1989 roku na 18 lat wi\u0119zienia. Pobity Dziampal zmar\u0142 nast\u0119pnego dnia. Nie wiadomo, dlaczego go przes\u0142uchiwano. M\u0119\u017cczy\u017ani, kt\u00f3rzy przygotowywali zw\u0142oki do tradycyjnego pogrzebu \u201eprzez powietrze\u201d, mieli stwierdzi\u0107, \u017ce mia\u0142 zmia\u017cd\u017cone j\u0105dro\u201d (TIN doc 18). <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

49<\/a> TIN doc 397. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

50<\/a> Ibid. Z TIN doc 52 wynika, \u017ce Nga\u0142ang Sangdrol i Phuncok Pema sp\u0119dzi\u0142y w izolatkach sze\u015b\u0107 miesi\u0119cy i 13 dni. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

51<\/a> TIN doc 52. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

52<\/a> Ibid. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

53<\/a> Ibid. Inne \u017ar\u00f3d\u0142o, TIN doc 12(vk) utrzymuje, \u017ce wyrok Nga\u0142ang Sangdrol podniesiono o dziewi\u0119\u0107 lat \u2013 w sumie do lat osiemnastu. Cho\u0107 nowe raporty wydaj\u0105 si\u0119 potwierdza\u0107 wersj\u0119 pierwsz\u0105, nadal nie ma tu pewno\u015bci. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

54<\/a> TIN doc 52. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

55<\/a> Ibid. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

56<\/a> S\u0142owa \u201e<\/span>ani<\/i><\/span>\u201d, \u201emniszka\u201d, cz\u0119sto u\u017cywa si\u0119 przed lub zamiast imienia duchownej. Przyrostek \u201e<\/span>la<\/i><\/span>\u201d, po imieniu lub tytule, znamionuje szacunek. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

57<\/a> Ibid. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

58<\/a> Nie wiemy, kt\u00f3rej \u201eDekji\u201d dotyczy ta relacja. W tym czasie na \u201estarym rukhagu 3\u201d wi\u0119ziono trzy mniszki o tym imieniu. Pobit\u0105 by\u0142a zapewne Nga\u0142ang Como (imi\u0119 \u015bwieckie: Dekji) z klasztoru Gjabdrag, nazywana r\u00f3wnie\u017c (TIN doc 708) \u201eDekji \u015bredni\u0105\u201d (tyb. Dekji <\/span>Ding<\/i><\/span>). Phuncok Pema z Miczungri, \u201eDekji starsza\u201d (tyb. Dekji <\/span>Cze\u0142a<\/i><\/span>) trafi\u0142a do karceru przed tym incydentem. Phuncok Czoekji (imi\u0119 \u015bwieckie: Dekji), mniszk\u0119 z klasztoru Garu, zatrzyman\u0105 w 1993, nazywano \u201eDekji m\u0142odsz\u0105\u201d (tyb. Dekji <\/span>Czung\u0142a<\/i><\/span>). Wed\u0142ug raport\u00f3w TIN doc 397 i TIN doc 708, Dekji m\u0142odsza zosta\u0142a brutalnie pobita w maju 1998. Z\u0142amano jej wtedy r\u0119k\u0119. Pierwsze \u017ar\u00f3d\u0142o odr\u00f3\u017cnia Dekji, \u201ekt\u00f3rej z\u0142amano r\u0119k\u0119 w 1998\u201d, od Dekji \u201ekt\u00f3r\u0105 skopano i bito desk\u0105 z pryczy\u201d. Ta ostatnia mia\u0142a uszkodzone nerki i straci\u0142a w\u0142adz\u0119 w nogach. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

59<\/a> TIN doc 52. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

60<\/a> TIN doc 397. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

61<\/a> Ibid. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

62<\/a> Ibid. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

63<\/a> TIN doc 52. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

64<\/a> Z danych TIN wynika, \u017ce w maju 1998 w \u201estarym rukhagu 3\u201d by\u0142o tylko pi\u0119\u0107 mniszek (wszystkie z klasztoru Gjabdrag w Lhundrup Phenpo), zatrzymanych w 1995 roku. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

65<\/a> TIN doc 599. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

66<\/a> Ibid. Z innego raportu, TIN doc 1(tl), wynika, \u017ce oddzia\u0142 3 podzielono w czasie losaru w 1997 (luty). <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

67<\/a> TIN doc 599. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

68<\/a> TIN doc 1(tl). Izolatki znajduj\u0105 si\u0119 w blokach mieszkalnych, wi\u0119\u017aniarki mog\u0142y wi\u0119c wiedzie\u0107, \u017ce stra\u017cnicy lub LPZ po raz drugi pobili mniszki w karcerach. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

69<\/a> Ibid. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

70<\/a> TIN doc 700. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

71<\/a> Ibid. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

72<\/a> Ibid. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

73<\/a> Nima z klasztoru Phodo i Dzamdrol z Gjabdrag trafi\u0142y do karcer\u00f3w w lutym 1997. Ceten, wdowa, matka dwojga dzieci, zosta\u0142a zamkni\u0119ta w izolatce latem 1997, wkr\u00f3tce po przywiezieniu z Guca. Pema Butri, oddzia\u0142owa rukhagu 3, ma by\u0107 szczeg\u00f3lnie \u201esroga\u201d dla wi\u0119\u017aniarek \u015bwieckich i traktowa\u0107 je jeszcze gorzej ni\u017c mniszki, gdy\u017c uwa\u017ca, \u017ce konsekwencje ich politycznych \u201efanaberii\u201d ponosz\u0105 niewinne dzieci (TIN doc 708). <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

74<\/a> TIN doc 12(sg). Angielskoj\u0119zyczna <\/span>China Daily<\/i><\/span> z 18 kwietnia 2000 opisuje wspania\u0142e warunki w Drapczi i Wi\u0119zieniu Lhaskim, wspominaj\u0105c przy okazji o szko\u0142ach, kt\u00f3re powsta\u0142y w obu plac\u00f3wkach. Wi\u0119zie\u0144 z Drapczi Yong Jianxi powiada: \u201eDla mnie ten wyrok to szkolny semestr\u201d. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

75<\/a> TIN doc 399. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

76<\/a> TIN doc 700. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

77<\/a> Z r\u00f3\u017cnych raport\u00f3w, kt\u00f3re nap\u0142ywaj\u0105 do TIN wynika, \u017ce Drapczi ma w sumie siedem, osiem lub dziewi\u0119\u0107 g\u0142\u00f3wnych oddzia\u0142\u00f3w \u2013 TIN doc 28(kr), TIN doc 369, TIN doc 399. Wszystkie \u2013 poza \u201etr\u00f3jk\u0105\u201d i \u201epi\u0105tk\u0105\u201d \u2013 przeznaczone s\u0105 dla wi\u0119\u017ani\u00f3w kryminalnych. Przy okazji majowych protest\u00f3w wspominano o wi\u0119\u017aniach z oddzia\u0142\u00f3w 4 i 6 (kt\u00f3rego nie nale\u017cy myli\u0107 z oficjaln\u0105 nazw\u0105 \u201estarego rukhagu 3\u201d), nic jednak nie wiemy o postawie wi\u0119\u017ani\u00f3w z innych oddzia\u0142\u00f3w. Sonam Cering (imi\u0119 zakonne: Phuncok Trintan), wi\u0119zie\u0144 \u201estarego rukhagu 5\u201d m\u00f3wi, \u017ce ceremonia rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 o dziewi\u0105tej trzydzie\u015bci, a Lobsang Tenzin, wi\u0119\u017aniarka polityczna z \u201enowego rukhagu 3\u201d, kt\u00f3ra bra\u0142a w niej udzia\u0142 \u2013 \u017ce punktualnie o dziesi\u0105tej. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

78<\/a> Nieoficjalne \u017ar\u00f3d\u0142a szacuj\u0105 liczb\u0119 wi\u0119\u017ani\u00f3w Drapczi na ponad tysi\u0105c. 14 kwietnia 2000 Xinhua poda\u0142a, \u017ce \u201ew Tybecie s\u0105 trzy wi\u0119zienia: wi\u0119zienie tybeta\u0144skiego regionu autonomicznego [Drapczi], wi\u0119zienie lhaskie [dawniej Utritru] oraz wi\u0119zienie Bomi [Po\u0142o Tramo], kt\u00f3re edukuj\u0105 i reformuj\u0105 2200 wi\u0119\u017ani\u00f3w\u201d. W 1998 roku chi\u0144scy urz\u0119dnicy informowali zagraniczne delegacje, \u017ce w Drapczi przebywa niemal tysi\u0105c wi\u0119\u017ani\u00f3w \u2013 w tym mniej ni\u017c stu politycznych. Ta ostatnia liczba jest z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 znacznie zani\u017cona. Nie wiadomo, ilu wi\u0119\u017ani\u00f3w odbywa wyroki w Po\u0142o Tramo i Wi\u0119zieniu Lhaskim, kt\u00f3re rozbudowywano pod koniec lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych. W cytowanym artykule Xinhua poda\u0142a, \u017ce \u201epi\u0119\u0107 procent skazano za przest\u0119pstwa przeciwko bezpiecze\u0144stwu pa\u0144stwa\u201d, co wskazywa\u0142oby, \u017ce w kwietniu 2000 w trzech \u201eoficjalnych\u201d wi\u0119zieniach TRA przebywa\u0142o oko\u0142o 110 wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych. Z danych TIN wynika, \u017ce liczba ta jest zani\u017cona, ale ju\u017c nie tak bardzo, jak dane z 1998 roku. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

79<\/a> Oficjalne \u017ar\u00f3d\u0142a chi\u0144skie zani\u017caj\u0105 liczb\u0119 wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych Drapczi; zani\u017cana mo\u017ce by\u0107 r\u00f3wnie\u017c liczba wi\u0119\u017ani\u00f3w kryminalnych. Co wi\u0119cej, \u017ar\u00f3d\u0142a te cz\u0119sto sobie przecz\u0105. Mi\u0119dzy pa\u017adziernikiem 1997 a sierpniem 1998 oficjalnie podawano liczby, r\u00f3\u017cni\u0105ce si\u0119 o niemal 50 procent. W pa\u017adzierniku 1997, odpowiadaj\u0105c Grupie Roboczej ONZ ds. Arbitralnych Uwi\u0119zie\u0144, Chiny poinformowa\u0142y, \u017ce w Drapczi przebywa 968 wi\u0119\u017ani\u00f3w. W lutym 1998 ameryka\u0144skiej delegacji, zajmuj\u0105cej si\u0119 wolno\u015bci\u0105 religii, powiedziano, \u017ce w Drapczi \u201ejest teraz ponad 600 wi\u0119\u017ani\u00f3w, w tym oko\u0142o 100, kt\u00f3rzy byli kiedy\u015b tybeta\u0144skimi mniszkami lub lamami\u201d (Xinhua, Associated Press, 25 lutego 1998). Delegacji Unii Europejskiej, kt\u00f3ra \u201emin\u0119\u0142a\u201d si\u0119 z protestem, m\u00f3wiono w maju 1998 o \u201emniej wi\u0119cej 800 wi\u0119\u017aniach\u201d, w tym \u201eoko\u0142o 90, skazanych za zbrodnie przeciwko bezpiecze\u0144stwu pa\u0144stwa\u201d. W sierpniu wizyt\u0119 w Drapczi z\u0142o\u017cy\u0142a delegacja z Danii, kt\u00f3ra us\u0142ysza\u0142a o \u201eponad 800 wi\u0119\u017aniach\u201d; \u201eosiem procent\u201d ukarano za \u201ezagra\u017canie bezpiecze\u0144stwu pa\u0144stwa\u201d (Xinhua, 7 sierpnia 1998). Z ostatniej informacji wynika, \u017ce w Drapczi mia\u0142oby by\u0107 nie wi\u0119cej, jak 70 wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

80<\/a> TIN doc 399. \u201eBBP\u201d mo\u017ce by\u0107 pracownikiem wi\u0119zienia lub stra\u017cnikiem. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

81<\/a> TIN doc 1(sd). <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

82<\/a> TIN doc 399. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

83<\/a> TIN doc 12(sg) m\u00f3wi o mnichach \u201epo prawej stronie\u201d dziedzi\u0144ca. Je\u015bli stoi si\u0119 twarz\u0105 do masztu i nowej szko\u0142y, strona prawa jest stron\u0105 zachodni\u0105. TIN doc 399 m\u00f3wi, \u017ce wi\u0119\u017aniarki sta\u0142y naprzeciw wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych. Z TIN doc 1(sd) wynika, \u017ce wi\u0119\u017aniowie s\u0142yszeli \u201ewrzaw\u0119\u201d, nie wiadomo jednak, czy widzieli dziedziniec z bramy swego oddzia\u0142u. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

84<\/a> Cho\u0107 oddzia\u0142 3 przylega do g\u0142\u00f3wnego dziedzi\u0144ca Drapczi, na kt\u00f3ry wychodz\u0105 okna \u201estarej tr\u00f3jki\u201d, na plac idzie si\u0119 d\u0142ug\u0105, kr\u0119t\u0105 \u015bcie\u017ck\u0105. Mniszki wysz\u0142y z rukhagu 3 przez bram\u0119 oddzia\u0142u, posz\u0142y, na po\u0142udnie, wzd\u0142u\u017c wschodniej \u015bciany g\u0142\u00f3wnego kompleksu, wesz\u0142y g\u0142\u00f3wn\u0105 bram\u0105 Drapczi, skr\u0119ci\u0142y na zach\u00f3d, mijaj\u0105c \u201eod ty\u0142u\u201d now\u0105 szko\u0142\u0119, i wreszcie, skr\u0119ciwszy na p\u00f3\u0142noc, stan\u0119\u0142y na g\u0142\u00f3wnym placu. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

85<\/a> TIN doc 1(sd). <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

86<\/a> Liczne raporty m\u00f3wi\u0105 o wi\u0119\u017aniu kryminalnym, imieniem \u201eKadar\u201d (skr\u00f3t od Karma Da\u0142a), z okr\u0119gu Gondzio prefektury Czamdo, skazanym w 1995 roku na 13 lat wi\u0119zienia za rabunek. Stra\u017cnicy i LPZ mieli go brutalnie pobi\u0107 i skatowa\u0107 kolbami. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u017ar\u00f3de\u0142 podaje, \u017ce wkr\u00f3tce potem zmar\u0142, ale nie jest zgodna co do przyczyn. Jedne m\u00f3wi\u0105 o egzekucji, do kt\u00f3rej mia\u0142o doj\u015b\u0107 w dwa tygodnie po prote\u015bcie, a inne o \u015bmierci na skutek tortur lub samob\u00f3jstwie. Drugi wi\u0119zie\u0144 jest identyfikowany jako Karma Sonam z okr\u0119gu Bathang w TPA Kardze (prowincja Sichuan). Jedno \u017ar\u00f3d\u0142o podaje, \u017ce po prote\u015bcie podniesiono mu wyrok (TIN doc 389). On r\u00f3wnie\u017c mia\u0142 zosta\u0107 brutalnie pobity. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

87<\/a> TIN doc 399. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

88<\/a> TIN doc 397. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

89<\/a> TIN doc 399. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

90<\/a> TIN doc 399, TIN doc 700. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

91<\/a> TIN doc 393. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

92<\/a> TIN doc 399. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

93<\/a> Pi\u0119\u0107 z klasztoru Czubsang, jedna z Gjabdrag. Wszystkie zosta\u0142y ju\u017c zwolnione, dwie \u2013 przedterminowo. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

94<\/a> Xinhua, 15 kwietnia 2000. Artyku\u0142 maluje r\u00f3\u017cowy obraz Drapczi i wspomina o przedterminowych zwolnieniach: \u201eRokrocznie zmniejsza si\u0119 wyroki, zwalnia warunkowo lub zawiesza wykonanie kary w przypadku 35 procent skazanych z wi\u0119zienia regionu autonomicznego\u201d.<\/p>\n<\/div>\n

\n

95<\/a> TIN doc 399.<\/p>\n<\/div>\n

\n

96<\/a> TIN doc 714.<\/p>\n<\/div>\n

\n

97<\/a> TIN doc 393.<\/p>\n<\/div>\n

\n

98<\/a> TIN doc 399.<\/p>\n<\/div>\n

\n

99<\/a> TIN doc 711.<\/p>\n<\/div>\n

\n

100<\/a> Ibid.<\/p>\n<\/div>\n

\n

101<\/a> Ibid.<\/p>\n<\/div>\n

\n

102<\/a> TIN doc 700.<\/p>\n<\/div>\n

\n

103<\/a> TIN doc 397.<\/p>\n<\/div>\n

\n

104<\/a> TIN doc 700.<\/p>\n<\/div>\n

\n

105<\/a> TIN doc 1(sd). Osoba, kt\u00f3ra przekaza\u0142a te informacje, nie by\u0142a wtedy na dziedzi\u0144cu. Musia\u0142a si\u0119 o tym dowiedzie\u0107 od uczestnik\u00f3w ceremonii.<\/p>\n<\/div>\n

\n

106<\/a> TIN doc 1(sd). Nie wiadomo, jakie konsekwencje poni\u00f3s\u0142 Lobsang Geleg. Brak informacji mo\u017ce \u015bwiadczy\u0107 o tym, \u017ce zosta\u0142 zwolniony po odbyciu wyroku w kwietniu 1999.<\/p>\n<\/div>\n

\n

107<\/a> TIN doc 399.<\/p>\n<\/div>\n

\n

108<\/a> TIN doc 397.<\/p>\n<\/div>\n

\n

109<\/a> Ibid.<\/p>\n<\/div>\n

\n

110<\/a> TIN doc 1(sd) m\u00f3wi o trzech ofiarach \u015bmiertelnych \u2013 w\u015br\u00f3d m\u0119\u017cczyzn \u2013 majowych protest\u00f3w. Okoliczno\u015bci tych zgon\u00f3w nadal nie s\u0105 znane. Lobsang \u0141angczuk (imi\u0119 zakonne: Nga\u0142ang Tenkjong), zatrzymany w maju 1996, oraz Khedrup, aresztowany w marcu 1994, mnisi z Gandenu, mieli umrze\u0107 pod koniec miesi\u0105ca w \u201eoddziale o specjalnym rygorze\u201d Drapczi. Aresztowany w 1995 roku Lobsang Czoephel (imi\u0119 zakonne: Trinlej Phuncok) z klasztoru Khangmar mia\u0142 pope\u0142ni\u0107 samob\u00f3jstwo w tydzie\u0144 po prote\u015bcie z 4 maja. Sze\u015bciu wi\u0119\u017aniom podniesiono wyroki; wielu pobito. Postrzelony Nga\u0142ang Sungrab zosta\u0142 przewieziony do pobliskiego szpitala wojskowego. Prze\u017cy\u0142, nadal przebywa w wi\u0119zieniu.<\/p>\n<\/div>\n

\n

111<\/a> TIN doc 700.<\/p>\n<\/div>\n

\n

112<\/a> TIN doc 12(sg).<\/p>\n<\/div>\n

\n

113<\/a> \u201eRaport Tr\u00f3jki UE: Prawa cz\u0142owieka, misja w Tybecie, 1-10 maja 1998\u201d, czerwiec 1998.<\/p>\n<\/div>\n

\n

114<\/a> TIN doc 369.<\/p>\n<\/div>\n

\n

115<\/a> TIN doc 397.<\/p>\n<\/div>\n

\n

116<\/a> TIN doc 369.<\/p>\n<\/div>\n

\n

117<\/a> TIN doc 397.<\/p>\n<\/div>\n

\n

118<\/a> TIN doc 369.<\/p>\n<\/div>\n

\n

119<\/a> TIN doc 397.<\/p>\n<\/div>\n

\n

120<\/a> TIN doc 369.<\/p>\n<\/div>\n

\n

121<\/a> TIN doc 397.<\/p>\n<\/div>\n

\n

122<\/a> TIN doc 369. \u201eAni<\/i>\u201d \u2013 por. przypis 56. Rigczog jest najcz\u0119\u015bciej podawanym imieniem \u015bwieckim Nga\u0142ang Sangdrol.<\/p>\n<\/div>\n

\n

123<\/a> TIN doc 369.<\/p>\n<\/div>\n

\n

124<\/a> Ibid.<\/p>\n<\/div>\n

\n

125<\/a> TIN doc 398. Phuncog Sangmo zosta\u0142a zwolniona w maju 1999 po odbyciu pi\u0119cioletniego wyroku. Nadal przebywa w Tybecie. Z nap\u0142ywaj\u0105cych do TIN raport\u00f3w wynika, \u017ce jest bardzo s\u0142aba; cierpi na dolegliwo\u015bci \u017co\u0142\u0105dka i nerek.<\/p>\n<\/div>\n

\n

126<\/a> TIN doc 369.<\/p>\n<\/div>\n

\n

127<\/a> TIN doc 397 m\u00f3wi o Dekji, kt\u00f3rej z\u0142amano r\u0119k\u0119 4 maja 1998, i drugiej Dekji, \u201ekt\u00f3r\u0105 skopano i bito desk\u0105 z pryczy\u201d w kwietniu 1996 na \u201estarym rukhagu 3\u201d. Uszkodzono jej wtedy nerki i straci\u0142a w\u0142adz\u0119 w nogach. By\u0142a to najprawdopodobniej Nga\u0142ang Como z klasztoru Gjabdrag. Pierwsz\u0105 Dekji, opisywan\u0105 jako mniszka z Garu, aresztowan\u0105 w 1993 roku, musi by\u0107 Phuncok Czoekji. TIN doc 708 nazywa mniszk\u0119 z Garu Dekji \u201emniejsz\u0105\u201d, a mniszk\u0119 z Gjabdrag Dekji \u201e\u015bredni\u0105\u201d. Trzecia Dekji ze \u201estarego rukhagu 3\u201d, Phuncok Pema z klasztoru Miczungri, zosta\u0142a zwolniona w pa\u017adzierniku 1997. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

128<\/a> TIN doc 369. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

129<\/a> TIN doc 397. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

130<\/a> TIN doc 369. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

131<\/a> Jedna z mniszek, kt\u00f3re uciek\u0142y z Tybetu, przedstawi\u0142a TIN niezwykle sp\u00f3jn\u0105 relacj\u0119, z kt\u00f3rej wynika niezbicie, \u017ce mniszki zgin\u0119\u0142y w niedziel\u0119, 7 czerwca. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

132<\/a> TIN doc 711. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

133<\/a> Czyli wi\u0119\u017aniarki kryminalne, umieszczone na oddziale 3, by obserwowa\u0107 wi\u0119\u017aniarki polityczne. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

134<\/a> TIN doc 399. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

135<\/a> TIN doc 393. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

136<\/a> TIN doc 399. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

137<\/a> Ibid. Czoejing Kunsang widzia\u0142a tylko dwie mniszki, kt\u00f3re \u201ezabra\u0142 bia\u0142y samoch\u00f3d\u201d. Dopiero p\u00f3\u017aniej dowiedzia\u0142a si\u0119, \u017ce by\u0142o ich pi\u0119\u0107. O ich \u015bmierci us\u0142ysza\u0142a dopiero po opuszczeniu wi\u0119zienia. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

138<\/a> TIN doc 711. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

139<\/a> TIN doc 708. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

140<\/a> TIN doc 14(th). <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

141<\/a> Nowe relacje pozwoli\u0142y na ustalenie liczby i to\u017csamo\u015bci zmar\u0142ych mniszek. W pierwszych raportach TIN informowa\u0142 o zgonie sze\u015bciu mniszek \u201enowego rukhagu 3\u201d \u2013 w tym Nga\u0142ang Czoekji i Czoekji \u0141angmo. Dzi\u015b wiadomo, \u017ce raporty, wspominaj\u0105ce o Czoekji, Cultrim Sangmo, Nga\u0142ang Kunsang, Czoekji \u0141angmo i Nga\u0142ang Czoekji \u2013 odnosi\u0142y si\u0119 do jednej osoby. Ta mniszka z klasztoru Szar Bumpa z okr\u0119gu Lhundrup mia\u0142a bowiem dwa imiona zakonne: Cultrim Sangmo i Nga\u0142ang Kunsang. Jej imi\u0119 \u015bwieckie, Czoekji, nosi\u0142y r\u00f3wnie\u017c dwie inne mniszki z klasztoru Szar Bumpa, przebywaj\u0105ce w tym czasie na oddziale 3. \u201eCzoekji \u0141angmo\u201d i \u201eNga\u0142ang Czoekji\u201d \u2013 to pomy\u0142ki. 7 czerwca zgin\u0119\u0142o wi\u0119c pi\u0119\u0107, a nie sze\u015b\u0107 mniszek. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

142<\/a> TIN doc 700. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

143<\/a> TIN doc 393. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

144<\/a> TIN doc 394. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

145<\/a> TIN doc 399. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

146<\/a> O\u015bwiadczenie delegacji ChRL z 5 maja 2000, posiedzenie oenzetowskiego Komitetu przeciwko Torturom. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

147<\/a> TIN doc 714. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

148<\/a> TIN doc 711. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

149<\/a> TIN doc 397. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

150<\/a> TIN doc 714. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

151<\/a> TIN doc 700. Pi\u0119\u0107 mniszek z klasztoru Szar Bumpa zatrzymano 14 czerwca 1994. Z komisariatu na Barkhorze przewieziono je, jednym samochodem, do aresztu Guca. Konwojowa\u0142o je o\u015bmiu funkcjonariuszy BBP. Mniszki zacz\u0119\u0142y recytowa\u0107 \u201eM\u0105dro\u015b\u0107 niestosowania przemocy\u201d, modlitw\u0119, napisan\u0105 przez Dalajlam\u0119. Policjanci odpowiedzieli biciem. Czoekji \u0141angmo by\u0142a w najgorszym stanie; nie mog\u0142a wyj\u015b\u0107 z furgonetki o w\u0142asnych si\u0142ach. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

152<\/a> TIN doc (29) m\u00f3wi, \u017ce sp\u0119dzi\u0142a w karcerze Guca dwa miesi\u0105ce, a TIN doc 369 o chorobie jelit i p\u0119cherza. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

153<\/a> TIN doc 714. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

154<\/a> TIN doc 397. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

155<\/a> TIN doc 16(tz). <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

156<\/a> TIN doc 397. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

157<\/a> Ibid. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

158<\/a> Ibid. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

159<\/a> TIN doc 1(sd). Sonam Cering, zwolniony ze \u201estarego rukhagu 5\u201d pod koniec maja 1998, twierdzi, \u017ce wi\u0119\u017aniowie polityczni byli pod kluczem od maja 1998 do lipca 1999. Cho\u0107 nie by\u0142 w tym czasie w wi\u0119zieniu, jego relacja jest niezwykle szczeg\u00f3\u0142owa i wiarygodna. Z Tybetu uciek\u0142 pod koniec 1999. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

160<\/a> TIN doc 397. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

161<\/a> TIN doc 399. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

162<\/a> Z nap\u0142ywaj\u0105cych do TIN raport\u00f3w wynika, \u017ce w dwunastoosobowej celi s\u0105 z regu\u0142y dwie, trzy albo cztery wi\u0119\u017aniarki kryminalne. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

163<\/a> TIN doc 397. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

164<\/a> TIN doc 369. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

165<\/a> TIN doc 700. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

166<\/a> TIN doc 9(tg). Por. TIN News Update, 1 lipca 1998. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

167<\/a> \u015awiadectwo zwolnienia Lobsang Czoezin nosi dat\u0119 29 czerwca 1998 (Drapczi opu\u015bci\u0142a dzie\u0144 p\u00f3\u017aniej). \u201ePoniewa\u017c wyrok si\u0119 sko\u0144czy\u0142, zostaje zwolniona z wi\u0119zienia, o czym \u015bwiadczy ten dokument\u201d, napisa\u0142 urz\u0119dnik, nie wspominaj\u0105c s\u0142owem o op\u00f3\u017anieniu zwolnienia. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

168<\/a> TIN doc 399. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

169<\/a> TIN doc 13(vs) z po\u0142owy 1997 roku m\u00f3wi o \u201eza\u015bwiadczeniu upowa\u017cnienia do odwiedzin\u201d, kt\u00f3re musi przedstawi\u0107 odwiedzaj\u0105cy przed widzeniem. Rodzina dostaje tylko jedno za\u015bwiadczenie z imieniem jednej osoby. Z TIN doc 12(sg) wynika natomiast, \u017ce do prawo do odwiedzin przys\u0142uguje dw\u00f3m cz\u0142onkom rodziny \u2013 ale w widzeniu mo\u017ce uczestniczy\u0107 tylko jedna osoba. Starszy raport, TIN doc 12(wf), z 1994 roku, m\u00f3wi \u017ce wizyty mog\u0105 sk\u0142ada\u0107 tylko krewni i opisuje specjalne \u015brodki bezpiecze\u0144stwa. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

170<\/a> TIN doc je(13). <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

171<\/a> TIN doc 700. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

172<\/a> Ibid. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

173<\/a> TIN doc 397. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

174<\/a> TIN doc 708. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

175<\/a> TIN doc 714. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

176<\/a> TIN doc 1(sd). Sonam Cering m\u00f3wi: \u201eZabrali \u2013 i spalili \u2013 wszystkie ksi\u0105\u017cki, o\u0142\u00f3wki, papierki. Zabrali wszystko poza jedn\u0105 zmian\u0105 po\u015bcieli i jedn\u0105 zmian\u0105 ubrania\u201d. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

177<\/a> TIN doc 399. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

178<\/a> Z za\u015bwiadczenia Lobsang Czoezin (JXW00-53a) wynika, \u017ce skazano j\u0105 18 listopada 1994, a z dokumentu Czoejing Gjalcen (JXW00-53d) \u2013 \u017ce wyrok zapad\u0142 28 listopada. S\u0105dzono je \u2013 i skazano \u2013 razem. Czoejing Gjalcen pami\u0119ta, \u017ce mi\u0119dzy rozpocz\u0119ciem procesu a wydaniem wyroku up\u0142yn\u0119\u0142o dziesi\u0119\u0107 dni, co mo\u017ce t\u0142umaczy\u0107 pomy\u0142k\u0119 urz\u0119dnika, wypisuj\u0105cego zwolnienia. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

179<\/a> TIN doc JXW00-53a. Lobsang Czoezin mia\u0142a w chwili aresztowania 16 lat, a licz\u0105c na mod\u0142\u0119 tybeta\u0144sk\u0105 \u2013 17. Zatai\u0142a wiek i twierdzi\u0142a, \u017ce jest pe\u0142noletnia, by unikn\u0105\u0107 wyroku administracyjnego, kt\u00f3ry oznacza\u0142by oddzielenie od kole\u017canek. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

180<\/a> TIN doc JXW00-53d. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

181<\/a> Por. TIN Background Briefing Paper nr 30, Londyn 1998. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

182<\/a> Xinhua, 16 marca 1999. Zmiany w konstytucji przyj\u0119to na II posiedzeniu IX Zgromadzenia Przedstawicieli Ludowych 15 marca 1999. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

183<\/a> Ibid. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

184<\/a> TIN Background Briefing Paper nr 30, op. cit. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

185<\/a> TIN doc 714. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

186<\/a> Por. TIN Background Briefing Paper nr 30, op. cit. \u201eKr\u00f3tka instrukcja dot. propagowania wiedzy nt. systemu prawnego\u201d; podtytu\u0142: \u201eMateria\u0142 \u017ar\u00f3d\u0142owy nr 3 programu promowania edukacji patriotycznej we wszystkich klasztorach regionu\u201d, wydana przez \u201eG\u0142\u00f3wne biuro ds. propagowania edukacji patriotycznej we wszystkich klasztorach Tybeta\u0144skiego Regionu Autonomicznego\u201d w czerwcu 1996; TIN Ref: 60(VF). Trzeci tom owego dzie\u0142a dotyczy konstytucji i kwestii prawnych. Rozdzia\u0142 XI t\u0142umaczy \u201epozbawienie praw politycznych\u201d: \u201eOdebranie praw politycznych oznacza odebranie nast\u0119puj\u0105cych praw: a) czynne i bierne prawo wyborcze, b) prawa gwarantowane w art. 35 Konstytucji (wolno\u015b\u0107 s\u0142owa, publikacje, zgromadzenia, zrzeszanie, demonstrowanie, wiece publiczne), c) prawo do zajmowania stanowisk w og\u00f3lnopa\u0144stwowych strukturach administracyjnych, d) prawo do zajmowania kierowniczych stanowisk w handlu, przemy\u015ble i us\u0142ugach; prawo do kierowania organizacjami ludowymi\u201d. Z nap\u0142ywaj\u0105cych do TIN raport\u00f3w wynika, \u017ce w praktyce sprowadza si\u0119 to do najr\u00f3\u017cniejszych problem\u00f3w, przed kt\u00f3rymi staj\u0105 byli wi\u0119\u017aniowie polityczni, nie mog\u0105cy wr\u00f3ci\u0107 do instytucji monastycznych, znale\u017a\u0107 pracy w pa\u0144stwowych firmach ani ucz\u0119szcza\u0107 do szk\u00f3\u0142. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

187<\/a> Reuters, 29 marca 1999. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

188<\/a> Xinhua, 14 kwietnia 2000. Lobsang Geleg wspomina o \u201especjalnej skrzynce\u201d, kt\u00f3r\u0105 zainstalowano w Wi\u0119zieniu Lhaskim, do kt\u00f3rej wi\u0119\u017aniowie mog\u0105 wrzuca\u0107 \u201eskargi i raporty\u201d. Jej zawarto\u015b\u0107 ma trafia\u0107 do \u201ekogo\u015b z prokuratury\u201d. <\/span><\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

WPROWADZENIE W czerwcu 1998 roku w Drapczi, Wi\u0119zieniu nr 1 Tybeta\u0144skiego Regionu Autonomicznego (TRA), zmar\u0142o pi\u0119\u0107 maltretowanych od ponad miesi\u0105ca mniszek. Mia\u0142y one pope\u0142ni\u0107 samob\u00f3jstwo w magazynie bloku mieszkalnego, wieszaj\u0105c si\u0119 lub dusz\u0105c. Wszystkie by\u0142y bliskimi przyjaci\u00f3\u0142kami, mia\u0142y po dwadzie\u015bcia par\u0119 lat i odbywa\u0142y wyroki za udzia\u0142 w pokojowych protestach. Do wyj\u015bcia na wolno\u015b\u0107 nie […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":4134,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3,15],"tags":[19,58,48,22],"class_list":["post-4128","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-raporty","category-tin","tag-protesty-polityczne","tag-swiat","tag-tortury","tag-wyroki"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4128","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=4128"}],"version-history":[{"count":11,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4128\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":8374,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4128\/revisions\/8374"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/4134"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=4128"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=4128"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=4128"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}