{"id":5556,"date":"2017-12-28T06:21:10","date_gmt":"2017-12-28T05:21:10","guid":{"rendered":"http:\/\/www.hfhr.org.pl\/tybet\/?p=5556"},"modified":"2022-05-03T08:55:44","modified_gmt":"2022-05-03T06:55:44","slug":"taszi-rabgaj-i-ceten-langczuk-szarlo-dialog-chinsko-tybetanski-po-epoce-mao-lekcje-i-perspektywy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/?p=5556","title":{"rendered":"Taszi Rabgaj i Ceten \u0141angczuk Szarlo: Dialog chi\u0144sko-tybeta\u0144ski po epoce Mao. Lekcje i perspektywy"},"content":{"rendered":"

We wrze\u015bniu 2002 roku przyby\u0142 do Pekinu oficjalny wys\u0142annik Dalajlamy, rozpoczynaj\u0105c, jak mia\u0142o si\u0119 okaza\u0107, najpowa\u017cniejsz\u0105 rund\u0119 rozm\u00f3w chi\u0144sko-tybeta\u0144skich od pocz\u0105tku lat osiemdziesi\u0105tych. Osiemna\u015bcie dni p\u00f3\u017aniej delegacja tybeta\u0144ska wr\u00f3ci\u0142a do swego sztabu w Dharamsali, w Indiach z pozytywn\u0105 ocen\u0105 postawy gospodarzy. Od tego czasu przedstawiciele Dalajlamy z\u0142o\u017cyli dwie kolejne wizyty w Chinach. W oficjalnym o\u015bwiadczeniu po trzeciej z nich we wrze\u015bniu 2004 roku specjalny wys\u0142annik Lodi Gjari nazwa\u0142 owe spotkania \u201enajobszerniejsz\u0105 i najpowa\u017cniejsz\u0105 wymian\u0105 pogl\u0105d\u00f3w\u201d mi\u0119dzy dwiema stronami. Cho\u0107 tybeta\u0144scy przyw\u00f3dcy staraj\u0105 si\u0119 przedstawia\u0107 kontakty jako powa\u017cne rozmowy, Pekin do tej pory nie przyzna\u0142 nawet, \u017ce w og\u00f3le prowadzi jakie\u015b dyskusje z przedstawicielami Dalajlamy. Co wi\u0119cej, on sam pozostaje w Chinach persona non grata<\/em>, a posiadanie jego zdj\u0119cia uznawane jest za przest\u0119pstwo polityczne na ca\u0142ym P\u0142askowy\u017cu Tybeta\u0144skim. Sprzeczno\u015bci te wywo\u0142a\u0142y pytania o intencje i pobudki Chin w tocz\u0105cym si\u0119 dialogu. Jakie znaczenie i implikacje polityczne maj\u0105 ostatnie rozmowy chi\u0144sko-tybeta\u0144skie? Jak i dlaczego prze\u0142amano nagle g\u0142\u0119boki impas z lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych? Do jakiego stopnia nowa inicjatywa przybli\u017ca perspektyw\u0119 wynegocjowania rozwi\u0105zania zadawnionego sporu? <\/span><\/p>\n

<\/p>\n

Postaramy si\u0119 odpowiedzie\u0107 na te pytania, analizuj\u0105c proces dialogu chi\u0144sko-tybeta\u0144skiego od kontakt\u00f3w w pierwszych latach reform, przez d\u0142ugi impas z lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, po ostatnie eksperymenty z bezpo\u015brednimi spotkaniami. Kiedy na pocz\u0105tku lat osiemdziesi\u0105tych formalne rozmowy zacz\u0119\u0142y kule\u0107, tybeta\u0144ski rz\u0105d emigracyjny uruchomi\u0142 systematyczn\u0105 kampani\u0119 budowania mi\u0119dzynarodowej presji, kt\u00f3rej celem by\u0142o przywr\u00f3cenie dialogu z Pekinem. Pod koniec dekady naciski te najwyra\u017aniej zmi\u0119kczy\u0142y stanowisko strony chi\u0144skiej, lecz kontakty publiczne szybko uleg\u0142y za\u0142amaniu, przeobra\u017caj\u0105c si\u0119 w d\u0142ugie, z regu\u0142y czysto retoryczne wymiany propozycji, kontrpropozycji, a nierzadko i wzajemnych oskar\u017ce\u0144. W czerwcu 1998 roku podczas szczytu chi\u0144sko-ameryka\u0144skiego Jiang Zemin ujawni\u0142 publicznie, \u017ce przyw\u00f3dcy w Pekinie ponownie otworzyli \u201ekana\u0142y komunikacji\u201d z Dalajlam\u0105. W 2001 roku rozpocz\u0119to kolejn\u0105 rund\u0119 rozm\u00f3w.<\/p>\n

Analizuj\u0105c korzenie i trajektori\u0119 procesu, kt\u00f3ry toczy si\u0119, zrywami, od ponad dw\u00f3ch dekad, wyci\u0105gamy z historii wnioski, mog\u0105ce rzuci\u0107 \u015bwiat\u0142o na ostatni\u0105 rund\u0119 rozm\u00f3w. Wynika z nich, \u017ce \u00f3w przerywany dialog zrozumie\u0107 mo\u017cna w pe\u0142ni jedynie w szerszym kontek\u015bcie \u017cycia politycznego w Chinach. W pierwszej cz\u0119\u015bci tego opracowania analizujemy histori\u0119 stosunk\u00f3w chi\u0144sko-tybeta\u0144skich. W cz\u0119\u015bci drugiej zastanawiamy si\u0119 nad ostatnimi wydarzeniami, badaj\u0105c najwa\u017cniejsze czynniki, kt\u00f3re mog\u0105 wp\u0142yn\u0105\u0107 na dynamik\u0119 dalszych kontakt\u00f3w, a na koniec staramy si\u0119 oszacowa\u0107 perspektywy negocjacji w sprawie wypracowania trwa\u0142ego rozwi\u0105zania sporu.<\/p>\n

\n

Inicjatywa Denga<\/em><\/p>\n

\n

\u015amier\u0107 Mao w 1976 roku otworzy\u0142a drzwi do nowej ery stosunk\u00f3w mi\u0119dzy Pekinem a przyw\u00f3dcami tybeta\u0144skiej diaspory<\/span>1<\/a><\/span><\/sup>. Wkr\u00f3tce po skonsolidowaniu w\u0142adzy Deng Xiaoping uruchomi\u0142 \u00f3w proces, sygnalizuj\u0105c ch\u0119\u0107 normalizacji stosunk\u00f3w z Dalajlam\u0105. Po zwolnieniu z wi\u0119zie\u0144 i rehabilitacji by\u0142ych urz\u0119dnik\u00f3w tybeta\u0144skich przyw\u00f3dcy tacy jak Panczenlama zacz\u0119li m\u00f3wi\u0107 publicznie, \u017ce powr\u00f3t Dalajlamy b\u0119dzie mile widziany. Pod koniec 1978 roku Deng nawi\u0105za\u0142 kontakty z tybeta\u0144skimi uchod\u017acami, rozpoczynaj\u0105c rozmowy, kt\u00f3re nada\u0142y nowy kszta\u0142t sporowi chi\u0144sko-tybeta\u0144skiemu. Wykonano jednostronny, pojednawczy gest, zapraszaj\u0105c do Pekinu, za po\u015brednictwem przedstawicieli w Hongkongu, starszego brata Dalajlamy, Gjalo Thondupa. Podczas owej wizyty, do kt\u00f3rej dosz\u0142o w marcu 1979 roku, Deng wyrazi\u0142 powa\u017cne zainteresowanie rozpocz\u0119ciem rozm\u00f3w z przebywaj\u0105cym na wygnaniu tybeta\u0144skim przyw\u00f3dc\u0105. W ge\u015bcie dobrej woli zgodzi\u0142 si\u0119 na przyj\u0119cie misji z Dharamsali, kt\u00f3re mia\u0142y zbada\u0107 sytuacj\u0119 w Tybecie. W pierwszym, pe\u0142nym dynamiki okresie rz\u0105d\u00f3w Denga wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce mo\u017cliwe s\u0105 rozmowy o wszystkim z wyj\u0105tkiem statusu politycznego Tybetu<\/span>2<\/a><\/span><\/sup>. Dlaczego kontakty z pocz\u0105tku lat osiemdziesi\u0105tych nie przerodzi\u0142y si\u0119 w rzeczywisty dialog mi\u0119dzy Dalajlam\u0105 a Pekinem, skoro towarzyszy\u0142a im tak niezwyk\u0142a wola polityczna, o kt\u00f3rej \u015bwiadczy\u0142a inicjatywa Denga? <\/span><\/p>\n

Pierwotna oferta by\u0142a niew\u0105tpliwie wyrazem jednoznacznego zainteresowania normalizacj\u0105 stosunk\u00f3w z Dalajlam\u0105. Niezale\u017cnie od tego, jak obiecuj\u0105co wygl\u0105da\u0142a na pierwszy rzut oka, wkr\u00f3tce okaza\u0142o si\u0119, \u017ce do konkretnych rozm\u00f3w nie ma w\u0142a\u015bciwie \u017cadnych podstaw. W pierwszym okresie rozziew mi\u0119dzy oczekiwaniami obu stron by\u0142 po prostu zbyt wielki. \u015amia\u0142o\u015b\u0107 nowej polityki Pekinu wobec Tybetu bra\u0142a si\u0119 z b\u0142\u0119dnego oszacowania stawki stosunk\u00f3w z tybeta\u0144sk\u0105 diaspor\u0105. Z jednej strony, przyw\u00f3dcy Chin chcieli po\u0142o\u017cy\u0107 kres \u201ewrogiej\u201d obecno\u015bci Dalajlamy na wygnaniu i przypiecz\u0119towa\u0107 legitymizacj\u0119 chi\u0144skich rz\u0105d\u00f3w w Tybecie. Niemniej zabiegi o ug\u0142askanie przyw\u00f3dc\u00f3w diaspory mia\u0142y te\u017c wymiar strategiczny \u2013 Pekin chcia\u0142 przede wszystkim zapobiec ewentualnemu zbli\u017ceniu mi\u0119dzy Dalajlam\u0105 a Zwi\u0105zkiem Sowieckim<\/span>3<\/a><\/span><\/sup>. Istniej\u0105 dowody na to, \u017ce obawiano si\u0119 militarnego zagro\u017cenia ze strony si\u0142 specjalnych, kt\u00f3re mia\u0142yby jakoby podlega\u0107 Dharamsali i korzysta\u0107 z poparcia Indii oraz Sowiet\u00f3w<\/span>4<\/a><\/span><\/sup>. Jego powr\u00f3t do owczarni m\u00f3g\u0142 wi\u0119c przynie\u015b\u0107 Chinom potencjalne zyski strategiczne bez wi\u0119kszych \u2013 je\u015bli nie \u017cadnych \u2013 koszt\u00f3w politycznych. <\/span><\/p>\n

Co wa\u017cne, zabiegi Denga o popraw\u0119 stosunk\u00f3w z Dalajlam\u0105 by\u0142y te\u017c elementem szerszej kampanii rehabilitacji odsuni\u0119tych przyw\u00f3dc\u00f3w i normalizacji \u017cycia politycznego w ChRL. U podstaw owej kampanii le\u017ca\u0142o prze\u015bwiadczenie, \u017ce to, co z\u0142e we wsp\u00f3\u0142czesnych Chinach, jest skutkiem nieumiarkowania lewackiej polityki Mao. Poniewa\u017c epoka ta zosta\u0142a zamkni\u0119ta, mo\u017cna by\u0142o zak\u0142ada\u0107, \u017ce tybeta\u0144ski przyw\u00f3dca da si\u0119 przekona\u0107 do powrotu i obj\u0119cia stanowisk, kt\u00f3re piastowa\u0142 w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych. Przyjmuj\u0105c takie za\u0142o\u017cenie, nie brano jednak pod uwag\u0119 konsekwencji dwudziestoletniego wygnania politycznego. W kr\u0119gach emigracyjnych konsensus Siedemnastopunktowej ugody z 1951 roku by\u0142 ca\u0142kowicie zdyskredytowany czy to za spraw\u0105 przymusu, narzucaj\u0105cego jej podpisanie, czy to z powodu systematycznego \u0142amania postanowie\u0144 w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, kt\u00f3rego kulminacj\u0105 by\u0142o powstanie w 1959 roku. Pogl\u0105dy te utrwali\u0142y si\u0119 w ci\u0105gu dw\u00f3ch dekad oderwania od Chin do tego stopnia, \u017ce idea powrotu do reali\u00f3w z lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych nie wchodzi\u0142a w gr\u0119. W ten spos\u00f3b za\u015bciankowo\u015b\u0107 Pekinu i tybeta\u0144skiej diaspory uniemo\u017cliwi\u0142a zrozumienie kontekstu i uwarunkowa\u0144, kt\u00f3rym podlega\u0142a druga strona.<\/p>\n

Chi\u0144scy przyw\u00f3dcy ocenili b\u0142\u0119dnie nie tylko uczucia uchod\u017ac\u00f3w, ale i warunki polityczne w samym Tybecie. O skali braku zrozumienia najdobitniej \u015bwiadczy\u0142y nieoczekiwane rezultaty wizyt misji z Dharamsali. Chi\u0144czycy, pewni skuteczno\u015bci swoich rz\u0105d\u00f3w w Tybecie, zgodzili si\u0119 na przyjazd czterech delegacji z Indii. Postanowili wykaza\u0107 si\u0119 elastyczno\u015bci\u0105, akceptuj\u0105c nie tylko program i sk\u0142ad tych grup, ale nawet fakt, \u017ce uchod\u017acy nie chcieli podr\u00f3\u017cowa\u0107 z chi\u0144skimi paszportami, kt\u00f3re wydawano innym emigrantom. Prze\u015bwiadczeni, \u017ce przeobrazili region politycznie, chi\u0144scy urz\u0119dnicy obawiali si\u0119 nie tyle demonstracji poparcia dla delegat\u00f3w, co otwartego okazywania wrogo\u015bci przedstawicielom Dalajlamy, zakazali wi\u0119c Tybeta\u0144czykom \u201efizycznego atakowania\u201d uchod\u017ac\u00f3w<\/span>5<\/a><\/span><\/sup>. Pekin by\u0142 wi\u0119c zupe\u0142nie nieprzygotowany na ekstatyczne powitanie, jakie zgotowa\u0142y pierwszym delegatom, kt\u00f3rzy przybyli latem 1979 roku, tysi\u0105ce os\u00f3b, manifestuj\u0105cych oddanie dla Dalajlamy. Ku przera\u017ceniu Chi\u0144czyk\u00f3w przy okazji wzywano nawet otwarcie do niepodleg\u0142o\u015bci Tybetu<\/span>6<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

Reakcja t\u0142umu zmusi\u0142a chi\u0144skich przyw\u00f3dc\u00f3w do przeanalizowania fiaska polityki w Tybecie. Eksplozja nacjonalizmu \u015bwiadczy\u0142a jednoznacznie, \u017ce realia nie mia\u0142y wiele wsp\u00f3lnego z wyobra\u017ceniami urz\u0119dnik\u00f3w z Pekinu. Gruntown\u0105 rewizj\u0119 polityki wewn\u0119trznej rozpocz\u0119to w kwietniu 1980 roku, powo\u0142uj\u0105c w stolicy grup\u0119 robocz\u0105, na czele kt\u00f3rej stan\u0105\u0142 nowo mianowany sekretarz partii Hu Yaobang<\/span>7<\/a><\/span><\/sup>. Wkr\u00f3tce potem Hu postanowi\u0142 zbada\u0107 sytuacj\u0119 osobi\u015bcie. Dziewi\u0119ciodniow\u0105 wizyt\u0119 zako\u0144czy\u0142 prze\u0142omowym przem\u00f3wieniem, w kt\u00f3rym przyzna\u0142 si\u0119 do pora\u017cek partii w Tybecie i zapowiada\u0142 nowy okres reform<\/span>8<\/a><\/span><\/sup>. Ambitne plany Hu przynios\u0142y natychmiastowe skutki \u2013 m.in. odwo\u0142anie Ren Ronga, pierwszego sekretarza partii w Tybeta\u0144skim Regionie Autonomicznym (TRA). Reformy mia\u0142y radykalnie przeobrazi\u0107 ekonomi\u0119 polityczn\u0105 w regionie oraz przyczyni\u0107 si\u0119 do zmiany postaw wobec tybeta\u0144skiej kultury i kwestii etnicznych. <\/span><\/p>\n

Entuzjastyczne powitanie delegacji z Dharamsali zmusi\u0142o te\u017c chi\u0144skich przyw\u00f3dc\u00f3w do zweryfikowania nastawienia wobec samego Dalajlamy. Cho\u0107 nadal uwa\u017cano, \u017ce normalizacja stosunk\u00f3w z liderami diaspory le\u017cy w interesie Chin, to konsekwencje powrotu nie wydawa\u0142y si\u0119 ju\u017c tak jednoznaczne. Czy jego obecno\u015b\u0107, jak liczono, b\u0119dzie legitymizowa\u0107 chi\u0144skie rz\u0105dy w Tybecie, czy raczej podsyci u\u015bpione nastroje separatystyczne? Po d\u0142ugich dyskusjach wewn\u0119trznych chi\u0144scy dygnitarze zacz\u0119li znacznie ostro\u017cniej patrze\u0107 na stosunki z przebywaj\u0105cym na wygnaniu tybeta\u0144skim przyw\u00f3dc\u0105. W pa\u017adzierniku 1980 roku Deng Xiaoping da\u0142 sygna\u0142 do odwrotu od polityki zaanga\u017cowania, nazywaj\u0105c Dalajlam\u0119 separatyst\u0105<\/span>9<\/a><\/span><\/sup>. O tym, \u017ce kwestia nawi\u0105zania znacz\u0105cych kontakt\u00f3w budzi coraz wi\u0119ksze w\u0105tpliwo\u015bci, najlepiej \u015bwiadczy\u0142o zaostrzenie kontroli nad kolejnymi misjami z Dharamsali<\/span>10<\/a><\/span><\/sup>. W marcu 1981 roku Pekin nie odpowiedzia\u0142 te\u017c na oficjalny list Dalajlamy, w kt\u00f3rym krytykowa\u0142 on sytuacj\u0119 w Tybecie, wyra\u017caj\u0105c jednocze\u015bnie poparcie dla inicjatyw Hu Yaobanga<\/span>11<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

Rz\u0105d Chin o\u015bwiadczy\u0142 jasno, \u017ce nie jest zainteresowany dyskusj\u0105 o politycznym statusie Tybetu<\/span>12<\/a><\/span><\/sup>. 28 lipca 1981 roku Hu Yaobang przedstawi\u0142 Gjalo Thondupowi, starszemu bratu Dalajlamy, pi\u0119ciopunktow\u0105 propozycj\u0119: <\/span><\/p>\n

    \n
  1. \n

    Nasz kraj wszed\u0142 w now\u0105 faz\u0119 d\u0142ugoterminowej stabilizacji politycznej, trwa\u0142ej koniunktury gospodarczej oraz jedno\u015bci i wzajemnej pomocy r\u00f3\u017cnych narodowo\u015bci. Poniewa\u017c Dalajlama i jego stronnicy s\u0105 sprytni, powinni to wiedzie\u0107. Je\u015bli w to w\u0105tpi\u0105, mog\u0105 poczeka\u0107 i przekona\u0107 si\u0119 za kilka lat.<\/p>\n<\/li>\n

  2. \n

    Dalajlama i jego przedstawiciele powinni by\u0107 otwarci i szczerzy oraz m\u00f3wi\u0107 bez ogr\u00f3dek. Nie powinni si\u0119 targowa\u0107 jak przy robieniu interes\u00f3w. Nie nale\u017cy te\u017c robi\u0107 \u017cadnych wycieczek na temat historii, to jest wydarze\u0144 z 1959 roku. Pomi\u0144my to i zapomnijmy.<\/p>\n<\/li>\n

  3. \n

    Szczerze powitamy powr\u00f3t i osiedlenie Dalajlamy oraz jego stronnik\u00f3w. Opiera si\u0119 to na nadziei, \u017ce wnios\u0105 oni sw\u00f3j wk\u0142ad w promowanie jedno\u015bci Chin i solidarno\u015bci mi\u0119dzy Hanami a Tybeta\u0144czykami (oraz wszystkimi innymi narodowo\u015bciami), przyczyniaj\u0105c si\u0119 do osi\u0105gni\u0119cia Czterech Modernizacji.<\/p>\n<\/li>\n

  4. \n

    Dalajlama b\u0119dzie si\u0119 cieszy\u0142 takim samym statusem politycznym i warunkami bytowymi, jak przed 1959 rokiem. KPCh b\u0119dzie mog\u0142a zarekomendowa\u0107 Og\u00f3lnochi\u0144skiemu Zgromadzeniu Przedstawicieli Ludowych mianowanie go wiceprzewodnicz\u0105cym Sta\u0142ego Komitetu OZPL. Mo\u017ce r\u00f3wnie\u017c, na drodze konsultacji, piastowa\u0107 stanowisko wiceprzewodnicz\u0105cego Og\u00f3lnochi\u0144skiej Ludowej Politycznej Konferencji Konsultatywnej (…) Nie powinien jednak wraca\u0107 do Tybetu<\/em> [podkre\u015blenie dodane]. Nie powinien r\u00f3wnolegle piastowa\u0107 stanowisk w Tybecie, poniewa\u017c zaj\u0119li je ju\u017c m\u0142odzi Tybeta\u0144czycy, kt\u00f3rzy dobrze wykonuj\u0105 swoj\u0105 prac\u0119. Oczywi\u015bcie, mo\u017ce cz\u0119sto przyje\u017cd\u017ca\u0107 do regionu, \u017ceby obserwowa\u0107 sytuacj\u0119. Jego stronnicy nie musz\u0105 si\u0119 martwi\u0107 o swoj\u0105 prac\u0119 i warunki bytowe. Mog\u0105 by\u0107 one jedynie lepsze od wcze\u015bniejszych, poniewa\u017c nasz kraj si\u0119 rozwin\u0105\u0142.<\/p>\n<\/li>\n

  5. \n

    Po powrocie Dalajlama mo\u017ce og\u0142osi\u0107 komunikat prasowy, samodzielnie decyduj\u0105c o tre\u015bci tego o\u015bwiadczenia. Powinien powiadomi\u0107 nas o roku, miesi\u0105cu i dniu swojego powrotu. Je\u017celi planuje przybycie z Hongkongu i podr\u00f3\u017c drog\u0105 l\u0105dow\u0105 przez Guangzhou, wy\u015blemy na granic\u0119 urz\u0119dnika szczebla ministerialnego, kt\u00f3ry go powita i og\u0142osi komunikat prasowy. Je\u017celi woli przyby\u0107 drog\u0105 lotnicz\u0105, zorganizujemy stosown\u0105 ceremoni\u0119 powitaln\u0105 i og\u0142osimy komunikat prasowy<\/span>13<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n<\/li>\n<\/ol>\n

    Z planu Hu wynika jednoznacznie, \u017ce g\u0142\u00f3wnym celem rozm\u00f3w by\u0142o doprowadzenie do powrotu Dalajlamy, kt\u00f3ry obwarowano okre\u015blonymi warunkami. Restrykcje dotycz\u0105ce miejsca pobytu (w punkcie czwartym stwierdzono jasno, \u017ce nie powinien mieszka\u0107 w Tybecie) \u015bwiadcz\u0105 o zaniepokojeniu nieprzewidywalnymi skutkami jego obecno\u015bci w regionie. Punkt pi\u0105ty, w kt\u00f3rym zezwolono mu na wydanie komunikatu prasowego, cho\u0107 z pozoru gwarantowa\u0142 wolno\u015b\u0107 s\u0142owa, zapowiada\u0142 \u015bcis\u0142e monitorowanie dzia\u0142alno\u015bci po powrocie do Chin. W\u0142adze chi\u0144skie liczy\u0142y zapewne, \u017ce tak ostro postawione warunki polityczne ogranicz\u0105 wp\u0142ywy Dalajlamy. Innymi s\u0142owy, jeszcze przed rozpocz\u0119ciem formalnych rozm\u00f3w w 1982 i 1984 roku Pekin zacz\u0105\u0142 rewidowa\u0107 swoje stanowisko w sprawie zbli\u017cenia.<\/p>\n

    Niemniej jednak w 1982 roku w\u0142adze ChRL nadal by\u0142y do pewnego stopnia zainteresowane powrotem Dalajlamy \u2013 cho\u0107 na \u015bci\u015ble okre\u015blonych warunkach. Jego przedstawiciele zostali wi\u0119c przyj\u0119ci w Pekinie, aby formalnie om\u00f3wi\u0107 t\u0119 spraw\u0119<\/span>14<\/a><\/span><\/sup>. Tybeta\u0144czycy byli rozczarowani pi\u0119ciopunktow\u0105 propozycj\u0105 Hu Yaobanga, kt\u00f3ra sprowadza\u0142a dyskusj\u0119 do kwestii powrotu Dalajlamy. Delegaci mieli jednak atut w postaci entuzjastycznego przyj\u0119cia misji z Dharamsali i uwa\u017cali, \u017ce b\u0119dzie to pomocne w rozmowach. Co wi\u0119cej, czerpali nadziej\u0119 z pierwszego o\u015bwiadczenia Deng Xiaopinga, z kt\u00f3rego wynika\u0142o, \u017ce przedmiotem dyskusji mo\u017ce by\u0107 wszystko poza niepodleg\u0142o\u015bci\u0105. Tak wi\u0119c, mimo przedstawienia pi\u0119ciopunktowego planu, starali si\u0119 omawia\u0107 nakre\u015blon\u0105 przez Dalajlam\u0119 wizj\u0119 politycznej przysz\u0142o\u015bci Tybetu<\/span>15<\/a><\/span><\/sup>. Zak\u0142ada\u0142a ona po\u0142\u0105czenie wszystkich ziem tybeta\u0144skich w jeden region administracyjny, kt\u00f3rego charakter mia\u0142 by\u0107 przedmiotem dyskusji. Delegaci prosili r\u00f3wnie\u017c o przyznanie Tybetowi specjalnego statusu, jaki zaproponowano w\u0142a\u015bnie Tajwanowi. Dla Pekinu istnia\u0142 jednak tylko jeden punkt wyj\u015bcia do negocjacji \u2013 pi\u0119ciopunktowy plan Hu Yaobanga. <\/span><\/p>\n

    Przez nast\u0119pne dwa i p\u00f3\u0142 roku nie osi\u0105gni\u0119to \u017cadnych post\u0119p\u00f3w. Chiny skupi\u0142y si\u0119 na reformach w Tybecie, zwo\u0142uj\u0105c w 1984 roku Drugie Forum Robocze, kt\u00f3re zainicjowa\u0142o polityk\u0119 \u201eotwartych drzwi\u201d w regionie. Planom zintegrowania go z gospodark\u0105 rynkow\u0105 kraju towarzyszy\u0142o wyra\u017ane usztywnienie postawy wobec Dalajlamy. Konserwatywny sekretarz partii TRA Yin Fatang publicznie oskar\u017cy\u0142 go o zdrad\u0119<\/span>16<\/a><\/span><\/sup>, a umiarkowani reformatorzy pokroju Hu Yaobanga zacz\u0119li m\u00f3wi\u0107 o nim jako o przeciwniku, kt\u00f3rego wp\u0142ywom nale\u017cy da\u0107 odp\u00f3r przy pomocy szybkiego rozwoju gospodarczego. Zmiana tonu wypowiedzi publicznych sygnalizowa\u0142a pog\u0142\u0119biaj\u0105cy si\u0119 brak zainteresowania normalizacj\u0105 stosunk\u00f3w. <\/span><\/p>\n

    Atmosfera by\u0142a wi\u0119c znacznie gorsza, gdy delegacja tybeta\u0144ska wr\u00f3ci\u0142a do Pekinu na drug\u0105 rund\u0119 rozm\u00f3w w pa\u017adzierniku 1984 roku. Wys\u0142annicy o\u015bwiadczyli, \u017ce Dalajlama odrzuca pi\u0119ciopunktow\u0105 propozycj\u0119 Hu Yaobanga i zaproponowali przekszta\u0142cenie Tybetu w zdemilitaryzowan\u0105, stowarzyszon\u0105 z Chinami stref\u0119 pokoju, kt\u00f3ra b\u0119dzie korzysta\u0107 z szerokiej autonomii<\/span>17<\/a><\/span><\/sup>. Z perspektywy Tybeta\u0144czyk\u00f3w propozycja Dalajlamy by\u0142a wa\u017cnym kompromisem, poniewa\u017c rezygnowa\u0142 on z roszcze\u0144 do niepodleg\u0142o\u015bci. Starali si\u0119 prezentowa\u0107 j\u0105 jako odpowied\u017a na warunki Denga z 1979 roku, lecz w ci\u0105gu tych pi\u0119ciu lat wiele zasz\u0142o i strona chi\u0144ska twardo trzyma\u0142a si\u0119 znacznie w\u0119\u017cszego planu Hu Yaobanga. Pekin stanowczo odrzuca\u0142 mo\u017cliwo\u015b\u0107 rozmawiania o czymkolwiek poza warunkami powrotu Dalajlamy. <\/span><\/p>\n

    W tym czasie ChRL zdawa\u0142a ju\u017c sobie spraw\u0119, \u017ce stoi przed powa\u017cnymi problemami w Tybecie, nie uwa\u017ca\u0142a jednak, by Dalajlama by\u0142 niezb\u0119dny do ich rozwi\u0105zania. Pekin s\u0105dzi\u0142, \u017ce ca\u0142a kwestia sprowadza si\u0119 do konieczno\u015bci modernizacji i rozwoju gospodarczego. Zbli\u017cenie z Moskw\u0105 w 1986 roku sta\u0142o si\u0119 kolejnym bod\u017acem do och\u0142odzenia stosunk\u00f3w z diaspor\u0105. Wyeliminowanie sowieckiego zagro\u017cenia sprawi\u0142o, \u017ce w oczach Pekinu Dalajlama nie by\u0142 ju\u017c tanim rozwi\u0105zaniem wa\u017cnego problemu strategicznego, lecz raczej czynnikiem destabilizuj\u0105cym w, jak zaczyna\u0142o si\u0119 okazywa\u0107, trz\u0119sawisku napi\u0119\u0107 etnicznych.<\/p>\n

    Si\u0142y wewn\u0119trzne r\u00f3wnie\u017c opowiada\u0142y si\u0119 za och\u0142odzeniem. Pierwotn\u0105 propozycj\u0119 z\u0142o\u017cono Dalajlamie w pierwszym, pe\u0142nym entuzjazmu okresie rz\u0105d\u00f3w Denga i prze\u0142omowych reform III plenum XI Komitetu Centralnego KPCh, kt\u00f3re zburzy\u0142y wiele fundament\u00f3w ideologicznych z epoki Mao, szybko doprowadzi\u0142y jednak do nowych napi\u0119\u0107 politycznych, takich jak przegrzanie gospodarki, dezintegracja systemu opieki spo\u0142ecznej czy rozpasana korupcja. Wywo\u0142ane przez nie problemy spo\u0142eczne czyni\u0142y libera\u0142\u00f3w \u0142atwym celem atak\u00f3w konserwatywnych frakcji partii. W po\u0142owie lat osiemdziesi\u0105tych atmosfera nie sprzyja\u0142a ju\u017c przyw\u00f3dcom gotowym na ryzykowne kroki<\/span>18<\/a><\/span><\/sup>. Deng Xiaoping zacz\u0105\u0142 si\u0119 wycofywa\u0107 z liberalnych reform, atakuj\u0105c w 1986 \u201ebur\u017cuazyjny liberalizm\u201d i odsuwaj\u0105c Hu Yaobanga w styczniu nast\u0119pnego roku. Po jego usuni\u0119ciu w najwy\u017cszych w\u0142adzach nie by\u0142o ju\u017c \u017cadnego rzecznika zbli\u017cenia z Dalajlam\u0105. Co wi\u0119cej, niepewny by\u0142 los samych reform, kt\u00f3re stworzy\u0142y warunki do rozpocz\u0119cia rozm\u00f3w z Tybeta\u0144czykami. W tej atmosferze niepewno\u015bci zamkn\u0119\u0142y si\u0119 drzwi pierwszego etapu dialogu chi\u0144sko-tybeta\u0144skiego. <\/span><\/p>\n

    \n

    Dalajlama zwraca si\u0119 do spo\u0142eczno\u015bci mi\u0119dzynarodowej<\/em><\/p>\n

    \n

    Kiedy chi\u0144scy przyw\u00f3dcy stracili zainteresowanie kontynuowaniem rozm\u00f3w z Dalajlam\u0105, w ca\u0142ej okaza\u0142o\u015bci ukaza\u0142y si\u0119 dysproporcje mi\u0119dzy obiema stronami. Uchod\u017acy tybeta\u0144scy po prostu nie mogli samodzielnie zmusi\u0107 ChRL do kontynuowania rozm\u00f3w. Pr\u00f3bowali wi\u0119c temu zaradzi\u0107, zwracaj\u0105c si\u0119 o pomoc do spo\u0142eczno\u015bci mi\u0119dzynarodowej. Zrobiono to w idealnym momencie. Sprawa Tybetu nabiera\u0142a coraz wi\u0119kszego znaczenia dzi\u0119ki wizytom Dalajlamy na Zachodzie. Wraz ze zmian\u0105 strategii zacz\u0105\u0142 on formu\u0142owa\u0107 jednoznacznie polityczne apele do \u015bwiata. Pierwsz\u0105 wa\u017cn\u0105 inicjatyw\u0119 w ramach nowej strategii przedstawi\u0142 21 wrze\u015bnia 1987 roku na forum Komisji Praw Cz\u0142owieka Kongresu Stan\u00f3w Zjednoczonych, o\u015bwiadczaj\u0105c, \u017ce odmowa prowadzenia negocjacji przez Chiny zmusza go do szukania wsparcia spo\u0142eczno\u015bci mi\u0119dzynarodowej. W ostrym przem\u00f3wieniu nazwa\u0142 Tybet \u201eokupowanym wbrew prawu niepodleg\u0142ym pa\u0144stwem\u201d, podkre\u015blaj\u0105c, \u017ce ChRL sprowadza t\u0119 kwesti\u0119 do sprawy jego osobistego statusu \u201ezamiast zajmowa\u0107 si\u0119 prawdziwymi problemami sze\u015bciu milion\u00f3w Tybeta\u0144czyk\u00f3w\u201d. Nast\u0119pnie nakre\u015bli\u0142 pi\u0119ciopunktowy plan pokojowy, zak\u0142adaj\u0105cy:<\/p>\n

      \n
    1. \n

      Przekszta\u0142cenie ca\u0142ego Tybetu w stref\u0119 pokoju,<\/p>\n<\/li>\n

    2. \n

      Odst\u0105pienie od polityki przesiedlania ludno\u015bci,<\/p>\n<\/li>\n

    3. \n

      Poszanowanie dla podstawowych praw cz\u0142owieka i demokratycznych swob\u00f3d Tybeta\u0144czyk\u00f3w,<\/p>\n<\/li>\n

    4. \n

      Odtworzenie i ochron\u0119 \u015brodowiska naturalnego, odst\u0105pienie przez Chiny od produkcji broni nuklearnej oraz sk\u0142adowania odpad\u00f3w radioaktywnych w Tybecie,<\/p>\n<\/li>\n

    5. \n

      Rozpocz\u0119cie powa\u017cnych rokowa\u0144, dotycz\u0105cych przysz\u0142ego statusu Tybetu i stosunk\u00f3w mi\u0119dzy narodami tybeta\u0144skim i chi\u0144skim.<\/p>\n<\/li>\n<\/ol>\n

      Ameryka\u0144ska reakcja na plan Dalajlamy nie by\u0142a jednoznaczna. Stronnicy w Kongresie przyj\u0119li j\u0105 z entuzjazmem, natomiast Departament Stanu wyrazi\u0142 ostr\u0105 dezaprobat\u0119 i przedstawi\u0142 stanowisko administracji. W pa\u017adzierniku 1987 roku na posiedzeniu senackiej Komisji Spraw Zagranicznych rzecznik rz\u0105du narzeka\u0142, \u017ce dzia\u0142ania Dalajlamy k\u0142\u00f3c\u0105 si\u0119 z jego statusem przyw\u00f3dcy religijnego, i jednoznacznie odm\u00f3wi\u0142 poparcia dla pi\u0119ciopunktowego planu pokojowego. Cho\u0107 poparcie Waszyngtonu dla praw cz\u0142owieka by\u0142o \u201eniezachwiane\u201d, o\u015bwiadczy\u0142 r\u00f3wnie\u017c, \u017ce \u0142\u0105czenie tej kwestii w kontek\u015bcie Tybetu z jakimkolwiek programem politycznym nie le\u017cy w interesie Stan\u00f3w Zjednoczonych.<\/p>\n

      ChRL odpowiedzia\u0142a na \u00f3w plan bezzw\u0142ocznie, odrzucaj\u0105c go punkt po punkcie<\/span>19<\/a><\/span><\/sup>. Propozycj\u0119 Dharamsali przestawiono publicznie po raz pierwszy, Pekin zna\u0142 jednak jej zasadnicze elementy z rozm\u00f3w w 1984 roku. O znaczeniu nowej inicjatywy \u015bwiadczy\u0142y nie tylko miejsce i spos\u00f3b jej przedstawienia, ale r\u00f3wnie\u017c nag\u0142y wybuch niepodleg\u0142o\u015bciowych protest\u00f3w w Lhasie, do kt\u00f3rych dosz\u0142o w kilka dni po wyst\u0105pieniu Dalajlamy. Cztery dni po pierwszej dosz\u0142o do kolejnej, jeszcze wi\u0119kszej demonstracji, kt\u00f3r\u0105 st\u0142umiono, otwieraj\u0105c ogie\u0144 do t\u0142umu. Wydarzenia te rozw\u015bcieczy\u0142y Pekin, poniewa\u017c zbiega\u0142y si\u0119 z przem\u00f3wieniem Dalajlamy i zdawa\u0142y potwierdza\u0107 jego oskar\u017cenia o naruszanie praw cz\u0142owieka w Tybecie. W odpowiedzi Chi\u0144czycy oskar\u017cyli go o wywo\u0142anie i zaplanowanie niepokoj\u00f3w w Lhasie. W memorandum z 17 pa\u017adziernika 1987 roku Yan Minfu, przewodnicz\u0105cy Frontu Jedno\u015bci (organu partii instytucjonalnie odpowiedzialnego za sprawy Tybetu) stwierdzi\u0142, \u017ce przedstawiaj\u0105c sw\u00f3j plan, Dalajlama sprowokowa\u0142 manifestacje niepodleg\u0142o\u015bciowe. Na koniec zapewni\u0142 jednak, i\u017c jego powr\u00f3t \u2013 na warunkach przedstawionych przez Hu Yaobanga \u2013 nadal b\u0119dzie mile widziany. <\/span><\/p>\n

      Dalajlama rozwin\u0105\u0142 sw\u00f3j plan pokojowy 15 czerwca 1988 roku na forum Parlamentu Europejskiego w Strasburgu. W propozycji tej wezwa\u0142 do utworzenia \u201esamorz\u0105dnego, demokratycznego regionu politycznego (…) stowarzyszonego z Chi\u0144sk\u0105 Republik\u0105 Ludow\u0105\u201d, kt\u00f3ry obejmowa\u0142by wszystkie ziemie zamieszkiwane przez Tybeta\u0144czyk\u00f3w i kt\u00f3rego rz\u0105d \u201emia\u0142by prawo do decydowania o wszystkich sprawach, tycz\u0105cych Tybetu i Tybeta\u0144czyk\u00f3w\u201d. Polityka zagraniczna pozosta\u0142aby w gestii rz\u0105du Chin, lecz region sta\u0142by si\u0119 \u201ezdemilitaryzowanym, prawdziwym sanktuarium pokoju\u201d. Nowy rz\u0105d mia\u0142 by\u0107 utworzony na podstawie \u201ekonstytucji\u201d, \u201eustanawiaj\u0105cej demokratyczny system rz\u0105d\u00f3w\u201d.<\/p>\n

      Spo\u0142eczno\u015b\u0107 mi\u0119dzynarodowa przyj\u0119\u0142a Propozycj\u0119 strasbursk\u0105 z uznaniem, ale wprawi\u0142a ona w os\u0142upienie wielu tybeta\u0144skich uchod\u017ac\u00f3w. Po raz pierwszy powiedziano bowiem publicznie, \u017ce przyw\u00f3dcy diaspory gotowi s\u0105 zrezygnowa\u0107 z roszcze\u0144 niepodleg\u0142o\u015bciowych w zamian za autonomi\u0119 polityczn\u0105 w strukturach ChRL. Dla wielu uciekinier\u00f3w z Tybetu by\u0142o to dramatyczne ust\u0119pstwo i zdrada ich zaufania. Chi\u0144scy liderzy \u2013 przeciwnie \u2013 znali ju\u017c zarys tej propozycji, gdy\u017c przedstawiono im j\u0105 podczas formalnych rozm\u00f3w w 1984 roku. Nie chcieli jej jednak przyj\u0105\u0107, gdy\u017c ich zdaniem nadawa\u0142a Tybetowi status \u201ep\u00f3\u0142niepodleg\u0142o\u015bci\u201d, ograniczaj\u0105c wp\u0142yw Pekinu na sprawy regionu.<\/p>\n

      Mimo to strona chi\u0144ska zacz\u0119\u0142a wykazywa\u0107 nowe zainteresowanie zbli\u017ceniem. W formalnej odpowiedzi, kt\u00f3r\u0105 przekazano za po\u015brednictwem ambasady ChRL w Delhi 23 wrze\u015bnia 1988 roku, odrzucono Propozycj\u0119 strasbursk\u0105, wyra\u017caj\u0105c jednocze\u015bnie gotowo\u015b\u0107 do dialogu:<\/p>\n

      \u201eZapraszamy Dalajlam\u0119 do rozm\u00f3w z Rz\u0105dem Centralnym w ka\u017cdym czasie. Mog\u0105 si\u0119 one toczy\u0107 si\u0119 w Pekinie, Hongkongu lub kt\u00f3rejkolwiek z naszych ambasad i konsulat\u00f3w za granic\u0105. Je\u015bli miejsca te nie odpowiadaj\u0105 Dalajlamie, mo\u017ce wybra\u0107 inne wedle w\u0142asnego uznania, pod warunkiem wszak\u017ce, \u017ce [w spotkaniu] nie b\u0119d\u0105 uczestniczy\u0107 \u017cadni cudzoziemcy. Jeste\u015bmy gotowi wyznaczy\u0107 urz\u0119dnika odpowiedniego szczebla, kt\u00f3ry poprowadzi bezpo\u015brednie rozmowy.<\/p>\n

      Dwa punkty wymagaj\u0105 wyja\u015bnienia:<\/p>\n

        \n
      1. \n

        Nigdy nie uznali\u015bmy \u00bbrz\u0105du kaszagu\u00ab [tybeta\u0144skiego rz\u0105du na wychod\u017astwie], kt\u00f3ry przez ca\u0142y czas prowadzi\u0142 dzia\u0142alno\u015b\u0107 na rzecz niepodleg\u0142o\u015bci Tybetu. Nie przyjmiemy \u017cadnej delegacji ani misji wyznaczonej przez \u00bbrz\u0105d kaszag\u00ab.<\/p>\n<\/li>\n

      2. \n

        \u00bbNowa propozycja\u00ab przedstawiona przez Dalajlam\u0119 w Strasburgu nie mo\u017ce by\u0107 podstaw\u0105 rozm\u00f3w z Rz\u0105dem Centralnym, poniewa\u017c w \u017cadnym razie nie oznacza rezygnacji z idei \u00bbniepodleg\u0142o\u015bci Tybetu\u00ab. Je\u015bli Dalajlama szczerze pragnie poprawy stosunk\u00f3w i faktycznie troszczy si\u0119 o szcz\u0119\u015bcie Tybeta\u0144czyk\u00f3w, rozw\u00f3j gospodarczy oraz dostatek narodowo\u015bci tybeta\u0144skiej, powinien faktycznie porzuci\u0107 \u00bbide\u0119 niepodleg\u0142o\u015bci\u00ab. Dalajlama winien znale\u017a\u0107 si\u0119 w wielkiej rodzinie zjednoczonej macierzy i w\u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 do dyskusji o najwa\u017cniejszych kwestiach politycznych regionu, kt\u00f3r\u0105 prowadz\u0105 Rz\u0105d Centralny, Ludowy Rz\u0105d Tybetu oraz lud Tybetu\u201d<\/span>20<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n<\/li>\n<\/ol>\n

        Cho\u0107 oferta powrotu do rozm\u00f3w by\u0142a bardzo po\u017c\u0105dana, warunki przedstawione przez stron\u0119 chi\u0144sk\u0105 \u2013 znacznie sztywniejsze i bardziej sformalizowane ni\u017c na pocz\u0105tku lat osiemdziesi\u0105tych \u2013 rozczarowa\u0142y przyw\u00f3dc\u00f3w diaspory. W tamtym czasie Pekin rozmawia\u0142 bezpo\u015brednio z przedstawicielami Dharamsali, teraz o\u015bwiadcza\u0142 jednak, \u017ce nie b\u0119dzie si\u0119 kontaktowa\u0107 z tybeta\u0144skim rz\u0105dem emigracyjnym<\/span>21<\/a><\/span><\/sup>. Co wi\u0119cej, nie zgadza\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c na udzia\u0142 cudzoziemc\u00f3w, co by\u0142o restrykcj\u0105 now\u0105. Cho\u0107 nie wspomniano o pi\u0119ciopunktowym planie Hu Yaobanga, nowa oferta nie wykracza\u0142a poza jego granice i zgodnie z duchem owego dokumentu by\u0142a skierowana osobi\u015bcie do Dalajlamy, co wskazywa\u0142o, \u017ce rozmowy maj\u0105 dotyczy\u0107 wy\u0142\u0105cznie jego osoby. <\/span><\/p>\n

        Przyw\u00f3dcy tybeta\u0144scy odpowiedzieli na t\u0119 propozycj\u0119, og\u0142aszaj\u0105c publicznie, \u017ce rozmowy toczy\u0107 si\u0119 b\u0119d\u0105 w Genewie w styczniu 1989 roku. Wybrali te\u017c cz\u0142onk\u00f3w zespo\u0142u negocjacyjnego i najwyra\u017aniej zignorowali warunki Pekinu, w\u0142\u0105czaj\u0105c do niego, cho\u0107 tylko jako doradc\u0119, holenderskiego prawnika. Rozczarowanie Chin musia\u0142 pog\u0142\u0119bi\u0107 fakt, \u017ce odpowied\u017a przekazano rz\u0105dowi \u2013 za po\u015brednictwem Ali Dzigme, wysokiego przedstawiciela rz\u0105du emigracyjnego, i ambasady ChRL w Delhi \u2013 dopiero 25 pa\u017adziernika, ju\u017c po podaniu jej do wiadomo\u015bci publicznej.<\/p>\n

        Pekin uzna\u0142 t\u0119 op\u00f3\u017anion\u0105 formaln\u0105 reakcj\u0119 za dow\u00f3d z\u0142ej wiary i braku szczero\u015bci \u2013 tym bardziej, \u017ce Tybeta\u0144czycy og\u0142osili dat\u0119 i miejsce rozm\u00f3w. Co wi\u0119cej, zrobili to wiedz\u0105c, \u017ce strona chi\u0144ska nie mo\u017ce zaakceptowa\u0107 sk\u0142adu ich delegacji. Chiny da\u0142y wyraz swemu niezadowoleniu, przekazuj\u0105c 18 listopada formaln\u0105 odpowied\u017a za po\u015brednictwem ambasady w Delhi. Krytykuj\u0105c podanie do wiadomo\u015bci publicznej czasu i miejsca rozm\u00f3w, odrzuci\u0142y kandydatury wszystkich sze\u015bciu cz\u0142onk\u00f3w zespo\u0142u negocjacyjnego \u2013 t\u0142umacz\u0105c to ich zaanga\u017cowaniem w dzia\u0142alno\u015b\u0107 \u201eseparatystyczn\u0105\u201d \u2013 oraz zagranicznego eksperta. Jednocze\u015bnie powt\u00f3rzy\u0142y jednak, \u017ce pragn\u0105 bezpo\u015brednich rozm\u00f3w z Dalajlam\u0105, wyra\u017caj\u0105c gotowo\u015b\u0107 spotkania z jego \u201ezaufanym przedstawicielem\u201d takim jak starszy brat Gjalo Thondup. Cho\u0107 w poprzednim li\u015bcie proponowano Tybeta\u0144czykom wyb\u00f3r czasu i miejsca, tym razem zasugerowano, \u017ce najodpowiedniejszy b\u0119dzie Pekin. Innymi s\u0142owy, aczkolwiek strona chi\u0144ska twierdzi\u0142a, \u017ce jest gotowa do rozm\u00f3w, w rzeczywisto\u015bci usztywnia\u0142a stanowisko wobec Dalajlamy i jego przedstawicieli.<\/p>\n

        W odpowiedzi z 5 grudnia tybeta\u0144ski rz\u0105d emigracyjny broni\u0142 swojej decyzji o wyborze delegat\u00f3w i przekonywa\u0142, \u017ce Propozycja strasburska jest najlepszym punktem wyj\u015bcia do rozm\u00f3w. Ten list pozosta\u0142 bez formalnej odpowiedzi, gdy\u017c obie strony najwyra\u017aniej znalaz\u0142y si\u0119 w impasie, spowodowanym \u2013 jak uj\u0119\u0142a to p\u00f3\u017aniej Dharamsala \u2013 \u201ekwestiami proceduralnymi\u201d<\/span>22<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

        Dla Pekinu kwestia kontakt\u00f3w z Dalajlam\u0105 zesz\u0142a na dalszy plan, poniewa\u017c w ci\u0105gu nast\u0119pnych tygodni sytuacja w Tybecie zacz\u0119\u0142a si\u0119 gwa\u0142townie pogarsza\u0107. Podczas niepodleg\u0142o\u015bciowej demonstracji policja otworzy\u0142a ogie\u0144 do bezbronnych mnich\u00f3w. Chi\u0144scy przyw\u00f3dcy, zaniepokojeni konfliktem etnicznym, zaostrzyli kurs. W 1989 roku odwo\u0142ano liberalnego Wu Jinghu\u0119, powierzaj\u0105c stanowisko sekretarza partii TRA Hu Jintao. Odsuni\u0119cie Wu oznacza\u0142o gruntown\u0105 rewizj\u0119 strategii. Cho\u0107 w\u0142adze centralne uznawa\u0142y niepokoje polityczne za rezultat zewn\u0119trznych prowokacji, Wu widzia\u0142 to zupe\u0142nie inaczej i chcia\u0142, na przyk\u0142ad, rozwi\u0105zywa\u0107 problemy przy pomocy \u201eserdecznych\u201d spotka\u0144 z przedstawicielami najwi\u0119kszych klasztor\u00f3w oraz s\u0142uchania ich skarg. Pekin najwyra\u017aniej odrzuca\u0142 t\u0119 umiarkowan\u0105 postaw\u0119 i d\u0105\u017cy\u0142 do przej\u0119cia bezpo\u015bredniej kontroli nad regionem<\/span>23<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

        Kiedy wprowadzano owe zmiany, w Szigace zmar\u0142 nagle Panczenlama. Kilka dni wcze\u015bniej wyg\u0142osi\u0142 przem\u00f3wienie, w kt\u00f3rym ostro krytykowa\u0142 polityk\u0119 Chin w Tybecie. Przyw\u00f3dcy partii niespodziewanie zaprosili Dalajlam\u0119 \u2013 dla zachowania pozor\u00f3w, za po\u015brednictwem pa\u0144stwowego Chi\u0144skiego Stowarzyszenia Buddyjskiego \u2013 na pogrzeb. Zaproszenie stanowi\u0142o jedyn\u0105 w swoim rodzaju okazj\u0119 przerwania impasu w formalnym dialogu, gdy\u017c Pekin dawa\u0142 do zrozumienia, \u017ce cho\u0107 oficjalnie wizyta b\u0119dzie mia\u0142a charakter religijny, pozwoli na przeprowadzenie poufnych rozm\u00f3w na temat Tybetu z wysokimi przedstawicielami w\u0142adz. W ten spos\u00f3b mo\u017cna by\u0142o omin\u0105\u0107 kwestie, kt\u00f3re blokowa\u0142y wcze\u015bniejsze pr\u00f3by nawi\u0105zania kontaktu. Liderzy diaspory okazali si\u0119 jednak nieprzygotowani na t\u0119 nag\u0142\u0105 ofert\u0119. Po intensywnych, wewn\u0119trznych dyskusjach poprosili o gwarancj\u0119, \u017ce Dalajlama b\u0119dzie m\u00f3g\u0142 odwiedzi\u0107 przynajmniej jeden region Tybetu i spotka\u0107 si\u0119 z Deng Xiaopingiem<\/span>24<\/a><\/span><\/sup>. Odpowied\u017a Pekinu by\u0142a odmowna i tak kr\u00f3tka sposobno\u015b\u0107 odesz\u0142a w niebyt<\/span>25<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

        \n

        W martwym punkcie<\/em><\/p>\n

        \n

        Po odrzuceniu warunk\u00f3w, jakie postawi\u0142a otrzymawszy zaproszenie dla Dalajlamy, Dharamsala chcia\u0142a wr\u00f3ci\u0107 do pierwotnych uzgodnie\u0144 w sprawie rozm\u00f3w. 19 kwietnia 1989 roku poinformowa\u0142a chi\u0144skich przyw\u00f3dc\u00f3w, \u017ce przedstawiciele Dalajlamy s\u0105 gotowi do spotkania w Hongkongu, jednym z miejsc wymienionych w li\u015bcie z wrze\u015bnia 1988 roku. Ale Pekin nie by\u0142 ju\u017c tym zainteresowany. W Lhasie og\u0142oszono stan wojenny i wszystko by\u0142o pod kontrol\u0105, a uwaga rz\u0105du centralnego skupi\u0142a si\u0119 na kryzysie politycznym, kt\u00f3ry rozgrywa\u0142 si\u0119 znacznie bli\u017cej jego kwatery g\u0142\u00f3wnej. Destabilizacja, wywo\u0142ana st\u0142umieniem protest\u00f3w na Tiananmen w czerwcu 1989 roku, doprowadzi\u0142a do przetasowania we w\u0142adzach i odsuni\u0119cia ludzi, kt\u00f3rzy opowiadali si\u0119 za prowadzeniem rozm\u00f3w z Dalajlam\u0105. Jednym z nich by\u0142 protegowany Hu Yaobanga, Yan Minfu, kt\u00f3rego pozbawiono fotela przewodnicz\u0105cego Frontu Jedno\u015bci za udzielenie poparcia Zhao Ziyangowi podczas demonstracji na Tiananmen. To w\u0142a\u015bnie Yan, nieprzejednany krytyk polityki antagonizowania Dalajlamy, sta\u0142 za zaproszeniem go na pogrzeb Panczenlamy<\/span>26<\/a><\/span><\/sup>. Jak wcze\u015bniejsze wysi\u0142ki Hu Yaobanga, kt\u00f3ry d\u0105\u017cy\u0142 do podj\u0119cia rozm\u00f3w z Dalajlam\u0105, zosta\u0142y podkopane w 1987 roku przez walki z konserwatywnymi przeciwnikami szerokich reform, tak zakulisowe rozgrywki o w\u0142adz\u0119 przekre\u015bli\u0142y zabiegi Yana we Froncie Jedno\u015bci. <\/span><\/p>\n

        Kiedy walki frakcyjne kszta\u0142towa\u0142y nowe oblicze chi\u0144skiej sceny politycznej w 1989 roku, na \u015bwiecie zachodzi\u0142y g\u0142\u0119bokie zmiany. Upad\u0142 Mur Berli\u0144ski i, kolejno, komunistyczne re\u017cimy w Europie \u015arodkowo-Wschodniej. W tym samym roku Dalajlama otrzyma\u0142 Pokojow\u0105 Nagrod\u0119 Nobla, zyskuj\u0105c jeszcze wi\u0119ksz\u0105 popularno\u015b\u0107 i presti\u017c na arenie mi\u0119dzynarodowej.<\/p>\n

        Je\u015bli idzie o nastawienie wobec niego samego, pod koniec tej burzliwej dekady w\u0142adze chi\u0144skie znalaz\u0142y si\u0119 na zakr\u0119cie. 19 pa\u017adziernika 1989 roku Biuro Polityczne KPCh uzna\u0142o, \u017ce przyczyn\u0105 niepokoj\u00f3w w Tybecie by\u0142o z\u0142agodzenie kontroli politycznej w okresie liberalizacji. Na posiedzeniu tym \u2013 kt\u00f3re w oficjalnej nomenklaturze okre\u015bla si\u0119 mianem \u201epunktu zwrotnego\u201d \u2013 zaaprobowano tward\u0105 polityk\u0119 narzucania stabilizacji spo\u0142ecznej przy dalszym promowaniu szybkiego rozwoju gospodarczego jako osi nowej strategii. Jednocze\u015bnie uznano, \u017ce umiarkowane podej\u015bcie, polegaj\u0105ce na zabieganiu o zbli\u017cenie z Dalajlam\u0105, by\u0142o b\u0142\u0119dem. Wedle nowej, oficjalnej linii wszystkie problemy Chin w Tybecie mo\u017cna by\u0142o rozwi\u0105za\u0107 bez jego udzia\u0142u<\/span>27<\/a><\/span><\/sup>. \u201ePunkt zwrotny\u201d oznacza\u0142 wi\u0119c zasadnicz\u0105 zmian\u0119 w do tej pory dwuznacznym stanowisku Pekinu wobec rozm\u00f3w z Dalajlam\u0105. Chwilowe zainteresowanie zbli\u017ceniem, kt\u00f3re sygnalizowano zaraz po og\u0142oszeniu Propozycji strasburskiej, ca\u0142kowicie wygas\u0142o. <\/span><\/p>\n

        Kiedy Pekin oddala\u0142 si\u0119 od Dalajlamy, tybeta\u0144scy przyw\u00f3dcy uczynili przedmiotem mi\u0119dzynarodowej kampanii naruszenia praw cz\u0142owieka w Tybecie, co \u017ale wp\u0142yn\u0119\u0142o na stosunki dwustronne. Pot\u0119pienie w\u0142adz chi\u0144skich za Tybet i Tiananmen na arenie mi\u0119dzynarodowej zbieg\u0142o si\u0119 z rozpadem Zwi\u0105zku Sowieckiego i pojawieniem nowych niepodleg\u0142ych pa\u0144stw. ChRL mia\u0142a powody, by obawia\u0107 si\u0119 podobnego losu. Rosn\u0105ca sympatia i poparcie polityczne dla Tybetu po 1989 roku poruszy\u0142y czu\u0142\u0105 strun\u0119 \u2013 stary l\u0119k przed wrogim zachodnim imperializmem. Uparcie powracaj\u0105cy wizerunek Chin jako \u201eofiary\u201d<\/span>28<\/a><\/span><\/sup> podsyci\u0142 chi\u0144ski nacjonalizm, jeszcze bardziej przes\u0142aniaj\u0105c prawdziwe interesy Tybeta\u0144czyk\u00f3w. Skrajna podejrzliwo\u015b\u0107 wobec pobudek Zachodu pog\u0142\u0119bia\u0142a nieufno\u015b\u0107 do Dalajlamy, kt\u00f3ry zdawa\u0142 si\u0119 stawa\u0107 z nim w jednym szeregu. Tybeta\u0144ski przyw\u00f3dca wykona\u0142 publicznie wiele gest\u00f3w, by przerwa\u0107 ten impas<\/span>29<\/a><\/span><\/sup>, ale we wrogim dla siebie klimacie z pocz\u0105tku lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych Pekin nie chcia\u0142 czyni\u0107 niczego, co mog\u0142oby go legitymizowa\u0107. Obie strony komunikowa\u0142y si\u0119, w bardzo ograniczonym zakresie, za po\u015brednictwem Gjalo Thondupa<\/span>30<\/a><\/span><\/sup>, Pekin pozostawa\u0142 jednak nieugi\u0119ty. W 1991 roku, z uwagi na brak zainteresowania Chin, strona tybeta\u0144ska formalnie wycofa\u0142a Propozycj\u0119 strasbursk\u0105. <\/span><\/p>\n

        W 1993 roku przez centralny i p\u00f3\u0142nocno-wschodni Tybet przetoczy\u0142a si\u0119 nowa fala protest\u00f3w. W odpowiedzi Chi\u0144czycy zaostrzyli polityk\u0119 wobec ca\u0142ego regionu i tybeta\u0144skich uchod\u017ac\u00f3w<\/span>31<\/a><\/span><\/sup>. 24 maja 1993 roku na ulice Lhasy wysz\u0142y tysi\u0105ce Tybeta\u0144czyk\u00f3w, \u017ceby zaprotestowa\u0107 przeciwko niepo\u017c\u0105danym skutkom szybkich reform gospodarczych. Po sze\u015bciu godzinach demonstracja w sprawie wysokich cen \u017cywno\u015bci przeobrazi\u0142a si\u0119 w protest niepodleg\u0142o\u015bciowy. Wkr\u00f3tce potem do politycznych niepokoj\u00f3w dosz\u0142o w regionach wiejskich \u2013 od Doliny Lhaskiej po po\u0142udniowe Qinghai. Demonstranci protestowali przeciwko cenom i rosn\u0105cej liczbie chi\u0144skich osadnik\u00f3w, kt\u00f3rzy przejmowali kontrol\u0119 nad gospodark\u0105 lokaln\u0105. Wydarzenia te wskazywa\u0142y, \u017ce problem politycznego pos\u0142usze\u0144stwa Tybetu jest znacznie szerszy i g\u0142\u0119bszy ni\u017c s\u0105dzono. <\/span><\/p>\n

        Widz\u0105c potrzeb\u0119 nowego podej\u015bcia, w lipcu 1994 roku najwy\u017csi przyw\u00f3dcy ChRL zwo\u0142ali w Pekinie Trzecie Forum. By\u0142o to pierwsze takie spotkanie robocze na szczeblu centralnym od 1984 roku. Trzecie Forum utrzyma\u0142o obowi\u0105zuj\u0105c\u0105 polityk\u0119 szybkiego rozwoju gospodarczego i udzieli\u0142o stanowczego poparcia strategii intensyfikacji represji, inicjuj\u0105c przy tym now\u0105, agresywn\u0105 kampani\u0119 monitorowania pogl\u0105d\u00f3w politycznych. Zwi\u0119kszono kontrol\u0119 nie tylko nad instytucjami religijnymi \u2013 uznawanymi za wyl\u0119garni\u0119 nacjonalistycznych roszcze\u0144 \u2013 ale i nad tybeta\u0144skimi kadrami. Od tego momentu cz\u0142onkowie partii, urz\u0119dnicy, biurokraci i pracownicy administracji lokalnej byli \u015bci\u015ble monitorowani w poszukiwaniu oznak politycznych odchyle\u0144. Na wy\u017cszych szczeblach obowi\u0105zywa\u0142 zakaz posiadania nie tylko zdj\u0119\u0107 Dalajlamy, ale i przedmiot\u00f3w o charakterze czysto religijnym, na przyk\u0142ad r\u00f3\u017ca\u0144c\u00f3w. Poza poddaniem Tybeta\u0144czyk\u00f3w \u015bcis\u0142ej kontroli, Forum postanowi\u0142o r\u00f3wnie\u017c przenie\u015b\u0107 do regionu wi\u0119cej chi\u0144skich kadr i by\u0142ych \u017co\u0142nierzy.<\/p>\n

        Trzecie Forum \u015bwiadczy\u0142o o dalszym usztywnieniu stanowiska Chi\u0144czyk\u00f3w wobec Dalajlamy. Rozgoryczeni niedawnymi ameryka\u0144skimi inicjatywami po\u0142\u0105czenia polityki gospodarczej z kwesti\u0105 przestrzegania praw cz\u0142owieka, najwy\u017csi przyw\u00f3dcy formalnie uznali go za \u201eagenta wrogich si\u0142 zachodnich\u201d z USA na czele, kt\u00f3rych celem jest podkopywanie stabilno\u015bci i terytorialnej integralno\u015bci Chin. To publiczne pot\u0119pienie oznacza\u0142o autoryzacj\u0119, najwy\u017cszej rangi, intensywnej kampanii \u2013 pierwszej od rozpocz\u0119cia procesu liberalizacji w 1978 roku \u2013 przeciwko Dalajlamie. Skala i charakter atak\u00f3w od chwili jej formalnego og\u0142oszenia w styczniu 1995 roku przywodzi\u0142y na my\u015bl jedynie czasy rewolucji kulturalnej; obserwatorzy nie mieli w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce ewentualne zbli\u017cenie mi\u0119dzy dwiema stronami jest bardziej oddalone ni\u017c kiedykolwiek przedtem.<\/p>\n

        Nowe kampanie polityczne by\u0142y efektem rosn\u0105cej nieufno\u015bci wobec samego Dalajlamy. O ile pocz\u0105tkowo Pekin najwyra\u017aniej s\u0105dzi\u0142, \u017ce mo\u017cna wypracowa\u0107 z nim rozs\u0105dny uk\u0142ad, w latach osiemdziesi\u0105tych i dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych wiar\u0119 t\u0119 utraci\u0142, obserwuj\u0105c zmienne, jego zdaniem, zaanga\u017cowanie przyw\u00f3dc\u00f3w tybeta\u0144skiej diaspory w proces dialogu. Strona chi\u0144ska poczu\u0142a si\u0119 obra\u017cona przedwczesnym og\u0142oszeniem daty i miejsca rozm\u00f3w w 1988 roku oraz w\u0142\u0105czeniem cudzoziemca do tybeta\u0144skiego zespo\u0142u negocjacyjnego. Fakt, i\u017c Dalajlama nie przyjecha\u0142 do Pekinu w 1989 roku, utwierdzi\u0142 przekonanie, \u017ce przyw\u00f3dcy emigracyjni nie s\u0105 w pe\u0142ni oddani idei negocjacji z ChRL. Sytuacja pogorszy\u0142a si\u0119 jeszcze bardziej na pocz\u0105tku lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, gdy Dalajlama zacz\u0105\u0142 wr\u00f3\u017cy\u0107, \u017ce Chiny podziel\u0105 wkr\u00f3tce los Zwi\u0105zku Sowieckiego. Jego wypowiedzi, w kt\u00f3rych dawa\u0142 do zrozumienia, \u017ce Propozycja strasburska by\u0142a zbyt daleko id\u0105cym ust\u0119pstwem<\/span>32<\/a><\/span><\/sup>, da\u0142y rzecznikom polityki twardej r\u0119ki kolejny pow\u00f3d do oskar\u017cania go o nieszczero\u015b\u0107. Nieufno\u015b\u0107 wobec Dalajlamy osi\u0105gn\u0119\u0142a apogeum w 1995 roku, kiedy na w\u0142asn\u0105 r\u0119k\u0119 uzna\u0142 Genduna Czokji Nim\u0119 za inkarnacj\u0119 X Panczenlamy<\/span>33<\/a><\/span><\/sup>. Z punktu widzenia Pekinu pr\u00f3ba wykluczenia w\u0142adz chi\u0144skich z procesu sukcesji by\u0142a agresywnym dzia\u0142aniem politycznym, \u015bwiadcz\u0105cym o lekcewa\u017ceniu zasad dialogu i pojednania. <\/span><\/p>\n

        \n

        Sondowanie, 1997-98<\/em><\/p>\n

        \n

        W czasie, gdy sp\u00f3r chi\u0144sko-tybeta\u0144ski uleg\u0142 zaognieniu, spraw\u0105 Tybetu zainteresowa\u0142 si\u0119 powa\u017cniej rz\u0105d Stan\u00f3w Zjednoczonych. W przeciwie\u0144stwie do epoki zaanga\u017cowania CIA w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych i sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych, tym razem by\u0142o to spowodowane rosn\u0105cym poparciem ameryka\u0144skiej opinii publicznej. Lokalne kampanie okaza\u0142y si\u0119 skuteczne \u2013 zaanga\u017cowanie obu partii w Kongresie zmusi\u0142o administracj\u0119 Clintona do poruszenia tej kwestii w rozmowach z Pekinem. W maju 1994 roku porzuci\u0142a ona strategi\u0119 \u0142\u0105czenia wymiany handlowej z prawami cz\u0142owieka, ale nadal naciska\u0142a na wypracowanie kompromisu z Tybeta\u0144czykami. Podczas pierwszego spotkania z Jiang Zeminem w listopadzie 1993 roku Clinton wezwa\u0142 chi\u0144skiego przyw\u00f3dc\u0119 do rozpocz\u0119cia dialogu z Dalajlam\u0105. W po\u0142owie dekady Kongres dojrza\u0142 do podj\u0119cia kolejnych krok\u00f3w, kt\u00f3rych celem by\u0142o promowanie rozm\u00f3w. W 1997 roku administracja og\u0142osi\u0142a decyzj\u0119 o powo\u0142aniu Specjalnego koordynatora do spraw tybeta\u0144skich w Departamencie Stanu; jego misja obejmowa\u0142a zabieganie o powa\u017cny dialog mi\u0119dzy Pekinem a Dalajlam\u0105.<\/p>\n

        Kiedy Stany Zjednoczone w\u0142\u0105cza\u0142y spraw\u0119 Tybetu do polityki wobec Chin, Jiang Zemin przesuwa\u0142 stosunki z USA na pierwszy plan swojej polityki zagranicznej. Poniewa\u017c Tybet cz\u0119sto pojawia\u0142 si\u0119 w kontaktach z USA i innymi pa\u0144stwami, przewodnicz\u0105cy KPCh zainteresowa\u0142 si\u0119 t\u0105 spraw\u0105 osobi\u015bcie. Na pocz\u0105tku 1997 roku, po latach tybeta\u0144skich zabieg\u00f3w o nawi\u0105zanie bezpo\u015brednich kontakt\u00f3w, najwy\u017csze w\u0142adze ChRL zareagowa\u0142y na jeden z nieformalnych sygna\u0142\u00f3w, kt\u00f3re wysy\u0142a\u0142 Dalajlama. Dosz\u0142o do trzech rund spotka\u0144 twarz\u0105 w twarz mi\u0119dzy jego przedstawicielami a zwi\u0105zanymi z Jiangiem dygnitarzami. Dawa\u0142o to nadziej\u0119 na prze\u0142amanie impasu. Opinia publiczna dowiedzia\u0142a si\u0119 o tych kontaktach podczas szczytu chi\u0144sko-ameryka\u0144skiego w 1998 roku, kiedy Jiang og\u0142osi\u0142, \u017ce istniej\u0105 kana\u0142y bezpo\u015bredniej komunikacji z Dalajlam\u0105.<\/p>\n

        Publiczne potwierdzenie nieformalnych rozm\u00f3w wprawi\u0142o w os\u0142upienie Chi\u0144czyk\u00f3w i podsyci\u0142o oczekiwania przyw\u00f3dc\u00f3w tybeta\u0144skiej diaspory. Szybko zosta\u0142y one jednak rozwiane, gdy\u017c Pekin nie wykazywa\u0142 \u017cadnego zainteresowania zbli\u017ceniem. Tybeta\u0144ski rz\u0105d emigracyjny pr\u00f3bowa\u0142 przyspieszy\u0107 \u00f3w proces, sygnalizuj\u0105c mi\u0119dzynarodowym mediom, \u017ce podczas listopadowej wizyty Dalajlamy w Waszyngtonie wyg\u0142oszone zostanie wa\u017cne o\u015bwiadczenie, kt\u00f3re mo\u017ce utorowa\u0107 drog\u0119 do kolejnej rundy rozm\u00f3w. Napomykano r\u00f3wnie\u017c, \u017ce zastanawia si\u0119 on nad odbyciem w grudniu pielgrzymki na chi\u0144sk\u0105, \u015bwi\u0119t\u0105 dla buddyst\u00f3w g\u00f3r\u0119 Wutaishan<\/span>34<\/a><\/span><\/sup>. Mimo medialnego szumu \u017cadnego o\u015bwiadczenia nie z\u0142o\u017cono. <\/span><\/p>\n

        Tydzie\u0144 po waszyngto\u0144skiej wizycie agencja Xinhua poinformowa\u0142a, \u017ce Jiang Zemin oskar\u017cy\u0142 Tybeta\u0144czyk\u00f3w o wykorzystywanie dyskusji na temat kontakt\u00f3w do \u201ezwodzenia opinii publicznej\u201d<\/span>35<\/a><\/span><\/sup>. Na pocz\u0105tku grudnia Dalajlama publicznie potwierdzi\u0142, \u017ce wszystkie kana\u0142y komunikacyjne zosta\u0142y zamkni\u0119te<\/span>36<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

        Fiasko inicjatywy z 1998 roku wynika\u0142o z braku jednomy\u015blno\u015bci chi\u0144skich przyw\u00f3dc\u00f3w. Cho\u0107 decyzja o rozpocz\u0119ciu nieformalnych rozm\u00f3w z Dalajlam\u0105 zapad\u0142a na najwy\u017cszym szczeblu, ewidentnie brakowa\u0142o jej wsparcia kierownictwa. Przede wszystkim inicjatyw\u0119 podj\u0119to bez udzia\u0142u Departamentu Pracy Frontu Jedno\u015bci Komitetu Centralnego KPCh, kt\u00f3ry w strukturach partii formalnie odpowiada za sprawy Tybetu. Zaanga\u017cowanie Frontu Jedno\u015bci, zajmuj\u0105cego bardzo konserwatywne stanowisko wobec Dalajlamy,<\/span>37<\/a><\/span><\/sup> utrudni\u0142oby \u2013 je\u015bli nie przekre\u015bli\u0142o \u2013 wst\u0119pne rozmowy, niemniej wykluczenie go z tego procesu r\u00f3wnie\u017c nie mog\u0142o im s\u0142u\u017cy\u0107. Instytucjonalny sprzeciw wobec inicjatywy Jiang Zemina mia\u0142 najwyra\u017aniej rzecznik\u00f3w na samej g\u00f3rze partyjnej hierarchii \u2013 przede wszystkim w osobie Li Ruihuana, cz\u0142onka Biura Politycznego, odpowiedzialnego mi\u0119dzy innymi za Front Jedno\u015bci. Li uchodzi\u0142 za libera\u0142a, wydaje si\u0119 jednak, \u017ce do nag\u0142ego za\u0142amania dialogu doprowadzi\u0142a jego osobista rywalizacja z Jiang Zeminem. Sprzeciw sprowadza\u0142 si\u0119 do konstatacji, \u017ce rozmowy wst\u0119pne k\u0142\u00f3c\u0105 si\u0119 z oficjaln\u0105 lini\u0105 izolowania Dalajlamy. Innymi s\u0142owy, inicjatyw\u0119 Jianga zakwestionowano tak z powod\u00f3w proceduralnych, jak i politycznych. <\/span><\/p>\n

        Nag\u0142e zamkni\u0119cie kana\u0142\u00f3w komunikacyjnych wskazuje, \u017ce Jiang Zemin mia\u0142 zbyt ma\u0142o w\u0142adzy lub woli politycznej, by stawi\u0107 czo\u0142o przeciwnikom swojej kontrowersyjnej inicjatywy. Zamiast o ni\u0105 walczy\u0107, pod koniec 1998 roku formalnie zmieni\u0142 stanowisko na posiedzeniu najwy\u017cszych w\u0142adz, o\u015bwiadczaj\u0105c, \u017ce wycofuje si\u0119 z idei zbli\u017cenia z Dalajlam\u0105, poniewa\u017c nie zas\u0142uguje on na zaufanie. Przypominaj\u0105c ostatnie wizyty \u015bwiatowych przyw\u00f3dc\u00f3w, kt\u00f3rzy, bez wyj\u0105tku, poruszali kwesti\u0119 Tybetu dok\u0142adnie w taki sam spos\u00f3b, wr\u00f3ci\u0142 do oficjalnego stanowiska, sprowadzaj\u0105cego ca\u0142y problem do zachodniego spisku. O\u015bwiadczenie Jianga zamkn\u0119\u0142o rozmowy wst\u0119pne.<\/p>\n

        Cho\u0107 w 1998 roku dialog zosta\u0142 zerwany, by\u0142 jednak pierwszym jednoznacznym sygna\u0142em, \u017ce w najwy\u017cszych przyw\u00f3dcach Chin jest pewna wola zrewidowania stanowiska wrogiego kontaktom z Dalajlam\u0105. Niemniej nawet w czasie tych rozm\u00f3w, kt\u00f3re toczono na bardzo wysokim szczeblu, w Tybecie nakr\u0119ca\u0142a si\u0119 spirala represji politycznych. Ta niekonsekwencja \u015bwiadczy nie tylko o braku precyzyjnej wizji polityki tybeta\u0144skiej w Pekinie, ale i o rozziewie mi\u0119dzy w\u0142adzami centralnymi a regionalnymi.<\/p>\n

        \n

        Nowe zaanga\u017cowanie, 2001 rok<\/em><\/p>\n

        \n

        Po zako\u0144czonej fiaskiem inicjatywie Jianga Chiny zacz\u0119\u0142y \u0142agodzi\u0107 stanowisko wobec Tybetu. Wcze\u015bniej jednak z kraju uciek\u0142o dw\u00f3ch wysokich przedstawicieli elity monastycznej. Latem 1998 roku, bez rozg\u0142osu, wyjecha\u0142 do Stan\u00f3w Zjednoczonych Agja Rinpocze \u2013 ciesz\u0105cy si\u0119 zaufaniem Pekinu hierarcha buddyjski, kt\u00f3ry piastowa\u0142 kluczowe stanowiska w zatwierdzanych przez w\u0142adze strukturach religijnych. Dla chi\u0144skich przyw\u00f3dc\u00f3w oznacza\u0142o to utrat\u0119 twarzy<\/span>38<\/a><\/span><\/sup>. W styczniu 2000 roku dosz\u0142o do dramatycznej ucieczki czternastoletniego Karmapy do Dharamsali. Wsp\u00f3\u0142praca m\u0142odego hierarchy \u2013 uznanego przez w\u0142adze chi\u0144skie i Dalajlam\u0119 za g\u0142ow\u0119 jednej z najbardziej wp\u0142ywowych szk\u00f3\u0142 buddyzmu tybeta\u0144skiego \u2013 by\u0142a bodaj najwi\u0119ksz\u0105 nadziej\u0105 Pekinu na legitymizacj\u0119 panowania nad Tybeta\u0144czykami. Mimo uporczywych wysi\u0142k\u00f3w Chiny najwyra\u017aniej nie kontrolowa\u0142y religijnej elity Tybetu. <\/span><\/p>\n

        W tym samym czasie ameryka\u0144ski Kongres nadawa\u0142 instytucjonalne ramy poparciu Stan\u00f3w Zjednoczonych dla dialogu chi\u0144sko-tybeta\u0144skiego. 9 maja 2001 roku, w dniu przybycia do USA Dalajlamy, przyj\u0119to Ustaw\u0119 o polityce tybeta\u0144skiej, kt\u00f3ra wesz\u0142a w \u017cycie w 2002 roku i mi\u0119dzy innymi kodyfikowa\u0142a instytucj\u0119 Specjalnego koordynatora do spraw tybeta\u0144skich w Departamencie Stanu oraz by\u0142a wyrazem praktycznego poparcia dla negocjacji.<\/p>\n

        W tym niepewnym klimacie politycznym w czerwcu 2001 roku zwo\u0142ano w Pekinie Czwarte Forum Robocze w sprawie Tybetu. Zewn\u0119trznie mia\u0142o ono \u015bwiadczy\u0107 o s\u0142uszno\u015bci strategii szybkiego rozwoju gospodarczego oraz wzmacniania struktur partii w regionach tybeta\u0144skich. Przy okazji zrewidowano jednak oficjalne stanowisko wobec zbli\u017cenia z Dalajlam\u0105. Mimo formalnych rozbie\u017cno\u015bci najwy\u017csi przyw\u00f3dcy zmienili decyzj\u0119 o izolowaniu go, kt\u00f3r\u0105 podj\u0119to w 1989 roku i zatwierdzono pi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej na Trzecim Forum. W ci\u0105gu kilku miesi\u0119cy Pekin nawi\u0105za\u0142 bezpo\u015brednie kontakty z przedstawicielami diaspory, rozpoczynaj\u0105c proces zaanga\u017cowania. R\u00f3wnocze\u015bnie zwolniono sze\u015bcioro prominentnych wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych i opublikowano artyku\u0142, szczeg\u00f3\u0142owo omawiaj\u0105cy histori\u0119 negocjacji chi\u0144sko-tybeta\u0144skich. Cho\u0107 powt\u00f3rzono tradycyjne ataki i oskar\u017cenia o nieszczero\u015b\u0107, wezwano w nim Dalajlam\u0119 do powrotu do Chin39<\/a><\/sup>. W lipcu 2002 roku zaproszono do z\u0142o\u017cenia wizyty w Tybecie Gjalo Thondupa.<\/p>\n

        Po roku wst\u0119pnych rozm\u00f3w obie strony zgodzi\u0142y si\u0119 na \u2013 pierwsz\u0105 od 1984 roku \u2013 oficjaln\u0105 wizyt\u0119 przedstawicieli Dalajlamy, kt\u00f3r\u0105 zaplanowano na wrzesie\u0144 2002 roku. W sk\u0142ad delegacji wchodzili dwaj wys\u0142annicy i dwaj asystenci. Ich partnerami byli przedstawiciele Frontu Jedno\u015bci. Delegaci odwiedzili r\u00f3wnie\u017c Tybeta\u0144ski Region Autonomiczny i rozmawiali z urz\u0119dnikami tybeta\u0144skimi, m.in. z wysokim dygnitarzem z Sichuanu. Po powrocie Lodi Gjari wystosowa\u0142 29 wrze\u015bnia oficjalne, ostro\u017cnie optymistyczne o\u015bwiadczenie, w kt\u00f3rym chwali\u0142 \u201epo\u015bwi\u0119cenie i kompetencj\u0119\u201d tybeta\u0144skich urz\u0119dnik\u00f3w, z kt\u00f3rymi spotykali si\u0119 delegaci, oraz \u201erozw\u00f3j i post\u0119p\u201d chi\u0144skich miast. Wed\u0142ug wys\u0142annik\u00f3w obecni przyw\u00f3dcy wykazywali \u201eznacznie wi\u0119ksz\u0105 elastyczno\u015b\u0107 my\u015blenia\u201d w por\u00f3wnaniu z sytuacj\u0105 z pocz\u0105tku lat osiemdziesi\u0105tych. W o\u015bwiadczeniu podkre\u015blano, \u017ce celem misji by\u0142o budowanie atmosfery sprzyjaj\u0105cej kontynuowaniu procesu dialogu. Nast\u0119pnego dnia tybeta\u0144ski rz\u0105d emigracyjny zasygnalizowa\u0142 oddanie idei zbli\u017cenia, wystosowuj\u0105c apel \u2013 sygnowany przez premiera Samdonga Rinpocze \u2013 do Tybeta\u0144czyk\u00f3w i ludzi popieraj\u0105cych Tybet o powstrzymanie si\u0119 od protest\u00f3w w czasie zbli\u017caj\u0105cej si\u0119 wizyty Jiang Zemina w USA i Meksyku.<\/p>\n

        W przeciwie\u0144stwie do Dharamsali, kt\u00f3ra podesz\u0142a do nowego zaanga\u017cowania otwarcie i konstruktywnie, Pekin nie potwierdzi\u0142 nawet jego istnienia, wspominaj\u0105c jedynie o prywatnej wizycie Tybeta\u0144czyk\u00f3w, odwiedzaj\u0105cych krewnych<\/span>40<\/a><\/span><\/sup>. Co wi\u0119cej, chi\u0144scy urz\u0119dnicy, kt\u00f3rzy kontaktowali si\u0119 z wys\u0142annikami, odpowiadaj\u0105c na pytania zagranicznych dziennikarzy, twierdzili, \u017ce nie znali celu ich wizyty. W dzie\u0144 po przybyciu delegat\u00f3w rzecznik ministerstwa spraw zagranicznych Kong Quan o\u015bwiadczy\u0142, \u017ce ich wizyta ma charakter prywatny i \u017ce nie zna ich nazwisk. Przewodnicz\u0105cy TRA Legczog potwierdzi\u0142, \u017ce odby\u0142 godzinn\u0105 rozmow\u0119 z Gjarim, lecz zaprzeczy\u0142 jakoby wiedzia\u0142, \u017ce jest on przedstawicielem Dalajlamy<\/span>41<\/a><\/span><\/sup>. Nie potwierdzaj\u0105c publicznie politycznego charakteru wizyty, Pekin podsyci\u0142 obawy Tybeta\u0144czyk\u00f3w, \u017ce rodz\u0105cy si\u0119 dialog jest fikcj\u0105<\/span>42<\/a><\/span><\/sup>. Sugerowano nawet, \u017ce zaproszenie zosta\u0142o wystosowane tylko po to, \u017ceby zapobiec gorsz\u0105cym protestom podczas ostatniej podr\u00f3\u017cy zagranicznej Jiang Zemina jako g\u0142owy pa\u0144stwa<\/span>43<\/a><\/span><\/sup>. Taka interpretacja \u2013 w \u015bwietle pr\u00f3by nawi\u0105zania przez niego nieformalnych kontakt\u00f3w w 1998 roku \u2013 wydaje si\u0119 niew\u0142a\u015bciwa. Tymczasem tybeta\u0144ski rz\u0105d emigracyjny czu\u0142 si\u0119 zmuszony do przedstawienia post\u0119p\u00f3w w procesie dialogu z uwagi na powszechn\u0105 niech\u0119\u0107, jak\u0105 wywo\u0142a\u0142 apel Samdonga Rinpocze. <\/span><\/p>\n

        Delegaci wr\u00f3cili do Pekinu 25 maja 2003 roku. Gospodarzem by\u0142 zn\u00f3w Front Jedno\u015bci; program obejmowa\u0142 wizyty w sanktuariach buddyjskich i rozmowy z chi\u0144skimi przyw\u00f3dcami religijnymi. Tym razem wys\u0142annicy nie pojechali do TRA, lecz przychylono si\u0119 do ich pro\u015bby o odwiedzenie tybeta\u0144skiego miasta w Tybeta\u0144skiej Prefekturze Autonomicznej Deczen, w prowincji Yunnan. Co bardzo istotne, po raz pierwszy spotkali si\u0119 z nowymi dygnitarzami z Frontu Jedno\u015bci, kt\u00f3rych mianowano po przekazaniu w\u0142adzy \u201eczwartemu pokoleniu\u201d przyw\u00f3dc\u00f3w ChRL. I t\u0119 misj\u0119 oceniano z ostro\u017cnym optymizmem. W o\u015bwiadczeniu wystosowanym trzy dni po powrocie specjalny wys\u0142annik by\u0142 pod wra\u017ceniem \u201euwagi i otwarto\u015bci\u201d nowych urz\u0119dnik\u00f3w. \u201eObie strony\u201d mia\u0142y te\u017c zgodzi\u0107 si\u0119, \u201e\u017ce w naszych dotychczasowych relacjach by\u0142y wzloty i upadki oraz \u017ce w wielu kwestiach nadal nie ma mi\u0119dzy nami porozumienia\u201d, co sugerowa\u0142o pewne post\u0119py w budowaniu wzajemnego zaufania.<\/p>\n

        Nowy proces najwyra\u017aniej si\u0119 rozwija\u0142. We wrze\u015bniu 2004 roku delegaci wr\u00f3cili z trzeciej misji z ostro\u017cniejszym, ale wci\u0105\u017c pozytywnym raportem. W og\u0142oszonym 13 pa\u017adziernika oficjalnym o\u015bwiadczeniu przyznali, \u017ce \u201ew wielu sprawach, r\u00f3wnie\u017c podstawowych\u201d wci\u0105\u017c istniej\u0105 \u201ezasadnicze\u201d r\u00f3\u017cnice. Niemniej ostatnia runda rozm\u00f3w okaza\u0142a si\u0119, jak do tej pory, \u201enajobszerniejsz\u0105 i najpowa\u017cniejsz\u0105\u201d. Sygnalizuj\u0105c zamiar kontynuowania dialogu, \u201estrony uzna\u0142y\u201d, \u017ce potrzebuj\u0105 \u201ewi\u0119cej rzeczowych dyskusji, by owe r\u00f3\u017cnice zniwelowa\u0107 i znale\u017a\u0107 wsp\u00f3lny grunt\u201d. Ponownie chwal\u0105c kompetencje i po\u015bwi\u0119cenie tybeta\u0144skich urz\u0119dnik\u00f3w, z kt\u00f3rymi rozmawiali delegaci, Dharamsala podkre\u015bli\u0142a wag\u0119, jak\u0105 przywi\u0105zuje do procesu nieoficjalnych rozm\u00f3w.<\/p>\n

        \n

        Perspektywy<\/em><\/p>\n

        \n

        Do ostatniego prze\u0142omu w rozmowach chi\u0144sko-tybeta\u0144skich dosz\u0142o w bezprecedensowych okoliczno\u015bciach. O ile Deng dokona\u0142 b\u0142\u0119dnej oceny politycznej, wyci\u0105gaj\u0105c do Tybeta\u0144czyk\u00f3w r\u0119k\u0119 w 1979 roku, o tyle obecnie strona chi\u0144ska doskonale zdaje sobie spraw\u0119 ze znaczenia Dalajlamy dla spo\u0142eczno\u015bci tybeta\u0144skiej. Co wi\u0119cej, w przeciwie\u0144stwie do sytuacji z lat 1988-89, nowej inicjatywy nie spowodowa\u0142y \u2013 ani nie komplikuj\u0105 \u2013 masowe niepokoje o charakterze etnicznym. Strategia szybkiego rozwoju gospodarczego i drako\u0144skich metod kontroli politycznej najwyra\u017aniej ustabilizowa\u0142a sytuacj\u0119 we wszystkich regionach Tybetu. W ostatniej dekadzie nie dochodzi\u0142o do wielkich demonstracji politycznych, a sporadyczne, izolowane protesty by\u0142y natychmiast t\u0142umione. Gospodarka rozwija si\u0119 o ponad dziesi\u0119\u0107 procent rocznie, w miastach wida\u0107 oznaki dostatku i bogactwa. Wielu obserwator\u00f3w zastanawia si\u0119, dlaczego w\u0142adze chi\u0144skie w og\u00f3le zdecydowa\u0142y si\u0119 na ponowne nawi\u0105zanie kontakt\u00f3w z Dalajlam\u0105, skoro ca\u0142kowicie kontroluj\u0105 sytuacj\u0119 i bez przeszk\u00f3d realizuj\u0105 wart miliardy dolar\u00f3w program \u201erozwijania ziem zachodnich\u201d.<\/p>\n

        W\u0105tpliwo\u015bci co do intencji Chin podsycaj\u0105 sprzeczne sygna\u0142y wysy\u0142ane podczas ostatnich wizyt. Z jednej strony w\u0142adze chi\u0144skie wyra\u017anie dawa\u0142y do zrozumienia, \u017ce chc\u0105 kompromisu z tybeta\u0144skimi przyw\u00f3dcami. Najwa\u017cniejszym z tych gest\u00f3w by\u0142o zaakceptowanie Lodiego Gjari jako g\u0142\u00f3wnego partnera<\/span>44<\/a><\/span><\/sup>. Specjalny Wys\u0142annik Dalajlamy w Waszyngtonie i kluczowa posta\u0107 w ameryka\u0144skiej polityce diaspory, wcze\u015bniej by\u0142 dla Chin nie do przyj\u0119cia. Zaaprobowanie Kelsanga Gjalcena, Specjalnego Wys\u0142annika w Europie, nale\u017cy r\u00f3wnie\u017c uzna\u0107 za gest pojednawczy. W\u0142adze chi\u0144skie przeoczy\u0142y te\u017c, \u017ce jeden z asystent\u00f3w by\u0142 wysokim urz\u0119dnikiem tybeta\u0144skiego rz\u0105du na wychod\u017astwie, co \u2013 w \u015bwietle warunk\u00f3w z 1988 roku \u2013 wyklucza\u0142o jego udzia\u0142 w rozmowach. Co wi\u0119cej, do drugiej wizyty dosz\u0142o bardzo szybko, w terminie, kt\u00f3ry wyznaczy\u0142 Samdong Rinpocze w apelu o poniechanie aktywnych protest\u00f3w, co pomog\u0142o tybeta\u0144skim przyw\u00f3dcom przekona\u0107 diaspor\u0119 do procesu dialogu. Podobnych gest\u00f3w by\u0142o wi\u0119cej. Podczas samych wizyt delegat\u00f3w przyjmowano uprzejmie nie tylko w Pekinie, ale i w Lhasie, gdzie witali ich tybeta\u0144scy urz\u0119dnicy, znani ze szczeg\u00f3lnej wrogo\u015bci wobec Dalajlamy. W przeciwie\u0144stwie do sytuacji z pocz\u0105tku lat osiemdziesi\u0105tych strona chi\u0144ska nie protestowa\u0142a, gdy wys\u0142annicy wystosowywali o\u015bwiadczenia po powrocie do Indii. Dagong Bao, hongko\u0144ska gazeta \u015bci\u015ble zwi\u0105zana z Pekinem, opublikowa\u0142a nawet d\u0142ugi wywiad z Lodim Gjari. Zmieni\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c ton oficjalnych chi\u0144skich o\u015bwiadcze\u0144 dla zachodnich medi\u00f3w, co najwyra\u017aniej \u015bwiadczy\u0142o o gotowo\u015bci zrewidowania podej\u015bcia do sprawy Tybetu. W styczniu 2004 roku, podczas oficjalnego wyst\u0105pienia w Pary\u017cu, Hu Jintao nie powt\u00f3rzy\u0142, na przyk\u0142ad, jednego z warunk\u00f3w wst\u0119pnych Jiang Zemina, kt\u00f3ry domaga\u0142 si\u0119, \u017ceby Dalajlama uzna\u0142 Tajwan za prowincj\u0119 Chin<\/span>45<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

        Mimo tych znamiennych, pojednawczych gest\u00f3w nic w\u0142a\u015bciwie nie wskazywa\u0142o, by chi\u0144scy przyw\u00f3dcy byli zainteresowani powa\u017cnym dialogiem. Najlepiej \u015bwiadczy\u0142o o tym bagatelizowanie znaczenia wizyt, okre\u015blanie ich mianem \u201eprywatnych\u201d i udawanie, i\u017c gospodarze nie wiedz\u0105, \u017ce ich go\u015bcie s\u0105 wys\u0142annikami Dalajlamy. Co wi\u0119cej, trudno te\u017c by\u0142o dostrzec jakiekolwiek zmiany polityki Chin w Tybecie. W ca\u0142ym regionie obowi\u0105zywa\u0142a stara retoryka zniewa\u017cania Dalajlamy, a kampania polityczna, kt\u00f3rej celem jest egzekwowanie zakazu posiadania jego zdj\u0119\u0107, osi\u0105gn\u0119\u0142a apogeum we wschodniej cz\u0119\u015bci kraju. W\u0142adze chi\u0144skie nie tylko nie z\u0142agodzi\u0142y kontroli, ale i zacz\u0119\u0142y prowadzi\u0107 coraz bardziej agresywn\u0105 polityk\u0119 wobec tybeta\u0144skich uchod\u017ac\u00f3w w Nepalu<\/span>46<\/a><\/span><\/sup>. Pekin ostro te\u017c protestowa\u0142 przeciwko spotkaniu Dalajlamy z prezydentem Bushem we wrze\u015bniu 2003 roku i, miesi\u0105c p\u00f3\u017aniej, przeciwko jego obecno\u015bci na mi\u0119dzynarodowej konferencji organizacji popieraj\u0105cych Tybet w Pradze. <\/span><\/p>\n

        Doprowadzi\u0142o to do spekulacji, \u017ce nowa runda rozm\u00f3w jest wy\u0142\u0105cznie manewrem taktycznym, maj\u0105cym st\u0119pi\u0107 mi\u0119dzynarodow\u0105 krytyk\u0119 polityki Chin w Tybecie. Zdaniem wielu za tak\u0105 w\u0142a\u015bnie interpretacj\u0105 przemawia te\u017c kadencja Hu na stanowisku sekretarza partii TRA w latach 1988-92, kiedy Pekin zacie\u015bni\u0142 kontrol\u0119 nad regionem, og\u0142aszaj\u0105c tam stan wojenny i brutalnie t\u0142umi\u0105c demonstracje polityczne. Cho\u0107 Hu niew\u0105tpliwie odpowiada za zaaprobowanie polityki twardej r\u0119ki z tego okresu, dzia\u0142ania w Lhasie nie musz\u0105 odzwierciedla\u0107 jego dzisiejszych pogl\u0105d\u00f3w. Kiedy przeniesiono go do Tybetu, sytuacja w TRA by\u0142a bardzo napi\u0119ta. Kontrol\u0119 przejmowa\u0142a armia, a on by\u0142 czterdziestosze\u015bcioletnim aparatczykiem cywilnym. Aczkolwiek wspinaj\u0105c si\u0119 b\u0142yskawicznie po szczeblach drabiny partyjnej, nie wykazywa\u0142 si\u0119 sk\u0142onno\u015bci\u0105 do innowacji politycznych, karier\u0119 zaczyna\u0142 u boku Hu Yaobanga i w Komunistycznym Zwi\u0105zku M\u0142odzie\u017cy Chi\u0144skiej, a wi\u0119c po\u015br\u00f3d rzecznik\u00f3w reform. Nie wiadomo do ko\u0144ca, jakie s\u0105 zamiary czwartego pokolenia przyw\u00f3dc\u00f3w, na czele kt\u00f3rego stoi. Co wi\u0119cej, decyzj\u0119 o zmianie polityki izolowania Dalajlamy podj\u0105\u0142 w 1989 roku poprzednik Hu Jintao, Jiang Zemin.<\/p>\n

        Cho\u0107 liderzy czwartego pokolenia musz\u0105 dopiero pokaza\u0107, \u017ce rzeczywi\u015bcie zale\u017cy im na prowadzeniu dialogu z Dalajlam\u0105, uznawanie ca\u0142ego procesu za fikcj\u0119, kt\u00f3ra s\u0142u\u017cy\u0107 ma wy\u0142\u0105cznie odpieraniu krytyki na arenie mi\u0119dzynarodowej, by\u0142oby nieroztropne. Aby oceni\u0107 perspektywy rozm\u00f3w, przeanalizujemy najwa\u017cniejsze czynniki, jakie mog\u0105 wp\u0142yn\u0105\u0107 na stosunki mi\u0119dzy Pekinem a Dalajlam\u0105.<\/p>\n

        \n

        Czynniki sprzyjaj\u0105ce dialogowi<\/em><\/p>\n

        \n

        Jednym z najwa\u017cniejszych czynnik\u00f3w, kszta\u0142tuj\u0105cych relacje mi\u0119dzy Pekinem a Dalajlam\u0105, jest bez w\u0105tpienia mi\u0119dzynarodowa presja. Odk\u0105d przyw\u00f3dcy Tybeta\u0144czyk\u00f3w zaapelowali o pomoc \u015bwiata w 1987 roku, by\u0142a ona kluczowym elementem strategii politycznej diaspory. W latach 1988-89, do czasu Tiananmen, Propozycja strasburska, zg\u0142oszona na forum mi\u0119dzynarodowym, najwyra\u017aniej zmusza\u0142a Chiny do rozwa\u017cenia bezpo\u015brednich kontakt\u00f3w z Dharamsal\u0105. P\u00f3\u017aniej, w latach 1997-98, skala poparcia Stan\u00f3w Zjednoczonych dla procesu dialogu sk\u0142oni\u0142a Jiang Zemina do rozpocz\u0119cia wst\u0119pnych, nieformalnych rozm\u00f3w. Aczkolwiek mi\u0119dzynarodowe naciski niew\u0105tpliwie przyczyni\u0142y si\u0119 do podj\u0119cia ostatniej decyzji o powrocie do polityki zaanga\u017cowania, wydaje si\u0119 ma\u0142o prawdopodobne, by odegra\u0142y rol\u0119 decyduj\u0105c\u0105. Najwa\u017cniejszym skutkiem krytyki na arenie mi\u0119dzynarodowej by\u0142o zwracanie uwagi chi\u0144skich przyw\u00f3dc\u00f3w na peryferyjny region i podnoszenie jego znaczenia w polityce wewn\u0119trznej. Gdyby za zbli\u017ceniem nie przemawia\u0142y inne interesy Chin, Pekin najprawdopodobniej nie wykona\u0142by \u017cadnego kroku i nie nawi\u0105za\u0142 kontakt\u00f3w z tybeta\u0144sk\u0105 diaspor\u0105. Bior\u0105c pod uwag\u0119 alergi\u0119 partyjnych elit na mieszanie si\u0119 innych pa\u0144stw w wewn\u0119trzne sprawy kraju, \u017caden polityk nie m\u00f3g\u0142by sobie pozwoli\u0107 na rozpocz\u0119cie rozm\u00f3w z Dalajlam\u0105 tylko z powodu krytycznych g\u0142os\u00f3w z Zachodu. Co wi\u0119cej, krytyka chi\u0144skiej polityki w Tybecie jest w gruncie rzeczy tylko niewielk\u0105 zadr\u0105 w kontaktach z innymi rz\u0105dami. Porusza jednak wa\u017cn\u0105 strun\u0119. Do kontynuowania i pog\u0142\u0119biania procesu dialogu niezb\u0119dne s\u0105 wi\u0119c naciski spo\u0142eczno\u015bci mi\u0119dzynarodowej. Je\u015bli idzie o Stany Zjednoczone, wysi\u0142ki legislacyjne, kt\u00f3re doprowadzi\u0142y do skodyfikowania politycznego poparcia dla negocjacji Ustaw\u0105 z 2002 roku, pozwalaj\u0105 s\u0105dzi\u0107, i\u017c w najbli\u017cszym czasie ameryka\u0144ska presja na Pekin os\u0142abn\u0105\u0107 nie powinna<\/span>47<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

        Innym wa\u017cnym czynnikiem, jaki mia\u0142 wp\u0142yw na decyzj\u0119 o otwarciu drzwi do rozm\u00f3w z Dalajlam\u0105, by\u0142a niepewno\u015b\u0107 chi\u0144skich w\u0142adz co do stabilno\u015bci sytuacji w Tybecie, kt\u00f3r\u0105 osi\u0105gni\u0119to bardzo wysokim kosztem, a Pekin zdaje sobie spraw\u0119, \u017ce motywowane politycznie inwestycje uruchomi\u0142y wiele skomplikowanych mechanizm\u00f3w spo\u0142ecznych i gospodarczych, kt\u00f3re mog\u0105 przynie\u015b\u0107 nieprzewidywalne skutki. Ju\u017c w latach osiemdziesi\u0105tych chi\u0144scy ekonomi\u015bci zwracali uwag\u0119, \u017ce gospodarka regionu uzale\u017cniona jest od gigantycznych subsydi\u00f3w pa\u0144stwowych, z kt\u00f3rych rokrocznie pokrywano coraz wi\u0119ksze wydatki<\/span>48<\/a><\/span><\/sup>. Od tego czasu owe \u201etransfuzje\u201d nabra\u0142y takiego tempa, \u017ce jeden z chi\u0144skich krytyk\u00f3w polityki w\u0142adz zacz\u0105\u0142 nazywa\u0107 rzekome oznaki rozwoju \u201esymulowan\u0105 modernizacj\u0105\u201d<\/span>49<\/a><\/span><\/sup>. Co wi\u0119cej, wiele wskazuje na to, \u017ce za utrzymywanie tego sztucznego dostatku trzeba p\u0142aci\u0107 coraz wy\u017csz\u0105 cen\u0119. Z przeprowadzonych przez Chi\u0144czyk\u00f3w bada\u0144 wynika na przyk\u0142ad, \u017ce sta\u0142e koszty tworzenia nowych miejsc pracy w regionach tybeta\u0144skich wzros\u0142y w ci\u0105gu dekady ponad siedem razy. W latach osiemdziesi\u0105tych koszt dodania do gospodarki jednego pracownika wynosi\u0142 3.508, a w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych \u2013 29.510 yuan\u00f3w<\/span>50<\/a><\/span><\/sup>. Uruchomienie \u201ewielkiego programu rozwijania ziem zachodnich\u201d najwyra\u017aniej trend ten utrwali\u0142o. W 2001 roku szacowano, \u017ce na ka\u017cdego yuana, o kt\u00f3rego rozwija\u0142a si\u0119 gospodarka lokalna, rz\u0105d wydawa\u0142 dwa yuany. Lawinowo rosn\u0105ce nak\u0142ady pa\u0144stwa \u2013 o siedemdziesi\u0105t pi\u0119\u0107 procent w samym 2001 roku \u2013 przeznaczono przede wszystkim na wielkie inwestycje budowlane, takie jak linia kolejowa Golmud-Lhasa, oraz na wzmacnianie struktur rz\u0105du i partii<\/span>51<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

        Szybki wzrost gospodarczy nap\u0119dzany tymi dotacjami pog\u0142\u0119bi\u0142 nier\u00f3wno\u015bci spo\u0142eczne w ca\u0142ym regionie, co mo\u017ce wywo\u0142a\u0107 niepokoje na tle etnicznym. Ogromny wzrost wydatk\u00f3w rz\u0105dowych doprowadzi\u0142 przede wszystkim do bezprecedensowego wzbogacenia kadr, administrator\u00f3w i innych pracownik\u00f3w sektora pa\u0144stwowego. Gwa\u0142towne podniesienie stopy \u017cyciowej tybeta\u0144skich, przede wszystkim miejskich, elit uwydatni\u0142o tylko zubo\u017cenie przyt\u0142aczaj\u0105cej wi\u0119kszo\u015bci Tybeta\u0144czyk\u00f3w, kt\u00f3rzy mieszkaj\u0105 w regionach wiejskich, s\u0105 analfabetami i nie maj\u0105 dost\u0119pu do podstawowej opieki zdrowotnej oraz systemu o\u015bwiaty<\/span>52<\/a><\/span><\/sup>. Rosn\u0105ce poczucie wykluczenia wywo\u0142anego coraz wi\u0119kszymi nier\u00f3wno\u015bciami pot\u0119guje sta\u0142y nap\u0142yw chi\u0144skich osadnik\u00f3w<\/span>53<\/a><\/span><\/sup>. Lepiej wykszta\u0142ceni i maj\u0105cy wi\u0119kszy dost\u0119p do kapita\u0142u imigranci znacznie skuteczniej wykorzystuj\u0105 mo\u017cliwo\u015bci nowej gospodarki. Szybkie bogacenie si\u0119 tej grupy pog\u0142\u0119bi\u0142o \u015bwiadomo\u015b\u0107 r\u00f3\u017cnic etnicznych i doprowadzi\u0142o do napi\u0119\u0107 w ca\u0142ym Tybecie. Wszystko to mo\u017ce doprowadzi\u0107 do destabilizacji, gdy nowe pokolenie wykluczonych Tybeta\u0144czyk\u00f3w si\u0119gnie po bardziej radykalne formy manifestowania uczu\u0107 nacjonalistycznych. Realizowana obecnie strategia szybkiego rozwoju gospodarczego i drako\u0144skich metod kontroli politycznej okaza\u0142a si\u0119 skuteczna na kr\u00f3tk\u0105 met\u0119, z czasem mo\u017ce jednak przesta\u0107 by\u0107 gwarantem stabilizacji. <\/span><\/p>\n

        Obawy o jej trwa\u0142o\u015b\u0107 podsyca prze\u015bwiadczenie wi\u0119kszo\u015bci Chi\u0144czyk\u00f3w, \u017ce nawet tybeta\u0144skie elity nie doceniaj\u0105 hojno\u015bci pa\u0144stwa. Ta podejrzliwo\u015b\u0107 ma d\u0142ug\u0105 histori\u0119. Wedle kr\u0105\u017c\u0105cego w po\u0142owie lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, zgry\u017aliwego powiedzonka, przypisywanego jednemu z przyw\u00f3dc\u00f3w ChRL, Li Ruihuanowi, rz\u0105d centralny m\u00f3g\u0142 ufa\u0107 tylko dw\u00f3m Tybeta\u0144czykom: Raidiemu, tubylcowi stoj\u0105cemu najwy\u017cej w strukturach partii TRA, oraz Gyaincainowi Norbu, gubernatorowi Regionu. Trafno\u015b\u0107 tego stwierdzenia zdaj\u0105 si\u0119 potwierdza\u0107 ucieczki Agji Rinpocze, jednego z najbardziej zaufanych dostojnik\u00f3w buddyjskich w hierarchii politycznej ChRL, i Karmapy, kt\u00f3ry mia\u0142 by\u0107 kluczem do legitymizacji chi\u0144skich rz\u0105d\u00f3w w oczach nast\u0119pnego pokolenia. \u201eZdrada\u201d tych dw\u00f3ch bardzo znanych, pieczo\u0142owicie hodowanych przez w\u0142adze przyw\u00f3dc\u00f3w \u015bwiadczy\u0142a o kompletnym fiasku polityki Chin. Pekin wci\u0105\u017c nie rozwi\u0105za\u0142 problemu legitymacji swoich rz\u0105d\u00f3w, a Tybet, mimo agresywnej kampanii polityczno-gospodarczej, pozostawa\u0142 regionem nieprzewidywalnym i \u2013 potencjalnie \u2013 niestabilnym.<\/p>\n

        Te oznaki za\u0142amania strategii zbieg\u0142y si\u0119 z apelami r\u00f3\u017cnych chi\u0144skich grup o zweryfikowanie oficjalnej strategii wobec Dalajlamy. W\u015br\u00f3d rzecznik\u00f3w innego podej\u015bcia byli przedstawiciele pierwszego pokolenia tybeta\u0144skich komunist\u00f3w, kt\u00f3re cieszy si\u0119 du\u017cym presti\u017cem i dysponuje pewnym kapita\u0142em politycznym. Pod koniec dekady weterani, zaniepokojeni spiral\u0105 represji z lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, zacz\u0119li narzeka\u0107, \u017ce reformy Trzeciego Forum, w przeciwie\u0144stwie do kampanii wcze\u015bniejszych, stworzy\u0142y z\u0142y, wr\u0119cz wrogi klimat dla tybeta\u0144skich kadr i cz\u0142onk\u00f3w partii. Zwolennikami nowego otwarcia byli r\u00f3wnie\u017c dawni przyw\u00f3dcy 18 Armii, kt\u00f3rzy z powod\u00f3w politycznych i historycznych od dawna krytykowali twarde stanowisko wobec Dalajlamy. Po przej\u015bciu na emerytur\u0119 niekt\u00f3rzy z nich coraz ostrzej pot\u0119piali polityk\u0119 izolowania tybeta\u0144skiego przyw\u00f3dcy. W\u015br\u00f3d cz\u0142onk\u00f3w partii kr\u0105\u017cy od niedawna dokument, kt\u00f3rego autor stwierdza, \u017ce \u201eka\u017cdy, kto s\u0105dzi, i\u017c z problemem Tybetu nale\u017cy zaczeka\u0107 do \u015bmierci czternastego Dalajlamy, jest naiwny, nieroztropny oraz [uprawia] z\u0142\u0105 polityk\u0119\u201d. I wyja\u015bnia, \u017ce w d\u0142ugofalowym interesie Chin le\u017cy rozwi\u0105zanie problemu na drodze dialogu z obecnym przyw\u00f3dc\u0105 i \u017ce trzeba to uczyni\u0107, dop\u00f3ki istnieje po temu ta historyczna sposobno\u015b\u0107.<\/p>\n

        Podobne apele zaczynaj\u0105 te\u017c formu\u0142owa\u0107 r\u00f3\u017cne \u015brodowiska chi\u0144skie. Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce Dalajlama wci\u0105\u017c budzi w Chinach niech\u0119\u0107, niemniej internetowe dyskusje oraz telefony s\u0142uchaczy do rozg\u0142o\u015bni takich jak G\u0142os Ameryki czy Radio Wolna Azja \u015bwiadcz\u0105, i\u017c idea rozwi\u0105zania sporu na drodze rozm\u00f3w zyskuje coraz wi\u0119ksze poparcie. Najbardziej znanym rzecznikiem dialogu jest Wang Lixiong, pisarz z Pekinu, kt\u00f3rego prowokuj\u0105cy esej \u201eDalajlama kluczem do rozwi\u0105zania kwestii Tybetu\u201d kr\u0105\u017cy\u0142 w\u015br\u00f3d cz\u0142onk\u00f3w partii<\/span>54<\/a><\/span><\/sup>. Opowiadaj\u0105c si\u0119 za negocjacjami, Wang stwierdza, \u017ce sytuacja w regionie jest bardziej niepewna ni\u017c w okresie niepokoj\u00f3w z ko\u0144ca lat osiemdziesi\u0105tych, poniewa\u017c niech\u0119tne wobec chi\u0144skich rz\u0105d\u00f3w s\u0105 ju\u017c nawet tybeta\u0144skie kadry i pracownicy sektora pa\u0144stwowego. Wr\u00f3\u017c\u0105c kl\u0119sk\u0119 strategii szybkiego rozwoju gospodarczego, wzywa chi\u0144skich przyw\u00f3dc\u00f3w do wypracowania trwa\u0142ego kompromisu z Dalajlam\u0105, p\u00f3ki na stole ci\u0105gle le\u017cy jego oferta rezygnacji z niepodleg\u0142o\u015bci. Podobnie my\u015bl\u0105cy intelektuali\u015bci nie nale\u017c\u0105 do kr\u0119gu ludzi, kt\u00f3rzy podejmuj\u0105 strategiczne decyzje, niemniej pluralizacja dyskursu politycznego w ChRL czyni ich pogl\u0105dy coraz bardziej s\u0142yszalnymi. <\/span><\/p>\n

        Co najwa\u017cniejsze, chi\u0144scy analitycy i specjali\u015bci od spraw zagranicznych oraz studi\u00f3w mi\u0119dzynarodowych od kilku lat podkre\u015blaj\u0105, \u017ce przywr\u00f3cenie kontakt\u00f3w z Dalajlam\u0105 le\u017cy w d\u0142ugofalowym, strategicznym interesie Chin. Ich zdaniem Tybet stanowi s\u0142abe ogniwo w systemie politycznym i, dop\u00f3ki problem nie zostanie rozwi\u0105zany, b\u0119dzie podatny na manipulacje \u201ewrogich si\u0142\u201d. Konstruktywne zaanga\u017cowanie Dalajlamy usunie, ich zdaniem, przyczyn\u0119 zadra\u017cnie\u0144 w stosunkach zagranicznych, stwarzaj\u0105c przy tym mo\u017cliwo\u015b\u0107 za\u0142atwienia samej kwestii tybeta\u0144skiej. Podczas obrad Czwartego Forum w 2001 roku specjali\u015bci z Uniwersytetu Peki\u0144skiego przekonywali, \u017ce zbli\u017cenie zmniejszy zagro\u017cenie dla strategicznych interes\u00f3w Chin na niestabilnym subkontynencie indyjskim. Te pragmatyczne rozwa\u017cania r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 zasadniczo od konserwatywnych argument\u00f3w politycznych z po\u0142owy lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, kiedy to rado\u015bnie dywagowano o \u201eepoce po Dalaju\u201d. W drugiej po\u0142owie dekady urz\u0119dnicy Frontu Jedno\u015bci wielokrotnie powtarzali na r\u00f3\u017cnych forach, \u017ce problem Tybetu zniknie wraz ze \u015bmierci\u0105 Dalajlamy<\/span>55<\/a><\/span><\/sup>. Obecnie chi\u0144scy politolodzy przychylaj\u0105 si\u0119 coraz bardziej do opinii, \u017ce izoluj\u0105c go, Chiny mog\u0105 straci\u0107 historyczn\u0105 sposobno\u015b\u0107 ostatecznego rozwi\u0105zania problemu Tybetu. \u015amier\u0107 Dalajlamy, zamiast spraw\u0119 zako\u0144czy\u0107, pozbawi tylko Pekin g\u0142\u00f3wnego koz\u0142a ofiarnego, kt\u00f3rego winiono za wszystkie problemy w regionie<\/span>56<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

        \n

        Czynniki komplikuj\u0105ce sytuacj\u0119<\/em><\/p>\n

        \n

        Rosn\u0105ce poparcie dla zaanga\u017cowania komplikuj\u0105 inne czynniki, kt\u00f3rych wp\u0142yw na proces dialogu jest mniej przewidywalny. Pierwszy z nich to znacz\u0105ca zmiana statusu ChRL na arenie mi\u0119dzynarodowej. W przeciwie\u0144stwie do ery izolacji po Tiananmen w pierwszej po\u0142owie lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, Pekin sta\u0142 si\u0119 aktywnym graczem. Wzros\u0142a rola Chin w organizacjach mi\u0119dzynarodowych i systematycznie zacie\u015bniaj\u0105 one stosunki dwustronne tak w regionie, jak w skali \u015bwiatowej. Trwa\u0142o to, stopniowo, przez ca\u0142\u0105 dekad\u0119, lecz uleg\u0142o dramatycznemu przyspieszeniu po 11 wrze\u015bnia. Po latach napi\u0119\u0107 w stosunkach ze Stanami Zjednoczonymi, spowodowanych podej\u015bciem do sprawy Tajwanu, wojn\u0105 w Kosowie czy zbombardowaniem ambasady ChRL w Belgradzie, Chiny sta\u0142y si\u0119 nagle strategicznym partnerem w nowym \u015bwiatowym porz\u0105dku, o czym najlepiej \u015bwiadczy rola, jak\u0105 odgrywa ich dyplomacja w poszukiwaniu rozwi\u0105zania kryzysu nuklearnego w Korei P\u00f3\u0142nocnej. Te globalne przemiany mog\u0105 uczyni\u0107 Pekin jeszcze bardziej g\u0142uchym na mi\u0119dzynarodowe protesty lub zmieni\u0107 jego stosunek do sprawy Tybetu. Wielu chi\u0144skich strateg\u00f3w zacz\u0119\u0142o, na przyk\u0142ad, nawo\u0142ywa\u0107 do porzucenia perspektywy \u201eofiary\u201d, z kt\u00f3rej Chiny przez ca\u0142e lata postrzega\u0142y swoje miejsce w \u015bwiecie, i zast\u0105pienia jej \u201ementalno\u015bci\u0105 mocarstwow\u0105\u201d<\/span>57<\/a><\/span><\/sup>. Do tej pory postawa \u201eofiary\u201d uniemo\u017cliwia\u0142a Pekinowi obiektywne spojrzenie na problem Tybetu jako taki. Wydaje si\u0119, \u017ce zmiana ta mo\u017ce stworzy\u0107 klimat polityczny sprzyjaj\u0105cy dialogowi chi\u0144sko-tybeta\u0144skiemu. <\/span><\/p>\n

        Czynnikiem komplikuj\u0105cym s\u0105 r\u00f3wnie\u017c ci\u0105g\u0142e wahania r\u00f3wnowagi strategicznej w regionie. Wp\u0142yw na polityk\u0119 Chin wobec Tybetu mo\u017ce mie\u0107 przede wszystkim wzrost znaczenia Indii w Azji Po\u0142udniowej. Po utworzeniu w tym kraju tybeta\u0144skiego rz\u0105du emigracyjnego w 1959 roku, Tybet sta\u0142 si\u0119 jednym z kluczowych element\u00f3w stosunk\u00f3w chi\u0144sko-indyjskich (czego najlepszym dowodem by\u0142 powa\u017cny konflikt graniczny w 1962 roku). Cho\u0107 Indie dawno uzna\u0142y chi\u0144skie rz\u0105dy w Tybecie i wielokrotnie oficjalnie zapewnia\u0142y, \u017ce nie zezwol\u0105 na prowadzenie \u201epolitycznej dzia\u0142alno\u015bci antychi\u0144skiej\u201d na swoim terytorium, obecno\u015b\u0107 rz\u0105du emigracyjnego w Dharamsali daje im pewien atut w relacjach z Pekinem. Chi\u0144scy analitycy uznali wi\u0119c wsp\u00f3ln\u0105 deklaracj\u0119 z 2003 roku za sukces i formalne zobowi\u0105zanie Delhi do niewykorzystywania karty tybeta\u0144skiej przeciwko ChRL. Cho\u0107 stosunki mi\u0119dzy tymi pa\u0144stwami systematycznie si\u0119 ocieplaj\u0105<\/span>58<\/a><\/span><\/sup>, r\u00f3wnie szybko \u2013 zw\u0142aszcza po 11 wrze\u015bnia \u2013 ro\u015bnie znaczenie Indii w regionie. Kiedy zacz\u0119\u0142y s\u0142abn\u0105\u0107 tradycyjne wi\u0119zi Chin z Pakistanem, dosz\u0142o do bezprecedensowego zacie\u015bnienia stosunk\u00f3w indyjsko-ameryka\u0144skich, co doprowadzi\u0142o do spekulacji o nowym sojuszu strategicznym<\/span>59<\/a><\/span><\/sup>. Rosn\u0105ce znaczenie Indii zmusi\u0142o Pekin do zrewidowania priorytet\u00f3w w Azji Po\u0142udniowej. Mimo nowych wi\u0119zi dyplomatycznych, wojskowych i handlowych, ChRL i Indie coraz bardziej rywalizuj\u0105 o prymat polityczny, ekonomiczny oraz militarny<\/span>60<\/a><\/span><\/sup>. Niezale\u017cnie od tego, czy Delhi stanie po stronie USA \u201ew imi\u0119 sprawy demokracji\u201d<\/span>61<\/a><\/span><\/sup>, czy te\u017c sprzymierzy si\u0119 z Chinami w \u201ede facto geostrategicznym sojuszu, b\u0119d\u0105cym przeciwwag\u0105 dla Zachodu\u201d<\/span>62<\/a><\/span><\/sup>, nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce nast\u0119pn\u0105 dekad\u0119 zdominuj\u0105 stosunki mi\u0119dzy rywalizuj\u0105cymi mocarstwami azjatyckimi. Prawdopodobnie Pekin zacznie wi\u0119c potrzebowa\u0107 trwa\u0142ego rozwi\u0105zania problemu Tybetu. <\/span><\/p>\n

        Kolejnym czynnikiem komplikuj\u0105cym jest rosn\u0105cy presti\u017c buddyzmu tybeta\u0144skiego w oczach Chi\u0144czyk\u00f3w. Religia by\u0142a od dawna \u017ar\u00f3d\u0142em ideologicznych problem\u00f3w w stosunkach mi\u0119dzy Dalajlam\u0105 a Pekinem. Sytuacja pogmatwa\u0142a si\u0119 jeszcze bardziej w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych za spraw\u0105 zafascynowania chi\u0144skiej diaspory buddyzmem, kt\u00f3re przywr\u00f3ci\u0142o Dalajlamie miejsce w centrum kulturowego \u015bwiata Chi\u0144czyk\u00f3w. Wydarzenia za granic\u0105 zbieg\u0142y si\u0119 z renesansem zainteresowania buddyzmem tybeta\u0144skim \u2013 oraz, szerzej, religi\u0105 i duchowo\u015bci\u0105 \u2013 w samych Chinach. Pod koniec dekady nowi potentaci i przedstawiciele tworz\u0105cej si\u0119 klasy \u015bredniej zacz\u0119li szuka\u0107 poucze\u0144 duchowych u charyzmatycznych lam\u00f3w. Zaniepokojone w\u0142adze kaza\u0142y zamkn\u0105\u0107 instytucje religijne, kt\u00f3re przyci\u0105ga\u0142y wiernych z Chin<\/span>63<\/a><\/span><\/sup>. W rzeczy samej, wiarygodne \u017ar\u00f3d\u0142o chi\u0144skie twierdzi, \u017ce Pekin nie zgodzi\u0142 si\u0119 na pielgrzymk\u0119 Dalajlamy na Wutaishan w grudniu 1998 roku, poniewa\u017c Jiang Zemin ba\u0142 si\u0119, \u017ce jego charyzma mo\u017ce mie\u0107 nieprzewidywalny wp\u0142yw nie tylko na Tybeta\u0144czyk\u00f3w, ale i Chi\u0144czyk\u00f3w<\/span>64<\/a><\/span><\/sup>. Dop\u00f3ki sytuacja religii w ChRL nie zostanie znormalizowana, kwesti\u0119 powrotu Dalajlamy komplikowa\u0107 b\u0119dzie l\u0119k przed potencjalnymi konsekwencjami jego autorytetu duchowego. W partii pojawiaj\u0105 si\u0119 dono\u015bne apele, np. Pana Yue, o zrewidowanie polityki wobec wiary<\/span>65<\/a><\/span><\/sup>. Je\u017celi do tego dojdzie, religijny presti\u017c tybeta\u0144skiego przyw\u00f3dcy mo\u017ce sprzyja\u0107 rozwojowi dialogu. <\/span><\/p>\n

        W kszta\u0142towaniu \u2013 i ograniczaniu \u2013 dialogu wa\u017cn\u0105 rol\u0119 odegraj\u0105 z pewno\u015bci\u0105 czynniki formalne. W ci\u0105gu ostatnich dwudziestu lat sprawa Tybetu zosta\u0142a w Chinach zinstytucjonalizowana, a w procesie wyznaczania polityki Pekinu wobec regionu uczestniczy coraz wi\u0119cej graczy. W wypracowywanie ostatecznych decyzji zaanga\u017cowanych jest wiele instytucji, m.in. armia, Ministerstwo Spraw Zagranicznych, Ministerstwo Bezpiecze\u0144stwa Pa\u0144stwa i Biuro Informacji Rady Pa\u0144stwa. Doprowadzi\u0142o to do stworzenia bardziej wszechstronnego systemu gromadzenia informacji, zapewniaj\u0105c przyw\u00f3dcom znacznie szerszy dost\u0119p do wiadomo\u015bci o Dalajlamie i Tybecie. Pojawi\u0142y si\u0119 te\u017c zewn\u0119trzne \u017ar\u00f3d\u0142a specjalistycznych analiz politycznych, kt\u00f3re przedstawiaj\u0105 teraz r\u00f3wnie\u017c nowe instytuty badawcze. Wszystko to przyczyni\u0142o si\u0119 do decentralizacji i pluralizacji procesu decyzyjnego. Zwi\u0119kszenie liczby grup interesu doprowadzi\u0142o do ich rywalizacji oraz poszerzy\u0142o pogl\u0105dy w\u0142adz na polityk\u0119 wobec Dalajlamy i problem Tybetu.<\/p>\n

        Jednocze\u015bnie znacznie skomplikowa\u0142a si\u0119 biurokratyczna infrastruktura Frontu Jedno\u015bci, odpowiadaj\u0105ca za kierowanie sprawami regionu. Jako organ partii, kt\u00f3rego formalnym zadaniem jest budowanie szerokich sojuszy z organizacjami i grupami interes\u00f3w nienale\u017c\u0105cymi do KPCh, zajmuje si\u0119 on wszystkimi mniejszo\u015bciami narodowymi. Mimo tak szerokiego mandatu kwestia Tybetu poch\u0142ania bardzo wiele uwagi i \u015brodk\u00f3w tej instytucji. Na przyk\u0142ad w Biurze ds. Narodowo\u015bci i Religii, nazywanym potocznie \u201eBiurem drugim\u201d, cztery z sze\u015bciu departament\u00f3w zajmuj\u0105 si\u0119 wy\u0142\u0105cznie Tybetem, a interesy pozosta\u0142ych pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu czterech mniejszo\u015bci reprezentuje jeden departament<\/span>66<\/a><\/span><\/sup>. Na pewno \u015bwiadczy to o \u015brodkach, jakie pompuje si\u0119 w Tybet, ale i pot\u0119guje biurokratyzacj\u0119. Dzi\u0119ki rozbudowie infrastruktury instytucjonalnej Pekin zajmuje si\u0119 problemem bardziej profesjonalnie, mo\u017ce to jednak utrudnia\u0107 wprowadzanie zmian i innowacji. Mimo uwagi, jak\u0105 po\u015bwi\u0119ca si\u0119 regionowi, proceduralny gorset i wrodzona niech\u0119\u0107 do nowych inicjatyw mog\u0105 konserwowa\u0107 stosunek Frontu Jedno\u015bci do Dalajlamy. <\/span><\/p>\n

        Ponad tymi strukturami utworzono \u201ema\u0142\u0105 grup\u0119 przewodni\u0105\u201d, kt\u00f3ra ma kierowa\u0107 polityk\u0105 wobec Tybetu na najwy\u017cszym szczeblu. Powo\u0142anie tego mi\u0119dzyresortowego cia\u0142a koordynuj\u0105cego \u015bwiadczy o wadze, jak\u0105 przywi\u0105zuj\u0105 do tej kwestii przyw\u00f3dcy ChRL<\/span>67<\/a><\/span><\/sup>. Na jego czele stoi obecnie przewodnicz\u0105cy Og\u00f3lnochi\u0144skiej Ludowej Politycznej Konferencji Konsultatywnej (OLPKK). Do \u201ema\u0142ej grupy\u201d nale\u017cy szef Frontu Jedno\u015bci i minister bezpiecze\u0144stwa publicznego (co wskazuje, \u017ce sprawa Tybetu uchodzi za niezwykle wa\u017cn\u0105 r\u00f3wnie\u017c na tej p\u0142aszczy\u017anie). W 2003 roku do grupy dokooptowano ministra spraw zagranicznych (najwyra\u017aniej Tybet odgrywa wi\u0119c wa\u017cn\u0105 rol\u0119 i w stosunkach mi\u0119dzynarodowych). Utworzenie grupy dowodzi, \u017ce chi\u0144scy przyw\u00f3dcy chc\u0105 rozwi\u0105za\u0107 problem przy pomocy zinstytucjonalizowanego procesu szerokich, formalnych konsultacji. Cho\u0107 nowa forma koordynacji na najwy\u017cszym szczeblu zwi\u0119ksza uwag\u0119, jak\u0105 w\u0142adze po\u015bwi\u0119caj\u0105 Tybetowi, rodzi zagro\u017cenie \u2013 jak w przypadku rozbudowy struktur biurokratycznych Frontu Jedno\u015bci \u2013 skostnienia procesu podejmowania decyzji w sprawie zbli\u017cenia z Dalajlam\u0105. <\/span><\/p>\n

        \n

        Skutki zmian personalnych<\/em><\/p>\n

        \n

        Poza skomplikowaniem proces\u00f3w decyzyjnych niepewno\u015b\u0107 pot\u0119guj\u0105 g\u0142\u0119bokie zmiany personalne, do kt\u00f3rych dosz\u0142o po XVI Zje\u017adzie. Je\u015bli idzie o Tybet, jedn\u0105 z najwi\u0119kszych niespodzianek by\u0142o przeniesienie Zhu Xiaominga, dyrektora Biura drugiego, na peki\u0144ski Uniwersytet Socjalistyczny. Formalnie oznacza\u0142o to awans, ale odbiera\u0142o mu wp\u0142yw na sprawy Tybetu. Wydaje si\u0119 to istotne, poniewa\u017c w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych Zhu odgrywa\u0142 kluczow\u0105 rol\u0119, kszta\u0142tuj\u0105c polityk\u0119 Chin wobec Dalajlamy, a przede wszystkim odrzucaj\u0105c jego ide\u0119 \u201edrogi \u015brodka\u201d, czyli prawdziwej autonomii w zamian za rezygnacj\u0119 z niepodleg\u0142o\u015bci politycznej<\/span>68<\/a><\/span><\/sup>. Spodziewano si\u0119, \u017ce Zhu, skuteczny i elokwentny aparatczyk, blisko zwi\u0105zany ze strukturami armii w TRA, zostanie wiceprzewodnicz\u0105cym Frontu Jedno\u015bci i przejmie ster spraw tybeta\u0144skich. \u201eAwansowano\u201d go wkr\u00f3tce po przej\u015bciu na wcze\u015bniejsz\u0105 emerytur\u0119 Jiang Pinga, kt\u00f3ry piastowa\u0142 to stanowisko ponad dziesi\u0119\u0107 lat. Jiang, sztywny, konserwatywny komunista ze starej szko\u0142y, uchodzi\u0142 za osob\u0119 szczeg\u00f3lnie oboj\u0119tn\u0105 na problemy Tybeta\u0144czyk\u00f3w w czasie pierwszej rundy rozm\u00f3w na pocz\u0105tku lat osiemdziesi\u0105tych. <\/span><\/p>\n

        Po odej\u015bciu tych dw\u00f3ch kluczowych postaci utworzono zupe\u0142nie nowy zesp\u00f3\u0142, kt\u00f3ry b\u0119dzie odpowiada\u0107 za prowadzenie polityki tybeta\u0144skiej. Po XVI Zje\u017adzie KPCh na czele Frontu Jedno\u015bci stan\u0119\u0142a Liu Yandong, zdolna i kompetentna administratorka zwi\u0105zana z Hu Jintao. Sprawy tybeta\u0144skie powierzono jej zast\u0119pcy, Zhu Weibi, urz\u0119dnikowi z zewn\u0105trz, kt\u00f3ry uchodzi za cz\u0142owieka Li Ruihuana. Zhu Xiaominga zast\u0105pi\u0142 na fotelu dyrektora Biura drugiego Chang Rongjun, urz\u0119dnik Frontu Jedno\u015bci, kt\u00f3ry odpowiada\u0142 wcze\u015bniej za kontakty z intelektualistami. Znamienne, \u017ce ani Zhu Weibi, ani Chang Rongjun nie zajmowali si\u0119 wcze\u015bniej Tybetem. Ten zesp\u00f3\u0142 stwarza szans\u0119 na now\u0105 instytucjonaln\u0105 opraw\u0119 polityki tybeta\u0144skiej.<\/p>\n

        Cho\u0107 Front Jedno\u015bci mo\u017ce by\u0107 obecnie bardziej otwarty na dialog, inne wa\u017cne zmiany kadrowe nie wr\u00f3\u017c\u0105 mu ju\u017c tak dobrze. Chen Kuiyuan, by\u0142y pierwszy sekretarz partii w TRA i jeden z g\u0142\u00f3wnych architekt\u00f3w polityki twardej r\u0119ki w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, awansowa\u0142 na stanowisko wiceprzewodnicz\u0105cego OLPKK i zosta\u0142 szefem Chi\u0144skiej Akademii Nauk Spo\u0142ecznych w Pekinie. W niezwykle wp\u0142ywowej, pi\u0119cioosobowej \u201ema\u0142ej grupie przewodniej\u201d zasiadaj\u0105 Jia Qinglin, przewodnicz\u0105cy OLPKK, Zhou Yongkang, minister bezpiecze\u0144stwa publicznego, oraz minister spraw zagranicznych Li Zhaoxing. Cho\u0107 nie wiadomo, co s\u0105dz\u0105 o dialogu z Dalajlam\u0105, wydaje si\u0119 ma\u0142o prawdopodobne, by byli szczeg\u00f3lnie aktywni w sprawie Tybetu. Czas poka\u017ce, jak przetasowania personalne wp\u0142yn\u0105 na proces rozm\u00f3w.<\/p>\n

        Tybeta\u0144czycy z Dharamsali r\u00f3wnie\u017c dokonali wa\u017cnych zmian. W 1979 roku, zaskoczeni inicjatyw\u0105 Denga, wys\u0142ali do Tybetu misj\u0119, najwyra\u017aniej nie zastanawiaj\u0105c si\u0119 wcze\u015bniej nad strategi\u0105 zbli\u017cenia. Po dziesi\u0119ciu latach sporadycznych kontakt\u00f3w brak zdecydowania w rozmowach z Pekinem \u015bwiadczy\u0142, \u017ce przyw\u00f3dcy diaspory wci\u0105\u017c nie byli przygotowani do powa\u017cnych rozm\u00f3w. Najlepszym dowodem tej postawy by\u0142a niepewna odpowied\u017a, jakiej udzielono na zaproszenie na pogrzeb Panczenlamy w 1989 roku. W latach osiemdziesi\u0105tych i dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych najwa\u017cniejsz\u0105 postaci\u0105 po stronie tybeta\u0144skiej by\u0142 Gjalo Thondup, starszy brat Dalajlamy, kt\u00f3remu postanowi\u0142 przedstawi\u0107 swoj\u0105 propozycj\u0119 Deng Xiaoping. Wykszta\u0142cony w Nanjingu, blisko zwi\u0105zany z CIA w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych i sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych Gjalo wni\u00f3s\u0142 do kontakt\u00f3w z Pekinem rozleg\u0142e do\u015bwiadczenia i siln\u0105 osobowo\u015b\u0107. Cho\u0107 uda\u0142o mu si\u0119 utrzyma\u0107 kana\u0142y komunikacyjne, jego samodzielno\u015b\u0107 i silna wola wywo\u0142ywa\u0142y kontrowersje w \u0142onie spo\u0142eczno\u015bci emigracyjnej, podkopuj\u0105c w ko\u0144cu skuteczno\u015b\u0107. Problem nie sprowadza\u0142 si\u0119 do niego samego \u2013 diaspora krytykowa\u0142a ca\u0142\u0105 Dharamsal\u0119 za brak przejrzysto\u015bci.<\/p>\n

        Pierwsze kontakty mia\u0142y charakter wybitnie personalny, jednak przyw\u00f3dcy diaspory wypracowali z czasem znacznie bardziej systematyczne i profesjonalne podej\u015bcie do polityki zaanga\u017cowania. W latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych Dharamsala stara\u0142a si\u0119 stworzy\u0107 zdyscyplinowany, konsekwentny mechanizm komunikowania si\u0119 z przyw\u00f3dcami ChRL. Wysi\u0142ki te obejmowa\u0142y formalne upowa\u017cnienie Lodiego Gjari do reprezentowania Dalajlamy w rozmowach z rz\u0105dem Chin<\/span>69<\/a><\/span><\/sup>. Utworzono te\u017c grup\u0119 specjaln\u0105, na wysokim szczeblu, kt\u00f3rej zadaniem by\u0142o koordynowanie dialogu. Cho\u0107 niew\u0105tpliwie sformalizowa\u0142o to i rozja\u015bni\u0142o tryb podejmowania decyzji w Dharamsali \u2013 tak w oczach diaspory, jak i chi\u0144skich partner\u00f3w \u2013 czas poka\u017ce, czy nowe rozwi\u0105zania instytucjonalne usprawni\u0105 proces rzeczowych negocjacji. <\/span><\/p>\n

        \n

        Problemy<\/em><\/p>\n

        \n

        Po ponad dwudziestu latach sporadycznych rozm\u00f3w Pekin i Dharamsala wci\u0105\u017c nie mog\u0105 si\u0119 zgodzi\u0107, co jest \u2013 lub powinno by\u0107 \u2013 przedmiotem ich sporu. Przyw\u00f3dcy diaspory konsekwentnie stawiaj\u0105 dwa kluczowe \u017c\u0105dania: zjednoczenia wszystkich ziem zamieszkiwanych przez Tybeta\u0144czyk\u00f3w i \u201eprawdziwej autonomii\u201d. Pekin tymczasem nieugi\u0119cie powtarza, \u017ce nie istnieje \u201eproblem Tybetu\u201d, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142by by\u0107 tematem rozm\u00f3w. Dla Chin wszystko sprowadza si\u0119 do kwestii powrotu Dalajlamy<\/span>70<\/a><\/span><\/sup>. To stanowisko niew\u0105tpliwie wpisuje si\u0119 w schemat \u201echi\u0144skich negocjacji\u201d<\/span>71<\/a><\/span><\/sup>. Wydaje si\u0119, \u017ce w najbli\u017cszym czasie rozbie\u017cno\u015bci te mog\u0105 blokowa\u0107 konkretne rozmowy. Analiza dalszych perspektyw wymaga spojrzenia na podnoszone przez Dharamsal\u0119 kwestie przez pryzmat najnowszej historii chi\u0144sko-tybeta\u0144skiej i polityki wsp\u00f3\u0142czesnej. <\/span><\/p>\n

        \n

        Zjednoczenie<\/p>\n

        Od pocz\u0105tku lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych Tybeta\u0144czycy konsekwentnie domagaj\u0105 si\u0119 \u2013 administracyjnego i politycznego \u2013 zjednoczenia wszystkich zamieszkiwanych przez siebie ziem. Wywo\u0142uje to spory, poniewa\u017c Lhasa nie sprawowa\u0142a kontroli politycznej nad wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 wschodniego i p\u00f3\u0142nocno-wschodniego Tybetu w chwili wkroczenia wojsk chi\u0144skich<\/span>72<\/a><\/span><\/sup>. ChRL sprzeciwia si\u0119 zjednoczeniu, t\u0142umacz\u0105c to nie tylko brakiem podstaw historycznych, ale i rozleg\u0142o\u015bci\u0105 tego terytorium<\/span>73<\/a><\/span><\/sup> tudzie\u017c odmiennym statusem spo\u0142eczno-gospodarczym r\u00f3\u017cnych region\u00f3w<\/span>74<\/a><\/span><\/sup>. Cho\u0107 w\u0142adze chi\u0144skie publicznie opowiadaj\u0105 si\u0119 przeciwko zjednoczeniu<\/span>75<\/a><\/span><\/sup>, warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce w trakcie ca\u0142ego, przerywanego, procesu kontakt\u00f3w przedstawicielom Dalajlamy pozwalano na sk\u0142adanie wizyt w tybeta\u0144skich okr\u0119gach, kt\u00f3re nie nale\u017c\u0105 do TRA. Znaj\u0105c pogl\u0105dy diaspory w kwestii zjednoczenia, trudno zrozumie\u0107, dlaczego Pekin mia\u0142by si\u0119 zgadza\u0107 na tak prowokacyjne wizyty, gdyby nie istnia\u0142a \u2013 cho\u0107by ograniczona \u2013 przestrze\u0144 do rozm\u00f3w na ten temat. <\/span><\/p>\n

        Je\u015bli Chiny rzeczywi\u015bcie zamierzaj\u0105 szuka\u0107 rozwi\u0105zania problemu Tybetu w dialogu, s\u0105 przes\u0142anki przemawiaj\u0105ce za w\u0142\u0105czeniem w ten proces wszystkich ziem zamieszkiwanych przez Tybeta\u0144czyk\u00f3w, kt\u00f3rzy wsz\u0119dzie maj\u0105 podobne problemy i interesy polityczne \u2013wszelkie rozwi\u0105zania selektywne by\u0142yby wi\u0119c zapewne przej\u015bciowe. Najlepiej \u015bwiadczy o tym lekcja, jak\u0105 by\u0142o powstanie narodowe w 1959 roku. W latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych Tybetowi centralnemu przyznano pewn\u0105 autonomi\u0119 w ramach Siedemnastopunktowej ugody, przy\u0142\u0105czaj\u0105c pozosta\u0142e ziemie tybeta\u0144skie do chi\u0144skich prowincji. Odmienne warunki polityczne i spo\u0142eczno-gospodarcze w r\u00f3\u017cnych regionach by\u0142y jedn\u0105 z najwa\u017cniejszych przyczyn niepokoj\u00f3w etnicznych, do kt\u00f3rych dochodzi\u0142o w nast\u0119pnych latach. Kiedy w latach 1955-56 zacz\u0119\u0142y si\u0119 rewolty przeciwko reformom rolnym we wschodnim Tybecie, wielu mieszka\u0144c\u00f3w tej dzielnicy uciek\u0142o do \u015brodkowej cz\u0119\u015bci kraju, zaogniaj\u0105c sytuacj\u0119 i doprowadzaj\u0105c z czasem do wybuchu powstania 10 marca 1959 roku oraz kompletnego chaosu, kt\u00f3ry przekre\u015bli\u0142 wszelkie nadzieje na powodzenie Siedemnastopunktowej ugody. Je\u017celi Pekin rzeczywi\u015bcie zechce rozwi\u0105za\u0107 problem chi\u0144sko-tybeta\u0144ski, b\u0119dzie musia\u0142 zrozumie\u0107, \u017ce napi\u0119cia etniczne, tak jak w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, nie zatrzymaj\u0105 si\u0119 raczej na arbitralnie wytyczonych granicach wewn\u0119trznych.<\/p>\n

        Cho\u0107 kwestia zjednoczenia z pewno\u015bci\u0105 budzi\u0107 b\u0119dzie ostre spory, istniej\u0105 przes\u0142anki, by s\u0105dzi\u0107, \u017ce stanowisko Pekinu mo\u017ce nie by\u0107 tak sztywne, jak si\u0119 powszechnie zak\u0142ada. O potencjalnej elastyczno\u015bci \u015bwiadcz\u0105, na przyk\u0142ad, znacz\u0105ce zmiany w administracji Mongolii Wewn\u0119trznej, kt\u00f3rych dokonano na pocz\u0105tku lat osiemdziesi\u0105tych. Co wi\u0119cej, od pewnego czasu uczeni i przedstawiciele najwy\u017cszych w\u0142adz dyskutuj\u0105 o ewentualnej zmianie struktur prowincji<\/span>76<\/a><\/span><\/sup>. Restrukturyzacja, ma si\u0119 rozumie\u0107, nie musi oznacza\u0107 wi\u0119kszej autonomii. Zmiana struktur politycznych mo\u017ce wr\u0119cz s\u0142u\u017cy\u0107 dalszemu rozbiciu ziem zamieszkiwanych przez Tybeta\u0144czyk\u00f3w \u2013 obecnie podzielonych na autonomiczne regiony administracyjne. Cho\u0107 tereny, kt\u00f3re nie znalaz\u0142y si\u0119 w TRA, przy\u0142\u0105czono do Qinghai, Gansu, Sichuanu i Yunnanu, nominalnie nadano im specjalny status w strukturach tych chi\u0144skich prowincji. W pewnym sensie pa\u0144stwo chi\u0144skie traktuje wi\u0119c ca\u0142y Tybet etniczny jako odr\u0119bny byt administracyjny. W liberalnej atmosferze politycznej z pocz\u0105tku lat osiemdziesi\u0105tych tybeta\u0144skie kadry i intelektuali\u015bci formalnie proponowali po\u0142\u0105czenie wszystkich okr\u0119g\u00f3w autonomicznych w jedn\u0105 struktur\u0119<\/span>77<\/a><\/span><\/sup>. Wykszta\u0142ceni w Chinach Tybeta\u0144czycy twierdzili w\u00f3wczas, \u017ce polityczne rozbicie ich ziem jest dziedzictwem b\u0142\u0119dnej strategii \u201edziel i rz\u0105d\u017a\u201d<\/span>78<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

        Propozycje te wpisuj\u0105 si\u0119 w og\u00f3lny trend integracji regionalnej. Pod wzgl\u0119dem spo\u0142ecznym, politycznym i gospodarczym r\u00f3\u017cne tybeta\u0144skie dzielnice autonomiczne \u0142\u0105czy z sob\u0105 znacznie wi\u0119cej ni\u017c z prowincjami chi\u0144skimi, do kt\u00f3rych je przypisano. Wywo\u0142ane tym problemy administracyjne doprowadzi\u0142y do ukucia biurokratycznego poj\u0119cia wushengqu<\/em> (\u201ecztery prowincje i region\u201d)<\/span>79<\/a><\/span><\/sup>. Powo\u0142ywane ad hoc rozmaite wushengqu<\/em>, w kt\u00f3rych sk\u0142ad wchodzili przedstawiciele TRA oraz Qinghai, Gansu, Sichuanu i Yunnanu, pomaga\u0142y w koordynowaniu i realizowaniu r\u00f3\u017cnych zada\u0144 politycznych \u2013 dotycz\u0105cych przede wszystkim religii, kultury, edukacji i medi\u00f3w \u2013 w ca\u0142ym Tybecie. Ostatnio w oficjalnej nomenklaturze u\u017cywa si\u0119 coraz cz\u0119\u015bciej poj\u0119cia shezang<\/em> (\u201edotycz\u0105cy Tybetu\u201d), kt\u00f3re odzwierciedla wsp\u00f3lnot\u0119 interes\u00f3w wszystkich tych ziem. Pojawianie si\u0119 takich twor\u00f3w \u015bwiadczy, \u017ce z perspektywy polityki zarz\u0105dzania istniej\u0105 przes\u0142anki wi\u0119kszej integracji tybeta\u0144skich region\u00f3w autonomicznych. <\/span><\/p>\n

        Integracyjne inicjatywy administracji popiera \u2013 o ironio \u2013 samo pa\u0144stwo chi\u0144skie, kt\u00f3rego celem jest zmodernizowanie Tybetu i scalenie go z ChRL. Odkurzenie oraz wprz\u0119gni\u0119cie tybeta\u0144skich mit\u00f3w, tradycji i symboli w oficjaln\u0105 polityk\u0119 wobec mniejszo\u015bci mimowolnie podsyci\u0142o d\u0105\u017cenia do wi\u0119kszej integracji kulturowej. Proces ten przyspieszy\u0142o agresywne promowanie turystyki w ramach programu rozwijania gospodarki regionalnej. Czyniono to w najodleglejszych zak\u0105tkach Tybetu, wzmacniaj\u0105c przy okazji wi\u0119zi j\u0119zykowe, historyczne, kulturalne i religijne. Renesans pan-tybeta\u0144skiej \u015bwiadomo\u015bci nap\u0119dzaj\u0105 media, rozw\u00f3j technologiczny i nowoczesny transport, tworz\u0105c nowe, kulturowe ramy dla poj\u0119cia \u201ewi\u0119kszego Tybetu\u201d. Wewn\u0119trzne parcie ku wi\u0119kszej integracji regionalnej wskazuje, \u017ce kwestia zjednoczenia b\u0119dzie dla Chin problemem niezale\u017cnie od stanowiska diaspory.<\/p>\n

        \n

        Prawdziwa autonomia<\/p>\n

        Cho\u0107 Tybeta\u0144czycy powszechnie opowiadaj\u0105 si\u0119 za niepodleg\u0142o\u015bci\u0105 polityczn\u0105, Dalajlama twierdzi stanowczo, \u017ce zabiega jedynie o \u201eprawdziw\u0105 autonomi\u0119\u201d w strukturach ChRL. Przez lata przerywanego dialogu rozwija\u0142 swoj\u0105 wizj\u0119 polityczn\u0105 na wiele sposob\u00f3w, zawsze podkre\u015blaj\u0105c jednak wierno\u015b\u0107 idei autonomii, a nie pe\u0142nej niepodleg\u0142o\u015bci. Stanowisko to umo\u017cliwia\u0142o przyj\u0119cie rozwi\u0105zania w postaci modelu \u201ejeden kraj, dwa systemy\u201d. Paradoksalnie, prototyp tego wariantu zawarto w Siedemnastopunktowej ugodzie, kt\u00f3r\u0105 narzucono si\u0142\u0105 rz\u0105dowi Tybetu w 1951 roku. Cho\u0107 Dalajlama odrzuci\u0142 ten traktat po ucieczce w 1959 roku, Pekin nadal uwa\u017ca go za kamie\u0144 milowy historii. Kiedy Dharamsala zaproponowa\u0142a \u00f3w model podczas wst\u0119pnych rozm\u00f3w w 1982 roku, strona chi\u0144ska o\u015bwiadczy\u0142a, \u017ce r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy Tybetem a Tajwanem czy Hongkongiem polega na tym, i\u017c zosta\u0142 on ju\u017c \u201ewyzwolony\u201d na mocy Siedemnastopunktowej ugody.<\/p>\n

        Komentatorzy chi\u0144scy z zagranicy sugerowali, \u017ce podstaw\u0105 rozm\u00f3w o autonomii lokalnej powinny by\u0107 w\u0142a\u015bnie postanowienia Ugody<\/span>80<\/a><\/span><\/sup>. Z perspektywy politycznej by\u0142oby to zapewne nie do przyj\u0119cia dla przyw\u00f3dc\u00f3w tybeta\u0144skiej diaspory, poniewa\u017c ich elektorat uwa\u017ca Ugod\u0119 za policzek dla suwerenno\u015bci ojczyzny. Niemniej jednak, opowiadaj\u0105c si\u0119 od 1988 roku za autonomi\u0105, Dalajlama najprawdopodobniej mo\u017ce odwo\u0142ywa\u0107 si\u0119 do Ugody, by posun\u0105\u0107 naprz\u00f3d proces dialogu. Prawdziwym problemem nie jest to, czy Dharamsala znajdzie pow\u00f3d powrotu do Ugody, lecz to, czy chi\u0144scy przyw\u00f3dcy dadz\u0105 si\u0119 przekona\u0107 do jej przestrzegania. Paradoks tej sytuacji polega bowiem na tym, \u017ce Pekin, obstaj\u0105c przy wa\u017cno\u015bci porozumienia z 1951 roku, nie chce zaaprobowa\u0107 jego politycznych postanowie\u0144. W rzeczy samej, mimo formalnego statusu autonomicznego Tybet korzysta z mniejszej autonomii ni\u017c jakakolwiek prowincja ChRL. Realizacja szerokiego samorz\u0105du, kt\u00f3ry obiecywa\u0142a Siedemnastopunktowa ugoda, wymaga\u0142aby decentralizacji i przekazania w\u0142adzy, co w obecnych warunkach wydaje si\u0119 ma\u0142o prawdopodobne<\/span>81<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

        W tej chwili Pekin nie okazuje \u017cadnego zainteresowania oddaniem steru Tybeta\u0144czykom. W ostatniej bia\u0142ej ksi\u0119dze po\u015bwi\u0119conej regionalnej autonomii etnicznej Rada Pa\u0144stwa o\u015bwiadczy\u0142a, \u017ce istniej\u0105ce przepisy od dawna zapewniaj\u0105 im r\u00f3wne prawa \u201ew wielkiej rodzinie chi\u0144skiego pa\u0144stwa oraz prawo do autonomii\u201d<\/span>82<\/a><\/span><\/sup>. Opublikowany w maju 2004 roku dokument nie pozostawia cienia w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce w\u0142adze chi\u0144skie s\u0105 stanowczo przeciwne dyskusji o instytucjach samorz\u0105dowych. Wspominaj\u0105c przelotnie, i\u017c autonomia \u201emusi by\u0107 poprawiana i rozwijana w trakcie wdra\u017cania\u201d, podkre\u015blaj\u0105 z ca\u0142\u0105 moc\u0105, \u017ce \u201eka\u017cde dzia\u0142anie, podkopuj\u0105ce lub zmieniaj\u0105ce regionaln\u0105 autonomi\u0119 etniczn\u0105 w Tybecie, narusza postanowienia Konstytucji i prawo oraz jest nie do przyj\u0119cia dla ca\u0142ego narodu chi\u0144skiego, w tym tak\u017ce szerokich mas ludu tybeta\u0144skiego\u201d. <\/span><\/p>\n

        Warto jednak zauwa\u017cy\u0107, \u017ce w samych Chinach publicznie dyskutuje si\u0119 nad szersz\u0105 kwesti\u0105 odpowiedniego podzia\u0142u w\u0142adzy mi\u0119dzy centrum a regionami. Tak uczeni, jak politycy zauwa\u017caj\u0105, \u017ce w politycznej strukturze wielko\u015bci ChRL skoncentrowanie w\u0142adzy w centrum nie mo\u017ce le\u017ce\u0107 w d\u0142ugofalowym interesie pa\u0144stwa<\/span>83<\/a><\/span><\/sup>. Podkre\u015blano, \u017ce centralizacja procesu decyzyjnego doprowadzi\u0142a do s\u0142abego zarz\u0105dzania, poniewa\u017c nie uwzgl\u0119dniano wielu priorytet\u00f3w lokalnych. Przeoczaj\u0105c \u201ewarunki naturalne, tradycje kulturowe oraz interesy gospodarcze\u201d, taki model sprawowania w\u0142adzy mo\u017ce budzi\u0107 niech\u0119\u0107 wobec pa\u0144stwa i podsyca\u0107 \u201eseparatyzm lokalny\u201d<\/span>84<\/a><\/span><\/sup>. Politolodzy zastanawiaj\u0105 si\u0119 wi\u0119c, w jaki spos\u00f3b zmieni\u0107 struktury administracyjne, by rozs\u0105dniej podzieli\u0107 w\u0142adz\u0119 mi\u0119dzy centrum a prowincje<\/span>85<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

        Je\u017celi Pekin b\u0119dzie rzeczywi\u015bcie zabiega\u0107 o zwi\u0119kszenie skuteczno\u015bci zarz\u0105dzania, mo\u017ce uwolni\u0107 si\u0142y od\u015brodkowe w systemie politycznym. Cz\u0119\u015b\u0107 chi\u0144skich politolog\u00f3w uwa\u017ca, \u017ce zapewnienie jedno\u015bci \u201emegapa\u0144stwa\u201d wielko\u015bci ChRL wymaga wi\u0119kszego podzia\u0142u w\u0142adzy i federalnego systemu rz\u0105d\u00f3w<\/span>86<\/a><\/span><\/sup>. Gdyby faktycznie podj\u0119to konkretne kroki w kierunku federalizacji, pojawi\u0142yby si\u0119 warunki do szerokiego samorz\u0105du tybeta\u0144skiego. Tybet by\u0142by wr\u0119cz idealnym probierzem autonomii lokalnej. Nie tylko precyzyjnie definiuj\u0105 go geografia, kultura i j\u0119zyk, jest r\u00f3wnie\u017c jedynym regionem, kt\u00f3ry posiada\u0142 w\u0142asny rz\u0105d przed przy\u0142\u0105czeniem do ChRL. Tybeta\u0144czycy s\u0105 wi\u0119c jedyn\u0105 oficjalnie uznawan\u0105 mniejszo\u015bci\u0105, z kt\u00f3r\u0105 Chi\u0144czycy musieli zawrze\u0107 porozumienie, by uprawomocni\u0107 narzucenie swojej w\u0142adzy. Co wi\u0119cej, w \u017cadnym innym regionie legitymacja rz\u0105d\u00f3w Pekinu nie jest kwestionowana z tak\u0105 konsekwencj\u0105 i sp\u00f3jno\u015bci\u0105. Posiadaj\u0105c histori\u0119 cywilizacji-pa\u0144stwa, kt\u00f3re kszta\u0142towa\u0142o si\u0119 r\u00f3wnolegle, lecz niezale\u017cnie od chi\u0144skiej sfery kulturowej, Tybet jest sui generis<\/em> we wsp\u00f3\u0142czesnych Chinach. Je\u017celi nie da si\u0119 w nim wypracowa\u0107 modelu prawdziwego samorz\u0105du, trudno liczy\u0107 na autonomi\u0119 lokaln\u0105 gdziekolwiek w ChRL. <\/span><\/p>\n

        \n

        Lekcje<\/em><\/p>\n

        \n

        Z analizy tej wynika, \u017ce sytuacja sprzyja dzi\u015b zaanga\u017cowaniu chi\u0144sko-tybeta\u0144skiemu bardziej ni\u017c na pocz\u0105tku lat osiemdziesi\u0105tych czy w czasie ponownego nawi\u0105zania kontakt\u00f3w w latach 1988-89. W przeciwie\u0144stwie do inicjatyw wcze\u015bniejszych, o dialog z Dalajlam\u0105 zabiega dzi\u015b mi\u0119dzynarodowa opinia publiczna i si\u0142y wewn\u0119trzne. Aczkolwiek ostatnie gesty Pekinu prawdopodobnie nie s\u0105 rezultatem tylko owej presji, za jej spraw\u0105 chroniczny problem Tybetu nie znik\u0142 z oczu poch\u0142oni\u0119tych wieloma innymi problemami przyw\u00f3dc\u00f3w partii. Politycy chi\u0144scy s\u0105 r\u00f3wnie\u017c coraz bardziej zaniepokojeni d\u0142ugofalowymi skutkami programu przyspieszonego rozwoju gospodarczego w regionach tybeta\u0144skich. Wbrew oczekiwaniom pog\u0142\u0119bi\u0142 on nier\u00f3wno\u015bci oraz wzmocni\u0142 poczucie odr\u0119bno\u015bci etnicznej i marginalizacji w\u015br\u00f3d Tybeta\u0144czyk\u00f3w.<\/p>\n

        Jednocze\u015bnie istnieje wiele innych czynnik\u00f3w \u2013 religia, r\u00f3wnowaga strategiczna w regionie, pozycja Chin na arenie mi\u0119dzynarodowej \u2013 kt\u00f3rych wp\u0142yw jest znacznie mniej przewidywalny. Jedn\u0105 z najwa\u017cniejszych komplikacji jest niedawna restrukturyzacja instytucjonalna procesu podejmowania decyzji politycznych w sprawie Tybetu. Zmiany te mog\u0105 z jednej strony \u015bwiadczy\u0107 o wi\u0119kszej otwarto\u015bci, z drugiej jednak \u2013 negatywnie wp\u0142yn\u0105\u0107 na pr\u00f3by zbli\u017cenia. Co wi\u0119cej, obie strony nadal maj\u0105 sprzeczne pogl\u0105dy na fundamentalne kwestie. Dop\u00f3ki r\u00f3\u017cnice te nie zostan\u0105 zniwelowane, perspektywy wynegocjowania rozwi\u0105zania sporu chi\u0144sko-tybeta\u0144skiego b\u0119d\u0105 skromne.<\/p>\n

        Te niezbyt obiecuj\u0105ce okoliczno\u015bci sprawi\u0142y, \u017ce wielu tybeta\u0144skich uchod\u017ac\u00f3w i ich zagranicznych sojusznik\u00f3w zareagowa\u0142o na ostatnie inicjatywy z ogromnym sceptycyzmem. W kr\u0119gach tych panuje prze\u015bwiadczenie, \u017ce rz\u0105d Chin jest nieszczery w swoich zabiegach o nawi\u0105zanie kontakt\u00f3w z Dalajlam\u0105 i \u017ce w obecnych warunkach politycznych nie b\u0119dzie w stanie spe\u0142ni\u0107 \u017c\u0105da\u0144 Tybeta\u0144czyk\u00f3w. Z tego punktu widzenia przyw\u00f3dcy emigracyjni powinni raczej poczeka\u0107 na lepszy moment historyczny i dopiero w\u00f3wczas zawrze\u0107 porozumienie z Pekinem. Opcja ta opiera si\u0119 na za\u0142o\u017ceniu, \u017ce w Chinach zajd\u0105 zasadnicze zmiany \u2013 za spraw\u0105 przej\u015bcia do nowego systemu lub rozpadu wewn\u0119trznego \u2013 kt\u00f3re wzmocni\u0105 pozycj\u0119 Tybeta\u0144czyk\u00f3w. Do tego czasu powinni oni zatem kontynuowa\u0107 kampani\u0119 na arenie mi\u0119dzynarodowej, przygotowuj\u0105c grunt pod przysz\u0142e samostanowienie swej ojczyzny. Wedle zwolennik\u00f3w tego rozwi\u0105zania ca\u0142y kapita\u0142 polityczny i wszystkie si\u0142y nale\u017cy inwestowa\u0107 nie w nieprzekonuj\u0105cy, sporadyczny proces zbli\u017cenia, lecz w kampani\u0119, kt\u00f3ra zapewni Tybeta\u0144czykom mi\u0119dzynarodowe poparcie, oraz w strategiczne przygotowania do przej\u0119cia kontroli nad krajem. Odwracaj\u0105c si\u0119 plecami do Pekinu, tybeta\u0144scy przyw\u00f3dcy zachowaliby najwi\u0119kszy atut \u2013 legitymizacj\u0119 w postaci powrotu Dalajlamy \u2013 na lepsze czasy i uk\u0142ad.<\/p>\n

        Strategia ta wi\u0105\u017ce si\u0119, oczywi\u015bcie, z ogromnym ryzykiem. Wraz z up\u0142ywem czasu diaspora najprawdopodobniej oddali si\u0119 od reali\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesnego Tybetu. Nie wiadomo, jaki wp\u0142yw na kampani\u0119 polityczn\u0105 b\u0119dzie mia\u0142a post\u0119puj\u0105ca asymilacja uchod\u017ac\u00f3w w pa\u0144stwach, w kt\u00f3rych si\u0119 osiedlaj\u0105, oraz odci\u0119cie od \u017cycia politycznego w ojczy\u017anie. Po wt\u00f3re, po \u015bmierci obecnego Dalajlamy zniknie wraz z nim si\u0142a jednocz\u0105ca ruch tybeta\u0144ski. Zmieni to charakter kampanii, decentralizuj\u0105c j\u0105 i, by\u0107 mo\u017ce, rozbijaj\u0105c na konkurencyjne frakcje. Przy takim scenariuszu \u2013 przynajmniej przez pewien czas \u2013 nie b\u0119dzie w\u0142adzy zdolnej do kierowania i skutecznego reprezentowania wszystkich Tybeta\u0144czyk\u00f3w w kontaktach z Chinami. Co wi\u0119cej, mog\u0105 te\u017c pojawi\u0107 si\u0119 grupy ekstremist\u00f3w, opowiadaj\u0105cych si\u0119 za zbrojnym oporem przeciwko chi\u0144skim rz\u0105dom<\/span>87<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

        Drug\u0105 opcj\u0105 jest dla Tybeta\u0144czyk\u00f3w kontynuowanie polityki zbli\u017cenia niezale\u017cnie od tego, jak szczerze rozwi\u0105zania problemu chce strona chi\u0144ska. Dzi\u0119ki procesowi dialogu maj\u0105 przynajmniej szans\u0119 na odegranie roli w dyskusji nad przysz\u0142o\u015bci\u0105 Tybetu. Istniej\u0105 jednak obawy, \u017ce dalsze zbli\u017cenie mo\u017ce podkopa\u0107 mi\u0119dzynarodowy ruch [poparcia], odbieraj\u0105c Tybeta\u0144czykom najwa\u017cniejszy atut w procesie dialogu. L\u0119k ten podsyca powszechne prze\u015bwiadczenie, \u017ce Pekin w og\u00f3le nie zamierza prowadzi\u0107 prawdziwych rozm\u00f3w z Dalajlam\u0105, a ostatnie inicjatywy maj\u0105 s\u0142u\u017cy\u0107 wy\u0142\u0105cznie kupieniu czasu<\/span>88<\/a><\/span><\/sup>. Je\u015bli w chwili jego \u015bmierci b\u0119dzie si\u0119 toczy\u0107 dialog, ChRL uzyska lepsz\u0105 pozycj\u0119 w wy\u015bcigu do rozpoznania nast\u0119pnego wcielenia. Powo\u0142ano ju\u017c nawet komitet, kt\u00f3ry przygotowuje si\u0119 do wskazania XV Dalajlamy, co zdaje si\u0119 potwierdza\u0107 obawy Tybeta\u0144czyk\u00f3w. Polityka zaanga\u017cowania jest zatem r\u00f3wnie\u017c ryzykowna. Je\u017celi spe\u0142znie na niczym, idea pokojowego wsp\u00f3\u0142istnienia w granicach chi\u0144skiego pa\u0144stwa zostanie skompromitowana, a nast\u0119pne pokolenie Tybeta\u0144czyk\u00f3w mo\u017ce nie by\u0107 otwarte na tak umiarkowan\u0105 wizj\u0119. <\/span><\/p>\n

        Z punktu widzenia ChRL negocjacje z Dalajlam\u0105 s\u0105 zapewne tylko jednym z mo\u017cliwych wariant\u00f3w rozwi\u0105zania problemu Tybetu. W tej chwili Pekin ca\u0142kowicie kontroluje sytuacj\u0119 i, w obecnych warunkach, mo\u017ce jeszcze d\u0142ugo wspiera\u0107 gospodark\u0119 regionu. Je\u015bli idzie o polityk\u0119, ma wol\u0119 i autorytarny system potrzebny do utrzymania stabilizacji cho\u0107by si\u0142\u0105. Na arenie mi\u0119dzynarodowej krytyka jego polityki w Tybecie jest ledwie drobnym zadra\u017cnieniem w stosunkach z innymi pa\u0144stwami. W miar\u0119 bezpieczny klimat sprawia, \u017ce chi\u0144skim liderom wydaje si\u0119, i\u017c maj\u0105 mocn\u0105 pozycj\u0119 i mog\u0105 zajmowa\u0107 si\u0119 spraw\u0105 Tybetu na w\u0142asnych warunkach. Patrz\u0105c z d\u0142u\u017cszej perspektywy, nie ulega jednak w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce Pekin r\u00f3wnie\u017c stoi przed trudnymi decyzjami.<\/p>\n

        Jedn\u0105 z opcji, kt\u00f3r\u0105 z pewno\u015bci\u0105 rozwa\u017caj\u0105 przyw\u00f3dcy ChRL, jest trwanie przy obecnej strategii przyspieszonego wzrostu gospodarczego w nadziei, \u017ce rosn\u0105cy dostatek os\u0142abi nastroje nacjonalistyczne i zwi\u0119kszy akceptacj\u0119 chi\u0144skich rz\u0105d\u00f3w. Strategia ta opiera si\u0119 na za\u0142o\u017ceniu, \u017ce coraz zamo\u017cniejsi Tybeta\u0144czycy zaczn\u0105 adoptowa\u0107 chi\u0144skie normy i strac\u0105 zainteresowanie zmian\u0105 status quo. S\u0105 jednak wa\u017cne przes\u0142anki, by w\u0105tpi\u0107 w jej skuteczno\u015b\u0107. Po pierwsze, rozw\u00f3j spot\u0119gowa\u0142 spo\u0142eczno-gospodarcze nier\u00f3wno\u015bci w ca\u0142ych Chinach. W Tybecie przyni\u00f3s\u0142 korzy\u015bci u\u0142amkowi populacji, spychaj\u0105c wi\u0119kszo\u015b\u0107 rdzennej ludno\u015bci poza margines rozp\u0119dzaj\u0105cej si\u0119 gospodarki. Poniewa\u017c ludzie ci patrz\u0105 na pog\u0142\u0119biaj\u0105ce si\u0119 nier\u00f3wno\u015bci przez okulary etniczne, g\u0142\u00f3wnym skutkiem szybkiego wzrostu by\u0142 roz\u0142am i napi\u0119cia na tle narodowo\u015bciowym. Po drugie, masowa sinizacja Tybeta\u0144czyk\u00f3w wymaga\u0142yby ogromnych nak\u0142ad\u00f3w na edukacj\u0119 w ca\u0142ym regionie, czym w\u0142adze nie wydaj\u0105 si\u0119 w og\u00f3le zainteresowane. Poniewa\u017c do tej pory inwestowano przede wszystkim w kszta\u0142cenie w\u0105skiej elity, w wielu tybeta\u0144skich spo\u0142eczno\u015bciach na ca\u0142ym P\u0142askowy\u017cu \u2013 po pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu latach rz\u0105d\u00f3w Pekinu \u2013 trudno znale\u017a\u0107 kogo\u015b, kto m\u00f3wi\u0142by p\u0142ynnie po chi\u0144sku. Ale nawet gdyby sytuacja w dziedzinie edukacji zmieni\u0142a si\u0119 nagle w ca\u0142ym regionie, chi\u0144ski system o\u015bwiaty wcale nie musia\u0142by os\u0142abi\u0107 nastroj\u00f3w nacjonalistycznych. W rzeczy samej lepsze wykszta\u0142cenie wydaje si\u0119 budzi\u0107 w Tybeta\u0144czykach wi\u0119ksze poczucie to\u017csamo\u015bci narodowej. Nowe pokolenie \u2013 dwuj\u0119zyczne i dwukulturowe \u2013 okazuje coraz wi\u0119ksz\u0105 gotowo\u015b\u0107 do publicznego informowania szerszego, chi\u0144skiego audytorium o problemach swoich rodak\u00f3w.<\/p>\n

        Pekin mo\u017ce r\u00f3wnie\u017c rozwa\u017ca\u0107 wariant demograficznego zmia\u017cd\u017cenia populacji tybeta\u0144skiej. To integralny element historii chi\u0144skiej ekspansji w regionach granicznych. O mo\u017cliwo\u015bci \u201erozwi\u0105zania demograficznego\u201d \u015bwiadczy\u0107 ma przyk\u0142ad europejskiego osadnictwa w Ameryce. W przeciwie\u0144stwie do Europejczyk\u00f3w, kt\u00f3rzy w tym celu musieli pokona\u0107 ocean, Chi\u0144czycy \u017cyli jednak na granicy P\u0142askowy\u017cu Tybeta\u0144skiego od tysi\u0119cy lat. Fakt, i\u017c zacz\u0119li imigrowa\u0107 do Tybetu dopiero w ostatnich latach, \u015bwiadczy nie tylko o trudnych warunkach geograficznych, ale i naturalnych ograniczeniach potencja\u0142u produktywno\u015bci. Znacznie lepszym por\u00f3wnaniem by\u0142aby zatem nie Ameryka, lecz sowieckie zsy\u0142ki<\/span>89<\/a><\/span><\/sup>. W przypadku Syberii i Tybetu ludzi przesiedlano do odleg\u0142ych, niego\u015bcinnych region\u00f3w, do kt\u00f3rych nigdy nie \u015bci\u0105gn\u0119\u0142yby ich mechanizmy rynkowe, z powod\u00f3w politycznych. Na P\u0142askowy\u017cu imigracj\u0119 wywo\u0142a\u0142o pot\u0119\u017cne subsydiowanie gospodarki lokalnej. Chi\u0144scy osadnicy \u015bwiadcz\u0105 us\u0142ugi przede wszystkim op\u0142ywaj\u0105cej w nowe dostatki administracji rz\u0105dowej i partyjnej; w gruncie rzeczy nie wiadomo, czym mogliby si\u0119, produktywnie, zajmowa\u0107, gdyby pa\u0144stwo nie by\u0142o tak rozrzutne<\/span>90<\/a><\/span><\/sup>. Przyk\u0142ad sowiecki pokazuje, \u017ce sztuczny dostatek, kt\u00f3ry \u015bci\u0105gn\u0105\u0142 imigrant\u00f3w na Syberi\u0119, by\u0142 niezwykle kosztowny \u2013 na kr\u00f3tk\u0105 i d\u0142ug\u0105 met\u0119 \u2013 tak dla tego regionu, jak i ca\u0142ego pa\u0144stwa. Podobne wnioski p\u0142yn\u0105 z ostatnich chi\u0144skich bada\u0144. Powa\u017cne zwi\u0119kszenie populacji b\u0119dzie mia\u0142o tragiczne konsekwencje dla \u015brodowiska naturalnego i gospodarki Tybetu. Bior\u0105c pod uwag\u0119 realia Mongolii Wewn\u0119trznej, \u201erozwi\u0105zanie demograficzne\u201d wymaga\u0142oby przesiedlenia milion\u00f3w nie-Tybeta\u0144czyk\u00f3w, badania wykaza\u0142y jednak, \u017ce w niekt\u00f3rych regionach populacja ju\u017c jest zbyt du\u017ca, co powoduje nieodwracalne zniszczenie \u015brodowiska<\/span>91<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

        Mimo ogromnych koszt\u00f3w Pekin prawdopodobnie uznaje oba te warianty za najbardziej racjonalne i wskazane z mo\u017cliwych. Alternatywa, polegaj\u0105ca na wynegocjowaniu rozwi\u0105zania z Dalajlam\u0105, wymaga\u0142aby powa\u017cnego potraktowania \u017c\u0105da\u0144 Tybeta\u0144czyk\u00f3w, kt\u00f3rzy domagaj\u0105 si\u0119 prawdziwego samorz\u0105du w zjednoczonej ojczy\u017anie. Jednocze\u015bnie chi\u0144ski system monopartyjny wydaje si\u0119 wyklucza\u0107 mo\u017cliwo\u015b\u0107 autentycznego podzielenia si\u0119 w\u0142adz\u0105 z regionami. \u015acie\u017cka, kt\u00f3r\u0105 najprawdopodobniej upodoba\u0142 sobie Pekin, jest ryzykowna, poniewa\u017c na skuteczn\u0105 realizacj\u0119 strategii gospodarczej i demograficznej trzeba czasu, by\u0107 mo\u017ce ca\u0142ych pokole\u0144. W mi\u0119dzyczasie region mo\u017ce zdestabilizowa\u0107 wiele nieprzewidywalnych czynnik\u00f3w, bezpo\u015brednio podsycaj\u0105c tybeta\u0144ski nacjonalizm lub po\u015brednio os\u0142abiaj\u0105c w\u0142adze centralne. Tak czy owak, nie zniknie zagro\u017cenie wybuchem niepokoj\u00f3w etnicznych, a niestabilny P\u0142askowy\u017c Tybeta\u0144ski mo\u017ce okaza\u0107 si\u0119 balastem dla pa\u0144stwa zabiegaj\u0105cego o wzmocnienie swojej pozycji na arenie mi\u0119dzynarodowej.<\/p>\n

        Cho\u0107 wynegocjowanie porozumienia wydaje si\u0119 obecnie poza zasi\u0119giem, Pekin mo\u017ce faktycznie chcie\u0107 dialogu, widz\u0105c w nim jedn\u0105 z metod unikania i roz\u0142adowywania konflikt\u00f3w w Tybecie. Zaanga\u017cowanie Dalajlamy \u2013 umiarkowanego przyw\u00f3dcy o presti\u017cu historycznym i mi\u0119dzynarodowym \u2013 mog\u0142oby zmieni\u0107 percepcj\u0119 chi\u0144skich rz\u0105d\u00f3w \u2013 tak w samym regionie, jak i na ca\u0142ym \u015bwiecie. Co wi\u0119cej, wiara, jak\u0105 jest darzony, sprawi\u0142aby, \u017ce niepewny proces rozm\u00f3w nie wymyka\u0142by si\u0119 spod kontroli i cieszy\u0142 poparciem Tybeta\u0144czyk\u00f3w. Zapewne najwi\u0119kszym problemem nie jest to, czy chi\u0144scy przyw\u00f3dcy zdaj\u0105 sobie spraw\u0119 z tej unikalnej sposobno\u015bci, lecz to, czy zechc\u0105 podj\u0105\u0107 ryzyko. Obecna inercja i konserwatyzm chi\u0144skiego systemu politycznego wydaj\u0105 si\u0119 to wyklucza\u0107. O ile jednak Pekin mo\u017ce pozwoli\u0107 sobie na odsuwanie innych dra\u017cliwych kwestii, okazja do wypracowania politycznego rozwi\u0105zania problemu Tybetu uzale\u017cniona jest od tego, jak d\u0142ugo b\u0119dzie \u017cy\u0107 Dalajlama.<\/p>\n

        Je\u017celi obie strony maj\u0105 rzeczywi\u015bcie podj\u0105\u0107 powa\u017cne rozmowy, musz\u0105 by\u0107 temu ca\u0142kowicie oddane. W tej chwili Chiny niew\u0105tpliwie prowadz\u0105 podw\u00f3jn\u0105 gr\u0119 \u2013 z jednej strony rozmawiaj\u0105 z Dharamsal\u0105, z drugiej nasilaj\u0105 represje polityczne w Tybecie. Strategia ta ma specyficzne konsekwencje, cho\u0107by sprzeczno\u015bci w poczynaniach Frontu Jedno\u015bci, kt\u00f3ry realizuje postawione przez siebie zadanie \u201edawania odporu Dalajowi\u201d, podejmuj\u0105c jednocze\u015bnie jego oficjalnych wys\u0142annik\u00f3w. Ci\u0105g\u0142e represje w Tybecie bior\u0105 si\u0119 przede wszystkim z l\u0119ku, \u017ce odkr\u0119cenie \u015bruby mo\u017ce doprowadzi\u0107, jak w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, do wybuchu niepokoj\u00f3w etnicznych, nieuchronnie utrwalaj\u0105 jednak negatywny obraz Chin na arenie mi\u0119dzynarodowej i wywo\u0142uj\u0105 kolejne pot\u0119pienia. To z kolei dyskredytuje dialog w oczach tybeta\u0144skiej diaspory i podkopuje wysi\u0142ki Dalajlamy, kt\u00f3ry zabiega o wynegocjowanie rozwi\u0105zania.<\/p>\n

        Aby wyrwa\u0107 si\u0119 z tego b\u0142\u0119dnego ko\u0142a, Pekin musi da\u0107 wyra\u017ane sygna\u0142y oddania idei dialogu. Pierwszym krokiem by\u0142aby tu normalizacja stosunku do Dalajlamy w wymiarze publicznym i zako\u0144czenie wymierzonych we\u0144 kampanii politycznych. W\u0142adze musia\u0142yby wi\u0119c zrewidowa\u0107 oficjalne stanowisko z po\u0142owy lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych oraz wycofa\u0107 si\u0119 z polityki \u201epot\u0119piania\u201d tybeta\u0144skiego przyw\u00f3dcy. Drugi warunek wst\u0119pny to legitymizacja procesu dialogu, a wi\u0119c oficjalne przyznanie, \u017ce jest on toczony. Tylko w takich okoliczno\u015bciach Dalajlama mo\u017ce odegra\u0107 konstruktywn\u0105 rol\u0119, buduj\u0105c poparcie swoich rodak\u00f3w dla rodz\u0105cego si\u0119 rozwi\u0105zania.<\/p>\n

        Je\u017celi, jak mo\u017cna oczekiwa\u0107, rezultatem dialogu by\u0142oby co\u015b niespe\u0142niaj\u0105cego kryteri\u00f3w \u201eprawdziwej autonomii\u201d, Pekin odni\u00f3s\u0142by oczywiste korzy\u015bci. Co jednak zyskaliby Tybeta\u0144czycy? W gruncie rzeczy jednym z najwi\u0119kszych problem\u00f3w przyw\u00f3dc\u00f3w diaspory jest w obecnych okoliczno\u015bciach sensowne wyt\u0142umaczenie racji zabiegania o dialog z Pekinem. Cho\u0107 Dharamsala d\u0105\u017cy do nawi\u0105zania rozm\u00f3w w spos\u00f3b sp\u00f3jny i zdyscyplinowany, musi jeszcze publicznie przedstawi\u0107 poj\u0119ciowe ramy samego procesu kontakt\u00f3w. Innymi s\u0142owy, do tej pory nie naszkicowa\u0142a wizji politycznej, z kt\u00f3rej wynika\u0142oby, jak s\u0142u\u017cy\u0107 ma on osi\u0105gni\u0119ciu jej d\u0142ugofalowych cel\u00f3w. Bez sp\u00f3jnej teorii politycznej tybeta\u0144scy przyw\u00f3dcy niew\u0105tpliwie znajd\u0105 si\u0119 w trudnym po\u0142o\u017ceniu w trakcie rozm\u00f3w. Je\u015bli na przyk\u0142ad, jak si\u0119 powszechnie oczekuje, Dalajlama z\u0142o\u017cy symboliczn\u0105 wizyt\u0119 w Chinach w ramach owego procesu, Dharamsala b\u0119dzie mia\u0142a powa\u017cny problem z wyt\u0142umaczeniem Tybeta\u0144czykom, co w ten spos\u00f3b zyskali. Poniewa\u017c na horyzoncie nadal nie wida\u0107 prawdziwego samorz\u0105du w Tybecie, musi znale\u017a\u0107 \u2013 co najmniej \u2013 inne uzasadnienie swego udzia\u0142u w rozmowach.<\/p>\n

        Je\u017celi Dharamsala ma kontynuowa\u0107 obecn\u0105 polityk\u0119 zbli\u017cenia, jednym z mo\u017cliwych cel\u00f3w przej\u015bciowych by\u0142oby poszerzenie granic otwartej przestrzeni publicznej w Tybecie. Pekin musia\u0142by wi\u0119c zacz\u0105\u0107 wycofywa\u0107 si\u0119 z polityki represji, \u0142agodz\u0105c \u015brodki prawne i reguluj\u0105c mechanizmy, odpowiedzialne za opresyjn\u0105 atmosfer\u0119 w regionie. Uwolnienie si\u0119 od wszechobecnego l\u0119ku pozwoli\u0142oby Tybeta\u0144czykom na prowadzenie normalnej dyskusji publicznej o problemach lokalnych i wi\u0119kszej autonomii. Gdyby kwestie te nie by\u0142y spychane do podziemia, w szerok\u0105 rozmow\u0119 mogliby w\u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 tybeta\u0144scy urz\u0119dnicy, decydenci, przyw\u00f3dcy spo\u0142eczno\u015bci, nauczyciele, badacze, uczeni i autorytety z ca\u0142ego P\u0142askowy\u017cu. Debata ta mog\u0142aby dotyczy\u0107 spraw takich jak ochrona j\u0119zyka, prawo do ziemi, edukacja, urbanizacja, perspektywy gospodarcze region\u00f3w wiejskich i kontrola zasob\u00f3w naturalnych. Tworz\u0105c mechanizmy systematycznego identyfikowania takich potrzeb, dialog mi\u0119dzy Pekinem a Dalajlam\u0105 by\u0142by nie tylko strategi\u0105 zmniejszania ryzyka dla strony chi\u0144skiej, lecz procesem k\u0142ad\u0105cym podwaliny pod powa\u017cne negocjacje w sprawie przysz\u0142o\u015bci autonomicznego Tybetu.<\/p>\n

        Czas poka\u017ce, czy obie strony faktycznie zechc\u0105 zaanga\u017cowa\u0107 si\u0119 w proces dawania i brania. Poniewa\u017c okoliczno\u015bci wydaj\u0105 si\u0119 nie sprzyja\u0107 powa\u017cnym negocjacjom, prawdopodobnie p\u00f3ki co b\u0119d\u0105 nadal rozmawia\u0107 o rozmowach. Nie b\u0119dzie to wcale ja\u0142owe. Przez dwadzie\u015bcia lat perspektywa prowadzenia oficjalnych rokowa\u0144 dawa\u0142a sposobno\u015b\u0107 i struktur\u0119, pozwalaj\u0105ce na lepsze zrozumienie pogl\u0105d\u00f3w oraz ogranicze\u0144 drugiej strony. Co wi\u0119cej, proces rozmawiania o rozmowach bez \u017cadnych termin\u00f3w ko\u0144cowych pozwoli\u0142 Pekinowi i Dharamsali \u2013 bez wi\u0119kszej presji opinii publicznej \u2013 na oszacowanie ryzyka tudzie\u017c wyzbycie si\u0119 w\u0105tpliwo\u015bci, jakie mog\u0142o budzi\u0107 zbli\u017cenie. Oczywi\u015bcie obie strony zadaj\u0105 sobie pytanie, co i w jaki spos\u00f3b mog\u0105 zyska\u0107 na ostatniej rundzie kontakt\u00f3w. Dla diaspory kwesti\u0105 najwa\u017cniejsz\u0105 jest to, czy zdo\u0142a wiarygodnie zachowa\u0107 najwa\u017cniejszy atut \u2013 legitymizacj\u0119 w postaci powrotu Dalajlamy \u2013 je\u015bli ca\u0142y proces osi\u0105dzie na mieli\u017anie. Kwestia ta nabra\u0142aby szczeg\u00f3lnego znaczenia, gdyby tybeta\u0144ski przyw\u00f3dca zmar\u0142 w trakcie aktywnego dialogu. Dla Pekinu problem sprowadza si\u0119 natomiast do odpowiedzi na pytanie, czy podj\u0105\u0107 ryzyko polityczne w sprawie, kt\u00f3ra jeszcze si\u0119 nie zamanifestowa\u0142a. Alternatyw\u0105 jest, ma si\u0119 rozumie\u0107, zagro\u017cenie w postaci wybuchu niepokoj\u00f3w etnicznych po \u015bmierci Dalajlamy. Cho\u0107 w tej chwili trudno jeszcze spekulowa\u0107 o konsekwencjach ostatnich rozm\u00f3w, nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce perspektywa dialogu nadal odgrywa\u0107 b\u0119dzie rol\u0119 kluczow\u0105, kszta\u0142tuj\u0105c nie tylko stosunki mi\u0119dzy Pekinem a Dharamsal\u0105, lecz tak\u017ce charakter samego konfliktu chi\u0144sko-tybeta\u0144skiego.<\/p>\n

        East-West Center Washington, Policy Studies 12<\/em>, Waszyngton, 2004<\/p>\n

        Taszi Rabgaj \u2013 doktorantka Uniwersytetu Harvarda; Ceten \u0141angczuk Szarlo \u2013 by\u0142y pracownik Chi\u0144skiej Akademii Nauk Spo\u0142ecznych, dziennikarz w Stanach Zjednoczonych<\/em>.<\/p>\n

        Bibliografia<\/p>\n

        \n

        Carlson, Allen, 2004. Beijing\u2019s Tibet Policy: Securing Sovereignty and Legitimacy<\/em>. Policy Studies 4. Waszyngton, East-West Center Washington.<\/p>\n

        Cheng Changzhi. 1999. Zhonggong Ruhe Tanpan<\/em> [Jak negocjuj\u0105 komunistyczne Chiny]. Tajpej, Shiying Chubanshe.<\/p>\n

        Dalai Lama, 1981. \u201eLetter to Deng Xiaoping\u201d. Za: Dharamsala and Beijing: Initiatives and Correspondence 1981-1993<\/em>, 8-11. Dharamsala, Department of Information and International Relations, 1994.<\/p>\n

        _____, 1991. \u201eAddress to Yale University\u201d. Za: Dharamsala and Beijing: Initiatives and Correspondence 1981-1993<\/em>, 47-53. Dharamsala, Department of Information and International Relations, 1994.<\/p>\n

        Derong Tsering Dondup, 1995. bDag-gi Re-smon<\/em> [Moje d\u0105\u017cenia]. Dhartsedo [Kangding], Ganzi Tibetan Prefecture Archive Bureau.<\/p>\n

        Fischer, Andrew M, 2004a. Urban Fault Lines in Shangri-La: Population and Economic Foundations of Inter-ethnic Conflict in the Tibetan areas of Western China<\/em>. Working Paper No.42. Londyn, DESTIN and London School of Economics.<\/p>\n

        _____, 2004b. State Growth and Social Exclusion in Tibet: Challenges of Recent Economic Growth<\/em>. Kopenhaga, Nordic Institute of Asian Studies Press.<\/p>\n

        Goldstein, Melvyn, 1997. The Snow Lion and the Dragon: China, Tibet, and the Dalai Lama<\/em>. Berkeley, University of California Press.<\/p>\n

        Hill, Fiona, i Clifford G. Gaddy, 2003. The Siberian Curse: How Communist Planners Left Russia Out in the Cold<\/em>. Waszyngton, Brookings Institution Press.<\/p>\n

        Hilton, Isabel, 1999. The Search for the Panchen Lama<\/em>. Nowy Jork, Norton.<\/p>\n

        Khetsun, Thupten, 1998. dKa\u2019-sdug \u2019og gi byung-ba brjod-pa<\/em> [Trudne \u017cycie]. Dharamsala, Sherig Press.<\/p>\n

        Li Zhaoqing, 2003a. Caijing Shibao [China Business Post], 19 listopada.<\/p>\n

        _____, 2003b. \u201eZengshe shengfen, xingzheng quhua tigai tansuo jianjing\u201d [Badania nad rol\u0105 prowincji region\u00f3w administracyjnych w reformie strukturalnej]. Caijing Shibao<\/em> [China Business Post], 29 listopada.<\/p>\n

        Liu Junning, 2002. \u201eLianbang zhuyi: Ziyou zhuyi de daguo fang\u2019an\u201d [Federalizm: Liberalne rozwi\u0105zanie dla megapa\u0144stwa], Ziyou yu chengxu: Zhongguo xuezhe de guandian<\/em> [Wolno\u015b\u0107 i porz\u0105dek: Perspektywa chi\u0144skiego uczonego]. <\/span>Pekin, Chinese Academy of Social Sciences Press.<\/span><\/p>\n

        Medeiros, Evan S. i Fravel, M. Taylor, 2003. \u201eChina\u2019s New Diplomacy\u201d. Foreign Affairs<\/em>, listopad\/grudzie\u0144.<\/p>\n

        National Bureau of Statistics of China, 2002. Statistical Yearbook of China 2002<\/em>. Pekin: China Statistics Press.<\/p>\n

        Ngapo, Jigme, 1988. \u201eBehind the unrest in Tibet\u201d. <\/span>China Spring<\/em> 2, stycze\u0144\/luty.<\/span><\/p>\n

        Norbu, Dawa, 1991. <\/span>\u201eChina\u2019s Dialogue with the Dalai Lama, 1978-1990: Pre-negotiation or Dead End?\u201d Pacific Affairs<\/em> 3.<\/span><\/p>\n

        _____, 2001. China\u2019s Tibet Policy<\/em>. Richmond, Curzon Press.<\/p>\n

        Norbu, Dziamjang, 2002. \u201eSzczyt tybeta\u0144sko-chi\u0144ski z perspektywy Fistaszk\u00f3w<\/a>\u201d.<\/p>\n

        Pan Yue, 2001. \u201eMakese zhuyi zongjiao guan bixu yu shi jujing\u201d [Marksistowskie pogl\u0105dy na religi\u0119 musz\u0105 si\u0119 z czasem zmieni\u0107]. Huaxia Shibao<\/em>, 15 grudnia; \u201eNowa pozycja religii w Chinach: Marksistowski stosunek do religii musi pod\u0105\u017ca\u0107 z duchem czasu\u201d [w:] Chrze\u015bcija\u0144stwo i Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Chi\u0144skiej Republice Ludowej, Warszawa 2003<\/p>\n

        Rabgyal, Ngawang, 1990. \u201eAn Overview of the Tibet-Russia Relationship\u201d, Tibetan <\/em><\/span>Review<\/em> 25 (3): 10\u201313.<\/span><\/p>\n

        Saunders, Kate, 2001. \u201eNowelizacja ustawy o mniejszo\u015bciach narodowych<\/a>\u201d, Warszawa, HFPC, 13 marca.<\/p>\n

        Shakya, Tsering, 1999. The Dragon in the Land of the Snows: A History of Modern Tibet Since 1947<\/em>. Nowy Jork, Columbia University Press.<\/p>\n

        Sharlho, Tseten Wangchuk, 1992. \u201eChina\u2019s Reforms in Tibet: Issues and Dilemmas\u201d. The Journal of Contemporary China<\/em>, 1 (1): 34-60.<\/p>\n

        Shen Kaiyun i Dama, 1997. Toushi Dalai<\/em> [Przejrze\u0107 Dalaja]. 2 t. Lhasa, Xizang Renmin Chubanshe.<\/p>\n

        Smith, Warren, 1996. Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations<\/em>. Boulder: Westview Press.<\/p>\n

        Song Liming, 1998. \u201eReflections on the Seventeen-Point Agreement\u201d [w:] Tibet Through Dissident Chinese Eyes: Essays on Self-Determination<\/em>, red. Cao Chang-ching i James Seymour, ss. 55-70. Armonk, M.E. Sharpe.<\/p>\n

        Sperling, Elliot, 2002. \u201eSome considerations on the Tibet issue\u201d. Congressional-Executive Commission on China, 10 czerwca.<\/p>\n

        _____, 2004. The Tibet-China Conflict: History and Polemics<\/em>. Policy Studies 7. Waszyngton, East-West Center Washington.<\/p>\n

        Takla, Phuntsok T, 1995. Mi-tshe\u2019i byung-ba brjod-pa<\/em> [\u017bycie]. t. 3. <\/span>Dharamsala, Library of Tibetan Works and Archives.<\/span><\/p>\n

        Tibet Information Network (TIN) i Human Rights Watch (HRW), 1996. <\/span>Odcinanie g\u0142owy w\u0119\u017ca: Tybet w latach 1994-95 \u2013 Wi\u0119cej kontroli<\/em><\/a>. Warszawa, HFPC.
        \n<\/span><\/p>\n

        Van Praagh, David, 2003. The Greater Game: India\u2019s Race with Destiny and China<\/em>. Montreal, McGill-Queen\u2019s University Press.<\/p>\n

        Wang Lixiong, 1998. Tianzang: Xizang de Mingyun<\/em> [Pogrzeb przez powietrze: Los Tybetu]. Flushing, Nowy Jork, Mingjing Chubanshe.<\/p>\n

        Wang Tianjin, 1998. Qingzang Gaoyuan Renkou yu Huanjing<\/em> [Populacja i \u015brodowisko naturalne P\u0142askowy\u017cu Qinghai-Tybet]. Pekin, Zhongguo Zangxue Chubanshe.<\/p>\n

        Wang Xiaoqiang i Bai Nanfeng, 1986. Furao de Pingkun: Zhongguo Luohou Diqu de <\/em><\/span>Jingji Kaocha<\/em> [N\u0119dza wielu: Badania gospodarcze zacofanych region\u00f3w Chin]. Czengdu, Sichuan Renmin Chubanshe.<\/span><\/p>\n

        Wang Yao, 1994. \u201eWizyta Hu Yaobanga w Tybecie<\/a>\u201d. Warszawa, HFPC.<\/p>\n

        Wang Yi, 2003. \u201eZhongguo xiangzhen de zizhi he xianzheng\u201d [Autonomia chi\u0144skich miast i ograniczone rz\u0105dy]. Dangdai zhongguo yanjiu<\/em> [Wsp\u00f3\u0142czesne badania chi\u0144skie], 83, no. 4.<\/p>\n

        Wu Jiaxiang, 2001. Tou Dui zhe Qiang: Daguo de Minzhuhua<\/em> [Wpatruj\u0105c si\u0119 w \u015bcian\u0119: Demokratyzacja megapa\u0144stwa]. <\/span>Tajpej, Shiying Chubanshe.<\/span><\/p>\n

        Zhong Nanyuan, 2004. \u201eHu Jintao, Wen Jiabao and their Political Advisers\u201d. <\/span>China Strategy<\/em>, 1 (30 stycznia), ss. 1\u20137.<\/span><\/p>\n

        \n

        \n

        \n

        \n

        \n

        \n

        Przypisy<\/p>\n

        \n

        \n

        \n

        1<\/a> Szczeg\u00f3\u0142owa analiza historyczna tego okresu \u2013 por. Shakya (1999), Smith (1996). Proces dialogu \u2013 por. <\/span>D. Norbu (2001), Goldstein (1997) oraz Carlson (2004).<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        2<\/a> Wed\u0142ug Da\u0142y Norbu warunek ten wygl\u0105da\u0142 nast\u0119puj\u0105co: \u201ePodstawow\u0105 kwesti\u0105 jest to, czy Tybet stanowi, czy te\u017c nie stanowi cz\u0119\u015bci Chin. (…) O ile Tybet nie zostanie uznany za integraln\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 Chin, nie ma o czym rozmawia\u0107\u201d; D. Norbu (2001, s. 316). Powszechnie interpretowano to jako zgod\u0119 na \u201erozmawianie o wszystkim poza niepodleg\u0142o\u015bci\u0105\u201d.<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        3<\/a> Chi\u0144czycy nie s\u0105dzili, by Dalajlama by\u0142 zainteresowany rozwijaniem stosunk\u00f3w z ZSRR, uznali jednak, \u017ce trzeba zapobiec takiej ewentualno\u015bci; por. Takla (1995, s. 140), Rabgyal (1990, ss. 10-13), D. Norbu (1991, s. 3).<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        4<\/a> Takla, 1995, s. 141.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<\/div>\n

        \n

        5<\/a> Por. np. Khetsun (1998).<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        6<\/a> Por. Ngapo (1988), Smith (1996, ss. 565-68, 570-72).<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        7<\/a> Por. Raport z Konferencji Roboczej Frontu Jedno\u015bci, 23 stycznia 1982, Minzu zhengce wenxuan<\/i> [Wybrane dokumenty polityki wobec narodowo\u015bci] [w:] Sharlho (1992, s. 38, przyp. 9).<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        8<\/a> Por. Wang Yao, \u201eWizyta Hu Yaobanga w Tybecie, 21-31 maja 1980 roku\u201d.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<\/div>\n

        \n

        9<\/a> Zwracaj\u0105c si\u0119 do przebywaj\u0105cego w Chinach Panczenlamy, Deng powiedzia\u0142: \u201eTy i Dalaj jeste\u015bcie r\u00f3\u017cni. Ty jeste\u015b patriotyczny i popierasz [spraw\u0119] jedno\u015bci pa\u0144stwa, natomiast Dalaj prowadzi dzia\u0142alno\u015b\u0107 separatystyczn\u0105\u201d. Chronologia historii Partii Komunistycznej TRA, 26 pa\u017adziernika 1980.<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        10<\/a> Druga i trzecia misja przyby\u0142y do Tybetu w maju 1980 roku. Pierwsz\u0105 z nich, kierowan\u0105 przez Tenzina N. Tethonga, wydalono pod zarzutem wzniecania politycznego niepokoju w\u015br\u00f3d mas. Czwart\u0105 z zaplanowanych wizyt odwo\u0142ano. Delegacji tej uda\u0142o si\u0119 uzyska\u0107 zgod\u0119 na odwiedzenie tybeta\u0144skich region\u00f3w, nienale\u017c\u0105cych do TRA dopiero w 1985 roku; na jej czele sta\u0142 W.G. Kundeling. Por Shakya (1999, s. 378), Smith (1996, s. 571).<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        11<\/a> Dalajlama krytykowa\u0142 warunki panuj\u0105ce w Tybecie, lecz wyra\u017ca\u0142 aprobat\u0119 dla inicjatyw Hu Yaobanga, kt\u00f3ry chcia\u0142 zaradzi\u0107 sytuacji, przyznaj\u0105c si\u0119 do pope\u0142nionych b\u0142\u0119d\u00f3w. Por. Dalai Lama (1996, s. 571).<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        12<\/a> Szczeg\u00f3\u0142owe om\u00f3wienie rozbie\u017cno\u015bci w sprawie historycznego statusu politycznego Tybetu, por. Sperling (2004).<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        13<\/a> Xizang Qingkuang Jianjie<\/i> [\u201eStreszczenie warunk\u00f3w w Tybecie\u201d], Zhonggong Xizang Zizhiqu Dangwei Xuanchuanbu Bian [Departament Propagandy KPCh TRA], lipiec 1985, s. 32 (w t\u0142umaczeniu autor\u00f3w).<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        14<\/a> W sk\u0142ad delegacji, kt\u00f3re z\u0142o\u017cy\u0142y wizyty w Chinach w kwietniu 1982 i pa\u017adzierniku 1984 roku, wchodzili: Dziuczen Thupten Namgjal, minister rz\u0105du emigracyjnego, Lodi Gjalcen Gjari, w\u00f3wczas przewodnicz\u0105cy parlamentu na wychod\u017astwie, oraz Phuncog Taszi Takla, by\u0142y kuson depon<\/i> i t\u0142umacz delegacji tybeta\u0144skiej, kt\u00f3ra podpisa\u0142a Siedemnastopunktow\u0105 ugod\u0119 w 1951 roku.<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        15<\/a> D. Norbu (2001, ss. 320-21). Tre\u015b\u0107 tych rozm\u00f3w budzi kontrowersje. Wersj\u0119 Norbu kwestionuje Goldstein (1997, s. 138, przyp. 12).<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        16<\/a> Shakya (1999, s. 398).<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        17<\/a> D. Norbu (2001, s. 321).<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        18<\/a> Do pierwszej demonstracji student\u00f3w na Tiananmen dosz\u0142o w 1985 roku. Kilkana\u015bcie miesi\u0119cy p\u00f3\u017aniej protesty \u2013 wywo\u0142ane przez apele wa\u017cnych postaci publicznych, m.in. Fang Lizhi, o przeprowadzenie reform politycznych \u2013 mia\u0142y ju\u017c znacznie wi\u0119kszy zasi\u0119g.<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        19<\/a> Centralna Komisja ds. Narodowo\u015bci, 28 wrze\u015bnia 1987 roku (Shakya, 1999, s. 523, przyp. 61).<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        20<\/a> Wiadomo\u015bci z Chin<\/i>, nr 40, Ambasada Chi\u0144skiej Republiki Ludowej w Delhi, 28 wrze\u015bnia 1987, [w:] Norbu (2001, s. 323).<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        21<\/a> Kaszag jest gabinetem tybeta\u0144skiego rz\u0105du emigracyjnego. Jako najwy\u017cszy organ w\u0142adzy wykonawczej tybeta\u0144skiej administracji na wychod\u017astwie podlega wy\u0142\u0105cznie Dalajlamie.<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        22<\/a> Por. \u201eThe Tibetan government\u2019s position on negotiations with China\u201d, Dharamsala, Departament Informacji i Stosunk\u00f3w Zagranicznych, 1995. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

        \n

        23<\/a> Por. Shakya (1999, s. 430). <\/span><\/p>\n<\/div>\n

        \n

        24<\/a> Lodi Gjari, \u201eInside Tibet Conference\u201d, Uniwersytet Georgetown, wrzesie\u0144 2003 roku. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

        \n

        25<\/a> Decyzj\u0119 o nieprzyj\u0119ciu tego zaproszenia uznaje si\u0119 za jedn\u0105 z najwi\u0119kszych zmarnowanych okazji po 1978 roku; por. np. Goldstein (1997, s. 90). Z perspektywy czasu nie wydaje si\u0119 to jednak tak oczywiste, gdy\u017c ludzie, kt\u00f3rzy wystosowali owo zaproszenie, padli ofiar\u0105 czystki w 1989 roku.<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        26<\/a> Yan Minfu by\u0142 wielkim rzecznikiem zbli\u017cenia z Dalajlam\u0105. Pod koniec lat osiemdziesi\u0105tych, podczas prywatnego spotkania w peki\u0144skiej rezydencji Panczenlamy, zaproponowa\u0142 nawet zmian\u0119 nazwy Frontu Jedno\u015bci, by oddawa\u0142a ona ducha nowych czas\u00f3w. Prywatna rozmowa z Agj\u0105 Rinpocze, 18 sierpnia 2003 roku.<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        27<\/a> \u201eZhongyang zhengzhiju changwei taolun Xizang gongzuohui jiyao\u201d (Protok\u00f3\u0142 z dyskusji Sta\u0142ego Komitetu Biura Politycznego na temat pracy w Tybecie). Stenogram ten nazywa si\u0119 potocznie \u201edokumentem zwrotnym\u201d (zhuanzhexing wenjian<\/i>).<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        28<\/a> Shouhaizhe xintai<\/i>.<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        29<\/a> Proponuj\u0105c, na przyk\u0142ad, spotkanie z Li Pengiem podczas jego wizyty w Delhi w grudniu 1991 roku, a nawet, w Yale, z\u0142o\u017cenie wizyty w Tybecie.<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        30<\/a> W tym okresie Gjalo Thondup wielokrotnie odwiedza\u0142 Chiny. Wizyt\u0119 w czerwcu 1992 roku nazwano \u201ep\u00f3\u0142prywatn\u0105\u201d. Kiedy rok p\u00f3\u017aniej dostarcza\u0142 memorandum, dla Tybeta\u0144czyk\u00f3w by\u0142a to misja \u201eoficjalna\u201d, poniewa\u017c piastowa\u0142 w\u00f3wczas stanowisko ministra [rz\u0105du emigracyjnego].<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        31<\/a> Por. Tibet Information Network (1996). <\/span><\/p>\n<\/div>\n

        \n

        32<\/a> Dalai Lama (1991). <\/span><\/p>\n<\/div>\n

        \n

        33<\/a> Por. Hilton (1999). <\/span><\/p>\n<\/div>\n

        \n

        34<\/a> \u201eOutline of Dalai Lama bid revealed\u201d, <\/span>South China Morning Post<\/i><\/span>, 3 listopada 1998. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

        \n

        35<\/a> \u201eJiang urges US to be far-sighted on Tibet issue\u201d, Xinhua, 16 listopada 1998. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

        \n

        36<\/a> \u201eDalai Lama says informal China talks broken down\u201d, Reuters, 9 grudnia 1998. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

        \n

        37<\/a> Urz\u0119dnicy Frontu Jedno\u015bci prowadzili w tym czasie kampani\u0119 przeciwko kontaktom z Dalajlam\u0105. W jej ramach opublikowano dwutomowe Toushi Dalai<\/i> (\u201ePrzejrze\u0107 Dalaja\u201d, Shen i Dama, 1997) \u2013 chaotyczn\u0105 kompilacj\u0119 w wi\u0119kszo\u015bci wyssanych z palca oskar\u017ce\u0144 wobec tybeta\u0144skiego przyw\u00f3dcy.<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        38<\/a> Agja Rinpocze by\u0142 cz\u0142onkiem Sta\u0142ego Komitetu Og\u00f3lnochi\u0144skiej Ludowej Politycznej Konferencji Konsultatywnej i wiceprzewodnicz\u0105cym kontrolowanego przez pa\u0144stwo Og\u00f3lnochi\u0144skiego Stowarzyszenia Buddyjskiego. W marcu 2000 roku o\u015bwiadczy\u0142 publicznie, \u017ce wyjecha\u0142 z Chin, poniewa\u017c nie m\u00f3g\u0142 si\u0119 wywi\u0105zywa\u0107 ze swoich obowi\u0105zk\u00f3w w zwi\u0105zku z zaostrzeniem represji w Tybecie.<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        39<\/a> \u201eFresh comments on negotiations between 14th Dalai Lama and the central government\u201d, <\/span>China\u2019s Tibet<\/i><\/span>, [w:] \u201eInside story of negotiations\u201d, Xinhua, 2 lutego 2002. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

        \n

        40<\/a> New York Times<\/i>, 10 wrze\u015bnia 2002. W ten spos\u00f3b informowa\u0142y o wizycie chi\u0144skie media; China Daily<\/i>, marzec 2003.<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        41<\/a> Reuters, 17 wrze\u015bnia 2002. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

        \n

        42<\/a> \u201eA crowning sheen to China\u2019s 50-year rule?\u201d, Tibetan Review, nr 37, pa\u017adziernik 2002. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

        \n

        43<\/a> Cering Siakja, wywiad dla RFA, po\u0142owa wrze\u015bnia 2002 roku, oraz Dziamjang Norbu (2002).<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        44<\/a> Sk\u0142ad ostatnich trzech misji nie ulega\u0142 \u017cadnym zmianom.<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        45<\/a> Ming Pao<\/i>, 28 stycznia 2003. Jiang postawi\u0142 ten warunek na wsp\u00f3lnej konferencji z Clintonem w czerwcu 1998 roku. Podczas wizyty w Stanach Zjednoczonych w listopadzie 2003 roku premier Wen Jiabao r\u00f3wnie\u017c wypowiada\u0142 si\u0119 w bardziej pojednawczym tonie: \u201eOdnotowali\u015bmy ostatnie wypowiedzi Dalajlamy, ale b\u0119dziemy jeszcze musieli przyjrze\u0107 si\u0119 temu, co faktycznie robi\u201d; Washington Post<\/i>, 23 listopada 2003.<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        46<\/a> Rz\u0105d ChRL wymusi\u0142, na przyk\u0142ad, deportacj\u0119 18 uchod\u017ac\u00f3w z Nepalu.<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        47<\/a> Prezydent George W. Bush podpisa\u0142 Ustaw\u0119 o polityce tybeta\u0144skiej 30 wrze\u015bnia 2002 roku w pakiecie ustaw autoryzuj\u0105cych stosunki zagraniczne w latach 2002-03 (H.R. 1646). Ustawa jest kamieniem milowym na drodze instytucjonalizacji poparcia politycznego USA dla dialogu chi\u0144sko-tybeta\u0144skiego. Rozdzia\u0142 \u201eNegocjacje tybeta\u0144skie\u201d w paragrafie 613 zobowi\u0105zuje prezydenta do zach\u0119cania rz\u0105du Chin do rozpocz\u0119cia dialogu z Dalajlam\u0105 oraz ustanawia mechanizm sk\u0142adania przez niego raport\u00f3w na temat krok\u00f3w, jakie podj\u0105\u0142 na rzecz \u201ewynegocjowania porozumienia w sprawie Tybetu\u201d, oraz stanu rozm\u00f3w mi\u0119dzy Pekinem a Dalajlam\u0105. Warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce w oficjalnym o\u015bwiadczeniu na temat ca\u0142ego pakietu prezydent Bush wyrazi\u0142 zaniepokojenie, i\u017c pewne zapisy \u201eniedopuszczalnie k\u0142\u00f3c\u0105 si\u0119 z konstytucjonaln\u0105 rol\u0105 prezydenta w polityce zagranicznej\u201d. \u201eUznaj\u0105c za doradcze\u201d przepisy dotycz\u0105ce \u201eprowadzenia negocjacji przez w\u0142adz\u0119 wykonawcz\u0105\u201d najwyra\u017aniej nie mia\u0142 jednak na my\u015bli kwestii dialogu chi\u0144sko-tybeta\u0144skiego. O\u015bwiadczenie Prezydenta, Biuro sekretarza prasowego, 30 wrze\u015bnia 2002.<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        48<\/a> Wang i Bai, 1986.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<\/div>\n

        \n

        49<\/a> Wang Lixiong, 1998, ss. 398-404.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<\/div>\n

        \n

        50<\/a> Wang Tianjin, 1998, s. 94.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<\/div>\n

        \n

        51<\/a> Fischer, 2004b.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<\/div>\n

        \n

        52<\/a> W 2001 roku \u015brednie dochody mieszka\u0144c\u00f3w region\u00f3w wiejskich TRA (w zdecydowanej wi\u0119kszo\u015bci Tybeta\u0144czyk\u00f3w) by\u0142y najni\u017csze w ChRL i wynosi\u0142y oko\u0142o 1.404 yuany (170 USD); por. National Bureau of Statistics (2002, s. 331, 345). Analiza rozziewu mi\u0119dzy regionami miejskimi a wiejskimi w spisie z 2000 roku \u2013 Fischer (2004a).<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        53<\/a> Ze spisu z 2000 roku wynika, \u017ce przyczyn\u0105 szybkiej urbanizacji w Tybecie jest nap\u0142yw Chi\u0144czyk\u00f3w i chi\u0144skich muzu\u0142man\u00f3w; Fischer (2004a).<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        54<\/a> \u201eChina and the Dalai Lama must negotiate\u201d, <\/span>Taipei Times<\/i><\/span>, 6 listopada 2000. <\/span>W eseju tym Wang rozwija swoje wcze\u015bniejsze idee, por. np. Wang Lixiong (1998).<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        55<\/a> Rozmowa prywatna, anonimowe oficjalne \u017ar\u00f3d\u0142o, Waszyngton, 12 czerwca 2003 roku.<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        56<\/a> Mo\u017cna s\u0105dzi\u0107, \u017ce ten pogl\u0105d zaczyna zyskiwa\u0107 poparcie partyjnych reformator\u00f3w o pogl\u0105dach centrowych. O ich przychylno\u015bci dla mo\u017cliwego zbli\u017cenia z Dalajlam\u0105 \u015bwiadczy np. poparcie, jakiego udzieli\u0142 publicznie rozmowom Pan Yue. Por. Chinaaffairs.org, 9 sierpnia 2002. Reformatorzy \u2013 por. Zhong (2004).<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        57<\/a> Daguo xintai<\/i>; por. Medeiros i Fravel (2003).<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        58<\/a> Pierwsze kroki do zbli\u017cenia mi\u0119dzy Chinami i Indiami podj\u0119to po rozpadzie zimnowojennych sojuszy strategicznych; do prze\u0142omu dyplomatycznego dosz\u0142o w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych.<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        59<\/a> Inicjatyw\u0119 strategicznego partnerstwa Indii i Stan\u00f3w Zjednoczonych przedstawiono w styczniu 2004 roku. \u201eUS boosts ties with India, pushes defense and trade initiatives\u201d, <\/span>Wall Street Journal<\/i><\/span>, 20 stycznia 2004. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

        \n

        60<\/a> US Council on Foreign Relations Task Force Report; \u201eChina, India competing for influence: US Council\u201d, <\/span>The Times of India<\/i><\/span>, 23 maja 2003. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

        \n

        61<\/a> Van Praagh (2003). <\/span><\/p>\n<\/div>\n

        \n

        62<\/a> Przewidywania US National Intelligence Council, \u201eIndia to be a major power by 2015\u201d, <\/span>The Times of India<\/i><\/span>, 6 grudnia 2003. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

        \n

        63<\/a> Najbardziej znanym przyk\u0142adem jest rozbicie Instytutu Studi\u00f3w Buddyjskich Serthar we wschodnim Tybecie w 2001 roku. Z kompleksu wydalono si\u0142\u0105 ponad osiem tysi\u0119cy os\u00f3b i zburzono dwa tysi\u0105ce dom\u00f3w, w kt\u00f3rych praktykowali, a opata Khenpo Dzigme Phuncoga osadzono w areszcie domowym.<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        64<\/a> Rozmowa prywatna, Waszyngton, 7 maja 1999 roku.<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        65<\/a> Jego ostatni artyku\u0142 o potrzebie zmiany stanowiska KPCh wobec religii (Pan Yue, 2001) wywo\u0142a\u0142 o\u017cywion\u0105 dyskusj\u0119 nie tylko w kr\u0119gach partyjnych.<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        66<\/a> Departament pi\u0105ty nazywa si\u0119 zongche chu<\/i>, czyli \u201edepartamentem po\u0142\u0105czonym\u201d. Sz\u00f3sty departament drugiego Biura zajmuje si\u0119 sprawami religijnymi (zongjiao chu<\/i>). Dwa z czterech departament\u00f3w \u201etybeta\u0144skich\u201d odpowiadaj\u0105 za sprawy zagraniczne, dwa pozosta\u0142e \u2013 za sprawy wewn\u0119trzne.<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        67<\/a> \u201eMa\u0142e grupy przewodnie\u201d maj\u0105 r\u00f3wnie\u017c Tajwan, Hongkong i Makau oraz bezpiecze\u0144stwo narodowe. Por. Medeiros i Fravel (2003).<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        68<\/a> Zhu Xiaoming dowodzi\u0142, \u017ce doktryna \u201edrogi \u015brodka\u201d jest trzystopniowym planem osi\u0105gni\u0119cia niepodleg\u0142o\u015bci, zak\u0142adaj\u0105cym zjednoczenie ca\u0142ego regionu tybeta\u0144skiego, zdobycie dla niego autonomii i wreszcie oderwanie go od Chin.<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        69<\/a> Dalajlama upowa\u017cni\u0142 go do tego oficjalnie w maju 1998 roku.<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        70<\/a> \u201e\u015aci\u015ble bior\u0105c \u2013 jak wyja\u015bniono to niedawno w periodyku China\u2019s Tibet<\/i> \u2013 \u017cadna \u00bbkwestia Tybetu\u00ab po prostu nie istnieje, tak jak nie ma \u00bbkwestii Waszyngtonu\u00ab czy Nowego Jorku\u201d; Hua Zi, \u201eWhat is the real intention of the United States\u201d, cytat za: \u201eBylined article refuting US report on Tibet\u201d, Xinhuanet, 9 czerwca 2003.<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        71<\/a> Cheng, 1999.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<\/div>\n

        \n

        72<\/a> Niekt\u00f3re regiony kontrolowali genera\u0142owie chi\u0144scy, wieloma innymi rz\u0105dzili niezale\u017cni wodzowie klan\u00f3w lub przyw\u00f3dcy lokalni. Niemniej jednak nawet w tym okresie wszystkie one utrzymywa\u0142y religijne i kulturowe wi\u0119zi z Lhas\u0105.<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        73<\/a> Odpowiedzi takiej udzielono delegacji tybeta\u0144skiej na pocz\u0105tku lat osiemdziesi\u0105tych; por. D. Norbu (2001, s. 322).<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        74<\/a> Kwestie te podnoszono jeszcze przed podpisaniem Siedemnastopunktowej ugody w 1951 roku; Phuncog Takla, rozmowa prywatna, Dharamsala, 3 lutego 1993 roku. Podobne argumenty powt\u00f3rzono podczas dyskusji toczonych na pocz\u0105tku lat osiemdziesi\u0105tych; por. D. Norbu (2001, s. 322).<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        75<\/a> Por. np. \u201eDalai tuixing \u2018Da Zangqu\u2019 qitu weibei Xizang renmin yiyuan\u201d, Dziennik Tybeta\u0144ski<\/i>, 21 sierpnia 2002.<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        76<\/a> Li (2003b).<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        77<\/a> Grupa tybeta\u0144skich urz\u0119dnik\u00f3w z Qinghai i Gansu wystosowa\u0142a, na przyk\u0142ad, petycj\u0119 do Komitetu Centralnego KPCh, w kt\u00f3rej szczeg\u00f3\u0142owo wyliczono korzy\u015bci, p\u0142yn\u0105ce z administracyjnego skonsolidowania wszystkich okr\u0119g\u00f3w autonomicznych. Dokument w archiwum autor\u00f3w. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

        \n

        78<\/a> Derong Tsering Dondup (1995, s. 222). <\/span><\/p>\n<\/div>\n

        \n

        79<\/a> Tyb. <\/span>zhing-chen dang rang-skyong-ljongs lnga<\/i><\/span>. <\/span><\/p>\n<\/div>\n

        \n

        80<\/a> Song (1998, s. 67). Podobne stanowisko zajmowali r\u00f3wnie\u017c analitycy z samych Chin, np. Wu Jiaxiang.<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        81<\/a> Wiele wskazuje wr\u0119cz na post\u0119puj\u0105c\u0105 centralizacj\u0119. W 1984 roku, na przyk\u0142ad, Jiang Zemin kaza\u0142 znowelizowa\u0107 Ustaw\u0119 o narodowej autonomii regionalnej, by w\u0142adze centralne mog\u0142y skuteczniej realizowa\u0107 program rozwijania ziem zachodnich; por. Saunders (2001).<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        82<\/a> \u201eBia\u0142a ksi\u0119ga o regionalnej autonomii etnicznej w Tybecie\u201d, Xinhua, 23 maja 2004.<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        83<\/a> Wed\u0142ug Bo Guili, wicedyrektora Krajowego o\u015brodka bada\u0144 nad administracyjnym zarz\u0105dzaniem na szczeblu okr\u0119g\u00f3w, celem realizowanych w ci\u0105gu ostatnich dwudziestu lat \u201ereform strukturalnych\u201d by\u0142o przygotowanie do decentralizacji i stworzenie dobrego systemu podzia\u0142u w\u0142adzy; por. Wang Yi (2003).<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        84<\/a> \u201eZhongguo sheng ji jianzhi keyi she wushi \u2013 liushi ge\u201d, Zhongguo Zhanlue<\/i>, t. 4, 30 stycznia 2004.<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        85<\/a> Istniej\u0105 przes\u0142anki, by s\u0105dzi\u0107, \u017ce nowi przyw\u00f3dcy analizuj\u0105 propozycje przebudowy systemu administracji regionalnej; por. Li (2003a).<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        86<\/a> Por. np. Liu (2002) i Wu Jiaxing (2001). Wu, niegdy\u015b znany rzecznik nowego autorytaryzmu, twierdzi obecnie, \u017ce demokratyzacja Chin wymaga stworzenia najpierw systemu federalnego.<\/p>\n<\/div>\n

        \n

        87<\/a> Goldstein, 1997, s. 116.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<\/div>\n

        \n

        88<\/a> Sperling (2002). <\/span><\/p>\n<\/div>\n

        \n

        89<\/a> Hill i Gaddy (2003). <\/span><\/p>\n<\/div>\n

        \n

        90<\/a> Por. Fischer (2004a). <\/span><\/p>\n<\/div>\n

        \n

        91<\/a> Wang Tianjin, 1998.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

        We wrze\u015bniu 2002 roku przyby\u0142 do Pekinu oficjalny wys\u0142annik Dalajlamy, rozpoczynaj\u0105c, jak mia\u0142o si\u0119 okaza\u0107, najpowa\u017cniejsz\u0105 rund\u0119 rozm\u00f3w chi\u0144sko-tybeta\u0144skich od pocz\u0105tku lat osiemdziesi\u0105tych. Osiemna\u015bcie dni p\u00f3\u017aniej delegacja tybeta\u0144ska wr\u00f3ci\u0142a do swego sztabu w Dharamsali, w Indiach z pozytywn\u0105 ocen\u0105 postawy gospodarzy. Od tego czasu przedstawiciele Dalajlamy z\u0142o\u017cyli dwie kolejne wizyty w Chinach. W oficjalnym o\u015bwiadczeniu […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":5571,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4,7],"tags":[49,25,24,26,58],"class_list":["post-5556","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-teksty","category-z-perspektywy-tybetanczykow","tag-dalajlama","tag-dialog","tag-diaspora","tag-polityka","tag-swiat"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5556","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=5556"}],"version-history":[{"count":13,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5556\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":12650,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5556\/revisions\/12650"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/5571"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=5556"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=5556"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=5556"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}