Dla wielu Tybeta\u0144czyk\u00f3w ich ojczyzna by\u0142a zawsze niepodleg\u0142a, co oznacza, \u017ce i teraz ma prawo do niezale\u017cno\u015bci. Chi\u0144skie twierdzenia brzmi\u0105 r\u00f3wnie kategorycznie: Tybet sta\u0142 si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 Chin za czas\u00f3w panowania Mongo\u0142\u00f3w i jego status nigdy nie uleg\u0142 zmianie. Obie tezy s\u0105 jednak ahistoryczne.<\/p>\n
<\/p>\n
Tybeta\u0144czycy utrzymuj\u0105, \u017ce ich kraj nigdy nie znalaz\u0142 si\u0119 pod obcymi rz\u0105dami, odk\u0105d sta\u0142 si\u0119 \u015brodkowoazjatyckim mocarstwem w si\u00f3dmym wieku. Wed\u0142ug nich pozorne podporz\u0105dkowanie mongolskiej dynastii Yuan w trzynastym i czternastym wieku oraz mand\u017curskiej dynastii Qing od osiemnastego do dwudziestego stulecia bierze si\u0119 z b\u0142\u0119dnego (zachodniego) rozumienia relacji, kt\u00f3re \u0142\u0105czy\u0142y tamtych w\u0142adc\u00f3w z najwa\u017cniejszymi tybeta\u0144skimi lamami. Wedle tej wizji buddyjscy hierarchowie mieli by\u0107 duchowymi mentorami cesarzy, co w \u017cadnym razie nie odbiera\u0142o Tybetowi niepodleg\u0142o\u015bci.<\/p>\n
Chiny z kolei uwa\u017caj\u0105, \u017ce Zach\u00f3d nie rozumie natury ich zjednoczonego, wielonarodowego pa\u0144stwa, w kt\u00f3rym od tysi\u0105cleci wszystkie nacje s\u0105 chi\u0144skie. Mongo\u0142owie, kt\u00f3rzy Chiny podbili, s\u0105 w tym uj\u0119ciu Chi\u0144czykami, a mongolskie podporz\u0105dkowanie Tybetu \u2013 chi\u0144skie.<\/p>\n
A teraz fakty. Twierdzenie, \u017ce Tybet i Chiny \u0142\u0105czy\u0142y jedynie relacje personalne na najwy\u017cszym szczeblu, \u0142atwo obali\u0107, bowiem historyczne anna\u0142y opisuj\u0105 struktur\u0119 mongolskich i mand\u017curskich rz\u0105d\u00f3w. Z dokument\u00f3w wynika jasno, \u017ce Tybet podlega\u0142 zasadom i prawom, stanowionym przez w\u0142adc\u00f3w dynastii Yuan i Qing. W tych epokach Tybet nie by\u0142 wi\u0119c niepodleg\u0142y. Jeden z tybeta\u0144skich ministr\u00f3w, wezwany do Pekinu pod koniec osiemnastego wieku, nazywa siebie w memuarach poddanym mand\u017curskiego cesarza.<\/p>\n
Niemniej podporz\u0105dkowanie imperiom Mongo\u0142\u00f3w i Mand\u017cur\u00f3w nie oznacza wcale, \u017ce przy\u0142\u0105czyli oni Tybet do Chin. Te same dokumenty dowodz\u0105, \u017ce chi\u0144ska dynastia Ming (panuj\u0105ca od 1368 do 1644 roku) nie mia\u0142a nad Tybetem \u017cadnej kontroli. To powa\u017cny k\u0142opot, je\u015bli chce si\u0119 opowiada\u0107 o nieprzerwanych rz\u0105dach od trzynastego wieku.<\/p>\n
Idea, \u017ce Tybet sta\u0142 si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 Chin w trzynastym stuleciu, jest zupe\u0142nie nowa. Do po\u0142owy dwudziestego wieku chi\u0144scy historycy datowali aneksj\u0119 na wiek osiemnasty, nazywaj\u0105c status Tybetu pod rz\u0105dami Qing\u00f3w \u201efeudaln\u0105 zale\u017cno\u015bci\u0105\u201d, a nie integraln\u0105 przynale\u017cno\u015bci\u0105. Tak samo wygl\u0105da\u0142o panowanie Mongo\u0142\u00f3w. Kiedy w 1911 roku upad\u0142a dynastia mand\u017curska, Tybet zn\u00f3w sta\u0142 si\u0119 niepodleg\u0142y.<\/p>\n
Od 1912 roku do proklamowania Chi\u0144skiej Republiki Ludowej w roku 1949 \u017cadna chi\u0144ska administracja nie kontrolowa\u0142a ziem, kt\u00f3re dzi\u015b nale\u017c\u0105 do Tybeta\u0144skiego Region Autonomicznego. Do 1951 roku rz\u0105dzi\u0142 nimi samodzielnie gabinet Dalajlamy.<\/p>\n
Marksistowskie Chiny pos\u0142u\u017cy\u0142y si\u0119 lingwistyczn\u0105 sztuczk\u0105, wedle kt\u00f3rej zawsze by\u0142y jednolitym, wielonarodowym krajem, a nie p\u0119pkiem r\u00f3\u017cnych imperi\u00f3w. Teraz uparcie obstaj\u0105 \u2013 zgodnie z rozmy\u015bln\u0105 decyzj\u0105 ludzi, kt\u00f3rzy konstruowali dwudziestowieczn\u0105 chi\u0144sk\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 \u2013 \u017ce okre\u015blenie \u201eHan\u201d, w istocie etnonim chi\u0144sko\u015bci, odnosi si\u0119 wy\u0142\u0105cznie do jednej z chi\u0144skich nacji. Zupe\u0142nie inaczej, zauwa\u017cmy, post\u0105pili Rosjanie, wprowadzaj\u0105c u siebie polityczny termin narod\u00f3w \u201eradzieckich\u201d.<\/p>\n
Argumenty obu stron mo\u017cna wi\u0119c kwestionowa\u0107, niemniej chi\u0144ski jest o wiele s\u0142abszy. Tybet nigdy nie by\u0142 \u201echi\u0144ski\u201d, dop\u00f3ki nie uczyni\u0142 go takim podb\u00f3j armii Mao Zedonga.<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
2008<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
Elliot Sperling (1951-2017) by\u0142 jednym z najwybitniejszych tybetolog\u00f3w, specjalizuj\u0105cym si\u0119 w historii relacji tybeta\u0144sko-chi\u0144skich, oraz niez\u0142omnym rzecznikiem praw Tybeta\u0144czyk\u00f3w i Ujgur\u00f3w<\/em>.<\/p>\n \n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Dla wielu Tybeta\u0144czyk\u00f3w ich ojczyzna by\u0142a zawsze niepodleg\u0142a, co oznacza, \u017ce i teraz ma prawo do niezale\u017cno\u015bci. Chi\u0144skie twierdzenia brzmi\u0105 r\u00f3wnie kategorycznie: Tybet sta\u0142 si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 Chin za czas\u00f3w panowania Mongo\u0142\u00f3w i jego status nigdy nie uleg\u0142 zmianie. Obie tezy s\u0105 jednak ahistoryczne.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":6476,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4,10],"tags":[27,26],"class_list":["post-6474","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-teksty","category-z-perspektywy-swiata","tag-historia","tag-polityka"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6474","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=6474"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6474\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6478,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6474\/revisions\/6478"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/6476"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=6474"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=6474"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=6474"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}