Siddharta Gautama<\/p>\n
W VI wieku p.n.e. w hinduskim ksi\u0105\u017c\u0119cym rodzie Siakj\u00f3w urodzi\u0142 si\u0119 Siddharta Gautama, p\u00f3\u017aniejszy historyczny Budda, zwany Siakjamunim (m\u0119drcem z rodu Siakj\u00f3w). Ksi\u0105\u017c\u0119 wychowywa\u0142 si\u0119 w kr\u00f3lewskim dostatku. Spe\u0142niano ka\u017cde jego pragnienie. Otrzyma\u0142 nadzwyczaj staranne i wszechstronne wykszta\u0142cenie. Od najm\u0142odszych lat wyr\u00f3\u017cnia\u0142 si\u0119 te\u017c niezwyk\u0142ymi zdolno\u015bciami, talentami oraz przymiotami cia\u0142a i umys\u0142u. Wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce m\u0142ody, zdrowy, bogaty i uwielbiany przez wszystkich, powinien by\u0107 najszcz\u0119\u015bliwszym z ludzi.<\/p>\n
<\/p>\n
Jednak spok\u00f3j odbiera\u0142y mu podstawowe pytania egzystencjalne. Dlaczego ludzie choruj\u0105 i umieraj\u0105? Jak mo\u017cna szuka\u0107 ukojenia w przyjemno\u015bciach, skoro wiadomo, \u017ce te przemin\u0105 i dosi\u0119gnie nas w ko\u0144cu b\u00f3l oraz \u015bmier\u0107. Ludzie chc\u0105 by\u0107 szcz\u0119\u015bliwi, nikt nie chce cierpie\u0107, wszyscy staraj\u0105 si\u0119 unika\u0107 tego, co sprawia im b\u00f3l. Niemniej szukaj\u0105c przyczyn cierpienia i rado\u015bci jedynie na zewn\u0105trz, nikt nie znalaz\u0142 sposobu na autentyczne uwolnienie si\u0119 od wszelkich trosk oraz na osi\u0105gni\u0119cie trwa\u0142ego szcz\u0119\u015bcia.<\/p>\n
W wyniku takich przemy\u015ble\u0144 dwudziestodziewi\u0119cioletni ksi\u0105\u017c\u0119 Siddharta porzuci\u0142 swoje kr\u00f3lestwo i uda\u0142 si\u0119 na poszukiwanie Prawdy. Wybra\u0142 los bezdomnego ascety, id\u0105c za przyk\u0142adem wielu podobnie niespokojnych umys\u0142\u00f3w owych czas\u00f3w. Rozpocz\u0105\u0142 od studiowania jogi i filozofii brami\u0144skiej. Potem zdecydowa\u0142 si\u0119 na skrajn\u0105 ascez\u0119 i praktykowa\u0142 j\u0105 przez kilka lat. Ale wci\u0105\u017c nie osi\u0105gn\u0105\u0142 celu. Maj\u0105c trzydzie\u015bci pi\u0119\u0107 lat zrozumia\u0142, \u017ce ani folgowanie przyjemno\u015bciom, ani wyczerpuj\u0105ca asceza nie s\u0105 w\u0142a\u015bciwymi \u015bcie\u017ckami. Wkroczy\u0142 w\u00f3wczas na \u201edrog\u0119 \u015brodka\u201d, kt\u00f3ra do dzi\u015b pozostaje wyznacznikiem \u017cyciowych zasad dla milion\u00f3w buddyst\u00f3w.<\/p>\n
Po okresie intensywnej kontemplacji Siddharta przebi\u0142 si\u0119 przez ostatnie zas\u0142ony niewiedzy. Poj\u0105\u0142, \u017ce zar\u00f3wno prawdziwe szcz\u0119\u015bcie, jak i cierpienie s\u0105 stanami umys\u0142u, a zewn\u0119trzne warunki to tylko wt\u00f3rne okoliczno\u015bci, sprzyjaj\u0105ce rado\u015bci b\u0105d\u017a udr\u0119ce. Czy\u017c \u015bwiat nie jest pe\u0142en bogatych, zdrowych, a jednak nieszcz\u0119\u015bliwych ludzi? Czy nie znamy szcz\u0119\u015bliwych biedak\u00f3w? Zrozumia\u0142 tak\u017ce, i\u017c post\u0119puj\u0105c tak, a nie inaczej, sami sprawiamy, \u017ce w przysz\u0142ym \u017cyciu znajdziemy si\u0119 w takich, a nie innych warunkach, za\u015b obecne zdrowie czy bogactwo jest efektem czyn\u00f3w dokonanych w przesz\u0142ych \u017cywotach. I ksi\u0105\u017c\u0119 zosta\u0142 Budd\u0105, Przebudzonym. Wedle tradycyjnych przekaz\u00f3w dokona\u0142 tego pod drzewem bodhi w Bodh Gai, w Indiach.<\/p>\n
Przez pierwszych siedem tygodni po osi\u0105gni\u0119ciu Przebudzenia Budda z nikim nie rozmawia\u0142 o swoim urzeczywistnieniu. Kiedy jednak dawni towarzysze, widz\u0105c emanuj\u0105cy ze\u0144 blask i majestat, poprosili o podzielenie si\u0119 z nimi tym, co odkry\u0142, nie widzia\u0142 powodu, aby im odm\u00f3wi\u0107. Przez nast\u0119pne czterdzie\u015bci pi\u0119\u0107 lat stale naucza\u0142, a grono tych, kt\u00f3rzy zwracali si\u0119 do niego po duchowe przewodnictwo, nieustannie ros\u0142o.<\/p>\n
Budda przekazywa\u0142 innym wiedz\u0119 i do\u015bwiadczenie, tylko je\u015bli by\u0142 o to proszony. Ta zasada, czyli brak nawracania, pozostaje do dzi\u015b wyznacznikiem post\u0119powania nauczycieli buddyjskich. Nie m\u00f3wi si\u0119 o Naukach tym, kt\u00f3rzy o to nie prosz\u0105, ale te\u017c nie mo\u017cna odm\u00f3wi\u0107 ich tym, kt\u00f3rzy pragn\u0105 wiedzy.<\/p>\n
Historyczny Budda Siakjamuni, opu\u015bci\u0142 cia\u0142o w wieku osiemdziesi\u0119ciu lat, pozostawiaj\u0105c rzesze uczni\u00f3w i wielk\u0105 duchow\u0105 spu\u015bcizn\u0119, kt\u00f3ra przez stulecia mia\u0142a ogromny wp\u0142yw na rozw\u00f3j wielu narod\u00f3w i wci\u0105\u017c pozostaje \u017cyw\u0105 tradycj\u0105 religijn\u0105 dla setek milion\u00f3w ludzi na ca\u0142ym \u015bwiecie.<\/p>\n
Nauka Buddy<\/p>\n
Zasadnicze elementy Nauki Buddy nazywa si\u0119 Czterema Prawdami: raz, o istnieniu cierpienia; dwa, o przyczynach cierpienia; trzy, o uwolnieniu od cierpienia; cztery, o \u015bcie\u017cce prowadz\u0105cej do wyzwolenia.<\/p>\n
Pierwsza z tych prawd to stwierdzenie faktu, \u017ce \u017cycie jest nierozerwalnie zwi\u0105zane z cierpieniem, rozumianym w tym kontek\u015bcie jako wszelkie nieprzyjemne do\u015bwiadczenia \u2013 od fizycznego b\u00f3lu a\u017c po najsubtelniejszy brak poczucia satysfakcji i spe\u0142nienia. M\u00f3wi si\u0119 zatem o trzech rodzajach cierpienia: cierpieniu b\u00f3lu, przemijania i egzystencji.<\/p>\n
Cierpienie b\u00f3lu jest jak zgni\u0142y ry\u017c. Nikt nie chce go je\u015b\u0107. A jednak przechodzimy przez b\u00f3l narodzin, chor\u00f3b, staro\u015bci i \u015bmierci. Nie potrafimy te\u017c unikn\u0105\u0107 roz\u0142\u0105ki z tymi, z kt\u00f3rymi chcieliby\u015bmy przebywa\u0107. Musimy za to spotyka\u0107 tych, kt\u00f3rych woleliby\u015bmy unika\u0107. Nie mo\u017cemy zdoby\u0107 wszystkiego, czego pragniemy, ani pozby\u0107 si\u0119 tego, co nam wadzi.<\/p>\n
Cierpienie przemijania przypomina dobrze przyrz\u0105dzony ry\u017c zmieszany z trucizn\u0105. Najpierw smakuje, a potem przynosi b\u00f3l. Mimo \u017ce do\u015bwiadczamy w \u017cyciu licznych rado\u015bci, \u017cadna z nich nie trwa wiecznie. D\u0105\u017cymy do celu, lecz osi\u0105gn\u0105wszy go, nie czujemy si\u0119 spe\u0142nieni. Gromadzimy r\u00f3\u017cne dobra i k\u0142opoczemy si\u0119 ich pilnowaniem po to tylko, by i tak nieuchronnie je straci\u0107 \u2013 najp\u00f3\u017aniej w chwili \u015bmierci. Stale chcemy czego\u015b nowego i to poczucie braku pe\u0142nej satysfakcji, cho\u0107 bywa bardzo tw\u00f3rcze, tak\u017ce jest bolesne.<\/p>\n
Cierpienie egzystencji jest jak niedojrza\u0142y ry\u017c. Na razie nie znamy jego smaku, gdy\u017c nasz\u0105 wra\u017cliwo\u015b\u0107 t\u0142umi\u0105 do\u015bwiadczania b\u00f3lu albo przyjemno\u015bci, kt\u00f3ra z czasem te\u017c przemieni si\u0119 w b\u00f3l. Niemniej sam fakt istnienia jako \u017cywa istota przyci\u0105ga do nas pozosta\u0142e rodzaje cierpienia, czyni\u0105c udr\u0119k\u0105 egzystencj\u0119 jako tak\u0105.<\/p>\n
Innymi s\u0142owy, nie osi\u0105gniemy prawdziwego szcz\u0119\u015bcia, d\u0105\u017c\u0105c jedynie do chwytania przyjemno\u015bci i unikania tego, co bolesne. Budowanie przysz\u0142o\u015bci na ulotnych rado\u015bciach przypomina wznoszenie zamku na lodzie.<\/p>\n
Gdyby\u015bmy jednak z tej pierwszej lekcji wyci\u0105gn\u0119li wniosek, \u017ce buddyzm jest religi\u0105 pesymistyczn\u0105, byliby\u015bmy w ogromnym b\u0142\u0119dzie. Budda stwierdzi\u0142 tylko, \u017ce \u017cycie, kt\u00f3re sprowadza si\u0119 do konsumowania przyjemno\u015bci i uciekania przed b\u00f3lem, po prostu nie mo\u017ce by\u0107 satysfakcjonuj\u0105ce. Nast\u0119pnie wskaza\u0142 przecie\u017c przyczyny tego stanu rzeczy oraz mo\u017cliwo\u015b\u0107 pokonania cierpienia. Dop\u00f3ki nie u\u015bwiadomimy sobie, \u017ce co\u015b nam dolega, nie b\u0119dziemy podejmowa\u0107 \u017cadnych pr\u00f3b leczenia. Podobnie jak to czyni lekarz, Budda rozpocz\u0105\u0142 wi\u0119c od zdiagnozowania choroby, czyli dr\u0119cz\u0105cego nas odwiecznie cierpienia, a nast\u0119pnie przepisa\u0142 lekarstwo: \u015bcie\u017ck\u0119 duchow\u0105, kt\u00f3ra usuwa i dolegliwo\u015b\u0107, i jej przyczyny.<\/p>\n
Druga prawda ukazuje zatem przyczyny cierpienia. Je\u015bli w r\u0119k\u0119 wbi\u0142 si\u0119 nam kolec, nierozs\u0105dnie by\u0142oby ograniczy\u0107 si\u0119 do za\u017cywania \u015brodk\u00f3w przeciwb\u00f3lowych. Trzeba usun\u0105\u0107 drzazg\u0119, kt\u00f3ra powoduje b\u00f3l. Podobnie z cierpieniem: mo\u017cna si\u0119 go pozby\u0107 tylko wtedy, kiedy wiadomo, jaka jest jego prawdziwa przyczyna. Budda naucza\u0142, \u017ce wszystko, czego do\u015bwiadczamy teraz, stanowi rezultat naszego dotychczasowego post\u0119powania. Prawe czyny prowadz\u0105 do szcz\u0119\u015bcia, a z\u0142e przynosz\u0105 cierpienie. W\u0142o\u017cywszy r\u0119k\u0119 w ogie\u0144, od razu wiemy, \u017ce nie by\u0142o to rozs\u0105dne. Kiedy jednak przyczyna i skutek oddalone s\u0105 w czasie, nie zawsze potrafimy wyci\u0105gn\u0105\u0107 odpowiednie wnioski. Odradzaj\u0105c si\u0119 bez ustanku w nowych cia\u0142ach, nie pami\u0119tamy, co robili\u015bmy w poprzednich \u017cywotach. Dlatego nie rozumiemy zale\u017cno\u015bci pomi\u0119dzy dokonanymi kiedy\u015b przez siebie czynami a obecnym cierpieniem lub szcz\u0119\u015bciem. Osi\u0105gaj\u0105c Przebudzenie, Budda dostrzeg\u0142, jak funkcjonuje prawo dzia\u0142a\u0144 i ich skutk\u00f3w. Naucza\u0142 potem, \u017ce przyczyn\u0105 wszelkiego cierpienia, jakiego do\u015bwiadczamy, jest nasze w\u0142asne z\u0142e post\u0119powanie.<\/p>\n
Jednak nawet wiedz\u0105c, \u017ce jakie\u015b zachowanie jest niew\u0142a\u015bciwe, za\u015blepieni pragnieniem albo gniewem, cz\u0119sto nie potrafimy si\u0119 przed nim powstrzyma\u0107. Albo \u2013 przestraszeni czy zdezorientowani \u2013 nie umiemy zdoby\u0107 si\u0119 na prawo\u015b\u0107, gdy jest ona potrzebna. G\u0142\u00f3wn\u0105 przyczyn\u0105 negatywnych dzia\u0142a\u0144 s\u0105 zatem destruktywne uczucia, kt\u00f3re maj\u0105 swe \u017ar\u00f3d\u0142o w niewiedzy i braku zrozumienia prawdziwej natury bytu.<\/p>\n
Dwie pierwsze prawdy opisuj\u0105 sytuacj\u0119 zwyk\u0142ej istoty, kt\u00f3ra pragnie pomy\u015blno\u015bci i nie chce cierpie\u0107, ale z powodu niewiedzy nigdy nie jest w stanie zdoby\u0107 trwa\u0142ego szcz\u0119\u015bcia ani ca\u0142kiem uwolni\u0107 si\u0119 od problem\u00f3w. W trzeciej prawdzie Budda przedstawia najlepsz\u0105 nowin\u0119: cierpieniu mo\u017cna po\u0142o\u017cy\u0107 kres! Pokazuj\u0105c przy tym na w\u0142asnym przyk\u0142adzie, \u017ce mo\u017cna odmieni\u0107 swoje \u017cycie i osi\u0105gn\u0105\u0107 pe\u0142ni\u0119 szcz\u0119\u015bcia \u2013 ca\u0142kowit\u0105 wolno\u015b\u0107 od cierpienia. Ka\u017cda istota potrafi doj\u015b\u0107 do tego celu, zwanego stanem Buddy. Zapewne t\u0105 nadziej\u0105 t\u0142umaczy\u0107 mo\u017cna \u201enarodowe\u201d cechy buddyst\u00f3w: optymizm, rado\u015b\u0107 i poczucie humoru.<\/p>\n
Przebudzony naucza\u0142, \u017ce ka\u017cda istota posiada potencja\u0142 stanu Buddy, ale nie u\u015bwiadamia tego sobie z powodu silnie zakorzenionych nawykowych sk\u0142onno\u015bci, niewiedzy i destruktywnych uczu\u0107. Je\u015bli jednak usun\u0105\u0107 z umys\u0142u owe skalania, przejawi si\u0119 jego o\u015bwiecona natura. Stan Buddy oznacza ca\u0142kowite unicestwienie gniewu, \u017c\u0105dzy, dumy i zazdro\u015bci oraz wyga\u015bni\u0119cie wszelkiego cierpienia, dlatego bywa por\u00f3wnywany do zdmuchni\u0119cia \u015bwiecy. Zewn\u0119trznym obserwatorom zdarza si\u0119 wyci\u0105ga\u0107 z tego b\u0142\u0119dne wnioski i przypisywa\u0107 buddyzmowi nihilizm, gdy\u017c nie dostrzegaj\u0105 albo nie chc\u0105 dostrzec nauk, kt\u00f3re opisuj\u0105 stan, jaki pojawia si\u0119 po oczyszczeniu owych splamie\u0144, kiedy umys\u0142 mo\u017ce wreszcie przejawia\u0107 bez przeszk\u00f3d swoje wrodzone w\u0142a\u015bciwo\u015bci, takie jak bezgraniczna mi\u0142o\u015b\u0107, wsp\u00f3\u0142czucie czy wszechwiedza.<\/p>\n
Mimo \u017ce wszystkie istoty maj\u0105 wrodzon\u0105 natur\u0119 Buddy, zwykle nie s\u0105 tego \u015bwiadome. A zaciemnienia umys\u0142u nie znikaj\u0105 same z siebie i nikt nie zostaje Budd\u0105 przez przypadek \u2013 i o tym m\u00f3wi prawda o \u015bcie\u017cce prowadz\u0105cej do wyzwolenia. Do pokonania destruktywnych uczu\u0107 i ujrzenia prawdziwej natury umys\u0142u (czyli osi\u0105gni\u0119cia stanu Buddy) trzeba odpowiednich praktyk duchowych.<\/p>\n
Na \u015bcie\u017ck\u0119 rozwoju sk\u0142ada si\u0119 w buddyzmie z jednej strony oczyszczanie cia\u0142a, mowy i umys\u0142u z wszelkich negatywnych sk\u0142onno\u015bci, z drugiej za\u015b rozwijanie cech pozytywnych, takich jak mi\u0142o\u015b\u0107 i wsp\u00f3\u0142czucie wobec wszystkiego, co \u017cyje. Praktykowanie jej sprowadza si\u0119 do trzech zasadniczych element\u00f3w. Pierwszym jest w\u0142a\u015bciwe post\u0119powanie, czyli unikanie tego, co krzywdzi innych, oraz anga\u017cowanie si\u0119 w czynienie dobra, a wi\u0119c rozwijanie dobroczynno\u015bci, etycznej samodyscypliny i cierpliwo\u015bci w dzia\u0142aniu dla po\u017cytku innych. To warunek powodzenia w dw\u00f3ch pozosta\u0142ych aspektach praktyki duchowej.<\/p>\n
Drugim elementem jest medytacyjne wyciszenie. Podczas medytacji cz\u0142owiek uczy si\u0119 nie podlega\u0107 wp\u0142ywowi destruktywnych uczu\u0107, dzi\u0119ki czemu mo\u017ce unika\u0107 szkodliwych dzia\u0142a\u0144. W spokojnym umy\u015ble pojawia si\u0119 te\u017c jasne zrozumienie g\u0142\u0119bszych prawd.<\/p>\n
Trzeci element praktyki buddyjskiej to rozwijanie zrozumienia. Ma ono r\u00f3\u017cne etapy. Zaczyna si\u0119 od studiowania Dharmy, czyli Nauk Buddy, a nast\u0119pnie je zg\u0142\u0119bia i odnosi do w\u0142asnego \u017cycia. Na koniec si\u0119ga si\u0119 po zrozumienie najwy\u017csze, czyli bezpo\u015brednie do\u015bwiadczenie Prawdy. Mo\u017ce ono pojawi\u0107 si\u0119 tylko w umy\u015ble pe\u0142nym cn\u00f3t, kt\u00f3ry dzi\u0119ki medytacyjnemu wyciszeniu osi\u0105ga jasno\u015b\u0107 pojmowania.<\/p>\n
W spo\u0142eczno\u015bciach buddyjskich praktykuj\u0105cych duchow\u0105 \u015bcie\u017ck\u0119 dzieli si\u0119 na trzy grupy, odpowiadaj\u0105ce r\u00f3\u017cnym stylom urzeczywistniania owych idea\u0142\u00f3w. Do pierwszej, najliczniejszej nale\u017c\u0105 praktykuj\u0105cy buddyzm ludzie \u015bwieccy. Ze wzgl\u0119du na zobowi\u0105zania rodzinne i spo\u0142eczne nie mog\u0105 po\u015bwi\u0119ci\u0107 zbyt wiele czasu na medytacj\u0119 czy studiowanie nauk. Ich praktyka skupia si\u0119 g\u0142\u00f3wnie na dobroczynno\u015bci i zaufaniu, \u017ce prawe post\u0119powanie w po\u0142\u0105czeniu z b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwem Buddy sprawi, i\u017c odrodz\u0105 si\u0119 korzystnie, mog\u0105c kontynuowa\u0107 sw\u00f3j rozw\u00f3j i osi\u0105gn\u0105\u0107 Przebudzenie w przysz\u0142ych \u017cywotach. Grup\u0119 drug\u0105 stanowi\u0105 mnisi i mniszki. \u017bycie zakonne oznacza w buddyzmie rezygnacj\u0119 z posiadania domu, rodziny i pracy zarobkowej oraz po\u015bwi\u0119cenie ca\u0142ego czasu na praktyki religijne. Duchowni \u017cyj\u0105 zwykle w zgromadzeniach klasztornych, przekazuj\u0105cych z pokolenia na pokolenie wiedz\u0119 o w\u0142a\u015bciwych sposobach interpretowania r\u00f3\u017cnych aspekt\u00f3w nauki Buddy. W buddyzmie klasztory zawsze by\u0142y ostoj\u0105 tradycji i stra\u017cnikiem wierno\u015bci oraz czysto\u015bci przekazu Nauk. Trzecia grupa to jogini, kt\u00f3rzy ani nie anga\u017cuj\u0105 si\u0119 w \u017cycie rodzinno-spo\u0142eczne, ani nie pozostaj\u0105 w klasztorze. Przebywaj\u0105 zwykle z dala od du\u017cych skupisk ludzkich i ca\u0142\u0105 energi\u0119 po\u015bwi\u0119caj\u0105 praktyce medytacji, d\u0105\u017c\u0105c do osi\u0105gni\u0119cia najwy\u017cszego poziomu duchowego rozwoju ju\u017c w tym \u017cyciu. To w\u0142a\u015bnie spo\u015br\u00f3d nich wywodzi si\u0119 wi\u0119kszo\u015b\u0107 buddyjskich \u015bwi\u0119tych, dzi\u0119ki czemu jogini mog\u0105 do dzi\u015b liczy\u0107 na wsparcie materialne ze strony \u015bwieckich.<\/p>\n
We wszystkich krajach buddyjskich mnich\u00f3w i jogin\u00f3w otacza si\u0119 wielkim szacunkiem. Udzielanie im pomocy i wszelkiego wsparcia nale\u017cy do podstawowych praktyk religijnych ludzi \u015bwieckich. \u00d3w tr\u00f3jpodzia\u0142 nie jest przecie\u017c sztywny i wielu \u015bwieckich studiuje pisma oraz medytuje, a niekt\u00f3rzy mnisi skupiaj\u0105 si\u0119 na dobroczynno\u015bci, na przyk\u0142ad opiekuj\u0105c si\u0119 chorymi.<\/p>\n
Trzy nurty buddyzmu<\/p>\n
Wszyscy uczniowie Buddy zgodnie uznawali Cztery Prawdy za istot\u0119 Nauk og\u0142oszonych przez Przebudzonego. Rozumieli je jednak na r\u00f3\u017cne sposoby. Najwi\u0119ksze rozbie\u017cno\u015bci dotyczy\u0142y sposobu realizowania Prawdy o \u015bcie\u017cce prowadz\u0105cej do wyzwolenia. I tak z czasem wyodr\u0119bni\u0142y si\u0119 trzy nurty, kt\u00f3re k\u0142ad\u0142y nacisk na inne aspekty praktyki i odmiennie opisywa\u0142y owoc tej \u015bcie\u017cki, czyli nirwan\u0119.<\/p>\n
Hinajana<\/p>\n
Ju\u017c oko\u0142o IV w p.n.e. skrystalizowa\u0142a si\u0119 tradycja hinajany (\u201ema\u0142ego wozu\u201d), k\u0142ad\u0105ca nacisk na ide\u0119 wyzwolenia samego siebie z samsary, czyli ko\u0142owrotu cierpie\u0144. Wed\u0142ug tego nurtu Budda jest kim\u015b wyj\u0105tkowym. Jego uczniowie mog\u0105 co prawda osi\u0105gn\u0105\u0107 wyzwolenie, ale nie dok\u0142adnie takie, jakie sta\u0142o si\u0119 udzia\u0142em Buddy Siakjamuniego. Wyzwolenie \u2013 stan Arhata \u2013 stanowi koniec wszelkiego cierpienia, por\u00f3wnywany do zdmuchni\u0119cia p\u0142omienia \u015bwiecy. Hinajana opiera si\u0119 na pierwszym cyklu nauk Buddy, nosz\u0105cym miano Pierwszego Obrotu Ko\u0142a Dharmy. Podkre\u015bla si\u0119 w nim znaczenie nauk o skutkach w\u0142asnych czyn\u00f3w, o potrzebie etycznej samodyscypliny oraz o braku samoistnej ja\u017ani. Wyznawcy tej tradycji utrzymuj\u0105, \u017ce s\u0105 to jedyne prawdziwe i ostateczne nauki Siakjamuniego.<\/p>\n
Mahajana<\/p>\n
Drugi nurt opiera si\u0119 na twierdzeniu, \u017ce nauki Pierwszego Obrotu Ko\u0142a Dharmy s\u0105 prawdziwe, ale nie ostateczne, bowiem p\u00f3\u017aniej Budda przekaza\u0142 jeszcze g\u0142\u0119bsze nauki, ponownie obracaj\u0105c Ko\u0142em Dharmy. Kierunek ten, zwany mahajan\u0105 (\u201ewielkim wozem\u201d), by\u0142 obecny od pocz\u0105tku istnienia buddyzmu, jednak jako odr\u0119bny nurt ukszta\u0142towa\u0142 si\u0119 w pe\u0142ni dopiero w I wieku n.e. Od hinajany odr\u00f3\u017cnia go podstawowa motywacja praktykuj\u0105cego. Mahajana propaguje postaw\u0119 Bodhisattwy, czyli kogo\u015b, kto nie my\u015bli jedynie o w\u0142asnym wyzwoleniu, lecz pragnie uwolni\u0107 od cierpienia wszystkie czuj\u0105ce istoty. W praktyce duchowej nacisk k\u0142adzie si\u0119 na rozwijanie mi\u0142o\u015bci i wsp\u00f3\u0142czucia oraz altruistyczn\u0105 prac\u0119 dla innych. W naukach mahajany szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 zwraca si\u0119 na tworzenie przyczyn osi\u0105gni\u0119cia celu w przysz\u0142o\u015bci. Dlatego zwie si\u0119 j\u0105 \u015bcie\u017ck\u0105 przyczyn.<\/p>\n
G\u0142osi si\u0119 tak\u017ce, \u017ce nie tylko ja\u017a\u0144 nie jest samoistnym bytem, bowiem i zewn\u0119trzne zjawiska istniej\u0105 jedynie w spos\u00f3b zale\u017cny. Ten brak samoistno\u015bci nazywa si\u0119 pusto\u015bci\u0105. Zachodni interpretatorzy z regu\u0142y rozumiej\u0105 to poj\u0119cie zupe\u0142nie opacznie, stawiaj\u0105c buddyzmowi absurdalny zarzut nihilizmu. Tymczasem sam Budda m\u00f3wi w sutrze Ratnakuta: \u201eB\u0142\u0105d wiary w realno\u015b\u0107 zjawisk jest wielki niczym najwy\u017csza z g\u00f3r, lecz b\u0142\u0105d nihilizmu \u2013 jeszcze wi\u0119kszy\u201d.<\/p>\n
Owocem praktyki mahajany jest osi\u0105gni\u0119cie stanu Buddy. Ka\u017cdy mo\u017ce tego dokona\u0107, o ile tylko przez wiele wciele\u0144 b\u0119dzie pod\u0105\u017ca\u0107 \u015bcie\u017ck\u0105 Bodhisattwy. Wedle tej tradycji Budda jest w pe\u0142ni doskona\u0142\u0105 istot\u0105, kt\u00f3ra osi\u0105gn\u0119\u0142a trzy kaje (co w sanskrycie znaczy \u201ecia\u0142o\u201d): dharmakaj\u0119, sambhogakaj\u0119 i nirmanakaj\u0119.<\/p>\n
Dharmakaja to bezforemna \u201ekaja absolutnej prawdy\u201d, absolut, kt\u00f3rego nie da si\u0119 pozna\u0107 \u017cadnym ze zmys\u0142\u00f3w ani zrozumie\u0107 za pomoc\u0105 intelektu. Mo\u017cna go do\u015bwiadczy\u0107 jedynie poprzez bezpo\u015brednie urzeczywistnienie Przebudzenia, co jest r\u00f3wnoznaczne z wyzwoleniem od cierpienia oraz osi\u0105gni\u0119ciem wszechwiedzy i bezgranicznego szcz\u0119\u015bcia.<\/p>\n
Dwie nast\u0119pne kaje nazywa si\u0119 \u201eforemnymi\u201d. Sambhogakaja to \u201ekaja doskona\u0142ej szcz\u0119\u015bliwo\u015bci\u201d. Przejawia si\u0119 w postaci niezliczonych Budd\u00f3w, kt\u00f3rzy przebywaj\u0105 w Czystych Krainach i nauczaj\u0105 adept\u00f3w wystarczaj\u0105co zaawansowanych na \u015bcie\u017cce Bodhisattwy. Osoby odpowiednio przygotowane (prowadzeniem prawego \u017cycia i praktyk\u0105 duchow\u0105) mog\u0105 po \u015bmierci odrodzi\u0107 si\u0119 w takiej niebia\u0144skiej krainie, aby stopniowo doj\u015b\u0107 tam do pe\u0142nej doskona\u0142o\u015bci stanu Buddy, a nawet, o ile dokonaj\u0105 niezb\u0119dnego oczyszczenia \u2013 i tu, na ziemi otrzymywa\u0107 nauki \u201ekaji doskona\u0142ej szcz\u0119\u015bliwo\u015bci\u201d podczas mistycznych wizji. Historia buddyzmu mahajany zna wielu \u015bwi\u0119tych wizjoner\u00f3w, kt\u00f3rzy wzbogacaj\u0105 przekaz nauk o \u017cywe do\u015bwiadczenie.<\/p>\n
Nirmanakaja to \u201ekaja emanacji\u201d. Przybiera kszta\u0142t historycznych postaci, takich jak Budda Siakjamuni, kt\u00f3re odradzaj\u0105 si\u0119 po to, aby ukazywa\u0107 innym \u015bcie\u017ck\u0119 do wyzwolenia. \u201eKaja emanacji\u201d mo\u017ce tak\u017ce przejawia\u0107 si\u0119 w formie duchowych nauczycieli, w\u0142adc\u00f3w pomagaj\u0105cych poddanym, a nawet zwyk\u0142ych ludzi, z po\u015bwi\u0119ceniem pracuj\u0105cych dla dobra innych. R\u00f3wnie\u017c mistrzowie innych tradycji duchowych mog\u0105 by\u0107 postrzegani jako emanacje aktywno\u015bci Buddy, nauczaj\u0105ce stosownie do zdolno\u015bci i sposob\u00f3w my\u015blenia r\u00f3\u017cnych istot. Dlatego jedn\u0105 z regu\u0142 buddyjskich jest szacunek dla wszystkich religii.<\/p>\n
Na Zachodzie cz\u0119sto przedstawia si\u0119 Budd\u0119 jako m\u0119drca z rodu Siakj\u00f3w, kt\u00f3ry \u017cy\u0142 ponad dwa i p\u00f3\u0142 tysi\u0105ca lat temu. Dla buddysty z nurtu mahajany Budda to co\u015b znacznie wi\u0119cej. To dharmakaja \u2013 absolut. A r\u00f3wnocze\u015bnie strumie\u0144 niezliczonych form sambhogakai oraz nirmanakai, nieustannie p\u0142yn\u0105cy z dharmakai, by nie\u015b\u0107 pomoc tym, kt\u00f3rzy jeszcze nie osi\u0105gn\u0119li wyzwolenia.<\/p>\n
Kanoniczne teksty mahajany zwane s\u0105 sutrami, tote\u017c cz\u0119sto tradycj\u0119 t\u0119 okre\u015bla si\u0119 tak\u017ce mianem sutrajany.<\/p>\n
Wad\u017crajana<\/p>\n
Buddyzm wad\u017crajany wyodr\u0119bni\u0142 si\u0119 jako niezale\u017cny kierunek najp\u00f3\u017aniej, bo dopiero w pierwszych wiekach naszej ery. Opiera si\u0119 on na naukach Trzeciego Obrotu Ko\u0142em Dharmy i podkre\u015bla, \u017ce wszystkie istoty maj\u0105 wrodzon\u0105 natur\u0119 Buddy. Akceptuj\u0105c nauki hinajany i mahajany jako prawdziwe, wad\u017crajana dodaje do nich specyficzne metody, kt\u00f3re maj\u0105 szybko i skutecznie prowadzi\u0107 do urzeczywistnienia idea\u0142u Bodhisattwy ju\u017c w tym \u017cyciu. Proponuje \u201eszybk\u0105 \u015bcie\u017ck\u0119\u201d w odr\u00f3\u017cnieniu od \u201estopniowej \u015bcie\u017cki\u201d mahajany. Zamiast skupia\u0107 si\u0119 na przyczynach, wad\u017crajana mierzy od razu w sam cel, czyni\u0105c \u015bcie\u017ck\u0119 z owocu. Oznacza to, \u017ce adept, cho\u0107 nie dotar\u0142 jeszcze do kresu duchowej \u015bcie\u017cki, stara si\u0119 utrzymywa\u0107 tak\u0105 postaw\u0119, jakby osi\u0105gn\u0105\u0142 ju\u017c najwy\u017cszy cel. Innymi s\u0142owy, pr\u00f3buje my\u015ble\u0107, odczuwa\u0107 i postrzega\u0107 tak, jakby by\u0142 Budd\u0105. Wed\u0142ug nauk tej szko\u0142y jest to najszybszy spos\u00f3b na przezwyci\u0119\u017cenie destruktywnych uczu\u0107 oraz obudzenie w sobie pozytywnych cech.<\/p>\n
Tak wi\u0119c ten sam cel \u2013 cel \u015bcie\u017cki mahajany \u2013 jest w wad\u017crajanie realizowany przy pomocy innych metod. Podczas medytacji adept tej tradycji wyobra\u017ca sobie, \u017ce jest Budd\u0105. Z najdrobniejszymi szczeg\u00f3\u0142ami wizualizuje swoje cia\u0142o jako cia\u0142o Buddy. Powtarzaj\u0105c \u015bwi\u0119te s\u0142owa mantry, uto\u017csamia sw\u0105 mow\u0119 z mow\u0105 Buddy. Stara si\u0119 trzyma\u0107 umys\u0142 z daleka od destruktywnych uczu\u0107 i utrzymuje postaw\u0119 mi\u0142o\u015bci oraz wsp\u00f3\u0142czucia \u2013 nieod\u0142\u0105cznych cech umys\u0142u Buddy. Podobnie jak \u017cycie zakonne rozpoczyna si\u0119 od przyj\u0119cia \u015blub\u00f3w, a wst\u0105pienie na \u015bcie\u017ck\u0119 Bodhisattwy dokonuje si\u0119 przez z\u0142o\u017cenie \u015blubowania Bodhisattwy, tak rozpocz\u0119cie praktyki wad\u017crajany wymaga przej\u015bcia przez odpowiedni rytua\u0142 wprowadzaj\u0105cy. Od stuleci mistrzowie udzielaj\u0105 uczniom rytualnych \u201eupowa\u017cnie\u0144\u201d do uto\u017csamiania si\u0119 z okre\u015blonym aspektem Buddy, po czym adepci, kt\u00f3rzy osi\u0105gn\u0105 powodzenie na \u015bcie\u017cce, sami zostaj\u0105 mistrzami i przekazuj\u0105 praktyki nast\u0119pnemu pokoleniu. Bardzo d\u0142ugo nauki te udost\u0119pniane by\u0142y jedynie w\u0105skiemu kr\u0119gowi wtajemniczonych i cho\u0107 z czasem ich liczba ros\u0142a, podstawowa zasada pozosta\u0142a niezmienna \u2013 bez \u017cywego przekazu od wykwalifikowanego mistrza nie mo\u017cna autentycznie praktykowa\u0107 tej \u015bcie\u017cki.<\/p>\n
Buddyzm wad\u017crajany jest nadal \u017cywy w Chinach, Japonii, Tybecie, Mongolii i innych krajach \u015brodkowej Azji, jednak tradycja chi\u0144ska i japo\u0144ska pozostaj\u0105 prawie nieznane zachodniemu \u015bwiatu, poniewa\u017c w tamtejszych \u015bwi\u0105tyniach wci\u0105\u017c traktuje si\u0119 te nauki jako tajemne i zastrze\u017cone.<\/p>\n
Buddyzm tybeta\u0144ski \u0142\u0105czy w sobie wszystkie aspekty nauk Buddy Siakjamuniego. \u201eZewn\u0119trznie\u201d zaleca przestrzega\u0107 etycznej samodyscypliny zgodnej ze \u015bcie\u017ck\u0105 hinajany, a spo\u0142eczno\u015b\u0107 klasztorna jest tu liczniejsza ni\u017c w jakimkolwiek innym kraju na \u015bwiecie. W wymiarze \u201ewewn\u0119trznym\u201d, dotycz\u0105cym umys\u0142u, k\u0142adzie nacisk na rozwijanie altruistycznej postawy Bodhisattwy i kontemplowanie iluzoryczno\u015bci wszystkich zjawisk, co stanowi istot\u0119 mahajany. W najbardziej osobistym aspekcie \u201etajemnym\u201d stosuje za\u015b medytacje wad\u017crajany, kt\u00f3re maj\u0105 najszybciej prowadzi\u0107 do celu tej \u015bcie\u017cki duchowej.<\/p>\n
Nauki Buddy, kt\u00f3re opisuj\u0105 wad\u017crajan\u0119, nazywa si\u0119 tantrami, st\u0105d inne imi\u0119 tej tradycji: tantrajana (obok \u201emantrajany\u201d, odzwierciedlaj\u0105cej znaczenie, jakie przypisuje si\u0119 tu recytacji mantr). Trzeba jednak podkre\u015bli\u0107, \u017ce poza mianem ten kierunek buddyzmu nie ma nic wsp\u00f3lnego z hinduistycznym tantryzmem, a pisma tych tradycji s\u0105 od siebie dalsze ni\u017c, na przyk\u0142ad, chrze\u015bcija\u0144stwo i islam. Dopiero exodus Tybeta\u0144czyk\u00f3w i spotkanie z autentyczn\u0105 tradycj\u0105 buddyjsk\u0105 uprzytomni\u0142y zachodnim religioznawcom absurdalno\u015b\u0107 tez o \u201ewynaturzonych rytua\u0142ach magicznych\u201d, kt\u00f3re produkowano w oparciu o b\u0142\u0119dne, powierzchowne interpretowanie ikonograficznych symboli. Dzi\u015b twarz\u0105 buddyjskiej wad\u017crajany jest Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015b\u0107 Dalajlama, jeden z najwi\u0119kszych autorytet\u00f3w duchowych i najbardziej szanowanych przyw\u00f3dc\u00f3w religijnych naszych czas\u00f3w.<\/p>\n
Buddyzm w Indiach<\/p>\n
Przez wiele stuleci te trzy nurty buddyzmu rozwija\u0142y si\u0119 w Indiach r\u00f3wnolegle, a klasztory oraz \u015bwi\u0105tynie hinajany i mahajany cz\u0119sto sta\u0142y blisko siebie. Jednak w pierwszych wiekach naszej ery na p\u00f3\u0142nocy Indii zacz\u0119\u0142a dominowa\u0107 mahajana, kt\u00f3ra rozprzestrzeni\u0142a si\u0119 tak\u017ce na Chiny, a potem na Kore\u0119 i Japoni\u0119, przez co bywa okre\u015blana mianem buddyzmu p\u00f3\u0142nocnego. Tymczasem tradycja wcze\u015bniejsza mocno ugruntowa\u0142a si\u0119 na \u015ari Lance, w Birmie, Tajlandii i w innych krajach p\u00f3\u0142wyspu Indochi\u0144skiego, czyli na po\u0142udniu.<\/p>\n
Najwi\u0119ksz\u0105 \u015bwietno\u015b\u0107 mahajana osi\u0105gn\u0119\u0142a w Indiach w po\u0142owie pierwszego tysi\u0105clecia naszej ery wraz z powstaniem olbrzymich uniwersytet\u00f3w klasztornych. W najs\u0142awniejszym z nich, Nalandzie, studiowa\u0142o dziesi\u0119\u0107 tysi\u0119cy adept\u00f3w. Zgodnie z wymogami systemu nauczania na dziesi\u0119ciu student\u00f3w przypada\u0142 jeden wyk\u0142adowca, a biblioteka klasztorna dysponowa\u0142a stoma tysi\u0105cami wolumin\u00f3w! Mnisi poznawali nie tylko ksi\u0119gi mahajany. Liczne zapiski \u015bwiadcz\u0105 o tym, \u017ce z jednakow\u0105 skrupulatno\u015bci\u0105 studiowano zagadnienia monastycznej dyscypliny i pisma wad\u017crajany, kt\u00f3ra mia\u0142a tam wielu wybitnych propagator\u00f3w.<\/p>\n
Do najbardziej znanych klasztor\u00f3w tantrycznych nale\u017ca\u0142y Wikramasila i Pullahari. By\u0142y to nie tylko o\u015brodki studi\u00f3w, ale tak\u017ce miejsca po\u015bwi\u0119cone medytacji i odprawianiu tradycyjnych rytua\u0142\u00f3w. To tam pod koniec pierwszego i na pocz\u0105tku drugiego tysi\u0105clecia uczyli si\u0119 Tybeta\u0144czycy, kt\u00f3rzy przenie\u015bli nauki Buddy do Krainy \u015aniegu. Wkr\u00f3tce potem najazdy muzu\u0142ma\u0144skie oraz polityka cz\u0119\u015bci hinduistycznych w\u0142adc\u00f3w doprowadzi\u0142y do znikni\u0119cia buddyzmu z Indii. Cho\u0107 w wielu krajach pozostaje on g\u0142\u00f3wn\u0105 religi\u0105, w ojczy\u017anie nigdy nie odzyska\u0142 ju\u017c dawnej \u015bwietno\u015bci.<\/p>\n
Buddyzm w Tybecie<\/p>\n
Pierwsza fala zainteresowania Tybeta\u0144czyk\u00f3w buddyzmem przypada na \u00f3smy i dziewi\u0105ty wiek. Mimo \u017ce ju\u017c wcze\u015bniej tybeta\u0144scy kr\u00f3lowie pr\u00f3bowali zaprowadzi\u0107 t\u0119 religi\u0119 w swoim kraju, uda\u0142o si\u0119 to dopiero Trisong Decenowi, kt\u00f3ry zaprosi\u0142 przeora indyjskiego klasztoru Nalanda, Szantarakszit\u0119 oraz, za jego rad\u0105, wybitnego mistrza wad\u017crajany, Padmasambhaw\u0119. Wsp\u00f3lnie doprowadzili oni do rozprzestrzenienia i zakorzenienia buddyzmu w Krainie \u015aniegu. Wed\u0142ug s\u0142\u00f3w samego Buddy, jego nauka b\u0119dzie trwa\u0107 tak d\u0142ugo, jak d\u0142ugo b\u0119d\u0105 istnie\u0107 buddyjscy mnisi, dlatego te\u017c za dat\u0119 wprowadzenia buddyzmu w Tybecie uwa\u017ca si\u0119 uko\u0144czenie budowy pierwszego klasztoru i wy\u015bwi\u0119cenie pierwszych siedmiu mnich\u00f3w w 779 roku.<\/p>\n
Panuj\u0105cy w dziewi\u0105tym wieku Langdarma okaza\u0142 si\u0119 zagorza\u0142ym przeciwnikiem Dharmy, kt\u00f3r\u0105 niemal ca\u0142kowicie wyrugowa\u0142 z centralnych dzielnic kraju. Po \u015bmierci kr\u00f3la pr\u00f3bowano temu zaradzi\u0107, okaza\u0142o si\u0119 jednak, \u017ce wiele nauk zagin\u0119\u0142o, a interpretacja innych sta\u0142a si\u0119 przedmiotem spor\u00f3w.<\/p>\n
G\u0142\u0119boki kryzys za\u017cegnano dopiero w XI wieku, zapraszaj\u0105c kolejnych nauczycieli buddyjskich z Indii. W\u015br\u00f3d nich by\u0142 Ati\u015ba, najwybitniejszy mistrz swoich czas\u00f3w, opat g\u0142\u00f3wnej \u015bwi\u0105tyni w Bodh Gai. Dwana\u015bcie lat, kt\u00f3re sp\u0119dzi\u0142 w Tybecie, mia\u0142o decyduj\u0105cy wp\u0142yw na kszta\u0142t, w jakim trwa do dzisiaj tamtejsza tradycja buddyzmu, \u0142\u0105cz\u0105c za jego spraw\u0105 zasady hinajany, mahajany i wad\u017crajany. On tak\u017ce nada\u0142 ostateczny kszta\u0142t regu\u0142om \u017cycia klasztornego w Krainie \u015aniegu.<\/p>\n
Inkarnacje i system tulku<\/em><\/p>\n Idea ci\u0105g\u0142ego odradzania si\u0119 to jedna z najbardziej podstawowych doktryn buddyjskich. Zwyk\u0142y \u015bmiertelnik nie ma bezpo\u015bredniego wp\u0142ywu na czas i miejsce kolejnych narodzin, ku kt\u00f3rym popycha go moc nagromadzonych wcze\u015bniej pozytywnych i negatywnych dzia\u0142a\u0144. Jednak istoty rozwini\u0119te duchowo maj\u0105 zdolno\u015b\u0107 \u015bwiadomego wyboru swego odrodzenia po to, by zgodnie ze z\u0142o\u017conym \u015blubowaniem Bodhisattwy najlepiej s\u0142u\u017cy\u0107 innym. Ju\u017c w Indiach uznawano niekt\u00f3rych ludzi za inkarnacje wielkich mistrz\u00f3w. Tybeta\u0144ska innowacja to system odnajdowania tulku, czyli \u015bwiadomie inkarnowanych lam\u00f3w, i rozpoznawania ich w wybitnie uzdolnionych dzieciach, kt\u00f3re od najm\u0142odszych lat poddawane s\u0105 indywidualnemu, szczeg\u00f3lnie starannemu kszta\u0142ceniu.<\/p>\n Pierwszy Karmapa (1110-1193) pozostawi\u0142 przed \u015bmierci\u0105 list, przepowiadaj\u0105cy szczeg\u00f3\u0142y swych przysz\u0142ych narodzin. Podobnie czyni\u0142 w kolejnych wcieleniach, daj\u0105c pocz\u0105tek najstarszej linii \u015bwiadomych inkarnacji oraz tradycji ich rozpoznawania.<\/p>\n Nawet je\u015bli wydaje si\u0119 nam egzotyczny, system ten zdawa\u0142 egzamin, o czym najlepiej \u015bwiadczy historia Tybetu oraz wsp\u00f3\u0142cze\u015bni tulku na czele z Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015bci\u0105 Dalajlam\u0105<\/a>, kt\u00f3rego powszechnie uwa\u017ca si\u0119 dzi\u015b za g\u0142\u00f3wnego reprezentanta ca\u0142ego buddyzmu.<\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n Lama Rinczen<\/a> \u2013 przewodnicz\u0105cy Polskiej Unii Buddyjskiej<\/a>, by\u0142 pierwszym polskim mnichem wy\u015bwi\u0119conym w tradycji tybeta\u0144skiej. Tekst jest fragmentem wst\u0119pu do artyku\u0142u o historii szko\u0142y karma kagju.<\/p>\n <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Siddharta Gautama W VI wieku p.n.e. w hinduskim ksi\u0105\u017c\u0119cym rodzie Siakj\u00f3w urodzi\u0142 si\u0119 Siddharta Gautama, p\u00f3\u017aniejszy historyczny Budda, zwany Siakjamunim (m\u0119drcem z rodu Siakj\u00f3w). Ksi\u0105\u017c\u0119 wychowywa\u0142 si\u0119 w kr\u00f3lewskim dostatku. Spe\u0142niano ka\u017cde jego pragnienie. Otrzyma\u0142 nadzwyczaj staranne i wszechstronne wykszta\u0142cenie. Od najm\u0142odszych lat wyr\u00f3\u017cnia\u0142 si\u0119 te\u017c niezwyk\u0142ymi zdolno\u015bciami, talentami oraz przymiotami cia\u0142a i umys\u0142u. Wydawa\u0142o […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":4162,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4,10],"tags":[23,27],"class_list":["post-4161","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-teksty","category-z-perspektywy-swiata","tag-buddyzm","tag-historia"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4161","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=4161"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4161\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4166,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4161\/revisions\/4166"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/4162"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=4161"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=4161"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=4161"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}