Oser: W 1966 roku uczy\u0142 si\u0119 pan w szkole \u015bredniej w Lhasie. By\u0142 pan jednym z pierwszych hunwejbin\u00f3w w tym mie\u015bcie. Czy pami\u0119ta pan okoliczno\u015bci powo\u0142ania czerwonej gwardii?<\/p>\n
Da\u0142a: Samo wysz\u0142o. Robiono to w ca\u0142ych Chinach, zrobili\u015bmy i my. Nie pami\u0119tam szczeg\u00f3\u0142\u00f3w, ale to musia\u0142o mie\u0107 zwi\u0105zek z przyj\u0119ciem czerwonogwardzist\u00f3w przez przewodnicz\u0105cego Mao na Tiananmen. Ka\u017cdy ucze\u0144 m\u00f3g\u0142 wtedy na\u0142o\u017cy\u0107 czerwon\u0105 opask\u0119.<\/p>\n
<\/p>\n
O: Ka\u017cdy, niezale\u017cnie od pochodzenia?<\/p>\n
D: Tak, ka\u017cdy. Na pocz\u0105tku pochodzenie nie mia\u0142o znaczenia, nie by\u0142o \u017cadnych podzia\u0142\u00f3w ani ogranicze\u0144. Nie wiem, na jakiej zasadzie, ale \u2013 dziedzic arystokratycznego rodu czy biedak \u2013 wystarczy\u0142o wzi\u0105\u0107 czerwony chwost. Szybko si\u0119 to jednak zmieni\u0142o i zacz\u0119\u0142o si\u0119 liczy\u0107 pochodzenie. Do gwardii mogli wst\u0105pi\u0107 tylko ci, kt\u00f3rzy mieli dobre. Na tym polega\u0142a zmiana. Reszta musia\u0142a zdj\u0105\u0107 czerwone opaski.<\/p>\n
O: Sami je robili\u015bcie?<\/p>\n
D: Tak, Sam zrobi\u0142em ich mn\u00f3stwo. Trzeba by\u0142y wyci\u0105\u0107 znaki na cienkiej, cynkowanej blasze, na\u0142o\u017cy\u0107 farb\u0119 olejn\u0105 na czerwone sukno i gotowa\u0107 pod ci\u015bnieniem (ja u\u017cywa\u0142em szpitalnego sterylizatora), \u017ceby nie wyblak\u0142o. Drukowano je te\u017c na powielaczu.<\/p>\n
O: W Dzienniku Tybeta\u0144skim<\/em> z 19 sierpnia przeczyta\u0142am, \u017ce uczniowie szko\u0142y \u015bredniej i pedagogicznej brali udzia\u0142 w pierwszym wielkim lhaskim wiecu z okazji og\u0142oszenia rewolucji kulturalnej, a nawet weszli na scen\u0119 i na\u0142o\u017cyli czerwon\u0105 opask\u0119 sekretarzowi partii, kt\u00f3rym by\u0142 wtedy Zhang Guohua.<\/p>\n D: Najwyra\u017aniej niewiele z tego pami\u0119tam.<\/p>\n O: Ilu hunwejbin\u00f3w by\u0142o w szkole \u015bredniej?<\/p>\n D: Pe\u0142no.<\/p>\n O: To znaczy?<\/p>\n D: Wliczaj\u0105c nowych uczni\u00f3w, siedmiuset. Wszyscy byli w czerwonej gwardii. Na pocz\u0105tku, rzecz jasna. Dobrze pami\u0119tam, \u017ce gdy zacz\u0119to interesowa\u0107 si\u0119 pochodzeniem, wiele os\u00f3b wykluczono.<\/p>\n O: Kto was zorganizowa\u0142? Nauczyciele?<\/p>\n D: G\u0142\u00f3wnie. <\/span>Tao Changsong i Xie Fangyi, przede wszystkim oni. Na czele uczni\u00f3w stan\u0119li ci z dobrym pochodzeniem. My\u015bl\u0119, \u017ce mo\u017cna mnie do nich zaliczy\u0107.<\/p>\n O: Ilu Chi\u0144czyk\u00f3w uczy\u0142o si\u0119 w waszej szkole?<\/p>\n D: W lhaskiej szkole \u015bredniej by\u0142y co najmniej trzy chi\u0144skie klasy. W 1967 roku nauk\u0119 ko\u0144czy\u0142y dwie. W sumie siedemdziesi\u0105t, osiemdziesi\u0105t os\u00f3b.<\/p>\n O: Kt\u00f3ra szko\u0142a pierwsza powo\u0142a\u0142a gwardi\u0119 czerwon\u0105: \u015brednia czy pedagogiczna?<\/p>\n D: Chyba \u015brednia. W tym czasie mia\u0142a ona o wiele wi\u0119kszy presti\u017c. W pedagogicznej by\u0142y te\u017c du\u017ce r\u00f3\u017cnice wiekowe \u2013 przyjmowali i dzieci, i czterdziestolatk\u00f3w, a tak\u017ce ch\u0142op\u00f3w i mnich\u00f3w.<\/p>\n O: Mnich\u00f3w mieszkaj\u0105cych w klasztorach czy poza nimi?<\/p>\n D: Wszyscy mnisi musieli opu\u015bci\u0107 klasztory po spacyfikowaniu rebelii w 1959 roku. W pierwszej kolejno\u015bci m\u0142odzi.<\/p>\n O: Nosili w szkole zakonne szaty?<\/p>\n D: Sk\u0105d. Ubierali si\u0119 jak ca\u0142a reszta. Pocz\u0105tkowo szko\u0142y mia\u0142y ten sam adres, wi\u0119c wszyscy dobrze si\u0119 znali. Potem pedagogiczn\u0105 przenie\u015bli do po\u0142o\u017conej na wsch\u00f3d od klasztoru Sera \u015bwi\u0105tyni Purczog, a stamt\u0105d na Drugczi Lingk\u0119, gdzie by\u0142a te\u017c ku\u017ania kadr, a dzi\u015b jest Uniwersytet Tybeta\u0144ski. Absolwent\u00f3w wysy\u0142ano w teren. Uczyli praktycznie we wszystkich wiejskich szko\u0142ach. Nie ma por\u00f3wnania ze starym Tybetem. Czy jaka\u015b wioska mog\u0142a si\u0119 wtedy pochwali\u0107 szko\u0142\u0105? \u00d3wcze\u015bni w\u0142adcy o to nie dbali. Przed 1959 rokiem u st\u00f3p Potali dzia\u0142a\u0142a szko\u0142a o nazwie \u201eCe Lobdra\u201d. By\u0142a podzielona na dwie cz\u0119\u015bci: zakonn\u0105 i \u015bwieck\u0105. Klasztorom przydzielano okre\u015blon\u0105 liczb\u0119 miejsc. Je\u017celi si\u0119 nie obijali, wskazani przez nie mnisi mogli si\u0119 dochrapa\u0107 nawet si\u00f3dmej rangi. Tymczasem do cz\u0119\u015bci \u015bwieckiej przyjmowano wy\u0142\u0105cznie arystokrat\u00f3w.<\/p>\n O: Czyli pierwsz\u0105 kom\u00f3rk\u0119 czerwonej gwardii powo\u0142ano w szkole \u015bredniej.<\/p>\n D: Tak, je\u015bli m\u00f3wimy o Tybecie. Reszta posz\u0142a w nasze \u015blady. Wszyscy chcieli dzia\u0142a\u0107.<\/p>\n O: Wcze\u015bniej opowiada\u0142 mi pan o spl\u0105drowaniu D\u017cokhangu<\/a>. Chc\u0119 si\u0119 upewni\u0107, czy by\u0142o to zaplanowane?<\/p>\n D: Z pewno\u015bci\u0105.<\/p>\n O: W Dzienniku Tybeta\u0144skim<\/em> wyczyta\u0142am, \u017ce 24 sierpnia czerwonogwardzi\u015bci wykonali \u201erobot\u0119 propagandow\u0105\u201d na Barkhorze, nie znalaz\u0142am \u017cadnej wzmianki o D\u017cokhangu. Pisali o Migmarze Ceringu ze szko\u0142y \u015bredniej i Pasangu z pedagogicznej (kilka akapit\u00f3w dalej zamieniaj\u0105c ich miejscami) oraz o robotniku, malarzu imieniem Gangdruk.<\/p>\n D: W szkole \u015bredniej by\u0142o kilku Migmar\u00f3w Cering\u00f3w, nie wiem, o kt\u00f3rego chodzi. Ten drugi faktycznie uczestniczy\u0142 w spotkaniu w sztabie. Robotnik (malowa\u0142 meble) jest dzi\u015b sekretarzem komitetu dzielnicowego.<\/p>\n O: Z perspektywy czasu, kto ponosi najwi\u0119ksz\u0105 odpowiedzialno\u015b\u0107 za spustoszenie D\u017cokhangu?<\/p>\n D: Uczniowie, mieszka\u0144cy, w gruncie rzeczy wszyscy. Jak m\u00f3wi\u0142em wcze\u015bniej, tego dnia szkody nie by\u0142y wielkie. Jakie\u015b dwa tygodnie p\u00f3\u017aniej rz\u0105d wys\u0142a\u0142 do D\u017cokhangu ekip\u0119 \u201ez\u0142omiarzy\u201d, kt\u00f3rzy bynajmniej nie zajmowali si\u0119 szmelcem. Zbierali cenne przedmioty, tylko p\u0142acili za nie grosze. W tym czasie wielu przynosi\u0142o im naprawd\u0119 warto\u015bciowe rzeczy. Jedni ze strachu, inni rozpaczliwie potrzebowali \u015brodk\u00f3w do \u017cycia. Odwa\u017cni ukrywali, co si\u0119 da\u0142o, i nie musieli potem zgrzyta\u0107 z\u0119bami, licz\u0105c poniesione straty.<\/p>\n S\u0142ysza\u0142em, \u017ce Liu Feng, sekretarz z Chengguanu, po\u0142aszczy\u0142 si\u0119 na z\u0142ot\u0105 lamp\u0119 ofiarn\u0105 z o\u0142tarza D\u017co\u0142o Rinpoczego. Wygl\u0105da\u0142a niepozornie, ale by\u0142a bardzo cenna. Spotka\u0142a go jednak kara, bo gdy odes\u0142ano go do Chin, mia\u0142 wypadek i z rozbitego baga\u017cnika wysypa\u0142o si\u0119 na drog\u0119 mn\u00f3stw skradzionych przedmiot\u00f3w, mi\u0119dzy innymi ta lampa.<\/p>\n O: Co si\u0119 wtedy dzia\u0142o z mnichami, na przyk\u0142ad z D\u017cokhangu? Mieszkali na terenie \u015bwi\u0105ty\u0144?<\/p>\n D: Wi\u0119kszo\u015b\u0107 ba\u0142a si\u0119 i odesz\u0142a. Cho\u0107by m\u00f3j starszy brat, kt\u00f3ry by\u0142 mnichem w D\u017cokhangu, ale w czasie rewolucji kulturalnej go opu\u015bci\u0142. Uda\u0142o mi si\u0119 wpisa\u0107 go do komitetu dzielnicowego i nie wr\u00f3ci\u0142 ju\u017c do zakonnego \u017cycia. Mieszka za mn\u0119, sze\u015b\u0107 lat temu o\u015blep\u0142 przez jaskr\u0119. Nie wstaje z \u0142\u00f3\u017cka, modli si\u0119 tylko i \u015bpi. M\u00f3wi, \u017ce ju\u017c si\u0119 nachodzi\u0142 i naogl\u0105da\u0142.<\/p>\n O: Czy czerwonogwardzi\u015bci, kt\u00f3rzy spustoszyli D\u017cokhang, atakowali wtedy tak\u017ce inne klasztory?<\/p>\n D: Tego samego dnia poszli jeszcze do meczetu, ale okaza\u0142o si\u0119, \u017ce nie w nim co niszczy\u0107. Wymalowali wi\u0119c slogan na \u015bcianie i poszli. S\u0142ysza\u0142em, \u017ce wkr\u00f3tce potem zbiegli si\u0119 muzu\u0142manie z kijami, siekierami i motykami. W Tybecie nie by\u0142o wielu przedstawicieli narodowo\u015bci Hui, ale trzymali si\u0119 razem. Je\u015bli kt\u00f3ry\u015b biedowa\u0142, o ile nie krad\u0142, zawsze m\u00f3g\u0142 liczy\u0107 na wsparcie pobratymc\u00f3w. Ci z Tybetu r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 zasadniczo od rodak\u00f3w z Qinghai i Gansu. M\u00f3wi\u0105 o sobie Hui, ale przypominaj\u0105 Tybeta\u0144czyk\u00f3w. Niekt\u00f3rzy koledzy ze szko\u0142y woleli nawet okre\u015blenie \u201etybeta\u0144scy muzu\u0142manie\u201d. Tyle \u017ce Tybeta\u0144czycy wcale nie s\u0105 zjednoczeni \u2013 dziel\u0105 si\u0119 wedle region\u00f3w, a nawet szk\u00f3\u0142 buddyjskich. I dawniej, i dzisiaj, i za granic\u0105.<\/p>\n O: To rzeczywi\u015bcie problem. Gdyby by\u0142o inaczej, Armia Ludowo-Wyzwole\u0144cza nie wkroczy\u0142aby tu z tak\u0105 \u0142atwo\u015bci\u0105.<\/p>\n D: Dok\u0142adnie. Dlaczego z tak\u0105 \u0142atwo\u015bci\u0105 zaj\u0119li Tybet w 1950 roku? Wszystko przez to. Khampowie ukuli powiedzenie, \u017ce chi\u0144scy komuni\u015bci s\u0105 jak rodzice i przynosz\u0105 z sob\u0105 deszcz pieni\u0119dzy. Ludzie m\u00f3wili sobie, niech popada i na nas. W szkole dawali nam co miesi\u0105c trzydzie\u015bci srebrnych yuan\u00f3w. Arystokratom, biedakom, jak leci. Dzi\u015b to dzieci musz\u0105 p\u0142aci\u0107 za szko\u0142\u0119. Oczywi\u015bcie, \u017ce w ten spos\u00f3b po prostu kupowali ludzi, ale partia nie mia\u0142a jeszcze \u017cadnego zaplecza. Kiedy to si\u0119 zmieni\u0142o, zacz\u0119li zbiera\u0107, co zasiali.<\/p>\n O: Czym jeszcze zajmowali si\u0119 czerwonogwardzi\u015bci ze szko\u0142y \u015bredniej w Lhasie?<\/p>\n D: Dwa razy pojechali\u015bmy do Pekinu budowa\u0107 \u201erewolucyjne wi\u0119zi\u201d. Zacz\u0119\u0142o si\u0119 chyba ju\u017c we wrze\u015bniu. Znalaz\u0142em si\u0119 w pierwszej grupie, kt\u00f3ra 18 pa\u017adziernika mia\u0142a spotka\u0107 si\u0119 z przewodnicz\u0105cym Mao. By\u0142o nas bodaj sze\u015b\u0107dziesi\u0119cioro, w tym nauczyciel Tao, uczniowie ze szko\u0142y \u015bredniej i pedagogicznej oraz z Lhoki i Szigace. Lokalny komitet partii te\u017c wys\u0142a\u0142 przedstawiciela. By\u0142 nim Taszi Phuncog, kt\u00f3ry zosta\u0142 potem sekretarzem w biurze spraw cywilnych. Mia\u0142 nas obserwowa\u0107 i regularnie informowa\u0107 zwierzchnik\u00f3w o \u201etendencjach\u201d.<\/p>\n O: Dlaczego musieli monitorowa\u0107 czerwon\u0105 gwardi\u0119?<\/p>\n D: Najwyra\u017aniej nam nie ufali. Ale ten s\u0142abo radzi\u0142 sobie z pisaniem, poprosi\u0142 wi\u0119c jednego z uczni\u00f3w o przepisanie raportu. Ch\u0142opak w\u015bciek\u0142 si\u0119, kiedy zobaczy\u0142 notatki: \u201eskurwysyn skar\u017cy, nie b\u0119d\u0119 mu nic przepisywa\u0142!\u201d. Wszystko nam powiedzia\u0142 i zrobi\u0142a si\u0119 awantura. Facet do nas nie dorasta\u0142, byli\u015bmy w ci\u0105g\u0142ym konflikcie.<\/p>\n Pojechali\u015bmy autobusem do Liuyuanu i dalej poci\u0105giem do Pekinu, gdzie spotkali\u015bmy si\u0119 z przewodnicz\u0105cym Mao. Byli\u015bmy wzruszeni i zelektryzowani. Wyda\u0142em nawet pi\u0119\u0107dziesi\u0105t yuan\u00f3w na czerwonogwardyjski mundur. Chcieli\u015bmy wraca\u0107 szos\u0105 z Khamu, ale towarzysz\u0105cy nam urz\u0119dnik zaprotestowa\u0142. Droga by\u0142a niebezpieczna i pewnie si\u0119 o nas ba\u0142, ale w nas buzowa\u0142a m\u0142odo\u015b\u0107, nie mieli\u015bmy o niczym poj\u0119cia i uparli\u015bmy si\u0119, \u017ceby tamt\u0119dy jecha\u0107. Wykrzykiwali\u015bmy, \u017ce sytuacja jest pod kontrol\u0105, a my si\u0119 nie boimy \u2013 niczego. Nie m\u00f3g\u0142 nas przegada\u0107, wi\u0119c wzi\u0105\u0142 si\u0119 na spos\u00f3b.<\/p>\n Pekin mia\u0142 bezpo\u015brednie po\u0142\u0105czenie z Chengdu, ale on kupi\u0142 bilety do Xi\u2019anu. Mogli\u015bmy i\u015b\u0107 prosto na poci\u0105g, nie musieli\u015bmy mie\u0107 bilet\u00f3w, dali\u015bmy si\u0119 jednak wykiwa\u0107 i ockn\u0119li\u015bmy si\u0119 dopiero na peronie w Xi\u2019anie. Nauczyciel Tao pojecha\u0142 wcze\u015bniejszym poci\u0105giem do Chengdu i tam mieli\u015bmy si\u0119 z nim spotka\u0107. Wystrychni\u0119ci na dudka, sp\u0119dzili\u015bmy kilka dni w tybeta\u0144skim akademiku Uniwersytetu Narodowo\u015bci. Ca\u0142ymi dniami przeklinali\u015bmy towarzysz\u0105cego nam urz\u0119dnika, doprowadzaj\u0105c go do bia\u0142ej gor\u0105czki. Kiedy w jego obronie stan\u0119li uczniowie szko\u0142y pedagogicznej, pok\u0142\u00f3cili\u015bmy si\u0119 i z nimi. W ko\u0144cu postanowili\u015bmy si\u0119 od\u0142\u0105czy\u0107. Wsiedli\u015bmy w poci\u0105g do Chengdu, spotkali\u015bmy si\u0119 z nauczycielem Tao i razem wr\u00f3cili\u015bmy do Lhasy. Trwa\u0142o to dwa tygodnie, bo szosa rzeczywi\u015bcie okaza\u0142a si\u0119 niebezpieczna. Jechali\u015bmy dwoma autobusami, w jednym my, w drugim wracaj\u0105cy z urlopu aparatczycy, kt\u00f3rzy bali si\u0119 kichn\u0105\u0107, \u017ceby nie spa\u015b\u0107 w przepa\u015b\u0107. Nas za to rozpiera\u0142o szcz\u0119\u015bcie i \u015bpiewali\u015bmy na ca\u0142e gard\u0142o. Do Lhasy dojechali\u015bmy dopiero pod koniec listopada.<\/p>\n O: Kiedy w Tybecie pojawili si\u0119 czerwonogwardzi\u015bci z Chin?<\/p>\n D: Jak ruszy\u0142o budowanie \u201erewolucyjnych wi\u0119zi\u201d. Wielu przyjecha\u0142o z peki\u0144skiej szko\u0142y \u015bredniej nr 83 albo 80. Silni, robili wra\u017cenie. Byli te\u017c studenci z Uniwersytetu Aeronautyki i Astronautyki, z Qinghai 818, ze Szko\u0142y Komunikacji w Mongolii Wewn\u0119trznej itd. Po powo\u0142aniu frakcji \u201erebeliant\u00f3w\u201d wszyscy mieszkali w sztabie g\u0142\u00f3wnym, kt\u00f3ry mie\u015bci\u0142 si\u0119 w naszych dw\u00f3ch szko\u0142ach. By\u0142o te\u017c wielu Tybeta\u0144czyk\u00f3w z najr\u00f3\u017cniejszych uczelni w ca\u0142ym kraju. Stanowili zdecydowanie najwi\u0119ksz\u0105 grup\u0119, liczniejsz\u0105 nawet od naszej, lhaskiej. Na ulicach k\u0142\u0119bi\u0142y si\u0119 ich tysi\u0105ce. W tym mn\u00f3stwo tak zwanych \u201ewyzwolonych niewolnik\u00f3w z toporami\u201d, zasilaj\u0105cych frakcj\u0119 \u201ewsp\u00f3lnego dow\u00f3dztwa\u201d. Cz\u0119\u015b\u0107 nie nale\u017ca\u0142a nigdzie.<\/p>\n O: Jak uk\u0142ada\u0142y si\u0119 relacje z przyjezdnymi Chi\u0144czykami? Kierowali wami czy byli\u015bcie sobie r\u00f3wni?<\/p>\n D: Raczej r\u00f3wni. Z tym \u017ce ci, kt\u00f3rzy pochodzili z Pekinu, mieli o wiele lepsze rozeznanie, tote\u017c zostawiali\u015bmy im sprawy planowania itp. Da\u0142a Cering i Nga\u0142ang Cering, kt\u00f3rzy wr\u00f3cili z uniwersytetu w Qinghai, ko\u0144czyli lhask\u0105 szko\u0142\u0119 \u015bredni\u0105, wi\u0119c byli jak rodzina. To oni cz\u0119sto nas mobilizowali. My wiedzieli\u015bmy tyle, co us\u0142yszeli\u015bmy z radia. Wszystko zacz\u0119\u0142o si\u0119 klarowa\u0107, dopiero gdy pojawili si\u0119 tamci.<\/p>\n O: Obie frakcje wy\u0142oni\u0142y si\u0119 z czerwonej gwardii?<\/p>\n D: Tak, w\u015br\u00f3d \u201erebeliant\u00f3w\u201d i \u201ewsp\u00f3lnego dow\u00f3dztwa\u201d byli hunwejbini. Jedna grupa chroni\u0142a aparat, druga go atakowa\u0142a. O to w tym chodzi\u0142o. Wojsko sympatyzowa\u0142o z \u201edow\u00f3dztwem\u201d, dlatego tamci mieli tyle broni, kt\u00f3r\u0105 \u2013 oczywi\u015bcie ukradkiem \u2013 dostawali od armii. Nie brakowa\u0142o im te\u017c mundur\u00f3w, jedzenia, trunk\u00f3w. \u201eRebelianci\u201d byli biedni i nieuzbrojeni. Cho\u0107 ludzi przera\u017ca\u0142 nasz sztab, mieli\u015bmy tylko jeden pistolet, kt\u00f3ry nale\u017ca\u0142 do Chi\u0144czyka z warsztatu naprawczego. Zaatakowani, nie mogli\u015bmy si\u0119 broni\u0107, wi\u0119c ponie\u015bli\u015bmy pora\u017ck\u0119. Poznosili\u015bmy do sztabu rury, kt\u00f3re wygl\u0105da\u0142y jak lufy dzia\u0142, zdobyli\u015bmy te\u017c kilka zapalnik\u00f3w, detonator\u00f3w i granat\u00f3w. Raz trafi\u0142 mi si\u0119 jeden, ale zaraz zabra\u0142 mi go student z radiostacji. Kiedy popisywa\u0142 si\u0119 nim p\u00f3\u017aniej, niechc\u0105cy wyj\u0105\u0142 zawleczk\u0119. Na szcz\u0119\u015bcie wszyscy zd\u0105\u017cyli uciec. Tylko on zosta\u0142 ranny, zreszt\u0105 lekko. Ludzie \u201ewsp\u00f3lnego dow\u00f3dztwa\u201d zrobili z tego wypadku pr\u00f3b\u0119 \u201ewysadzenia radiostacji\u201d i wkr\u00f3tce potem rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 walki. Najpierw by\u0142y pysk\u00f3wki, potem r\u0119koczyny, nast\u0119pnie kamienie i wreszcie strza\u0142y.<\/p>\n O: Czyli \u201erebelianci\u201d zdobyli w ko\u0144cu jak\u0105\u015b bro\u0144?<\/p>\n D: Trzeci posterunek (tak zwany \u201eoddzia\u0142 zmechanizowany\u201d) by\u0142 uzbrojony. Zdobywali gdzie\u015b bro\u0144 i robili j\u0105 sami. Nasz komitet dzielnicowy by\u0142 posterunkiem czwartym.<\/p>\n O: Frakcje dzieli\u0142y si\u0119 na mniejsze grupki?<\/p>\n D: Tak. By\u0142o ich wiele. \u201eWsp\u00f3lne dow\u00f3dztwo\u201d mia\u0142o s\u0142ynnych \u201ewyzwolonych niewolnik\u00f3w z toporami\u201d, u nas wyr\u00f3\u017cnia\u0142y si\u0119 te dwa posterunki i szko\u0142a \u015brednia. Nasz\u0105 mocn\u0105 stron\u0119 stanowi\u0142y plakaty i dyskusje, nie walka. Jeden ucze\u0144 zgin\u0105\u0142, gdy do redakcji wrzucono granat domowej roboty. By\u0142y te\u017c pistolety samor\u00f3bki, ale nie u nas.<\/p>\n Trzy g\u0142\u00f3wne \u201erebelianckie\u201d grupy to komuna, sztab i dow\u00f3dztwo gwardii. \u201eWsp\u00f3lni\u201d mieli jeszcze sztab \u201ewyzwolonych pasterzy\u201d w Dracangu Gjurme.<\/p>\n Uczniowie nale\u017celi do dow\u00f3dztwa gwardii. Aparatczycy, urz\u0119dnicy, robotnicy i mieszka\u0144cy miasta stanowili \u201erebeliancki sztab\u201d, a ch\u0142opi \u2013 \u201ekomuny\u201d. Kiedy powo\u0142ano komuny, razem z kolegami stan\u0119li\u015bmy na ich czele. Trzy wiejskie biura \u2013 Cel Guangtang, Lhalu i Dongfeng \u2013 obsadzili studenci i tamtejsi urz\u0119dnicy. Pierwsze by\u0142o rebelianckie, ale, co ciekawe, pro\u015bci z regu\u0142y nale\u017celi do \u201ewsp\u00f3lnego dow\u00f3dztwa\u201d. Mieli\u015bmy biuro \u2013 dwa pomieszczenia, w kt\u00f3rych te\u017c mieszkali\u015bmy \u2013 we wschodniej cz\u0119\u015bci Jabszi Takceru. Kontrolowali\u015bmy te\u017c dziedziniec. Mieszka\u0142 tam nauczyciel Tao, kt\u00f3ry by\u0142 wa\u017cnym dow\u00f3dc\u0105. I Chi\u0144czyk z warsztatu. Inny dow\u00f3dca, <\/span>Xie Fangyi, siedzia\u0142 g\u0142\u00f3wnie w szkole \u015bredniej.<\/p>\n Zajmowali\u015bmy si\u0119 g\u0142\u00f3wnie kolporta\u017cem ulotek i zwo\u0142ywaniem wiec\u00f3w, robot\u0105 propagandow\u0105. Wydawali\u015bmy te\u017c ch\u0142opom racje \u017cywno\u015bciowe.<\/p>\n Kiedy dwie frakcje po\u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 w \u201ewielkim sojuszu\u201d, komuny zniesiono. Wr\u00f3cili\u015bmy do szko\u0142y i zaraz by\u0142o po \u201erebeliantach\u201d. \u017baden z nas nie mia\u0142 ju\u017c wst\u0119pu do sztabu. Wys\u0142ano nas na wie\u015b. We wrze\u015bniu 1969 roku dali nam kartki na jedzenie i ubrania oraz troch\u0119 pieni\u0119dzy, \u017ceby nas uciszy\u0107. Nie mogli\u015bmy odm\u00f3wi\u0107, nie mieli\u015bmy wyboru. Tak to wtedy wygl\u0105da\u0142o. Ja trafi\u0142em do Cel Guangtangu. Dzi\u0119ki urz\u0119dnikom, z kt\u00f3rymi pracowa\u0142em w komunie, dosta\u0142em si\u0119 do stosunkowo dobrej brygady produkcyjnej. Do miasta wezwano mnie dopiero po roku.<\/p>\n O: Nie nie s\u0105dzi pan, \u017ce uczniowie, kt\u00f3rzy przyst\u0105pili do czerwonej gwardii, tak\u017ce byli ofiarami?<\/p>\n D: Tak jest. I koz\u0142ami ofiarnymi. Mieli\u015bmy po osiemna\u015bcie, dziewi\u0119tna\u015bcie lat. Co z tego wszystkiego rozumieli\u015bmy? W tym sensie byli\u015bmy ofiarami. Jako uczniowie ostatniej klasy w 1966 roku powinni\u015bmy zda\u0107 egzaminy i otrzyma\u0107 skierowanie do pracy. Ale poch\u0142on\u0119\u0142a nas rewolucja. Nauk\u0119 uko\u0144czyli\u015bmy dopiero w 1969 roku, trzy lata przepad\u0142y. Po\u015bwi\u0119cili\u015bmy m\u0142odo\u015b\u0107. Po pierwszym roku rewolucji wszystkich nas zes\u0142ano na wie\u015b. Trafi\u0142 tam te\u017c kolejny rocznik. Wszyscy z czasem wr\u00f3cili do miasta, ale niekt\u00f3rzy nie po roku czy dw\u00f3ch, ale dopiero po siedmiu latach. W moim przypadku by\u0142 to rok, mia\u0142em szcz\u0119\u015bcie. By\u0107 mo\u017ce zawdzi\u0119czam to wyj\u0105tkowo dobremu pochodzeniu klasowemu. Na pocz\u0105tku lat siedemdziesi\u0105tych podobny los spotka\u0142 m\u0142odych Chi\u0144czyk\u00f3w.<\/p>\n O: Prosz\u0119 co\u015b powiedzie\u0107 o lhaskiej szkole \u015bredniej.<\/p>\n D: To by\u0142a plac\u00f3wka z internatem. Edukacja zamkni\u0119ta. Wolne mieli\u015bmy tylko raz w tygodniu i mogli\u015bmy wtedy na przyk\u0142ad i\u015b\u0107 do kina. Uczyli nas Tybeta\u0144czycy i Chi\u0144czycy, p\u00f3\u0142 na p\u00f3\u0142. Wspaniali ludzie. My\u015bl\u0119, \u017ce dzi\u015b nie ma takich nauczycieli. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 Chi\u0144czyk\u00f3w zna\u0142a tybeta\u0144ski. W pierwszej klasie wszystkich przedmiot\u00f3w \u015bcis\u0142ych, matematyki, fizyki i chemii, nauczano po tybeta\u0144sku. P\u00f3\u017aniej po chi\u0144sku. Uczyli mnie Xie Yifang, Zheng Guoliang i You Guotai, naprawd\u0119 \u015bwietni. Nie mieli\u015bmy \u017cadnych zaj\u0119\u0107 z nauczycielem Tao, cz\u0142owiekiem o wielkiej wiedzy i doskona\u0142ej reputacji. Ale i on prze\u017cywa\u0142 trudne chwile. Rewolucja kulturalna mog\u0142a cz\u0142owieka wynie\u015b\u0107 albo zniszczy\u0107. Najcz\u0119\u015bciej niszczy\u0142a.<\/p>\n Honorowym dyrektorem szko\u0142y by\u0142 Dalajlama, faktycznym \u2013 jego osobisty nauczyciel Tridziang Rinpocze. Do 1959 roku, rzecz jasna.<\/p>\n O: Co teraz s\u0105dzi pan o rewolucji kulturalnej?<\/p>\n D: By\u0142a z\u0142a. Wszyscy dzi\u015b wiedz\u0105, \u017ce w ostatnich latach przewodnicz\u0105cy Mao nie my\u015bla\u0142 jasno, paranoicznie boj\u0105c si\u0119 utraty w\u0142adzy. Jiang Jieshi powiada\u0142, \u017ce narodowcy nie ulegli komunistom, tylko sobie. To samo dotyczy rewolucji kulturalnej, podczas kt\u00f3rej okaleczy\u0142a si\u0119 Komunistyczna Partia Chin.<\/p>\n O: Ale strat, jakie poni\u00f3s\u0142 Tybet, nie da si\u0119 chyba por\u00f3wna\u0107 z niczym?<\/p>\n D: Tego si\u0119 nie da opisa\u0107. Do 1959 roku w ca\u0142ym Tybecie, \u0142\u0105cznie z Khamem i Amdo, zniszczono siedem tysi\u0119cy klasztor\u00f3w. Te, kt\u00f3re si\u0119 osta\u0142y, uleg\u0142y zag\u0142adzie, cz\u0119sto ca\u0142kowitej, w czasie rewolucji kulturalnej. W ramach kampanii zwalczania czterech prze\u017cytk\u00f3w komitet dzielnicowy chcia\u0142 tak\u017ce zburzy\u0107 Potal\u0119, ale uratowa\u0142a j\u0105 Armia Ludowo-Wyzwole\u0144cza. M\u00f3wi si\u0119, \u017ce na rozkaz premiera Zhou Enlaia. I tam wyrz\u0105dzono jednak wielkie szkody, wysadzaj\u0105c ska\u0142y i buduj\u0105c schrony przeciwlotnicze na g\u00f3rze Marpori. St\u0105d op\u0142akany stan pa\u0142acu i konieczno\u015b\u0107 prowadzenia ci\u0105g\u0142ych remont\u00f3w.<\/p>\n Na pierwsz\u0105 renowacj\u0119 rz\u0105d centralny wy\u0142o\u017cy\u0142 czterdzie\u015bci milion\u00f3w. Jeden z wiceministr\u00f3w mia\u0142 wtedy narzeka\u0107, \u017ce poniesiono te koszty mimo bardzo trudnej sytuacji bud\u017cetowej. Ngabo odpowiedzia\u0142, \u017ce nie chcemy obci\u0105\u017ca\u0107 komitetu centralnego: wystarczy przecie\u017c otworzy\u0107 Namse Bangdzo, skarbiec Potali. Trzymano w nim z\u0142oto i klejnoty, skupowane za podatki, kt\u00f3re \u015bci\u0105ga\u0142 dawny rz\u0105d. Pono\u0107 nigdy nic stamt\u0105d nie zabierano. Od trzystu albo, jak utrzymuj\u0105 niekt\u00f3rzy, nawet pi\u0119ciuset lat. Prosz\u0119 sobie wyobrazi\u0107, ile musia\u0142o si\u0119 tego uzbiera\u0107! Ale w czasie rewolucji kulturalnej zabrano stamt\u0105d dos\u0142ownie wszystko. Zosta\u0142y go\u0142e \u015bciany. Pono\u0107 Ngabo o tym wiedzia\u0142, ale chcia\u0142, \u017ceby otwarcie przyznano, co si\u0119 sta\u0142o. I jednym zdaniem uciszy\u0142 ministra.<\/p>\n A schrony ci\u0105gle tam s\u0105. W zachodnim handlowano j\u0119czmieniem, we wschodnim nigdy nie by\u0142em. Jest te\u017c schron na g\u00f3rze Czakpori. Nie wiem, po co j\u0105 wydr\u0105\u017cono, mo\u017ce za spraw\u0105 z my\u015bl\u0105 o ewakuacji biur administracji TRA. W po\u0142o\u017conym o wiele ni\u017cej Njingtri zbudowano partyjn\u0105 szko\u0142\u0119. Pono\u0107 Zhang Guohua tak ba\u0142 si\u0119 eksploduj\u0105cych samolot\u00f3w, \u017ce chcia\u0142 tam przenie\u015b\u0107 tak\u017ce komitet.<\/p>\n Panczen Rinpocze powiedzia\u0142 wyra\u017anie, \u017ce w Tybecie nie osta\u0142 si\u0119 ani jeden klasztor, a najmniej ucierpia\u0142a Potala. Zako\u0144czyli tam w\u0142a\u015bnie drug\u0105 renowacj\u0119. Teraz maj\u0105 si\u0119 zabra\u0107 za Norbulingk\u0119 i klasztor Sakja \u2013 kolejne ofiary rewolucji kulturalnej.<\/p>\n O: Wedle obowi\u0105zuj\u0105cej wersji klasztory burzyli sami Tybeta\u0144czycy. Czy rzeczywi\u015bcie tak by\u0142o?<\/p>\n D: By\u0142o. Tyle \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 do tego zmuszono. Co wi\u0119cej, odpowiedzialno\u015b\u0107 i tak spoczywa na rz\u0105dzie. Gdyby chcieli, w ka\u017cdej chwili mogli po\u0142o\u017cy\u0107 temu kres. Cho\u0107 ludzie go nienawidzili, Ngabo ocala\u0142 i nie spad\u0142 mu w\u0142os z \u0142owy, bo taka by\u0142a wola w\u0142adz centralnych To najlepszy dow\u00f3d, \u017ce potrafili zrobi\u0107, co chcieli. Mieli tyle wojska, \u017ce mogli otoczy\u0107 ka\u017cdy budynek i nikt nie wa\u017cy\u0142by si\u0119 niczego tkn\u0105\u0107. Kiedy si\u0119 wreszcie ockn\u0119li, by\u0142o jednak za p\u00f3\u017ano. Wszystko le\u017ca\u0142o w ruinie. Z drugiej strony, administracja lokalna by\u0142a zupe\u0142nie bezradna i nie mog\u0142a chroni\u0107 nawet siebie. Pono\u0107 trudne chwili prze\u017cy\u0142 sam Zhou Enlai, ale tak czy siak, wystarczy\u0142 jeden rozkaz, a wojsko zrobi\u0142oby swoje.<\/p>\n O: Niekt\u00f3rzy twierdz\u0105 jednak, \u017ce ludzie przeszli takie pranie m\u00f3zgu podczas wcze\u015bniejszych kampanii \u2013 reformy demokratycznej, trzech doktryn, czterech anty itd. \u2013 \u017ce w czasie rewolucji kulturalnej nie powodowa\u0142 nimi strach, tylko autentyczna wiara. \u017be nowym b\u00f3stwem Tybetu sta\u0142a si\u0119 partia, a komunizm now\u0105 religi\u0105.<\/p>\n D: Religi\u0119 rzeczywi\u015bcie atakowano z ca\u0142\u0105 bezwzgl\u0119dno\u015bci\u0105, ale starsi wci\u0105\u017c g\u0142\u0119boko wierzyli, udaj\u0105c tylko pos\u0142usze\u0144stwo. Nie mogli manifestowa\u0107 wiary, niemniej nigdy si\u0119 jej nie wyrzekli. Z kolei dla wielu m\u0142odych, takich jak na przyk\u0142ad my, religia nic nie znaczy\u0142a, bo nikt nam jej nigdy nie wpaja\u0142. I nas rzeczywi\u015bcie \u0142atwo by\u0142o podda\u0107 praniu m\u00f3zgu. Nie przecenia\u0142bym tego jednak. Wystarczy sobie przypomnie\u0107 powitanie, jakie zgotowano przedstawicielom drugiej strony (czyli wys\u0142annikom Dalajlamy) w 1979 roku. Daje to wyobra\u017cenie o miejscu, jakie w sercach ludzi zajmowa\u0142a religia. Plac przed D\u017cokhangiem p\u0119ka\u0142 w szwach. Wcze\u015bniej jednostki produkcyjne i komitety dzielnicowe t\u0142umaczy\u0142y ludziom, \u017ce nie wolno przeklina\u0107 ani atakowa\u0107 przyjezdnych. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce w\u0142adze nie mog\u0142y si\u0119 bardziej pomyli\u0107. T\u0142um wiwatowa\u0142 po ka\u017cdym s\u0142owie brata Dalajlamy i milk\u0142, gdy tylko ten podni\u00f3s\u0142 r\u0119k\u0119. Wszystko to tylko i wy\u0142\u0105cznie za spraw\u0105 pokrewie\u0144stwa z Dalajlam\u0105. Religia jest czym\u015b naprawd\u0119 niezwyk\u0142ym! Partia by\u0142a tu od pi\u0119ciu minut, wiara od tysi\u0119cy lat. Nie da si\u0119 przeceni\u0107 jej wp\u0142ywu i mocy oddzia\u0142ywania. Dzi\u015b w\u015br\u00f3d wiernych, cho\u0107by pielgrzym\u00f3w, zn\u00f3w jest wielu m\u0142odych. W \u017cadnym razie nie wolno lekcewa\u017cy\u0107 religii.<\/p>\n O: Ale mo\u017ce da si\u0119 to wyt\u0142umaczy\u0107 w ten spos\u00f3b, \u017ce po zako\u0144czeniu rewolucji kulturalnej partia zn\u00f3w zezwoli\u0142a na praktykowanie religii, co oznacza\u0142o zmartwychwstanie owych \u201edemon\u00f3w i potwor\u00f3w\u201d, wywo\u0142uj\u0105c pop\u0142och w\u015br\u00f3d neofit\u00f3w komunizmu, kt\u00f3rym nagle uprzytomniono, \u017ce Mao nie mo\u017ce si\u0119 r\u00f3wna\u0107 ze starymi tybeta\u0144skimi b\u00f3stwami. On umar\u0142, a one od\u017cy\u0142y \u2013 i st\u0105d ta panika oraz wyrzuty sumienia za przy\u0142o\u017cenie r\u0119ki do zniszcze\u0144?<\/p>\n D: Ca\u0142kiem mo\u017cliwe. Ci, kt\u00f3rzy z najwi\u0119kszym po\u015bwi\u0119ceniem odbudowywali klasztory po rewolucji kulturalnej, cz\u0119sto wcze\u015bniej najgorliwiej je burzyli. Jak to mo\u017cliwe? Mo\u017ce \u017ca\u0142owali swoich czyn\u00f3w? A mo\u017ce byli oportunistami, bezwstydnie dostosowuj\u0105cymi si\u0119 do okoliczno\u015bci? S\u0105dz\u0119, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 by\u0142a autentycznie skruszona. Z drugiej strony, pe\u0142no dzi\u015b wiernych, ale ilu naprawd\u0119 wie, czym jest buddyzm tybeta\u0144ski? Pewnie niewielu. Dla wi\u0119kszo\u015bci wiara to terapia; spe\u0142nia swoje zadanie, kiedy czuj\u0105 si\u0119 dobrze.<\/p>\n O: Co s\u0105dzi pan o entuzjastycznych uczestnikach rewolucji kulturalnej?<\/p>\n D: Niekt\u00f3rzy bezmy\u015blnie p\u0142yn\u0119li z pr\u0105dem. Byli te\u017c zwykli chuligani i oportuni\u015bci, licz\u0105cy na zrobienie kariery. Inni mogli autentycznie wierzy\u0107 w to, co robili. Ludzie nie s\u0105 tacy sami.<\/p>\n O: Jak\u0105 rol\u0119 odegrali w tamtym czasie?<\/p>\n D: Z\u0142\u0105. I ogromn\u0105. To przede wszystkim oni dewastowali klasztory. Ale jacy to byli ludzie? Raz ch\u0142opak z s\u0105siedztwa z ca\u0142ej si\u0142y kopn\u0105\u0142 pi\u0142k\u0119, trafiaj\u0105c w g\u0142ow\u0119 szefa urz\u0119du bezpiecze\u0144stwa. Ten natychmiast go z\u0142apa\u0142, a \u017ce akurat trwa\u0142 wiec, powl\u00f3k\u0142 na scen\u0119 i kaza\u0142 przyk\u0142adnie ukara\u0107. Kiedy ojciec dzieciaka wr\u00f3ci\u0142 z roboty i dowiedzia\u0142 si\u0119 o tym, natychmiast poszed\u0142 na plac, ukl\u0105k\u0142 obok syna i powiedzia\u0142: panie, ten g\u0142upi smarkacz zachowa\u0142 si\u0119 jak bandyta i musi zosta\u0107 pot\u0119piony. Jakby m\u00f3wi\u0142 do dawnego wielmo\u017cy. Esbek a\u017c si\u0119 zakrztusi\u0142. Kaza\u0142 im wstawa\u0107 i i\u015b\u0107 do domu, bo nic si\u0119 nie sta\u0142o. To cz\u0119sto byli naprawd\u0119 odwa\u017cni ludzie. I tacy zostali.<\/p>\n O: Czy cz\u0142onkowie komitetu dzielnicowego mieli du\u017c\u0105 w\u0142adz\u0119?<\/p>\n D: Ogromn\u0105, wi\u0119ksz\u0105 ni\u017c dawni arystokraci. Na co dzie\u0144, na przyk\u0142ad, nikt nie zawraca\u0142 sobie g\u0142owy losem wd\u00f3w, ale gdy umar\u0142y, cz\u0142onkowie komitetu za zamkni\u0119tymi drzwiami przebierali ich dobytek. Tylko resztki publicznie konfiskowano albo rozlosowywano. Tak to wygl\u0105da\u0142o.<\/p>\n Nadgorliwi szybko si\u0119 nawracali \u2013 w dodatku szczerzej od innych. Ojciec jednego z koleg\u00f3w by\u0142 sekretarzem komitetu dzielnicowego. Wychodzi\u0142 ze sk\u00f3ry. Nikt nie by\u0142 surowszy dla wrog\u00f3w klasowych. Wielu m\u00f3wi\u0142o, \u017ce nie wybacz\u0105 mu do \u015bmierci. I co si\u0119 z nim sta\u0142o? W Szigace jest klasztor Szalu. Ofiarowa\u0142 im ci\u0119\u017car\u00f3wk\u0119 owiec i sfinansowa\u0142 odbudow\u0119 zburzonej stupy. Potem zmy\u0142a j\u0105 pow\u00f3d\u017a, wi\u0119c wy\u0142o\u017cy\u0142 kolejne czterysta tysi\u0119cy. Sekretarz partii z elektrowni po przej\u015bciu na emerytur\u0119 zacz\u0105\u0142 praktykowa\u0107 buddyzm. Kto\u015b na niego doni\u00f3s\u0142, a w on w odpowiedzi z\u0142o\u017cy\u0142 podanie o wyst\u0105pienie z partii. Napisa\u0142, \u017ce w m\u0142odo\u015bci w ni\u0105 wierzy\u0142, ale teraz si\u0119 nawr\u00f3ci\u0142 i ca\u0142kowicie po\u015bwi\u0119ci\u0142 religii. Dali mu spok\u00f3j. Znam mn\u00f3stwo takich historii.<\/p>\n O: Czy ta przemiana ma zwi\u0105zek z peregrynacjami \u201epotwor\u00f3w i demon\u00f3w\u201d, kt\u00f3re starte w proch zn\u00f3w powr\u00f3ci\u0142y na o\u0142tarze, wprawiaj\u0105c tych ludzi w zupe\u0142n\u0105 konsternacj\u0119?<\/p>\n D: Znam oczywi\u015bcie te teorie. Po kolejnej \u201erebelii\u201d w Lhasie kto\u015b zwo\u0142ano wiec, podczas kt\u00f3rego kto\u015b zapyta\u0142, kto niby chce tu powrotu \u201estarego spo\u0142ecze\u0144stwa\u201d. To by\u0142 wyra\u017any przytyk do w\u0142adz regionu, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych pe\u0142no jest dawnych posiadaczy. Bez wzgl\u0119du na dynasti\u0119 bogacze zawsze maj\u0105 lepiej. Tak w starym, jak w nowym ustroju. Biedni zawsze maj\u0105 puste brzuchy. Wyj\u0105tkiem by\u0142a tylko epoka Mao. Kto odwa\u017cy si\u0119 zaj\u0105\u0107 korupcj\u0105? Szczerze czy dla zachowania pozor\u00f3w, naprawd\u0119 powinni zacz\u0105\u0107 my\u015ble\u0107 o ludziach.<\/p>\n Okre\u015blenie \u201epotwory i demony\u201d odnosi\u0142o si\u0119 wy\u0142\u0105cznie do arystokrat\u00f3w. I oni bez w\u0105tpienia ucierpieli w czasie rewolucji kulturalnej, zostaj\u0105c z niczym. B\u0105d\u017amy jednak szczerzy, byli skorumpowani do szpiku ko\u015bci. Wcze\u015bniej nale\u017ca\u0142o do nich wszystko: ziemie, stada, pa\u0142ace, parki. Klasztory tez op\u0142ywa\u0142y w dostatki. Niekt\u00f3rzy mieli wi\u0119cej ni\u017c \u00f3wczesny rz\u0105d. A co posiadali pro\u015bci ludzie? Nic. Uprawiali cudz\u0105 ziemi\u0119. Kto\u015b by\u0142 temu winny i niew\u0105tpliwie zas\u0142ugiwa\u0142 na kr\u0119. Kto by pomy\u015bla\u0142, \u017ce z tych ludzi wyro\u015bnie tylu \u201eprawdziwych patriot\u00f3w\u201d. Mieli wielk\u0105 w\u0142adz\u0119, stracili j\u0105, przeszli na stron\u0119 partii i zn\u00f3w niczego im nie brakuje.<\/p>\n O: Czy w czasie rewolucji kulturalnej wi\u0119kszo\u015b\u0107 tybeta\u0144skich oficjeli nale\u017ca\u0142a do frakcji \u201ewsp\u00f3lnego dow\u00f3dztwa\u201d?<\/p>\n D: W\u0142a\u015bciwie wszyscy, cho\u0107 niekt\u00f3rzy, na przyk\u0142ad sekretarz Ragdi, zmieniali strony. Ten najpierw by\u0142 sekretarzem \u201erebeliant\u00f3w\u201d w Nagczu, ale gdy Pekin kaza\u0142 obu stronom zorganizowa\u0107 grupy studyjne, wyr\u00f3\u017cni\u0142 si\u0119 entuzjazmem. Wiedzia\u0142, jak si\u0119 przypodoba\u0107 towarzyszom z rz\u0105du centralnego, i awansuje do dzisiaj.<\/p>\n O: Z kolei Tao Changsonga zaliczano to tak zwanych \u201etrzech kategorii\u201d: rebeliant\u00f3w, frakcjonist\u00f3w i rabusi\u00f3w. Przesiedzia\u0142 nawet rok w wi\u0119zieniu. We \u201ewsp\u00f3lnym dow\u00f3dztwie\u201d nie by\u0142o takich wielu?<\/p>\n D: Rzeczywi\u015bcie, zamkn\u0119li go i dosta\u0142 kopa w g\u00f3r\u0119. Nauczyciel Tao te\u017c zrobi\u0142by karier\u0119, gdyby przysta\u0142 do \u201ewsp\u00f3lnego dow\u00f3dztwa\u201d. Jak Liu Zhaomin, komisarz z Kanlho, kt\u00f3rego przeniesiono do Akademii Rolniczej, gdzie pope\u0142ni\u0142 \u201epowa\u017cny b\u0142\u0105d\u201d, dorabiaj\u0105c si\u0119 na udzielaniu po\u017cyczek. Toczy\u0142o si\u0119 dochodzenie, ale sprawa przysch\u0142a i wyszed\u0142 z tego bez szwanku.<\/p>\n O: Jak dzi\u015b ocenia pan te dwie frakcje?<\/p>\n D: Mawiali\u015bmy, \u017ce \u201ewsp\u00f3lne dow\u00f3dztwo\u201d chroni cesarza, a \u201erebelianci\u201d atakuj\u0105. Nie zmieni\u0142em zdania o wielu przyw\u00f3dcach pierwszej grupy. Oskar\u017cali nas o spiskowanie, a sami byli dwulicowi i w ten spos\u00f3b pi\u0119li si\u0119 w g\u00f3r\u0119. \u201eRebelianci\u201d byli prostolinijni i nazywali z\u0142o z\u0142em, bez wzgl\u0119du na proweniencj\u0119. Ale te\u017c nie zapominali i je\u015bli kto\u015b podpad\u0142, nie zrobi\u0142 w\u015br\u00f3d nich kariery.<\/p>\n