Od najdawniejszych czas\u00f3w Tybeta\u0144czycy nadawali imiona g\u00f3rom, rzekom, jeziorom, ska\u0142om i drzewom, przypisuj\u0105c im okre\u015blony temperament i emocje, jakby by\u0142y lud\u017ami z krwi i ko\u015bci. Dla nas wszech\u015bwiat to \u201enaczynie i zawarto\u015b\u0107\u201d, kt\u00f3re nale\u017cy chroni\u0107 i traktowa\u0107 z szacunkiem. W tej wizji przypomina on jajo z daj\u0105c\u0105 \u017cycie esencj\u0105 i skorup\u0105 zapewniaj\u0105c\u0105 \u015brodowisko rozmaitym organizmom. Tak te\u017c trzeba widzie\u0107 relacj\u0119 mi\u0119dzy lud\u017ami (a w\u0142a\u015bciwie wszystkimi istotami) i Ziemi\u0105.<\/p>\n
<\/p>\n
W roku owcy obchodzimy \u201eurodziny\u201d Kha\u0142y Karpo, co sk\u0142oni\u0142o mnie \u2013 jak wielu rodak\u00f3w, praktykuj\u0105cych bon albo buddyzm \u2013 do odbycia pielgrzymki. Szlak, kt\u00f3ry opasuje t\u0119 \u015bwi\u0119t\u0105 g\u00f3r\u0119, przecina mi\u0119dzy innymi autonomiczny okr\u0119g Deczen prowincji Yunnan oraz prefektury Njingtri i Czamdo w Tybeta\u0144skim Regionie Autonomicznym. Po drodze trzeba wspi\u0105\u0107 si\u0119 na prze\u0142\u0119cze Natong (z kt\u00f3rej, jak chce tybeta\u0144ska nazwa, \u201ewida\u0107 szczyt o\u015bnie\u017conej g\u00f3ry\u201d) i wysoko\u015b\u0107 4800 metr\u00f3w oraz ni\u017csze o kilkaset metr\u00f3w Doker (\u201ekamienne stopnie\u201d) i Szo (\u201ecedry\u201d). Pokonanie ca\u0142ej p\u0119tli zabiera co najmniej osiem dni.<\/p>\n
Widoki zapieraj\u0105 dech w piersi; s\u0105 majestatyczne, ale i czaruj\u0105co subtelne. Czysto\u015b\u0107 i \u015bwie\u017co\u015b\u0107 krajobrazu zmywa z serca ca\u0142y brud. Tyle \u017ce by\u0142o tam jeszcze co\u015b. \u015alad po pielgrzymach, kt\u00f3rych g\u0142upota i barbarzy\u0144skie nawyki zmieni\u0142y t\u0119 ostatni\u0105 enklaw\u0119 w budz\u0105ce przera\u017cenie, w\u015bciek\u0142o\u015b\u0107 i groz\u0119 kolejne wysypisko toksycznych \u015bmieci.<\/p>\n
Kr\u0119ty szlak biegnie wzd\u0142u\u017c rzek, g\u00f3rskich strumieni i grzbiet\u00f3w, przecina pastwiska, pola i wioski, wiekowe lasy i strome \u0142\u0105ki. Wsz\u0119dzie tam walaj\u0105 si\u0119 i pi\u0119trz\u0105 plastikowe torby i butelki, s\u0142oiki, puszki, flaszki, miski i najr\u00f3\u017cniejsze odpadki. Oczywi\u015bcie mieszka\u0144cy tych okolic przygotowali pielgrzymom miejsca na zjedzenie posi\u0142ku czy rozbicie obozu. Otaczaj\u0105 je wa\u0142y \u015bmieci, nad kt\u00f3rymi unosz\u0105 si\u0119 przyprawiaj\u0105ce o md\u0142o\u015bci, czarne chmury much.<\/p>\n
Przy szlaku zdarzaj\u0105 si\u0119 siatki na \u015bmieci, ale wygl\u0105daj\u0105 tak, jakby nie opr\u00f3\u017cniano ich od lat. Kosze znikaj\u0105 pod g\u00f3rami odpadk\u00f3w. Zreszt\u0105 uwznio\u015bleni p\u0105tnicy najwyra\u017aniej nie dbaj\u0105 o nie, siej\u0105c resztki gdzie popadnie, jakby chcieli wykrzycze\u0107 \u015bwiatu, \u017ce czystemu sercu nie jest straszny \u017caden doczesny brud.<\/p>\n
W pogodne dni z prze\u0142\u0119czy w Dzajulu wida\u0107 odleg\u0142y szczyt Kha\u0142y Karpo. P\u0105tnicy pal\u0105 tam lampki i kadzid\u0142o \u2013 i zostawiaj\u0105 za sob\u0105 miliony plastikowych oraz metalowych misek pe\u0142nych ofiarnego mas\u0142a, campy, s\u0142odyczy i owoc\u00f3w. Na w\u0105skiej prze\u0142\u0119czy wyros\u0142a w ten spos\u00f3b \u201eg\u00f3ra czarek\u201d, z kt\u00f3rej tocz\u0105 si\u0119 w d\u00f3\u0142 straszne, \u015bmierdz\u0105ce i rdzewiej\u0105ce lawiny.<\/p>\n
Pr\u00f3cz misek pi\u0119trz\u0105 si\u0119 tam jeszcze najr\u00f3\u017cniejsze przedmioty osobistego u\u017cytku \u2013 tak wysoko, \u017ce poch\u0142aniaj\u0105 maszty flag modlitewnych. Wed\u0142ug ludowego podania pozostawienie ich na g\u00f3rze pozwala oczy\u015bci\u0107 z\u0142e post\u0119pki i uczynni\u0107 dobr\u0105 karm\u0119. St\u0105d ubrania oraz rozmaite drobiazgi pozawieszane na drzewach i ska\u0142ach.<\/p>\n
Smr\u00f3d zje\u0142cza\u0142ego mas\u0142a i gnij\u0105cych owoc\u00f3w miesza si\u0119 z odorem zat\u0119ch\u0142ych ubra\u0144. Bukietu dope\u0142nia dym kopc\u0105cych lampek i kadzid\u0142a. Potworny fetor lepi si\u0119 do sk\u00f3ry i w\u0142os\u00f3w, przyci\u0105gaj\u0105c miliony much i gz\u00f3w. Jest to tak straszne, \u017ce budzi ju\u017c nie obrzydzenie, a l\u0119k.<\/p>\n
Ju\u017c s\u0142ysz\u0119 krzyki, \u017ce wszystko to jest elementem naszej tradycji duchowej, kt\u00f3ra kszta\u0142towa\u0142a si\u0119 setki i tysi\u0105ce lat. We\u017acie, prosz\u0119, na wstrzymanie, jeszcze nie sko\u0144czy\u0142em. Pielgrzymi wiedz\u0105, \u017ce b\u0119d\u0105 szli wiele dni, wi\u0119c ka\u017cdy powinien mie\u0107 si\u0119 na czym oprze\u0107. Znaj\u0105 r\u00f3wnie\u017c klimat i zalety bambusa. Niemal wszyscy wycinaj\u0105 wi\u0119c po drodze odpowiednio d\u0142ugi kij, przy okazji metodycznie karczuj\u0105c lasy. Najwyra\u017aniej nigdy nie s\u0142yszeli o ich znaczeniu ani o konieczno\u015bci chronienia przyrody, bo z regu\u0142y nie poprzestaj\u0105 na \u015bci\u0119ciu jednego bambusa, wybieraj\u0105c najzacniejszy. Po drodze widzia\u0142em ich setki, d\u0142ugich na dwa metry, grubych jak nadgarstek.<\/p>\n
Pomy\u015blcie tylko, ile musi rosn\u0105\u0107 taki las. Ludzie powiadaj\u0105, \u017ce zagajniki u podn\u00f3\u017ca g\u00f3ry przenika szczeg\u00f3lne b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo, wi\u0119c robi\u0105 te\u017c \u015bwi\u0119te kije dla przyjaci\u00f3\u0142 i krewnych. Wszystko dla dobrej karmy.<\/p>\n
Jeszcze bardziej przera\u017caj\u0105co wygl\u0105da stok w jednej z wiosek w Dzajulu, z kt\u00f3rego pielgrzymi zabieraj\u0105 na pami\u0105tk\u0119 kamienie. Wszystko pokrywa tam szary py\u0142 i skalne drzazgi, a g\u00f3ra wygl\u0105da tak, jakby ociosano j\u0105 kilofem.<\/p>\n
Po drodze widzieli\u015bmy te\u017c maszyny do kruszenia ska\u0142. Powiedziano nam, \u017ce przed kilku laty chi\u0144ski przedsi\u0119biorca wykoncypowa\u0142 sobie, \u017ce mo\u017ce zarobi\u0107 na skalnych lawinach, rozdrabniaj\u0105c kamienie jeszcze bardziej i sprzedaj\u0105c jako \u017cwir. Dogada\u0142 si\u0119 z lokalnymi aparatczykami, kupi\u0142 stare maszyny i uruchomi\u0142 lukratywny interes, obs\u0142uguj\u0105c okoliczne firmy budowlane. A potem nagle wyparowa\u0142, zapo\u017cyczywszy si\u0119 u wszystkich na zakup nowoczesnego sprz\u0119tu.<\/p>\n
I wtedy jaki\u015b pielgrzym wpad\u0142 na pomys\u0142 wykorzystania zabytkowych kruszarek do produkowania \u015bwi\u0119tych kamieni, zabieranych do domu dla najbli\u017cszych. \u201eNie st\u0105d! Nie st\u0105d! \u2013 krzycza\u0142 wie\u015bniak, kt\u00f3ry opowiedzia\u0142 nam t\u0119 histori\u0119. \u2013 Kamienie zbiera si\u0119 dalej!\u201d, ale nikt nie zwraca\u0142 na niego uwagi, pakuj\u0105c do plecak\u00f3w gar\u015bci b\u0142ogos\u0142awionego \u017cwiru.<\/p>\n
I buddyzm indyjski, i rdzennie tybeta\u0144ski bon przywi\u0105zuj\u0105 wielk\u0105 wag\u0119 do chronienia \u015brodowiska \u2013 tak w wymiarze duchowym, jak fizycznym. Wystarczy si\u0119gn\u0105\u0107 po \u201ePrzewodnik po \u015bcie\u017cce Bodhisattwy\u201d czy \u201eRytua\u0142y zjednywania b\u00f3stw ziemi oraz oczyszczania uchybie\u0144\u201d. Ten pierwszy, na przyk\u0142ad, zabrania \u201ebez powodu ry\u0107 w ziemi, kre\u015bli\u0107 na niej znak\u00f3w i rwa\u0107 trawy\u201d, ka\u017ce bezzw\u0142ocznie przysypa\u0107 plwocin\u0119 czy wyrzucon\u0105 wyka\u0142aczk\u0119 tudzie\u017c wstydzi\u0107 si\u0119 \u201eoddawania moczu do wody\u201d.<\/p>\n
Jednym z najwi\u0119kszych tabu w kulturze tybeta\u0144skiej \u2013 zapobiegaj\u0105cym zanieczyszczaniu powietrza \u2013 jest palenie w piecu albo ognisku \u201ebrud\u00f3w\u201d, na przyk\u0142ad starych ubra\u0144 czy w\u0142os\u00f3w. Z bonu wywodzi si\u0119 z kolei tybeta\u0144ska tradycja ofiarowywania kadzid\u0142a, kt\u00f3rego rodzima nazwa oznacza \u201ewyrugowanie\u201d b\u0105d\u017a \u201eoczyszczenie\u201d. Z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 wp\u0142ywa ono na powietrze znacznie lepiej ni\u017c nowomodne \u201eod\u015bwie\u017cacze\u201d. W dawnych czasach ludzie zakopywali na polach gliniane garnki ze z\u0142otem, srebrem, miedzi\u0105 i innymi metalami, \u017ceby utrzyma\u0107 r\u00f3wnowag\u0119 element\u00f3w w glebie. Do nawo\u017cenia u\u017cywali tylko odchod\u00f3w zwierz\u0105t i suchych li\u015bci, kt\u00f3re nie zawiera\u0142y \u017cadnych szkodliwych chemikali\u00f3w, a wi\u0119c nikogo nie tru\u0142y. Ka\u017cdy wiedzia\u0142, \u017ce \u201epodpalenie lasu i zatrucie \u017ar\u00f3d\u0142a\u201d to najci\u0119\u017csze zbrodnie. \u201eCz\u0142owiek, ko\u0144 i pies nale\u017c\u0105 do tego samego rodzaju\u201d, \u201ewoda jest czysta jak matka\u201d \u2013 co mo\u017ce lepiej \u015bwiadczy\u0107 o zrozumieniu wzajemnych powi\u0105za\u0144 i zale\u017cno\u015bci ludzi, przyrody oraz wszystkich istot ni\u017c te stare porzekad\u0142a?<\/p>\n
W wielu miejscach szczury i szara\u0144cza uwa\u017cane s\u0105 za szkodniki. U nas pierwszym nadaje si\u0119 imiona dziewcz\u0105t, w drugich widzi inkarnacje buddyjskich adept\u00f3w, a w kronikach pr\u00f3\u017cno szuka\u0107 wzmianek o ich \u201eplagach\u201d.<\/p>\n
Kiedy ludzie szli do lasu, zawsze sypali okruchy dla ptak\u00f3w i owad\u00f3w. Nie polowano i nie \u0142owiono ryb, a my\u015bliwych i rze\u017anik\u00f3w uwa\u017cano za bandyt\u00f3w. Nawet dzi\u015b ma\u0142o kto chce si\u0119 tym trudni\u0107 i z regu\u0142y robi to tylko wtedy, gdy ma n\u00f3\u017c na gardle. Zbieraj\u0105c drewno na opa\u0142, nigdy nie \u015bcinano m\u0142odych drzew ni\u017cszych od cz\u0142owieka. W oczach naszych przodk\u00f3w mia\u0142o to w sobie co\u015b z zab\u00f3jstwa.<\/p>\n
W moich rodzinnych stronach cz\u0142owiek, kt\u00f3ry kicha albo czka, odruchowo zas\u0142ania twarz d\u0142oni\u0105. Dziadkowie uczyli nas, \u017ce nie tylko przenosi si\u0119 tak choroby, ale mo\u017cna \u015bmiertelnie przerazi\u0107 \u017cyj\u0105ce obok nas niewidoczne istoty. Kichn\u0105wszy, natychmiast szepce si\u0119 modlitw\u0119 do Trzech Klejnot\u00f3w, \u017ceby oczy\u015bci\u0107 z\u0142o i upewni\u0107 si\u0119, \u017ce ewentualnej krzywdzie sta\u0142o si\u0119 zado\u015b\u0107.<\/p>\n
Nasi przodkowie stworzyli i zostawili nam nies\u0142ychanie wyrafinowany system ochrony \u015brodowiska, ale to pie\u015b\u0144 przesz\u0142o\u015bci. Wczorajszy deszcz, kt\u00f3rym nie ugasi si\u0119 dzisiejszego pragnienia. Rewolucja przemys\u0142owa i nieprawdopodobny rozw\u00f3j technologii zdezaktualizowa\u0142y stare recepty i teorie podtrzymywania r\u00f3wnowagi, kt\u00f3re nie pomog\u0105 w obliczu wsp\u00f3\u0142czesnych wyzwa\u0144. Jak, na przyk\u0142ad, radzi\u0107 sobie z odpadami takimi jak elektronika, plastik czy w\u0142\u00f3kna syntetyczne? Pilnie potrzebujemy nowego \u201ePrzewodnika\u201d i \u201eRytua\u0142\u00f3w\u201d oraz nowej wizji ochrony \u015brodowiska naturalnego.<\/p>\n
Skoro wi\u0119kszo\u015b\u0107 Tybeta\u0144czyk\u00f3w niewzruszenie wierzy w nauki buddyzmu i bonu, odpowiedzialno\u015b\u0107 za powo\u0142anie nowego ruchu ochrony przyrody musz\u0105 wzi\u0105\u0107 na siebie lamowie i wszystkie klasztory. Dla os\u00f3b religijnych nie ma wa\u017cniejszego g\u0142osu. Je\u015bli si\u0119 wi\u0119c rozlegnie, b\u0119dzie najskuteczniejszy, przynosz\u0105c ogromny po\u017cytek wszystkim \u017cyj\u0105cym istotom. Wsp\u00f3\u0142czesny m\u0119drzec, kt\u00f3ry faktycznie mi\u0142uje ka\u017cd\u0105 istot\u0119 jak w\u0142asn\u0105 matk\u0119, najlepiej przys\u0142u\u017cy si\u0119 ludzko\u015bci, zasiadaj\u0105c do spisania \u2013 i aktywnego propagowania \u2013 nowej wizji troski o \u015brodowisko.<\/p>\n
Wszyscy duchowni powinni szuka\u0107 nowoczesnego patentu na powi\u0105zanie nauk religijnych z trosk\u0105 o \u015brodowisko na wz\u00f3r systemu stworzonego przez naszych przodk\u00f3w. Czas wyj\u015b\u0107 z wie\u017cy z ko\u015bci s\u0142oniowej, wej\u015b\u0107 mi\u0119dzy ludzi i dobrze si\u0119 przyjrze\u0107 ojczy\u017anie, kt\u00f3ra tonie w \u015bmieciach.<\/p>\n
Nie chc\u0119 straszy\u0107, niemniej ten opis dotyczy nie tylko Kha\u0142y Karpo, G\u00f3ry Kaila\u015b<\/a>, jezior Manasarowar czy Lhamo Lhaco \u2013 ale i wszystkich rzek oraz ka\u017cdej pi\u0119dzi kraju systematycznie zatruwanego toksycznymi odpadami.<\/p>\n Rodacy, prosz\u0119, porzu\u0107cie zgubne nawyki i pielgrzymujcie jak cywilizowani ludzie! Wczytajcie si\u0119 w nauki Szeraba Mi\u0142o, kt\u00f3ry uczy\u0142, jak troszczy\u0107 si\u0119 o \u015brodowisko i budowa\u0107 pi\u0119kny dom dla wszystkiego, co \u017cyje. Nie ma nic bardziej prawego. Zapewniam, nie znajdziecie pewniejszego \u017ar\u00f3d\u0142a dobrej karmy.<\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n 2015 \u2013 2016<\/p>\n <\/p>\n Autor jest popularnym pisarzem i poet\u0105<\/a>.<\/p>\n <\/p>\n
![\"\"](\"http:\/\/www.hfhrpol.waw.pl\/tybet\/wp-content\/uploads\/2017\/03\/SmietniskoNaSzlakuPielgrzymek-300x192.jpg\")
<\/a><\/p>\n