<\/p>\n
Je\u015bli spojrze\u0107 jeszcze na \u017ca\u0142osny dach z falistej blachy, przytwierdzony do stropu ci\u0119\u017ckimi kamieniami, chata Thuptena przywodzi na my\u015bl \u201eszlachetne ub\u00f3stwo\u201d, tak drogie taoistycznym m\u0119drcom i japo\u0144skim mistrzom herbaty. Dostrzec je mo\u017cna r\u00f3wnie\u017c w niekt\u00f3rych sza\u0142asach samotnych mnich\u00f3w, medytuj\u0105cych na wzg\u00f3rzach wok\u00f3\u0142 Dharamsali.<\/p>\n
Wchodz\u0105c do chatki Thuptena Ngodupa zauwa\u017ca si\u0119 najpierw o\u0142tarz, na kt\u00f3rym stoj\u0105 co najmniej cztery zdj\u0119cia Dalajlamy, dwie ma\u0142e flagi tybeta\u0144skie, wizerunki bodhisattw\u00f3w i b\u00f3stw opieku\u0144czych. Przed nimi w karnym szeregu drzemi\u0105 mosi\u0119\u017cne miseczki, w jakich sk\u0142ada si\u0119 ofiar\u0119 z wody. Pod o\u0142tarzem starannie zas\u0142ane \u0142\u00f3\u017cko, na plastikowym wieszaku doskonale wyprasowane spodnie i koszula. Na tym samym gwo\u017adziu wisi czapeczka z napisem \u201eFree Tibet\u201d. Z mebli s\u0105 tu jeszcze stolik i wygodne krzes\u0142o. \u015aciana naprzeciw \u0142\u00f3\u017cka \u2013 to kuchnia. Na ko\u015blawych p\u00f3\u0142eczkach, kt\u00f3re musia\u0142 zrobi\u0107 sam, ustawi\u0142 piecyk, garnki, patelni\u0119, plastikowe s\u0142oiczki. Na p\u00f3\u0142ce le\u017c\u0105 te\u017c trzy kartony \u201e27 Bidis\u201d, kt\u00f3re ci\u0105gle pali\u0142. Obok papieros\u00f3w kilka pustych butelek po rumie \u2013 prawda, s\u0142u\u017cy\u0142 przecie\u017c w wojsku. Butelk\u0119 whisky Bachelor Deluxe opr\u00f3\u017cni\u0142 do po\u0142owy. Pewnie raczy\u0142 si\u0119 tym dro\u017cszym trunkiem przed wyjazdem do Delhi, na strajk g\u0142odowy.<\/p>\n
Wszystko tu \u015bwiadczy o tym, \u017ce Thupten Ngodup by\u0142 lekkoduchem, lubi\u0142 czasem wypi\u0107 i pogra\u0107 w karty. Zw\u0142aszcza w tybeta\u0144skiego sipa<\/em>. Obok jest restauracja Om, do kt\u00f3rej zachodzi\u0142 na partyjk\u0119 z kolegami z wojska. M\u00f3wi\u0105 mi, \u017ce przepada\u0142 te\u017c za bakczen<\/em>, tybeta\u0144skim dominem. Cho\u0107 na pewno nie by\u0142 bogaty, nie mia\u0142 przecie\u017c k\u0142opot\u00f3w finansowych. Oszcz\u0119dzi\u0142 nawet sporo i wp\u0142aci\u0142 do banku. Nie\u017ale zarabia\u0142 gotowaniem, gdy r\u00f3\u017cne grupy i instytucje organizowa\u0142y w Dharamsali przyj\u0119cia. Kiedy zaczyna\u0142 si\u0119 sezon, piek\u0142 tybeta\u0144skie ciasteczka noworoczne, khapse<\/em>. Chyba lubi\u0142 prac\u0119. Angielski pisarz Patrick French, kt\u00f3ry spotka\u0142 go przed trzema laty w klasztorze Ceczokling, wspomina jednak, \u017ce Ngodup by\u0142 zawsze \u201enapi\u0119ty, mo\u017ce zbyt napi\u0119ty, tak jak zdarza si\u0119 to wielu by\u0142ym wojskowym, by dobrze podawa\u0107 do sto\u0142u\u201d. Patrick pomaga\u0142 mu przygotowa\u0107 menu dla zachodnich turyst\u00f3w, kt\u00f3rzy zatrzymali si\u0119 w klasztorze: \u201eherbata, kawa, thukpa<\/em>, szabali<\/em>, momo<\/em>\u201d.<\/p>\n Oko\u0142o sz\u00f3stej rano 27 kwietnia, gdy delhijska policja przypu\u015bci\u0142a drugi szturm na namiot, w kt\u00f3rym sze\u015b\u0107 os\u00f3b prowadzi\u0142o \u201eg\u0142odowy strajk do \u015bmierci\u201d, ten pogodny m\u0119\u017cczyzna zrobi\u0142 co\u015b, co wstrz\u0105sn\u0119\u0142o ca\u0142\u0105 spo\u0142eczno\u015bci\u0105 tybeta\u0144sk\u0105. Nie da\u0142 si\u0119 z\u0142apa\u0107 \u2013 na kilku kadrach filmu nakr\u0119conego przez Czojanga Tharczina wida\u0107 nawet jak przemyka si\u0119 mi\u0119dzy policjantami \u2013 i pobieg\u0142 do toalety. Otworzy\u0142 plastikow\u0105 ba\u0144k\u0119 z benzyn\u0105, kt\u00f3r\u0105 musia\u0142 ukry\u0107 tam wcze\u015bniej, i dok\u0142adnie si\u0119 obla\u0142. Potem wyj\u0105\u0142 z kieszeni zapa\u0142ki albo zapalniczk\u0119. Kto\u015b, kto tam by\u0142, powiedzia\u0142 mi, \u017ce nie wyszed\u0142 od razu. \u017be specjalnie poczeka\u0142 jeszcze chwil\u0119, by si\u0119 dobrze rozpali\u0107. To, oczywi\u015bcie, tylko przypuszczenie. W ka\u017cdym razie, kiedy otworzy\u0142 drzwi, by\u0142 ju\u017c piek\u0142em. Dos\u0142ownie. Na filmie wida\u0107 to tak strasznie wyra\u017anie \u2013 gdy biegnie do namiotu strajkuj\u0105cych, siej\u0105c panik\u0119 w szeregach policji i w\u015br\u00f3d t\u0142umu Tybeta\u0144czyk\u00f3w. Bardzo angielski, kobiecy g\u0142os krzyczy spoza kadru: \u201eO m\u00f3j Bo\u017ce, o m\u00f3j Bo\u017ce, o m\u00f3j Bo\u017ce\u201d. Wrzeszcz\u0105 ju\u017c wszyscy, nie spos\u00f3b wi\u0119c us\u0142ysze\u0107, co m\u00f3wi p\u0142on\u0105cy cz\u0142owiek. Jedni twierdz\u0105, \u017ce by\u0142o to \u201eBod Gjal lo<\/em>\u201d \u2013 \u201eNiech zwyci\u0119\u017cy Tybet\u201d. Inni utrzymuj\u0105, \u017ce wo\u0142a\u0142 \u201eBod Rangdzen<\/em>\u201d \u2013 \u201eWolno\u015b\u0107 dla Tybetu\u201d. Wszyscy zgadzaj\u0105 si\u0119 jednak, \u017ce potem krzykn\u0105\u0142 jeszcze: \u201eNiech \u017cyje Dalajlama!\u201d. Jak, na Boga, m\u00f3g\u0142 krzycze\u0107, a w dodatku biec? Nie umiem tego zrozumie\u0107. Przecie\u017c z ka\u017cdym oddechem w jego p\u0142uca wdziera\u0142o si\u0119 morze \u017cywego ognia, kt\u00f3ry popieli\u0142 tkanki, zmienia\u0142 je w w\u0119giel.<\/p>\n Cz\u0142owiek-pochodnia zatrzymuje si\u0119 teraz i podnosi d\u0142onie, jak gdyby chcia\u0142 si\u0119 pomodli\u0107. P\u0142omienie s\u0105 ju\u017c tak dzikie, \u017ce filmowiec zapami\u0119ta do ko\u0144ca \u017cycia trzask p\u0119kaj\u0105cej i odpadaj\u0105cej sk\u00f3ry. Trudno mu trzyma\u0107 prosto kamer\u0119. Policjanci i Tybeta\u0144czycy rzucaj\u0105 si\u0119 na Thuptena Ngodupa. Pr\u00f3buj\u0105 d\u0142awi\u0107 ogie\u0144 szmatami i starymi workami. Przewracaj\u0105 p\u0142on\u0105cego na ziemi\u0119.<\/p>\n Przewieziono go potem do szpitala Ram Manohar Lohia. Lekarze ocenili rozleg\u0142o\u015b\u0107 poparze\u0144 na niemal sto procent i powiedzieli, \u017ce nie ma dla niego \u017cadnej nadziei. Pytani, czy pacjent czuje b\u00f3l, odparli, \u017ce tak, z pewno\u015bci\u0105. Poparzenia, wyja\u015bnili, s\u0105 w wi\u0119kszo\u015bci pierwszego stopnia, ko\u0144c\u00f3wki nerw\u00f3w dzia\u0142aj\u0105 wi\u0119c bez zarzutu. Jednak Thupten Ngodup, cho\u0107 przytomny, milcza\u0142. Nast\u0119pnego wieczora przyszed\u0142 do\u0144 Dalajlama. Thupten chcia\u0142 si\u0119 podnie\u015b\u0107, ale wyperswadowano mu to delikatnym gestem. Z\u0142o\u017cy\u0142 wi\u0119c na piersi obanda\u017cowane d\u0142onie. Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015b\u0107 zapyta\u0142, czy go s\u0142yszy. Thupten skin\u0105\u0142 g\u0142ow\u0105. Dalajlama powiedzia\u0142 mu, \u017ce nie powinien \u017cywi\u0107 do Chi\u0144czyk\u00f3w nienawi\u015bci i \u017ce jego czyn kaza\u0142 \u015bwiatu zwr\u00f3ci\u0107 oczy na Tybet. P\u00f3\u017aniej, w nocy, ledwie s\u0142yszalnym szeptem poprosi\u0142 jednego z organizator\u00f3w strajku, \u017ceby da\u0142 mu cukierka. Jeszcze p\u00f3\u017aniej poprosi\u0142, by cukierka wyj\u0105\u0107 z ust i nala\u0107 w nie par\u0119 kropel wody. Po chwili zapyta\u0142 o sze\u015bciu uczestnik\u00f3w strajku, kt\u00f3rych aresztowa\u0142a policja. Gdy powiedziano mu, i\u017c s\u0105 w szpitalu, cali i zdrowi, odetchn\u0105\u0142 i szepn\u0105\u0142, \u017ce jest bardzo szcz\u0119\u015bliwy. Zmar\u0142 kwadrans po p\u00f3\u0142nocy, 29 kwietnia 1998 roku.<\/p>\n * * *<\/p>\n Na kilka tygodni przed podpaleniem si\u0119 Thuptena Ngodupa spiera\u0142em si\u0119 z samorodnym specjalist\u0105 od spraw tybeta\u0144skich (pochodzenia indyjskiego), kt\u00f3ry t\u0142umaczy\u0142 dzia\u0142alno\u015b\u0107 swoj\u0105 i innych zagranicznych \u201eekspert\u00f3w\u201d (od ko\u0144ca lat 80. wpychaj\u0105cych si\u0119 na dw\u00f3r Dalajlamy z taktem i wdzi\u0119kiem s\u0142oni) niezdolno\u015bci\u0105 tybeta\u0144skich uchod\u017ac\u00f3w do jakiegokolwiek wysi\u0142ku i po\u015bwi\u0119cenia. Inny z kolei \u201eekspert\u201d pouczy\u0142 mnie wcze\u015bniej w Nowym Jorku, \u017ce Dalajlama nie mia\u0142 wyboru i musia\u0142 zrezygnowa\u0107 z niepodleg\u0142o\u015bci, gdy\u017c Tybeta\u0144czykom na wychod\u017astwie brak odwagi i determinacji do kontynuowania walki o niepodleg\u0142o\u015b\u0107.<\/p>\n C\u00f3\u017c, Thupten Ngodup rozprawi\u0142 si\u0119 z tymi k\u0142amstwami. Tybeta\u0144scy uchod\u017acy, niezale\u017cnie od ich wad i przywar, s\u0105 przecie\u017c gotowi odda\u0107 \u017cycie za sw\u00f3j kraj. R\u00f3wnie dobitnie \u015bwiadczy o tym odwaga i wytrwa\u0142o\u015b\u0107 sze\u015bciu os\u00f3b, kt\u00f3re przez czterdzie\u015bci dziewi\u0119\u0107 dni prowadzi\u0142y strajk g\u0142odowy, przerwany przemoc\u0105 przez delhijsk\u0105 policj\u0119. Nie zapominajmy, \u017ce na listy Tybeta\u0144skiego Kongresu M\u0142odzie\u017cy (TKM) wpisa\u0142o si\u0119 ponad sto os\u00f3b gotowych do kontynuowania strajku po \u015bmierci pierwszej sz\u00f3stki. Podobne kampanie prowadzono ju\u017c wcze\u015bniej. W 1988 roku TKM og\u0142osi\u0142 strajk g\u0142odowy do \u015bmierci, kt\u00f3ry przerwa\u0142 dopiero Dalajlama, prosz\u0105c listownie (bez wiedzy organizator\u00f3w) ka\u017cdego ze strajkuj\u0105cych z osobna o zako\u0144czenie protestu. Pami\u0119tam te\u017c strajk g\u0142odowy TKM z 1977 roku, w kt\u00f3rym mia\u0142em sw\u00f3j skromny udzia\u0142. Do tej pory porusza mnie wspomnienie ducha wszystkich uczestnik\u00f3w. I to nie tylko strajkuj\u0105cych, kt\u00f3rzy byli nieugi\u0119ci, ale i tysi\u0119cy Tybeta\u0144czyk\u00f3w przybywaj\u0105cych do Delhi z najodleglejszych zak\u0105tk\u00f3w Indii i Nepalu w ge\u015bcie poparcia dla naszej sprawy. Takich akcji by\u0142o znacznie wi\u0119cej \u2013 cho\u0107by strajk g\u0142odowy Narodowego Ruchu Demokratycznego w Nowym Jorku. Oczywi\u015bcie, nie wszystkie te kampanie by\u0142y r\u00f3wnie skuteczne.<\/p>\n Ale i nie m\u00f3wimy tu przecie\u017c o uchod\u017acach, kt\u00f3rzy podejmowali samob\u00f3jcze misje w Tybecie, o wielu tajnych agentach, o bojownikach z Mustangu i o setkach innych ludzi, kt\u00f3rzy, w ten czy inny spos\u00f3b, po\u015bwi\u0119cali rodziny, wygody, bezpiecze\u0144stwo i wreszcie \u017cycie dla niepodleg\u0142o\u015bci Tybetu. Thupten Ngodup, jak wielu innych Tybeta\u0144czyk\u00f3w, chcia\u0142 przed laty walczy\u0107 o wolno\u015b\u0107 swego kraju z broni\u0105 w r\u0119ku.<\/p>\n Rozmawia\u0142em z Samtenem, sprzedawc\u0105 z McLeod Ganj, kt\u00f3ry 1 pa\u017adziernika 1963 roku zaci\u0105gn\u0105\u0142 si\u0119 z Thuptenem do oddzia\u0142u tybeta\u0144skiego i s\u0142u\u017cy\u0142 z nim w tej samej kompanii (16-tej) przez trzyna\u015bcie lat. Po podstawowym szkoleniu przeszli kurs spadochroniarski i zaliczyli odpowiedni\u0105 ilo\u015b\u0107 skok\u00f3w, by uzyska\u0107 \u201eskrzyd\u0142a\u201d. Do listopada 1971 stacjonowali na r\u00f3\u017cnych odcinkach granicy indyjskiej, by wzi\u0105\u0107 wreszcie udzia\u0142 w \u015bci\u015ble tajnej operacji o kryptonimie \u201eobozowisko\u201d. Rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 wojna o wyzwolenie Bangladeszu. Ogromne rzeki i ich niezliczone dop\u0142ywy op\u00f3\u017ania\u0142y przemarsz wojsk indyjskich. Oddzia\u0142y tybeta\u0144skie skierowano, za zgod\u0105 Dalajlamy, do dziewiczej d\u017cungli na wzg\u00f3rzach Mizo. Mia\u0142y stamt\u0105d uderzy\u0107 na portowe miasto Chittagong, zaciskaj\u0105c potrzask wok\u00f3\u0142 pakista\u0144skiej armii. Podczas marszu przez po\u0142udniowo-wschodni Bangladesz 16-ta kompania uderzy\u0142a na wzg\u00f3rza Chakma i zdoby\u0142a je, trac\u0105c dw\u00f3ch ludzi. 15-tka mia\u0142a mniej szcz\u0119\u015bcia i ponios\u0142a ogromne straty. Zniszczywszy oddzia\u0142y wroga na tym terenie, Tybeta\u0144czycy zdobyli miasto Rangmati. Przy okazji wysadzili most kolejowy, uniemo\u017cliwiaj\u0105c Pakista\u0144czykom kontratak. Samten pami\u0119ta, \u017ce razem z Thuptenem przygl\u0105dali si\u0119 setkom zw\u0142ok, przede wszystkim czaszek, kt\u00f3ry p\u0142yn\u0119\u0142y rzek\u0105. Nale\u017ca\u0142y do Bengalczyk\u00f3w, wieszanych przez pakista\u0144skich \u017co\u0142nierzy na mo\u015bcie. Pakista\u0144czycy poddali Chittagong, zanim dotar\u0142a tam 16-ta kompania. Po paru tygodniach Tybeta\u0144czyk\u00f3w przerzucono do ich macierzystej bazy w Chakracie.<\/p>\n Drogi przyjaci\u00f3\u0142 rozesz\u0142y si\u0119 w 1976 roku. Samten wst\u0105pi\u0142 do regularnego oddzia\u0142u, Thupten wybra\u0142 partyzantk\u0119. Do \u201ecywila\u201d wr\u00f3ci\u0142 w 1983 roku.<\/p>\n Samten zapami\u0119ta\u0142 krzep\u0119, zdecydowanie i niezwyk\u0142e zdrowie Thuptena, kt\u00f3ry nie chorowa\u0142 dos\u0142ownie nigdy. Cho\u0107 nie mia\u0142 ambicji przyw\u00f3dczych, lubi\u0142 \u017co\u0142nierskie \u017cycie. Zawsze pierwszy zg\u0142asza\u0142 si\u0119 do wszystkich zaj\u0119\u0107 w obozie. Zdumiewaj\u0105ce, \u017ce przez dwadzie\u015bcia lat s\u0142u\u017cby ani razu nie poprosi\u0142 o przepustk\u0119. Tybeta\u0144czycy dostawali marny \u017co\u0142d, ale Samten twierdzi, \u017ce Thupten nigdy nie dba\u0142 o pieni\u0105dze. Nie sprawia\u0142 te\u017c wra\u017cenia cz\u0142owieka religijnego. Samten nie przypomina sobie, by recytowa\u0142 mantry lub oddawa\u0142 si\u0119 jakim\u015b praktykom duchowym. By\u0142 po prostu uczciwym, prawym cz\u0142owiekiem i dobrym towarzyszem. Nie lubi\u0142 m\u00f3wi\u0107; o m\u0142odych latach w Tybecie nie rozmawia\u0142 nawet z najbli\u017cszymi przyjaci\u00f3\u0142mi.<\/p>\n Wiemy tylko, \u017ce urodzi\u0142 si\u0119 w 1938 roku w wiosce Gjaco Szar, w prowincji Cang. Do tej pory mieszkaj\u0105 w niej jego krewni. Rodzice byli ch\u0142opami; jako dziecko wst\u0105pi\u0142 do klasztoru Taszilhunpo. Po upadku powstania w Lhasie uciek\u0142 z Szigace do Indii przez Laczen-Laczung w p\u00f3\u0142nocnym Sikkimie. Przez rok pracowa\u0142 z innymi uchod\u017acami jako kulis przy budowie dr\u00f3g w Bomdili, potem skierowano go do tybeta\u0144skiej osady Lugsung Samdupling w Bylakuppe, gdzie mieszka\u0142 do chwili zaci\u0105gni\u0119cia si\u0119 do wojska.<\/p>\n Ods\u0142u\u017cywszy swoje, przyjecha\u0142 do Dharamsali i pracowa\u0142 jako kucharz w klasztorze Ceczokling. Mnisi pozwolili mu zbudowa\u0107 chatk\u0119 na terenie nale\u017c\u0105cym do \u015bwi\u0105tyni; po jego \u015bmierci mia\u0142a przej\u015b\u0107 na w\u0142asno\u015b\u0107 klasztoru. W Dharamsali zaprzyja\u017ani\u0142 si\u0119 z Tenzinem, r\u00f3wnie\u017c by\u0142ym \u017co\u0142nierzem. Cz\u0119sto spotykali si\u0119, \u017ceby co\u015b zje\u015b\u0107 albo napi\u0107 si\u0119 herbaty. Tenzin te\u017c zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 na niezwyk\u0142e zdrowie Thuptena. M\u00f3wi, \u017ce nie jad\u0142 du\u017co, ale by\u0142 do\u015b\u0107 wybredny. Weso\u0142y, pogodny, pozytywnie nastawiony do \u015bwiata (nang\u0142a-kjipu<\/em>) kocha\u0142 \u017cycie – nigdy nie przegapi\u0142 meczu ani przedstawienia w Tybeta\u0144skim Instytucie Sztuki czy w Wiosce Dzieci\u0119cej. Cz\u0119sto te\u017c wybierali si\u0119 razem na d\u0142ugie spacery, kt\u00f3re zawsze ko\u0144czy\u0142y si\u0119 w herbaciarni. Tenzin pr\u00f3bowa\u0142, bezskutecznie, zainteresowa\u0107 Thuptena religi\u0105. Jak wszyscy, kt\u00f3rzy go znali, podkre\u015bla, \u017ce by\u0142 spokojnym cz\u0142owiekiem i nigdy nie m\u00f3wi\u0142 o przesz\u0142o\u015bci.<\/p>\n Thupten traci\u0142 \u00f3w spok\u00f3j i pogod\u0119 ducha tylko wtedy, gdy Tenzin lub kto\u015b inny zaczyna\u0142 m\u00f3wi\u0107 o starzeniu i poddawaniu si\u0119. Uwa\u017ca\u0142 tak\u0105 postaw\u0119 za g\u0142upot\u0119 i twierdzi\u0142, \u017ce Tybeta\u0144czycy wr\u00f3c\u0105 w ko\u0144cu do wolnego Tybetu. Cho\u0107 nie przepada\u0142 za rozmowami o polityce, bra\u0142 udzia\u0142 we wszystkich wiecach i demonstracjach na rzecz Tybetu. Szed\u0142 w pierwszym Marszu Pokoju w 1995 roku i by\u0142 nim rozczarowany. Celem marszu mia\u0142 by\u0107 pocz\u0105tkowo Tybet, p\u00f3\u017aniej m\u00f3wi\u0142o si\u0119 o Delhi, a w ko\u0144cu \u2013 w po\u0142owie drogi, w Ambali \u2013 organizatorzy zapakowali uczestnik\u00f3w w autobusy, m\u00f3wi\u0105c, \u017ce musz\u0105 spotka\u0107 si\u0119 z Dalajlam\u0105 w Delhi. Po powrocie do Dharamsali Thupten rozmawia\u0142 z Tenzinem o swoim niesmaku. Tyle by\u0142o gadania o wielkich rezultatach, zw\u0142aszcza w\u015br\u00f3d organizator\u00f3w \u2013 m\u00f3wi\u0142 z gorycz\u0105, a poza sympati\u0105 spotykanych po drodze Hindus\u00f3w niczego, jego zdaniem, nie osi\u0105gni\u0119to. Zg\u0142osi\u0142 si\u0119 jednak i do drugiego marszu, kt\u00f3ry nie zrobi\u0142 na nim lepszego wra\u017cenia.<\/p>\n Kiedy w kwietniu Thupten dowiedzia\u0142 si\u0119 o \u201estrajku g\u0142odowym do \u015bmierci\u201d, organizowanym przez TKM w Delhi, przyszed\u0142 do Tenzina i nad fili\u017cank\u0105 herbaty powiedzia\u0142, \u017ce zamierza si\u0119 przy\u0142\u0105czy\u0107. Tenzin przyznaje dzi\u015b, \u017ce zacz\u0105\u0142 mu dokucza\u0107, pytaj\u0105c, co takiego zamierza zmieni\u0107 w sytuacji geopolitycznej. Zaskoczy\u0142a go stanowczo\u015b\u0107, z jak\u0105 Thupten stwierdzi\u0142, \u017ce tym razem na pewno b\u0119d\u0105 efekty. Doda\u0142, \u017ce cho\u0107 Dalajlamie uda\u0142o si\u0119 osi\u0105gn\u0105\u0107 bardzo wiele, to ludzie robi\u0105 zbyt ma\u0142o i je\u015bli tak dalej p\u00f3jdzie, w ko\u0144cu zestarzej\u0105 si\u0119 i umr\u0105 w Indiach, a to b\u0119dzie oznacza\u0107 koniec wszystkiego. Prosi\u0142 Tenzina, by ten nie m\u00f3wi\u0142 nikomu o jego decyzji. Poprosi\u0142 te\u017c, by przyjaciel za niego po\u015bwiadczy\u0142, bo taki by\u0142 warunek organizator\u00f3w. Razem poszli do biura TKM, gdzie podpisali dokumenty. Wype\u0142niwszy wszystkie formalno\u015bci, Thupten wp\u0142aci\u0142 500 rupii na konto Kongresu. Nie chciano przyj\u0105\u0107 datku, ale Thupten nalega\u0142, m\u00f3wi\u0105c, \u017ce ca\u0142ego przedsi\u0119wzi\u0119cia nie da si\u0119 zrealizowa\u0107 bez pieni\u0119dzy. Przed wyjazdem z Dharamsali da\u0142 Tenzinowi klucze do swojej chatki. Poleci\u0142 mu te\u017c na wie\u015b\u0107 o jego \u015bmierci sprzeda\u0107 garnki, naczynia i meble, a pieni\u0105dze wp\u0142aci\u0107 na konto TKM, gdy\u017c ka\u017cdy grosz powinien i\u015b\u0107 na walk\u0119 o wolno\u015b\u0107.<\/p>\n W Delhi wyznaczono go do drugiej grupy, kt\u00f3ra mia\u0142a podj\u0105\u0107 g\u0142od\u00f3wk\u0119 po \u015bmierci pierwszych sze\u015bciu uczestnik\u00f3w. Najwyra\u017aniej nie straci\u0142 nawyk\u00f3w z wojska – jak to on, zaj\u0105\u0142 si\u0119 natychmiast sprz\u0105taniem, pomaga\u0142 my\u0107, masowa\u0107 i opiekowa\u0107 si\u0119 strajkuj\u0105cymi, kt\u00f3rzy byli ju\u017c skrajnie wyczerpani.<\/p>\n Oko\u0142o po\u0142udnia 23 kwietnia przeprowadzi\u0142 z nim wywiad korespondent sponsorowanego przez Norwegi\u0119 Radia Voice of Tibet. S\u0142owa Thuptena t\u0142umaczy\u0142em z ta\u015bmy. Zredagowa\u0142em je i pomin\u0105\u0142em pytania dziennikarza.<\/p>\n \u201eBior\u0119 udzia\u0142 w strajku, poniewa\u017c jestem Tybeta\u0144czykiem i znam swoje obowi\u0105zki. (…) Nie, w moim sercu nie ma strachu. Kiedy zobaczy\u0142em sze\u015bciu strajkuj\u0105cych, poczu\u0142em si\u0119 bardzo szcz\u0119\u015bliwy. Przed czterdziestu laty utracili\u015bmy nasz kraj, zniszczono nasz\u0105 kultur\u0119 i religi\u0119. W Tybecie i na ca\u0142ym \u015bwiecie zrobiono wiele na rzecz naszej walki. Dalajlama robi\u0142 wszystko, by wprowadzi\u0107 w \u017cycie jego pokojowy plan Drogi \u015arodka i nawi\u0105za\u0107 dialog z Chi\u0144czykami. Bezskutecznie. Nasza sytuacja jest rozpaczliwa. W zwi\u0105zku z tym sze\u015b\u0107 os\u00f3b, kt\u00f3rym pomaga TKM, podj\u0119\u0142o strajk g\u0142odowy, z czego bardzo si\u0119 ciesz\u0119. Ta sz\u00f3stka po\u015bwi\u0119ci \u017cycie bez cienia wahania. Dziel\u0119 ich determinacj\u0119. Po\u015bwi\u0119c\u0119 \u017cycie bez wahania. Nie mam nic wi\u0119cej do powiedzenia na temat moich pogl\u0105d\u00f3w.<\/p>\n (…) Kiedy przyjdzie moja kolej na udzia\u0142 w strajku, spr\u00f3buj\u0119 zrobi\u0107 to bardziej skutecznie. Wielu Tybeta\u0144czyk\u00f3w chce wzi\u0105\u0107 udzia\u0142 w g\u0142od\u00f3wce do \u015bmierci. Znam takich wielu osobi\u015bcie. Postanowi\u0142em nie godzi\u0107 si\u0119 na \u017cadne masa\u017ce ani nie przyjmowa\u0107 \u017cadnych p\u0142yn\u00f3w. Tybet znalaz\u0142 si\u0119 rozpaczliwym po\u0142o\u017ceniu (…) Oddaj\u0119 \u017cycie za pok\u00f3j i m\u00f3j udr\u0119czony nar\u00f3d. Jestem w stu procentach przekonany, \u017ce ludzie w Tybecie b\u0119d\u0105 nie tylko kontynuowa\u0107, ale i wzmog\u0105 nasz\u0105 walk\u0119. Nigdy jej nie poniechaj\u0105, nigdy jej nie porzuc\u0105\u201d.<\/p>\n Thupten Ngodup podpali\u0142 si\u0119 w pi\u0119\u0107 dni po udzieleniu tego wywiadu.<\/p>\n Po jego \u015bmierci wiele \u017ar\u00f3de\u0142 cytowa\u0142o, jak utrzymywa\u0142y, \u201eostatni testament\u201d Thuptena: \u201e\u017bywi\u0119 g\u0142\u0119bok\u0105 wiar\u0119 w taktyk\u0119 \u015arodkowej Drogi Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015bci Dalajlamy i uwa\u017cam, \u017ce to bardzo wa\u017cne, by wszyscy Tybeta\u0144czycy my\u015bleli w ten spos\u00f3b\u201d. To mo\u017cliwe, \u017ce Thupten popiera\u0142 kiedy\u015b strategi\u0119 \u015arodkowej Drogi, niemniej pi\u0119\u0107 dni przed \u015bmierci\u0105 by\u0142 tak bardzo przekonany o jej fiasku, \u017ce m\u00f3wi\u0142 o tym w wywiadzie dla radia.<\/p>\n O co wi\u0119c tu chodzi? My\u015bl\u0119, \u017ce Thupten Ngodup, jak wi\u0119kszo\u015b\u0107 Tybeta\u0144czyk\u00f3w, \u017cywi\u0142 tak wielki szacunek dla Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015bci, i\u017c nie by\u0142 w stanie otwarcie mu si\u0119 sprzeciwi\u0107. Niemniej w skrajnych okoliczno\u015bciach wrodzone poczucie zdrowego rozs\u0105dku ka\u017ce takim ludziom post\u0119powa\u0107 wbrew \u017cyczeniom Dalajlamy. Na przyk\u0142ad w marcu 1959 roku Tybeta\u0144czycy z Lhasy musieli doj\u015b\u0107 do wniosku, \u017ce polityka Dalajlamy, kt\u00f3ry chcia\u0142 ufa\u0107 Chi\u0144czykom i wsp\u00f3\u0142pracowa\u0107 z nimi za wszelk\u0105 cen\u0119, by\u0142a nie tylko szkodliwa dla kraju, ale i zacz\u0119\u0142a stanowi\u0107 zagro\u017cenie dla \u017cycia Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015bci. Wbrew zaleceniom Dalajlamy chwycili za bro\u0144, by broni\u0107 jego \u015bwi\u0119tej osoby i honoru narodu tybeta\u0144skiego. Thupten Ngodup i g\u0142oduj\u0105cy zdaj\u0105 si\u0119 kierowa\u0107 t\u0105 sam\u0105 logik\u0105 rozpaczy.<\/p>\n Cho\u0107 k\u0142\u00f3ci si\u0119 to z pacyfistycznymi i new age\u2019owymi wyobra\u017ceniami, \u015bmier\u0107 za ojczyzn\u0119 i wiar\u0119 zawsze by\u0142a dla Tybeta\u0144czyk\u00f3w czym\u015b niezwykle wznios\u0142ym. Na pocz\u0105tku XI wieku muzu\u0142ma\u0144ski w\u0142adca Qarlog pojma\u0142 buddyjskiego kr\u00f3la zachodniego Tybetu, Lha Lam\u0119 Jesze \u0141o i za\u017c\u0105da\u0142 za niego okupu. Bratanek kr\u00f3la usi\u0142owa\u0142 zebra\u0107 potrzebne z\u0142oto, jednak monarcha powiedzia\u0142 mu, \u017ce jest got\u00f3w umrze\u0107 za dharm\u0119 i \u017ce muzu\u0142manom nie wolno da\u0107 nawet miedziaka. Kaza\u0142 przeznaczy\u0107 zgromadzone pieni\u0105dze na sprowadzenie z Indii wielkich mistrz\u00f3w buddyjskich. Jesze \u0141o umar\u0142 w wi\u0119zieniu, a Thupten Ngodup, gdy by\u0142 m\u0142odym mnichem, musia\u0142 s\u0142ysze\u0107 t\u0119 i wiele podobnych historii. W 1966 roku, tu\u017c przed wybuchem rewolucji kulturalnej, Tede Taszi Gjalcen z Gjangce, kt\u00f3ry nale\u017ca\u0142 do grupy tybeta\u0144skich bojownik\u00f3w szkolonych przez CIA, rozpocz\u0105\u0142 w wi\u0119zieniu Drapczi strajk g\u0142odowy. Za pierwszym razem nie powiod\u0142o mu si\u0119. Chi\u0144scy stra\u017cnicy karmili go si\u0142\u0105 i dawali mu jakie\u015b zastrzyki. Jednak miesi\u0105c p\u00f3\u017aniej podj\u0105\u0142 drug\u0105 pr\u00f3b\u0119 i tym razem, mimo wszelkich wysi\u0142k\u00f3w w\u0142adz, zag\u0142odzi\u0142 si\u0119 na \u015bmier\u0107. Jego towarzysz, kt\u00f3ry siedzia\u0142 w\u00f3wczas w tym samym wi\u0119zieniu, zapewnia\u0142 mnie, \u017ce do tego czynu nie pchn\u0119\u0142a go rozpacz \u2013 Taszi chcia\u0142 po prostu sprzeciwi\u0107 si\u0119 Chi\u0144czykom.<\/p>\n Niezale\u017cnie od podziwu i szacunku, jaki wzbudzi\u0142 w spo\u0142eczno\u015bci tybeta\u0144skiej czyn Thuptena Ngodupa, i jego samospalenie si\u0119, i strajk g\u0142odowy by\u0142y przecie\u017c tak\u017ce krytykowane, zw\u0142aszcza na Zachodzie. Pewien \u017ca\u0142osny misjonarz, kt\u00f3ry dla niepoznaki prowadzi w Dharamsali restauracj\u0119, pr\u00f3bowa\u0142 zbezcze\u015bci\u0107 pami\u0119\u0107 Thuptena, t\u0142umacz\u0105c m\u0142odym Tybeta\u0144czykom, \u017ce na pewno dzia\u0142a\u0142 on pod wp\u0142ywem alkoholowej depresji. Wydaje mi si\u0119, \u017ce ni\u017cej ju\u017c upa\u015b\u0107 nie mo\u017cna. Wr\u00f3\u0107my jednak do najwa\u017cniejszej kwestii, jak\u0105 jest z\u0142o\u017cenie ofiary z samego siebie. Chcia\u0142bym powiedzie\u0107 tu \u0142zawym pacyfistom, s\u0105cz\u0105cym przez s\u0142omki sok pomara\u0144czowy, \u017ce ich pogl\u0105d, i\u017c ludzie nie powinni gin\u0105\u0107 i umiera\u0107 za spraw\u0119, jest z gruntu fa\u0142szywy.<\/p>\n \u017bycie jest oczywi\u015bcie cenne, je\u015bli jednak trzeba za nie p\u0142aci\u0107 \u0142aszeniem si\u0119 do tyrana, pogodnym u\u015bmiechem w obliczu z\u0142a, zbrodni i niesprawiedliwo\u015bci, musi to w ko\u0144cu doprowadzi\u0107 do \u015bmierci duchowej, kt\u00f3ra okazuje si\u0119 znacznie gorsza od \u015bmierci fizycznej. Co wi\u0119cej, walka o niepodleg\u0142o\u015b\u0107 Tybetu wykracza poza kwesti\u0119 granic i nacjonalizmu \u2013 ma bowiem charakter bardziej uniwersalny, moralny. W ostatecznym rachunku okazuje si\u0119 walk\u0105 o sprawiedliwo\u015b\u0107 i prawd\u0119 \u2013 i nie o jak\u0105\u015b prawd\u0119 abstrakcyjn\u0105, lecz o \u017cyw\u0105 zasad\u0119, rz\u0105dz\u0105c\u0105 \u017cyciem kobiet i m\u0119\u017cczyzn, kt\u00f3rzy wiedz\u0105, co to odwaga. Gandhi, do kt\u00f3rego pism si\u0119gam czasem w poszukiwaniu odpowiedzi na takie pytania, wypowiada si\u0119 niezwykle jasno i o prawdzie, i o po\u015bwi\u0119ceniu. 22 wrze\u015bnia 1942 roku napisa\u0142: \u201ePrawda abstrakcyjna pozbawiona jest wszelkiej warto\u015bci, p\u00f3ki nie zamieszka w ludziach, kt\u00f3rzy dadz\u0105 jej \u015bwiadectwo gotowo\u015bci\u0105 do oddania za ni\u0105 \u017cycia\u201d.<\/p>\n W historii walki politycznej nie ma zbyt wielu bohater\u00f3w, kt\u00f3rzy wybrali gwa\u0142town\u0105 \u015bmier\u0107, by broni\u0107 swych idea\u0142\u00f3w, niemniej ich czyny okazywa\u0142y si\u0119 bardzo skuteczne. Skutki takich dzia\u0142a\u0144 bywa\u0142y natychmiastowe i dramatyczne. W czerwcu 1963 roku Thich Quang Duc podpali\u0142 si\u0119 w Sajgonie, by zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 \u015bwiata na prze\u015bladowanie buddyst\u00f3w przez katolicki rz\u0105d Wietnamu. Wybuch\u0142y masowe protesty, kt\u00f3re do listopada zmiot\u0142y rz\u0105d prezydenta Diema. By\u0107 mo\u017ce b\u0119d\u0105 musia\u0142y up\u0142yn\u0105\u0107 lata, nim marzenia Thuptena Ngodupa stan\u0105 si\u0119 rzeczywisto\u015bci\u0105, niemniej ziszcz\u0105 si\u0119 w ko\u0144cu tak, jak pragnienia Jana Palacha, kt\u00f3ry podpali\u0142 si\u0119 w 1969 roku na znak protestu przeciwko sowieckiej inwazji na Czechos\u0142owacj\u0119. Patrick French ko\u0144czy sw\u00f3j artyku\u0142 zdaniem: \u201eDzi\u015b nie ma ju\u017c sowieckiego imperium, a Jan Palach \u017cyje nadal\u201d.<\/p>\n Na ostatnim zdj\u0119ciu, kt\u00f3re zrobiono mu przed wyjazdem do Delhi, Thupten u\u015bmiecha si\u0119. Nigdy si\u0119 nie dowiemy, o czym my\u015bla\u0142, sprawia wszak\u017ce wra\u017cenie weso\u0142ego i pewnego siebie. Na jego twarzy nie ma \u015bladu gniewu, fanatyzmu (czy, skoro ju\u017c jaki\u015b dure\u0144 o tym m\u00f3wi\u0142, \u201ealkoholowej depresji\u201d). To by\u0142 prosty cz\u0142owiek (czytanie po tybeta\u0144sku przychodzi\u0142o mu z trudem), kiedy jednak patrz\u0119 na t\u0119 fotografi\u0119, widz\u0119 szcz\u0119\u015bliw\u0105 twarz m\u0119\u017cczyzny, kt\u00f3ry odkry\u0142 banaln\u0105 prawd\u0119 o \u017cyciu. Prawd\u0119, kt\u00f3ra ci\u0105gle umyka naszym przyw\u00f3dcom, lecz dla prostych Tybeta\u0144czyk\u00f3w by\u0142a zawsze fundamentem ka\u017cdego przedsi\u0119wzi\u0119cia, zw\u0142aszcza praktyki dharmy: thak czoego raj<\/em> \u2013 musisz podj\u0105\u0107 decyzj\u0119 i dzia\u0142a\u0107.<\/p>\n
![\"\"](\"http:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/wp-content\/uploads\/2018\/04\/ThuptenNgodup-Portret.jpg\")
<\/a><\/p>\n