{"id":4906,"date":"2017-08-10T06:21:06","date_gmt":"2017-08-10T04:21:06","guid":{"rendered":"http:\/\/www.hfhrpol.waw.pl\/tybet\/?p=4906"},"modified":"2017-08-10T06:48:43","modified_gmt":"2017-08-10T04:48:43","slug":"oser-zaglada-dzokhangu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/?p=4906","title":{"rendered":"Oser: Zag\u0142ada D\u017cokhangu"},"content":{"rendered":"

Pracuj\u0105c nad ksi\u0105\u017ck\u0105 o rewolucji kulturalnej w Tybecie, przeprowadzi\u0142am ponad siedemdziesi\u0105t wywiad\u00f3w \u2013 ze sprawcami i z ofiarami, z Tybeta\u0144czykami i z Chi\u0144czykami. Da\u0142a (pseudonim) uko\u0144czy\u0142 nauk\u0119 w lhaskiej szkole \u015bredniej w 1966 roku, w chwili wybuchu rewolucji kulturalnej. Do\u0142\u0105czy\u0142 do czerwonej gwardii i bra\u0142 udzia\u0142 w zbezczeszczeniu \u015bwi\u0105tyni D\u017cokhang. P\u00f3\u017aniej kierowa\u0142 nawet sztabem lhaskiej frakcji \u201erewolucyjnych buntownik\u00f3w\u201d. Dzi\u015b jest emerytem na garnuszku jednej z pa\u0144stwowych \u201ejednostek pracy\u201d.<\/em><\/p>\n

<\/em><\/p>\n

Pozna\u0142am go w mieszkaniu kolegi z dzieci\u0144stwa, kt\u00f3ry zas\u0142ab\u0142, ogl\u0105daj\u0105c przyniesione przeze mnie zdj\u0119cia<\/a> z okresu rewolucji kulturalnej. Pozbierawszy si\u0119, poprosi\u0142 o przyj\u015bcie dw\u00f3ch starych znajomych. Wszyscy chcieli m\u00f3wi\u0107. Wpad\u0142am w dygot, nic nie mog\u0142o mnie przygotowa\u0107 na takie brzemi\u0119 cierpienia i b\u00f3lu. Spotyka\u0142am si\u0119 potem wielokrotnie z ka\u017cdym z tych m\u0119\u017cczyzn, nagrywaj\u0105c wszystkie rozmowy. Ta \u2013 prowadzona 6 i 8 pa\u017adziernika 2002 oraz 20 lutego 2003 roku \u2013 dotyczy\u0142a D\u017cokhangu.<\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

Sztab czerwonej gwardii, kt\u00f3ry mie\u015bci\u0142 si\u0119 w budynku, b\u0119d\u0105cym dzi\u015b hotelem zwi\u0105zkowym, kaza\u0142 stawi\u0107 si\u0119 przedstawicielowi lhaskiej szko\u0142y \u015bredniej i szko\u0142y pedagogicznej. Pierwsz\u0105 reprezentowa\u0142em ja, drug\u0105 wysoki ch\u0142opak z Szigace. Nie pami\u0119tam, jak si\u0119 nazywa\u0142. W sztabie byli dow\u00f3dcy regionu wojskowego, Ren Rong i Zeng Yongya, a nawet kilku aparatczyk\u00f3w z administracji Tybeta\u0144skiego Regionu Autonomicznego (TRA). Wydaje mi si\u0119, \u017ce kierowa\u0142 nim wtedy Pan, szef wydzia\u0142u propagandy. Te sztaby powo\u0142ano na samym pocz\u0105tku rewolucji. Pami\u0119\u0107 ju\u017c nie ta, ale dowodzi\u0142 chyba Tao Changsong albo Xie Fangyi.<\/p>\n

Dzie\u0144 wcze\u015bniej, na rozkaz z g\u00f3ry, sztab zwo\u0142a\u0142 zebranie w szkole \u015bredniej. \u201eG\u00f3ra\u201d oznacza\u0142a kierownictwo TRA, ale nie wiem, kto wydawa\u0142 polecenia. Powiedzieli, \u017ce nazajutrz mamy i\u015b\u0107 na robot\u0119 propagandow\u0105 na Barkhor (kt\u00f3ry w 1950 roku przemianowano na \u201eba jiao jie<\/em>\u201d, co do dzi\u015b s\u0142ycha\u0107 w nazwie lokalnego komisariatu i komitetu dzielnicowego). Wyra\u017anie zaznaczyli, \u017ceby niczego nie rusza\u0107 i nie niszczy\u0107, skupiaj\u0105c si\u0119 na propagandzie. Nie by\u0142o mowy o dewastowaniu D\u017cokhangu. Czyli nic nadzwyczajnego. Nast\u0119pnego ranka komitety dzielnicowe zacz\u0119\u0142y si\u0119 schodzi\u0107 bardzo wcze\u015bnie. Po wiecu sformowali\u015bmy kolumn\u0119 i ruszyli\u015bmy w drog\u0119. Siedmiuset uczni\u00f3w i nauczycieli, okoliczna m\u0142odzie\u017c, w sumie z tysi\u0105c os\u00f3b. Pami\u0119tam, \u017ce s\u0142o\u0144ce by\u0142o wielkie. Maszeruj\u0105c, skandowali\u015bmy slogany.<\/p>\n

Kiedy dotarli\u015bmy na \u201eplac modlitewny\u201d, zwo\u0142ali\u015bmy wiec. Nauczyciel Xie wszed\u0142 na podium i zacz\u0105\u0142 przemawia\u0107, ale sytuacja szybko wymkn\u0119\u0142a si\u0119 spod kontroli. Podnios\u0142em g\u0142ow\u0119 i zauwa\u017cy\u0142em ludzi na dachu D\u017cokhangu. Wydaje mi si\u0119, \u017ce nale\u017celi do okolicznych komitet\u00f3w. Potem s\u0142ysza\u0142em, \u017ce do\u0142\u0105czyli do nich zapale\u0144cy z s\u0105siednich okr\u0119g\u00f3w. Nie mam poj\u0119cia, jak mog\u0142o do tego doj\u015b\u0107. To byli zwykli ludzie z kilofami, szpadlami i tak dalej. Nie wiem, jak weszli do \u015bwi\u0105tyni. My stali\u015bmy przed budynkiem. Na \u015bcianach by\u0142y freski. Kilku wyrostk\u00f3w zacz\u0119\u0142o \u0142upa\u0107 je kilofami. Nawet krzyczeli\u015bmy z do\u0142u, \u017ce nie wolno tego robi\u0107, ale nikt nie s\u0142ucha\u0142. Kiedy my dyskutowali\u015bmy, kto\u015b zdo\u0142a\u0142 oderwa\u0107 i zrzuci\u0107 na ziemi\u0119 z\u0142ote zwie\u0144czenie dachu. Wtedy zakot\u0142owa\u0142o si\u0119 tak\u017ce na placu i t\u0142um ruszy\u0142 do \u015bwi\u0105tyni. Pobieg\u0142em za innymi. G\u0142\u00f3wna brama by\u0142a zamkni\u0119ta, wi\u0119c pognali\u015bmy dalej i dostali\u015bmy si\u0119 do \u015brodka przez otwart\u0105 kaplic\u0119 \u015bciany wschodniej.<\/p>\n

W \u015brodku k\u0142\u0119bi\u0142 si\u0119 t\u0142um. Sami m\u0142odzi ludzie, tak\u017ce z Barkhoru. Najgorliwsi bardzo chcieli si\u0119 wykaza\u0107. Zw\u0142aszcza Chi\u0144czycy. Na placu ich nie widzia\u0142em, ale w \u015bwi\u0105tyni rzucali si\u0119 w oczy. Mo\u017ce byli z grup roboczych \u201etrzech religii\u201d (w 1963 roku w TRA og\u0142oszono kampani\u0119, kt\u00f3rej g\u0142\u00f3wnymi has\u0142ami by\u0142y klasa, patriotyzm i socjalizm; wys\u0142ani \u201ew teren\u201d aparatczycy utkn\u0119li na wsi na d\u0142ugie lata). Musieli by\u0107 w \u015brodku od d\u0142u\u017cszego czasu. Mieli nawet ekip\u0119 filmow\u0105, kt\u00f3r\u0105 dyrygowa\u0142 Migmar Cering, wicesekretarz departamentu radia i telewizji. Ci byli z Akademii Filmowej, ale wszyscy nosili wojskowe mundury.<\/p>\n

Pobieg\u0142em na dach. Zaczepi\u0142 mnie kolega z klasy, kt\u00f3ry nie m\u00f3g\u0142 tego \u015bcierpie\u0107. Zacz\u0119\u0142o si\u0119 rabowanie srebra i z\u0142ota. Ja my\u015bla\u0142em tylko o tym, \u017ce wszystko to nale\u017cy do kraju. Nie wiedzia\u0142em wtedy, co to jest zabytek, ale warto\u015bciowe przedmioty stanowi\u0142y dla mnie w\u0142asno\u015b\u0107 pa\u0144stwa, wi\u0119c stara\u0142em si\u0119 zapanowa\u0107 nad sytuacj\u0105. Kaza\u0142em kolegom z klasy obstawi\u0107 wszystkie pi\u0119tra i pilnowa\u0107, \u017ceby nikt niczego nie wynosi\u0142. Zauwa\u017cy\u0142em starszego m\u0119\u017cczyzn\u0119 z pos\u0105giem, zwie\u0144czonym szczeroz\u0142ot\u0105 koron\u0105 z klejnotami. Zapyta\u0142em, gdzie si\u0119 z nim wybiera, a on wyst\u0119ka\u0142, \u017ce to jeden z \u201eczterech prze\u017cytk\u00f3w\u201d i \u017ce chce go wyrzuci\u0107. Kiedy kaza\u0142em mu od\u0142o\u017cy\u0107 pos\u0105g, us\u0142ucha\u0142 i znikn\u0105\u0142.<\/p>\n

Kto\u015b powiedzia\u0142, \u017ce przed s\u0105siedni\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 Tary zebra\u0142 si\u0119 t\u0142um Tybeta\u0144czyk\u00f3w i Chi\u0144czyk\u00f3w, kt\u00f3rzy domagaj\u0105 si\u0119, by kunjer<\/em>, klasztorny od\u017awierny, otworzy\u0142 wrota. Mnich odm\u00f3wi\u0142, wi\u0119c zacz\u0119li go szarpa\u0107. Interweniowali moi koledzy, m\u00f3wi\u0105c, \u017ce jestem przewodnicz\u0105cym gwardii w szkole i \u017ce wszystko tu nale\u017cy do pa\u0144stwa, zatem nikomu nie wolno nic wynie\u015b\u0107. Zwracali si\u0119 zw\u0142aszcza do Chi\u0144czyk\u00f3w, kt\u00f3rzy natychmiast odeszli. Po chwili wycofali si\u0119 r\u00f3wnie\u017c Tybeta\u0144czycy, wi\u0119c tego dnia Lhakhang Tary ocala\u0142, cho\u0107, jak mi m\u00f3wiono, nie na d\u0142ugo.<\/p>\n

\u201eD\u017co\u0142o Khang\u201d, kaplica z najwa\u017cniejszym pos\u0105giem r\u00f3wnie\u017c si\u0119 osta\u0142a, poniewa\u017c by\u0142a zamkni\u0119ta na \u0142a\u0144cuch, a mnisi odm\u00f3wili oddania kluczy. P\u00f3\u017aniej m\u00f3wiono, \u017ce ten pos\u0105g zbezcze\u015bcili czerwonogwardzi\u015bci ze szko\u0142y \u015bredniej. Wiem, \u017ce tego dnia byli w D\u017cokhangu, ale to wszystko. Inna rzecz, \u017ce zniszczono wtedy mn\u00f3stwo rzeczy, czego \u015bwiadectwem s\u0105 r\u00f3wnie\u017c te zdj\u0119cia.<\/p>\n

Chcia\u0142o mi si\u0119 pi\u0107, poszed\u0142em wi\u0119c do starszego brata, kt\u00f3ry by\u0142 mnichem w D\u017cokhangu i zosta\u0142 tam z garstk\u0105 schorowanych duchownych. Wszyscy m\u0142odsi odeszli. Ze strachu. W czasie rewolucji nie mieli innego wyj\u015bcia. R\u00f3wnie\u017c m\u00f3j brat musia\u0142 opu\u015bci\u0107 D\u017cokhang, w kt\u00f3rym mieszka\u0142 od najm\u0142odszych lat. P\u00f3\u017aniej uda\u0142o mi si\u0119 go wcisn\u0105\u0107 do komitetu dzielnicowego.<\/p>\n

Mnisi przestraszyli si\u0119 na widok czerwonogwardzisty, ale odetchn\u0119li z ulg\u0105, gdy okaza\u0142o si\u0119, \u017ce to ja. Wypi\u0142em dwie czarki herbaty i wr\u00f3ci\u0142em do \u015bwi\u0105tyni, w kt\u00f3rej by\u0142o ju\u017c spokojniej. Przyszed\u0142 rozkaz \u201ez g\u00f3ry\u201d i Chi\u0144czycy wycofali si\u0119, \u017ceby nie wywo\u0142a\u0107 konfliktu etnicznego. Potem komunikat wystosowa\u0142 sam premier i by\u0142o po wszystkim. Wr\u00f3cili\u015bmy do szko\u0142y.<\/p>\n

Nie wiem, jak ci ludzie znale\u017ali si\u0119 na dachu \u015bwi\u0105tyni. Wcze\u015bniej dow\u00f3dca wyra\u017anie zabroni\u0142 niszczenia czegokolwiek, ale na miejscu okaza\u0142o si\u0119, \u017ce wsz\u0119dzie k\u0142\u0119bi\u0105 si\u0119 t\u0142umy. R\u00f3wnie\u017c Chi\u0144czyk\u00f3w. Mnisi powiedzieli mi p\u00f3\u017aniej wa\u017cn\u0105 rzecz, o kt\u00f3rej musisz wiedzie\u0107. Tego dnia D\u017cokhang ledwie dra\u015bni\u0119to. Na dziedziniec powyrzucano jakie\u015b rzeczy i ten ba\u0142agan wida\u0107 na zdj\u0119ciach. Wkr\u00f3tce potem zacz\u0119\u0142o si\u0119 jednak systematycznie czyszczenie \u2013 bezcenne przedmioty wywo\u017cono przez trzy miesi\u0105ce. Najpierw z\u0142oto i srebro, p\u00f3\u017aniej mied\u017a i \u017celazo. Figur z gliny nie chcieli, wi\u0119c je po prostu roztrzaskano.<\/p>\n

Wydzia\u0142, kt\u00f3ry nazywa\u0142 si\u0119 \u201eczocze lekhung\u201d, zajmowa\u0142 si\u0119 \u201estarymi dobrami\u201d i specjalizowa\u0142 w maj\u0105tku klasztor\u00f3w. Wszystkie te \u201ezgni\u0142e rupiecie\u201d by\u0142y w istocie bardzo warto\u015bciowe. W D\u017cokhangu osta\u0142 si\u0119 wy\u0142\u0105cznie D\u017co\u0142o Rinpocze, ca\u0142\u0105 reszt\u0119 wywieziono w ci\u0105gu trzech miesi\u0119cy. Tego feralnego dnia zarysowano jedynie powierzchni\u0119, faktyczna zag\u0142ada przysz\u0142a p\u00f3\u017aniej. Rz\u0105d \u0142upi\u0142 zreszt\u0105 nie tylko klasztory. Tamten wydzia\u0142 skupowa\u0142 za grosze bezcenne przedmioty, kt\u00f3rych ludzie pozbywali si\u0119 ze strachu albo z g\u0142odu. Oczywi\u015bcie byli te\u017c i odwa\u017cni, kt\u00f3rzy chowali, co si\u0119 da\u0142o. Dobrze na tym wyszli, gdy tch\u00f3rze mogli tylko zgrzyta\u0107 z\u0119bami.<\/p>\n

To samo wydarzy\u0142o si\u0119 w klasztorze Ganden. Przed zag\u0142ad\u0105 by\u0142 w nim pilnowany przez wojsko spichlerz, z kt\u00f3rego pobiera\u0142y \u017cywno\u015b\u0107 wszystkie lhaskie jednostki pracy. \u017bo\u0142nierze rozbili w py\u0142 to, co zostawili po sobie specjali\u015bci od \u201estarych d\u00f3br\u201d. Pos\u0105gi przewracano, ci\u0105gn\u0105c zarzucone im na szyj\u0119 postronki. Z\u0142oto, srebro, \u017celazo, mied\u017a \u0142adowano na ci\u0119\u017car\u00f3wki i wywo\u017cono. Drewno zabierano do s\u0105siednich okr\u0119g\u00f3w. Resztki wynosili okoliczni ch\u0142opi, kt\u00f3rych winiono p\u00f3\u017aniej za zniszczenie klasztoru. Znam kierowc\u0119, kt\u00f3ry pochodzi z wioski u st\u00f3p Gandenu. Opowiada\u0142 mi, \u017ce chodzi\u0142 si\u0119 tam bawi\u0107 i widzia\u0142 \u017co\u0142nierzy, rozbijaj\u0105cych kamieniami przedmioty kultu. Nikomu z miejscowych nie wolno by\u0142o niczego stamt\u0105d zabra\u0107, za to potem oskar\u017cono ich o spl\u0105drowanie \u015bwi\u0105tyni. Znale\u017ali sobie ofiarnego koz\u0142a! To samo zrobili z D\u017cokhangiem. M\u00f3wi\u0105, \u017ce zniszczyli go lhascy uczniowie, podczas gdy wyra\u017anie nam tego zabroniono. Wiem o tym najlepiej, bo przy tym by\u0142em.<\/p>\n

Kr\u00f3tko m\u00f3wi\u0105c, w\u0142adze nie zrobi\u0142y nic, \u017ceby zapobiec zniszczeniu D\u017cokhangu. S\u0142ysza\u0142em od mnich\u00f3w, \u017ce tego dnia ledwie zarysowano fasad\u0119, podczas gdy prawdziwych zniszcze\u0144 dokonano p\u00f3\u017aniej. Je\u015bli idzie o odbudow\u0119, rz\u0105d oczywi\u015bcie wy\u0142o\u017cy\u0142 jakie\u015b fundusze, ale mn\u00f3stwo pieni\u0119dzy dali ludzie. I fizycznie tam pracowali. Pchali taczki za dwa i p\u00f3\u0142 yuana dziennie, mog\u0105c dosta\u0107 za t\u0119 sam\u0105 prac\u0119 dwadzie\u015bcia razy tyle. Byli i tacy, kt\u00f3rzy pracowali zupe\u0142nie za darmo. A nawet oddawali na odbudow\u0119 ca\u0142y maj\u0105tek. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 tybeta\u0144skich klasztor\u00f3w wr\u00f3ci\u0142a do \u017cycia dzi\u0119ki wiernym. Pa\u0144stwo pr\u00f3bowa\u0142o ratowa\u0107 twarz, ale dawa\u0142o bardzo niewiele. Mia\u0142o za to do dyspozycji machin\u0119 propagandow\u0105, dzi\u0119ki kt\u00f3rej mog\u0142o przypisa\u0107 sobie wszystkie zas\u0142ugi.<\/p>\n

 <\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

Za High Peaks Pure Earth<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Pracuj\u0105c nad ksi\u0105\u017ck\u0105 o rewolucji kulturalnej w Tybecie, przeprowadzi\u0142am ponad siedemdziesi\u0105t wywiad\u00f3w \u2013 ze sprawcami i z ofiarami, z Tybeta\u0144czykami i z Chi\u0144czykami. Da\u0142a (pseudonim) uko\u0144czy\u0142 nauk\u0119 w lhaskiej szkole \u015bredniej w 1966 roku, w chwili wybuchu rewolucji kulturalnej. Do\u0142\u0105czy\u0142 do czerwonej gwardii i bra\u0142 udzia\u0142 w zbezczeszczeniu \u015bwi\u0105tyni D\u017cokhang. P\u00f3\u017aniej kierowa\u0142 nawet sztabem lhaskiej […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":4911,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4,7],"tags":[27,29],"class_list":["post-4906","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-teksty","category-z-perspektywy-tybetanczykow","tag-historia","tag-oser"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4906","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=4906"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4906\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4915,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4906\/revisions\/4915"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/4911"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=4906"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=4906"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=4906"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}