Pewnego mro\u017anego grudniowego poranka w 1988 roku zapakowano mnie na ci\u0119\u017car\u00f3wk\u0119 i z dziewi\u0119tnastoma innymi (g\u0142\u00f3wnie mnichami klasztoru Ganden uznanymi za \u201ekontrrewolucjonist\u00f3w\u201d za udzia\u0142 w prote\u015bcie podczas marcowego \u201e\u015awi\u0119ta modlitwy\u201d) przewieziono z lhaskiego aresztu \u015bledczego do wi\u0119zienia Drapczi, kt\u00f3re mia\u0142o wtedy cztery oddzia\u0142y.<\/p>\n
<\/p>\n
Razem ze skazanym na czterna\u015bcie lat mnichem Tenp\u0105 \u0141angdrakiem, Czungdakiem z klasztornego Komitetu Demokratycznego Zarz\u0105dzania (dziesi\u0119\u0107 lat), studentem Lobsangiem Tenzinem (kara \u015bmierci, kt\u00f3rej wykonanie zawieszono na dwa lata) oraz lam\u0105 Julo Da\u0142a Ceringiem (dziesi\u0119\u0107 lat) trafi\u0142em na rukhag<\/em> pierwszy. Ka\u017cdy z nas dosta\u0142 niebieski uniform oraz koc i musia\u0142 ustawi\u0107 si\u0119 z nimi do zdj\u0119cia.<\/p>\n Na oddzia\u0142 wchodzili\u015bmy o dziesi\u0105tej rano. Poza kilkoma chorymi skazani byli w pracy. Chi\u0144ski i tybeta\u0144ski stra\u017cnik przeprowadzili mnie przez pusty dziedziniec do celi numer dziewi\u0119\u0107, w kt\u00f3rej sta\u0142o sze\u015b\u0107 pi\u0119trowych \u0142\u00f3\u017cek. Na dolnej pryczy przy oknie siedzia\u0142 stary cz\u0142owiek z owini\u0119tymi kocem skrzy\u017cowanymi nogami. Musia\u0142 wiedzie\u0107, \u017ce jestem nowym wi\u0119\u017aniem, ale nie zwraca\u0142 na mnie najmniejszej uwagi. Tybeta\u0144ski stra\u017cnik zatrzyma\u0142 si\u0119 przed nim i powiedzia\u0142 do mnie: \u201eDzielicie cel\u0119, ale nie wolno ci z nim rozmawia\u0107. Dziad nie wychodzi do pracy ani na gimnastyk\u0119. Pomiesza\u0142o mu si\u0119 w g\u0142owie. Robi awantury bez powodu\u201d.<\/p>\n O si\u00f3dmej wieczorem skazani wr\u00f3cili z pracy i zacz\u0119li je\u015b\u0107. Godzin\u0119 p\u00f3\u017aniej rozleg\u0142 si\u0119 dzwonek i wszyscy poszli na swoje prycze. Stra\u017cnik, kt\u00f3ry przyszed\u0142 na inspekcj\u0119, pokaza\u0142 mi cutranga<\/em>, oddzia\u0142owego Sonama Ceringa i powiedzia\u0142, \u017ce wszystkiego dowiem si\u0119 od niego. Przed wyj\u015bciem i zamkni\u0119ciem drzwi przypomnia\u0142 jeszcze o kategorycznym zakazie rozmawiania o naszych wyrokach.<\/p>\n W celi by\u0142o dziesi\u0119ciu wi\u0119\u017ani\u00f3w (i dwie wolne prycze). Zacz\u0119li m\u00f3wi\u0107, kiedy tylko zamkn\u0119\u0142y si\u0119 drzwi. Rozmawiali wy\u0142\u0105cznie o pracy, o wyrobionych dzisiaj i jutrzejszych normach. Stary cz\u0142owiek \u2013 okryty kocem tak brudnym, \u017ce nie da\u0142o si\u0119 odgadn\u0105\u0107 jego pierwotnego koloru \u2013 wci\u0105\u017c milcza\u0142 i siedzia\u0142 bez ruchu, jakby w og\u00f3le nie s\u0142ysza\u0142 tego zgie\u0142ku.<\/p>\n Skazani mieli szare twarze, wida\u0107 by\u0142o, \u017ce haruj\u0105 nad si\u0142y. M\u00f3wili jeden przez drugiego, nie s\u0142uchaj\u0105c si\u0119 nawzajem. Podszed\u0142 do mnie wytatuowany osi\u0142ek ze strupami na twarzy i zapyta\u0142, sk\u0105d jestem i ile dosta\u0142em. \u201eZ Maldro Gjamy \u2013 odpowiedzia\u0142em. \u2013 Trzy lata\u201d. Zarechota\u0142, sk\u0142adaj\u0105c na piersi ramiona z g\u0105szczem mieczy, smok\u00f3w i kobiet. \u201eA wi\u0119c zjesz tu pi\u0119tna\u015bcie tysi\u0119cy partyjnych pampuch\u00f3w, wylejesz dwa pe\u0142ne wiadra potu, dziewi\u0119\u0107 razy zmienisz sk\u00f3r\u0119 i zabierzesz to czerwone dupsko za stalow\u0105 bram\u0119. Ja z\u017car\u0142em ju\u017c sto pi\u0119\u0107dziesi\u0105t tysi\u0119cy ich bu\u0142, wypoci\u0142em dziesi\u0119\u0107 wiader i osiemdziesi\u0105t razy zrzuca\u0142em sk\u00f3r\u0119, a wci\u0105\u017c mam przed sob\u0105 dwana\u015bcie lat odsiadki\u201d.<\/p>\n Przetrawienie tych s\u0142\u00f3w zabra\u0142o mi kilka dni. Dowiedzia\u0142em si\u0119, \u017ce byczek ma na imi\u0119 Bumga (do kt\u00f3rego wi\u0119\u017aniowie dodawali przydomek Hor od tradycyjnej nazwy wschodniego Nagczu, sk\u0105d pochodzi\u0142) i jest potomkiem s\u0142ynnego bandyty Gagji Dramnaka. Niczego si\u0119 nie ba\u0142, m\u00f3wi\u0142, co my\u015bli, i da\u0142 si\u0119 lubi\u0107. W wi\u0119zieniu czu\u0142 si\u0119 jak w domu. Po tygodniu byli\u015bmy przyjaci\u00f3\u0142mi.<\/p>\n Skazani zachowywali si\u0119 zupe\u0142nie inaczej ni\u017c osadzeni z aresztu \u015bledczego,w kt\u00f3rym trzymano mnie do tej pory. Tamci byli do\u015b\u0107 przera\u017caj\u0105cy i m\u00f3wili g\u0142\u00f3wnie o kobietach. Im dosadniej, tym ch\u0119tniej ich s\u0142uchano.<\/p>\n Dosta\u0142em prycz\u0119 naprzeciw starego cz\u0142owieka, nad oddzia\u0142owym Sonamem Ceringiem.<\/p>\n Po chwili staruszek wsta\u0142 i podrepta\u0142 do k\u0105ta za drzwiami. \u201eDziadku, nie lej na pod\u0142og\u0119 \u2013 rzuci\u0142 oddzia\u0142owy. \u2013 Skoro nie widzisz, odpu\u015b\u0107 sobie puszk\u0119 i szczaj prosto do wiadra, \u017ceby rano nie kl\u0105\u0142 ci\u0119 dy\u017curny\u201d. (Z regu\u0142y sika\u0142o si\u0119 do mniejszego naczynia, \u017ceby maksymalnie skr\u00f3ci\u0107 czas podnoszenia pokrywki, spod kt\u00f3rej bucha\u0142 straszny smr\u00f3d.) \u201eNie chc\u0119 chlapa\u0107 na pod\u0142og\u0119, ale niestety nic tu nie widz\u0119\u201d, odpar\u0142 stary, jakby nic nie m\u00f3g\u0142 na to poradzi\u0107. \u201ePo prostu zostaw puszk\u0119 i lej do wiadra\u201d, powt\u00f3rzy\u0142 oddzia\u0142owy.<\/p>\n Tego dnia nie zamieni\u0142em z nim ani s\u0142owa.<\/p>\n Nast\u0119pnego ranka, gdy tylko otwar\u0142y si\u0119 drzwi, wi\u0119\u017aniowie ruszyli na dziedziniec umy\u0107 twarz i r\u0119ce. Stary cz\u0142owiek te\u017c poszed\u0142. Po\u0142o\u017cy\u0142 na parapecie koszmarnie brudn\u0105 we\u0142nian\u0105 czapk\u0119 i okulary. Sta\u0142em tu\u017c obok i b\u0119d\u0119 pami\u0119ta\u0142 t\u0119 scen\u0119 do ko\u0144ca \u017cycia. Szk\u0142a by\u0142y pop\u0119kane i porysowane. Po\u0142amane oprawki trzyma\u0142y si\u0119 na konstrukcji z plastikowej ta\u015bmy, drutu, nici i spajaj\u0105cej jej grubej warstwy brudu. Bez niej natychmiast rozpad\u0142yby si\u0119 na kawa\u0142ki. Niemi\u0142osiernie znoszone buty nie mia\u0142y sznur\u00f3wek. Ubranie pokrywa\u0142y warstwy plam jedzenia i \u015bluzu, kt\u00f3re musia\u0142y si\u0119 na nim zbiera\u0107 d\u0142ugie lata.<\/p>\n Kiedy patrzy\u0142em, jak nieporadnie si\u0119ga po swoje rzeczy, mia\u0142em wra\u017cenie, \u017ce jest zupe\u0142nie \u015blepy. Zdawa\u0142o si\u0119, \u017ce po\u0142atana wi\u0119zienna kurta i filcowe spodnie nie os\u0142aniaj\u0105 tego pokrytego bliznami cia\u0142a, tylko kr\u0119puj\u0105 mu ruchy. Gdy inny myli si\u0119 i gimnastykowali, on wypluwa\u0142 z siebie flegm\u0119 z tak\u0105 moc\u0105, jakby chcia\u0142 ca\u0142kowicie oczy\u015bci\u0107 wn\u0119trzno\u015bci z zalegaj\u0105cej je cuchn\u0105cej mazi.<\/p>\n Ogarn\u0105\u0142 mnie potworny smutek, \u017ce trzymaj\u0105 tu niewidomego starca, kt\u00f3ry musi oprze\u0107 si\u0119 o \u015bcian\u0119, \u017ceby zrobi\u0107 dwa kroki. Jakiej zbrodni si\u0119 dopu\u015bci\u0142? Ile czasu sp\u0119dzi\u0142 i sp\u0119dzi jeszcze za kratami? Nie mie\u015bci\u0142o mi si\u0119 w g\u0142owie, \u017ce partia komunistyczna mo\u017ce chcie\u0107 kara\u0107 wi\u0119zieniem kogo\u015b takiego. I zastanawia\u0142em si\u0119, jaka karma trzyma go przy \u017cyciu w tej m\u0119ce.<\/p>\n Tak wygl\u0105da\u0142 nasz pierwszy wiecz\u00f3r i poranek. Ja wci\u0105\u017c nie wiedzia\u0142em, ile lat sp\u0119dzi\u0142 ju\u017c za kratami, a on \u2013 \u017ce ma przed sob\u0105 jednego z pierwszych wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych tej dekady.<\/p>\n Po kilku dniach oswoi\u0142em si\u0119 z wi\u0119ziennym \u017cyciem, w kt\u00f3rego tajniki wprowadzali mnie Hor Bumga i Drukta Cering z Markhamu.<\/p>\n Pewnego dnia Bumga, zapyta\u0142 mnie, czy wiem, kim jest stary cz\u0142owiek. Odpar\u0142em, \u017ce nie mam poj\u0119cia i \u017ce \u017cal mi go z powodu \u015blepoty i bezradno\u015bci.<\/p>\n \u201eM\u00f3wi\u0105 tu na niego Po Mu Da, bo jak jest w dobrym humorze, nuci chi\u0144sk\u0105 piosenk\u0119, kt\u00f3ra tak leci \u2013 us\u0142ysza\u0142em w odpowiedzi. \u2013 Naprawd\u0119 nazywa si\u0119 Dzigme Sangpo i siedzi, pewnie ju\u017c dobre dwadzie\u015bcia lat, za udzia\u0142 w niepodleg\u0142o\u015bciowych protestach. Podejmowa\u0142 je nawet w wi\u0119zieniu. Nie umiem sobie wyobrazi\u0107 bicia i tortur, kt\u00f3re przeszed\u0142. Przez to zreszt\u0105 dali go do naszej celi. O demonstracjach w 1987 roku dowiedzieli\u015bmy si\u0119 z gazety, kiedy kazali nam pot\u0119pia\u0107 \u00bbgarstk\u0119 separatyst\u00f3w\u00ab. Wielu ch\u0119tnie to robi\u0142o, co prawda g\u0142\u00f3wnie Chi\u0144czycy. Jako\u015b w pa\u017adzierniku, kiedy stra\u017cnicy jedli niedzielny obiad, a skazani wylegiwali si\u0119 na dziedzi\u0144cu, kto\u015b nagle zacz\u0105\u0142 krzycze\u0107 z okna na pi\u0119trze: \u00bbChwa\u0142a bohaterom, kt\u00f3rzy wyszli na ulice Lhasy! Niech \u017cyje niepodleg\u0142y Tybet! Niech \u017cyje Dalajlama\u00ab i tak dalej. Wszyscy os\u0142upieli, bo nigdy nie s\u0142yszeli takich s\u0142\u00f3w w wi\u0119zieniu, i zbiegli si\u0119, \u017ceby zobaczy\u0107, kto to. Wtedy oniemieli jeszcze bardziej, poniewa\u017c zobaczyli dziadka, na kt\u00f3rego nikt wcze\u015bniej nie zwraca\u0142 uwagi. A on wci\u0105\u017c krzycza\u0142, bo w pobli\u017cu nie by\u0142o \u017cadnego stra\u017cnika ani aparatczyka. Zaraz jednak poderwa\u0142 si\u0119 Sonam Cering, obecnie funkcyjny, i si\u0142\u0105 zawl\u00f3k\u0142 go z powrotem do celi. Potem zg\u0142osi\u0142 \u00bbpolityczny incydent\u00ab stra\u017cnikom, a ci wezwali wojsko. Po Mu Da zosta\u0142 skuty i zamkni\u0119ty w dwumetrowym karcerze. Nikt nie wie, co tam przeszed\u0142, ale na koniec roku do\u0142o\u017cyli mu do wyroku pi\u0119\u0107 lat za \u00bbreakcyjne okrzyki\u00ab. A \u017ce obowi\u0105zuje tu zasada \u00bbkarania za z\u0142e i nagradzania za dobre\u00ab, tego samego dnia gorliwemu Sonamowi odj\u0119li trzy latka i zlecili niespuszczanie dziadka z oka. Zapami\u0119taj sobie \u2013 doda\u0142 na koniec z naciskiem \u2013 \u017ce starzec nie jest s\u0142aby. Ma \u017celazn\u0105 wol\u0119 i nieprawdopodobn\u0105 odwag\u0119. To wojownik, kt\u00f3ry bez wahania odda \u017cycie za Tybet. Pami\u0119taj te\u017c o Sonamie i uwa\u017caj, co gadasz, bo mo\u017ce uzna\u0107, \u017ce op\u0142aca mu si\u0119 cho\u0107by co\u015b zmy\u015bli\u0107 za nast\u0119pne obni\u017cenie wyroku\u201d.<\/p>\n Wiedzia\u0142em ju\u017c, \u017ce Sonam Cering pracowa\u0142 w prokuraturze ludowej w Szigace. Kiedy odkry\u0142, \u017ce \u017cona go zdradza, zastrzeli\u0142 jej kochanka, a j\u0105 okaleczy\u0142. Dosta\u0142 za to do\u017cywocie, siedzia\u0142 od dziesi\u0119ciu lat.<\/p>\n Historia Dzigmego Sangpo (kr\u00f3cej: Dzigsanga) zrobi\u0142a na mnie ogromne wra\u017cenie. Bardzo chcia\u0142em z nim porozmawia\u0107, ale oczywi\u015bcie nie by\u0142o to proste. Wieczorem d\u0142ugo go obserwowa\u0142em spod przymkni\u0119tych powiek. My\u015bl, \u017ce \u015bpi\u0119 w tym samym pomieszczeniu co cz\u0142owiek, kt\u00f3ry got\u00f3w by\u0142 odda\u0107 wszystko za niepodleg\u0142o\u015b\u0107 Tybetu, g\u0142\u0119boko mnie poruszy\u0142a.<\/p>\n Nigdy by mi nie przysz\u0142o do g\u0142owy, \u017ce ten kruchy, budz\u0105cy lito\u015b\u0107, niedo\u0142\u0119\u017cny starzec jest takim cz\u0142owiekiem i \u017ce tyle wycierpia\u0142 za sw\u00f3j kraj i rodak\u00f3w. To cud, \u017ce jeszcze \u017cy\u0142! Musia\u0142 przej\u015b\u0107 przez piek\u0142o, o czym najlepiej \u015bwiadczy\u0142o um\u0119czone, pokryte bliznami cia\u0142o. Co my\u015bla\u0142 dzi\u015b o swojej walce i b\u00f3lu? Czy mia\u0142 rodzin\u0119? Czy tortury, kt\u00f3rym go poddawano, nie odebra\u0142y mu pami\u0119ci i rozumu? Tamtej nocy najbardziej ba\u0142em si\u0119 w\u0142a\u015bnie tego.<\/p>\n Przysi\u0105g\u0142em sobie, \u017ce zagadn\u0119 go przy pierwszej okazji. W pracy m\u00f3g\u0142bym to zrobi\u0107 podczas przerwy, ale Dzigsang zostawa\u0142 w celi, do kt\u00f3rej zawsze wracali\u015bmy grup\u0105.<\/p>\n Porozmawia\u0142em za to z Drukt\u0105 z khampowskiego Markhamu. Pchn\u0105\u0142 no\u017cem kuzyna, z kt\u00f3rym pok\u0142\u00f3ci\u0142 si\u0119 o owce. Za zab\u00f3jstwo skazano go na kar\u0119 \u015bmierci, zawieszaj\u0105c wykonanie egzekucji na dwa lata. By\u0142 prawy, kole\u017ce\u0144ski i kiedy m\u00f3g\u0142, stara\u0142 si\u0119 pomaga\u0107 w celi Dzigsangowi. Niech\u0119\u0107 do komunist\u00f3w wyni\u00f3s\u0142 z domu.<\/p>\n Zapyta\u0142em go, czy historia, kt\u00f3r\u0105 us\u0142ysza\u0142em od Bumgi, by\u0142a prawdziwa. \u201eJak najbardziej \u2013 odpar\u0142. \u2013 Staruszek sprawia wra\u017cenie s\u0142abego i pomylonego, ale tak nie jest. To prawdziwy patriota, ca\u0142kowicie oddany sprawie. Je\u015bli b\u0119dziesz mia\u0142 okazj\u0119, przedstaw mu si\u0119, a na pewno si\u0119 ucieszy i wszystko ci opowie. Uwa\u017caj tylko na oddzia\u0142owego\u201d.<\/p>\n Bardzo na to liczy\u0142em, ale na swoj\u0105 szans\u0119 musia\u0142em czeka\u0107 do niedzieli, bo po pracy w celi zawsze by\u0142 funkcyjny. W dniu wolnym wi\u0119kszo\u015b\u0107 skazanych siedzia\u0142a na dziedzi\u0144cu, graj\u0105c w ko\u015bci, karty i szachy. Kiedy po obiedzie do\u0142\u0105czy\u0142 do nich oddzia\u0142owy, natychmiast wr\u00f3ci\u0142em do celi. Staruszek jak zawsze siedzia\u0142 na pryczy. Poprosi\u0142em Drukt\u0119, \u017ceby stan\u0105\u0142 przy oknie i ostrzeg\u0142 mnie, gdyby kto\u015b si\u0119 zbli\u017ca\u0142. Zgodzi\u0142 si\u0119 i poradzi\u0142, \u017cebym przedstawi\u0142 si\u0119 jako polityczny, bo inaczej stary mo\u017ce nie zechcie\u0107 ze mn\u0105 m\u00f3wi\u0107.<\/p>\n Kilka dni wcze\u015bniej zauwa\u017cy\u0142em, \u017ce jeden z wi\u0119\u017ani\u00f3w ma now\u0105 niebiesk\u0105 chusteczk\u0119, i pomy\u015bla\u0142em, \u017ce przyda\u0142aby si\u0119 Dzigsangowi do wycierania \u0142zawi\u0105cych oczu. Wymieni\u0142em j\u0105 na sw\u00f3j r\u0119cznik i po\u0142o\u017cy\u0142em teraz przed staruszkiem, m\u00f3wi\u0105c, \u017ce jestem mnichem Gandenu.<\/p>\n Natychmiast podni\u00f3s\u0142 wzrok i spojrza\u0142 na mnie uwa\u017cnie znad resztek okular\u00f3w. Us\u0142yszawszy, sk\u0105d si\u0119 tu wzi\u0105\u0142em, chwyci\u0142 mnie za r\u0119ce i krzykn\u0105\u0142 z rado\u015bci\u0105: \u201ePolityczny! Kilka dni temu kucharz szepn\u0105\u0142 mi, \u017ce przywie\u017ali was tu kilkoro na czw\u00f3rk\u0119, dw\u00f3jk\u0119 i kobiec\u0105 tr\u00f3jk\u0119. Opowiadaj!\u201d.<\/p>\n Wyja\u015bni\u0142em, \u017ce w naszej grupie byli g\u0142\u00f3wnie mnisi z Gandenu, kilku z klasztor\u00f3w Drepung i Sera oraz paru \u015bwieckich. Zn\u00f3w chwyci\u0142 mnie za r\u0119ce: \u201eKiedy dowiedzia\u0142em, \u017ce dwudziestego si\u00f3dmego wrze\u015bnia, pierwszego pa\u017adziernika i pi\u0105tego marca ludzie wyszli na ulice protestowa\u0107 przeciwko chi\u0144skiej okupacji, omal nie p\u0119k\u0142em z dumy! Uszcz\u0119\u015bliwili\u015bcie \u015blepego starca! Z ca\u0142ego serca dzi\u0119kuj\u0119!\u201d.<\/p>\n \u201eSam nie mog\u0142em wiele zrobi\u0107 \u2013 doda\u0142 \u2013 ale na znak solidarno\u015bci i szacunku dla waszej odwagi te\u017c wo\u0142a\u0142em tu o niepodleg\u0142o\u015b\u0107\u201d. A potem zarzuci\u0142 mnie pytaniami o bicie i tortury w areszcie, ofiary i tak dalej.<\/p>\n Troska, z jak\u0105 m\u00f3wi\u0142 o demonstrantach, zrobi\u0142a na mnie piorunuj\u0105ce wra\u017cenie. Nie mia\u0142em te\u017c w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce lata bicia i tortur, przez kt\u00f3re straci\u0142 wzrok, w niczym nie zm\u0105ci\u0142y mu my\u015bli. Zapyta\u0142em, jak d\u0142ugo jest w wi\u0119zieniu i ile mu jeszcze zosta\u0142o.<\/p>\n \u201eTo d\u0142uga historia \u2013 odpar\u0142. \u2013 Po 1965 roku odsiedzia\u0142em pi\u0119tna\u015bcie lat, w tym horror rewolucji kulturalnej. W 1983 demonstrowa\u0142em w Lhasie, za co partia zn\u00f3w skaza\u0142a mnie na pi\u0119tna\u015bcie lat i zamkn\u0119\u0142a w Drapczi. Jak m\u00f3wi\u0142em, w 1987 skandowa\u0142em niepodleg\u0142o\u015bciowe has\u0142a w wi\u0119zieniu. Uznali to za kontrrewolucj\u0119 oraz uparte opieranie si\u0119 resocjalizacji i do\u0142o\u017cyli mi pi\u0119\u0107 lat. Innymi s\u0142owy, jestem tu teraz od sze\u015bciu lat i mam do odsiedzenia jeszcze czterna\u015bcie\u201d.<\/p>\n Odj\u0119\u0142o mi mow\u0119. Ten stary, zasmarkany, zaro\u015bni\u0119ty cz\u0142owiek, kt\u00f3rego stra\u017cnicy kazali traktowa\u0107 jak zad\u017cumionego, sp\u0119dzi\u0142 w wi\u0119zieniu dwadzie\u015bcia jeden lat \u2013 o rok wi\u0119cej ni\u017c ja chodzi\u0142em po ziemi.<\/p>\n Musia\u0142 dostrzec moje wzruszenie, bo powiedzia\u0142: \u201eNie warto si\u0119 na tym roztkliwia\u0107. Niezale\u017cnie od tego, co mi zrobili i jak to bola\u0142o, mam sw\u00f3j male\u0144ki wk\u0142ad w przypominanie chi\u0144skim komunistom o zbrodniach, jakich si\u0119 dopu\u015bcili, naje\u017cd\u017caj\u0105c Tybet, odbieraj\u0105c mu niepodleg\u0142o\u015b\u0107, zmuszaj\u0105c Dalajlam\u0119 do opuszczenia ojczyzny, wyrzynaj\u0105c tysi\u0105ce os\u00f3b, niszcz\u0105c nasz\u0105 religi\u0119 i kultur\u0119. Wo\u0142am o niepoddawanie si\u0119 oprawcy i za\u015bwiadczam jego winy. To jedyny cel mojej walki, kt\u00f3r\u0105 prowadz\u0119 w imieniu \u017cywych i martwych rodak\u00f3w. Nie jestem rozgoryczony ani przygn\u0119biony. Nawet je\u015bli przyjdzie mi umrze\u0107 w wi\u0119zieniu, odejd\u0119 bez \u017calu\u201d.<\/p>\n Pomy\u015bla\u0142em, \u017ce nikt nie ma poj\u0119cia, jaka si\u0142a drzemie w tym kruchym cz\u0142owieku. Zastanawia\u0142em si\u0119 te\u017c, czy s\u0142ysza\u0142 o nim Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015b\u0107 Dalajlama i Tybeta\u0144czycy w Indiach. Skoro Chi\u0144czycy trzymali go w wi\u0119zieniu tyle lat i wci\u0105\u017c karali z tak\u0105 bezwzgl\u0119dno\u015bci\u0105, musieli s\u0105dzi\u0107, \u017ce stanowi dla nich zagro\u017cenie.<\/p>\n Gdybym nie trafi\u0142 do jego celi i nie zabiega\u0142 o t\u0119 rozmow\u0119, m\u00f3g\u0142bym uwierzy\u0107 w wi\u0119zienne k\u0142amstwa o zapuszczonym starym wariacie. A teraz czu\u0142em si\u0119 dumny, \u017ce dzi\u0119ki znalezieniu si\u0119 w budz\u0105cym groz\u0119 Drapczi, pozna\u0142em prawdziwego bohatera.<\/p>\n Jak ja jego historii, on by\u0142 g\u0142odny informacji o nowej fali protest\u00f3w. Zasypywa\u0142 mnie pytaniami, jakby\u015bmy stanowili dla siebie jedyne \u017ar\u00f3d\u0142o wiedzy i most mi\u0119dzy pokoleniami: \u201eJak reagowali przechodnie na protest mnich\u00f3w? Co powiedzia\u0142 Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015b\u0107? Czy podj\u0119to jakie\u015b kroki na forum ONZ? Jak wygl\u0105da\u0142y przes\u0142uchania? Czy aresztanci byli bici i torturowani? Ile os\u00f3b zatrzymano? Ile skazano? Ile straci\u0142o \u017cycie?\u201d.<\/p>\n Odpowiada\u0142em, jak umia\u0142em, wiedz\u0105c, \u017ce mamy dla siebie tylko chwil\u0119. Na koniec zn\u00f3w chwyci\u0142 mnie za r\u0119ce: \u201eW tej walce nie idzie o komfort ani sprawy materialne, tylko o wolno\u015b\u0107 i przysz\u0142o\u015b\u0107 narodu, kt\u00f3rego tysi\u0105cletnie dziedzictwo jest systematycznie niszczone, o \u015bmiertelnie zagro\u017con\u0105 religi\u0119 i kultur\u0119. Cen\u0105, jak\u0105 trzeba za to zap\u0142aci\u0107, jest b\u00f3l, a nawet \u017cycie. Musicie jednak patrze\u0107 na ni\u0105 z perspektywy historii, kt\u00f3ra nigdy nie zapomni waszej ofiary. W tym sensie czeka was zwyci\u0119stwo i chwa\u0142a. Tybet mo\u017ce by\u0107 dzi\u015b okupowany, ale chi\u0144scy \u017co\u0142nierze nie potrafi\u0105 kontrolowa\u0107 naszych my\u015bli i marze\u0144. Nie ma powodu traci\u0107 ducha. Zwyci\u0119stwo wymaga dzia\u0142ania, a dzia\u0142anie wymaga odwagi\u201d.<\/p>\n Te s\u0142owa \u2013 wypowiedziane za wysokim murem os\u0142awionego wi\u0119zienia \u2013 by\u0142y dla mnie \u201esednem najg\u0142\u0119bszych nauk\u201d ruchu niepodleg\u0142o\u015bciowego. Towarzyszy\u0142y mi w Drapczi i po zwolnieniu, s\u0105 ze mn\u0105 nawet teraz na wygnaniu.<\/p>\n \u201eJeste\u015b tu nowy \u2013 ci\u0105gn\u0105\u0142 dalej Dzigsang \u2013 m\u0142ody i masz kr\u00f3tki wyrok. Trzymaj si\u0119 w gar\u015bci. Pami\u0119taj, \u017ce ka\u017cdy cios, jaki ci tu wymierz\u0105, jest dok\u0142adn\u0105 miar\u0105 twoich aspiracji i znakiem, \u017ce stanowisz podmiot, a nie przedmiot ichniej polityki. Je\u015bli zaczniesz sobie u\u0142atwia\u0107 \u017cycie, id\u0105c im na r\u0119k\u0119, stracisz czujno\u015b\u0107 i \u0142atwo padniesz ofiar\u0105 chi\u0144skich k\u0142amstw. W dniu, w kt\u00f3rym przyjmiesz od nich pochwa\u0142\u0119 albo nagrod\u0119, umrze twoja determinacja i pogodzisz si\u0119 z kl\u0119sk\u0105\u201d. Z tymi s\u0142owy dwa razy klepn\u0105 mnie w rami\u0119, jakby chcia\u0142 tchn\u0105\u0107 we mnie ca\u0142\u0105 m\u0105dro\u015b\u0107 zrodzon\u0105 z \u017cycia sp\u0119dzonego za kratami.<\/p>\n Tak w\u0142a\u015bnie wygl\u0105da\u0142a nasza pierwsza rozmowa. W marcu zrobili nam przetasowanie, zamykaj\u0105c razem wszystkich wi\u0119\u017ani\u00f3w z kr\u00f3tkimi wyrokami, i przesta\u0142em dzieli\u0107 cel\u0119 z Dzigsangiem.<\/p>\n M\u00f3g\u0142bym opowiada\u0107 godzinami o radach, jakich mi udziela\u0142, a przede wszystkim o piekle, kt\u00f3re mu zgotowali. By\u0142 wzorem dla setek wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych, kt\u00f3rzy przewin\u0119li si\u0119 przez Drapczi po 1989 roku, bohaterem uosabiaj\u0105cym nasz\u0105 walk\u0119 i marzenie o wolno\u015bci, twarz\u0105 niezliczonych, anonimowych \u017cywych i martwych bojownik\u00f3w.<\/p>\n Niech \u017cyje Tybet!<\/p>\n 7 lutego 2017<\/p>\n Takna Dzigme Sangpo zosta\u0142 wreszcie \u201ewarunkowo\u201d zwolniony<\/a> w 2002 roku po sp\u0119dzeniu w chi\u0144skich wi\u0119zieniach niemal czterdziestu lat. (Na zdj\u0119ciu \u2013 zrobionym przez Nga\u0142ang Sangdrol<\/a>, przyw\u00f3dczyni\u0119 \u201emniszek z Drapczi\u201d \u2013 z innym weteranem tybeta\u0144skiego ruchu niepodleg\u0142o\u015bciowego, Paldenem Gjaco<\/a>)<\/em>.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Pewnego mro\u017anego grudniowego poranka w 1988 roku zapakowano mnie na ci\u0119\u017car\u00f3wk\u0119 i z dziewi\u0119tnastoma innymi (g\u0142\u00f3wnie mnichami klasztoru Ganden uznanymi za \u201ekontrrewolucjonist\u00f3w\u201d za udzia\u0142 w prote\u015bcie podczas marcowego \u201e\u015awi\u0119ta modlitwy\u201d) przewieziono z lhaskiego aresztu \u015bledczego do wi\u0119zienia Drapczi, kt\u00f3re mia\u0142o wtedy cztery oddzia\u0142y.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":4508,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4,7],"tags":[19,48,22],"class_list":["post-4507","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-teksty","category-z-perspektywy-tybetanczykow","tag-protesty-polityczne","tag-tortury","tag-wyroki"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4507","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=4507"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4507\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":10554,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4507\/revisions\/10554"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/4508"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=4507"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=4507"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=4507"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}