Wprowadzenie<\/p>\n
W nocie tej odnosimy si\u0119 do g\u0142\u00f3wnych w\u0105tpliwo\u015bci i zastrze\u017ce\u0144 centralnych w\u0142adz Chin wobec Memorandum w sprawie faktycznej autonomii narodu tybeta\u0144skiego<\/a> (dalej: Memorandum), kt\u00f3re przedstawili\u015bmy rz\u0105dowi Chi\u0144skiej Republiki Ludowej 31 pa\u017adziernika 2008 roku podczas \u00f3smej rundy<\/a> rozm\u00f3w w Pekinie.<\/p>\n <\/p>\n Po starannym przeanalizowaniu reakcji i odpowiedzi ministra Du Qinglina oraz wiceministra Zhu Weiquna podczas rozm\u00f3w, pisemnej noty i o\u015bwiadcze\u0144 rz\u0105du centralnego Chin po zako\u0144czeniu \u00f3smej rundy, odnosimy wra\u017cenie, \u017ce pewne kwestie poruszone w Memorandum zosta\u0142y zrozumiane opacznie, a inne niezrozumiane przez chi\u0144skie w\u0142adze centralne.<\/p>\n Rz\u0105d centralny Chin utrzymuje, \u017ce Memorandum stoi w sprzeczno\u015bci z konstytucj\u0105 ChRL oraz \u201etrzema zasadami\u201d. Strona tybeta\u0144ska uwa\u017ca, \u017ce wyszczeg\u00f3lnione w Memorandum potrzeby Tybeta\u0144czyk\u00f3w zaspokoi\u0107 mo\u017cna zgodnie z duchem i postanowieniami konstytucji w sprawie autonomii oraz \u017ce propozycje te nie zaprzeczaj\u0105 ani nie k\u0142\u00f3c\u0105 si\u0119 z \u201etrzema zasadami\u201d. Wierzymy, \u017ce niniejsza Nota pomo\u017ce to wyja\u015bni\u0107.<\/p>\n Ju\u017c w 1974 roku Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015b\u0107 Dalajlama rozpocz\u0105\u0142 wewn\u0119trzn\u0105 dyskusj\u0119, kt\u00f3rej celem by\u0142o poszukiwanie rozwi\u0105zania problemu przysz\u0142ego statusu Tybetu w ramach autonomii, a nie zabiegania o niepodleg\u0142o\u015b\u0107. Od tego czasu przedstawi\u0142 wiele inicjatyw, maj\u0105cych przybli\u017cy\u0107 wynegocjowanie rozstrzygni\u0119cia, kt\u00f3re mog\u0142yby zaakceptowa\u0107 obie strony. Konsekwentnie trwa\u0142 przy idei Drogi \u015arodka, zak\u0142adaj\u0105cej d\u0105\u017cenie do wzajemnie akceptowalnego i korzystnego porozumienia w duchu pojednania i kompromisu. Zgodne z nim by\u0142y Pi\u0119ciopunktowy plan pokojowy i Propozycja strasburska. Poniewa\u017c nie uda\u0142o si\u0119 uzyska\u0107 pozytywnej odpowiedzi chi\u0144skiego rz\u0105du centralnego na te inicjatywy, po og\u0142oszeniu stanu wojennego w marcu 1989 roku i pogorszeniu sytuacji w Tybecie Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015b\u0107 Dalajlama poczu\u0142 si\u0119 zmuszony do og\u0142oszenia w 1991 roku, \u017ce Propozycja strasburska utraci\u0142a wa\u017cno\u015b\u0107. Mimo to pozosta\u0142 jednak oddany idei Drogi \u015arodka.<\/p>\n Powr\u00f3t do procesu dialogu mi\u0119dzy rz\u0105dem centralnym Chin a przedstawicielami Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015bci Dalajlamy w 2002 roku pozwoli\u0142 uczestnikom wyja\u015bni\u0107 swoje stanowiska oraz lepiej zrozumie\u0107 niepokoje, potrzeby i interesy drugiej strony. Uwzgl\u0119dniaj\u0105c prawdziwe niepokoje, potrzeby i interesy rz\u0105du centralnego Chin oraz analizuj\u0105c realia, Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015b\u0107 wykaza\u0142 si\u0119 elastyczno\u015bci\u0105, otwarto\u015bci\u0105, pragmatyzmem i, przede wszystkim, szczero\u015bci\u0105 oraz determinacj\u0105 w poszukiwaniu rozwi\u0105zania korzystnego dla obu stron.<\/p>\n Memorandum w sprawie faktycznej autonomii narodu tybeta\u0144skiego zosta\u0142o przygotowane w odpowiedzi na propozycj\u0119 rz\u0105du centralnego Chin przedstawion\u0105 podczas si\u00f3dmej rundy<\/a> rozm\u00f3w w lipcu 2008 roku. Wydaje si\u0119, \u017ce reakcje i g\u0142\u00f3wne zastrze\u017cenia chi\u0144skich w\u0142adz centralnych wobec przekazanego im oficjalnie dokumentu nie dotycz\u0105 jego tre\u015bci, lecz wcze\u015bniejszych, sk\u0142adanych publicznie ofert oraz wypowiedzi pochodz\u0105cych z r\u00f3\u017cnych okres\u00f3w i maj\u0105cych odmienny kontekst.<\/p>\n W Memorandum i niniejszej Nocie ponownie podkre\u015blamy z naciskiem, \u017ce Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015b\u0107 Dalajlama nie zabiega o niepodleg\u0142o\u015b\u0107 ani rozdzia\u0142, lecz, jak powtarza\u0142 wielokrotnie, o rozwi\u0105zanie zgodne z konstytucj\u0105 i jej postanowieniami w sprawie autonomii.<\/p>\n Uczestnicy Nadzwyczajnego spotkania Tybeta\u0144czyk\u00f3w na wychod\u017astwie, kt\u00f3re odby\u0142o si\u0119 w listopadzie 2008 roku w Dharamsali, udzielili czasowego mandatu kontynuowaniu procesu dialogu z ChRL na zasadach Drogi \u015arodka. Przedstawiciele spo\u0142eczno\u015bci mi\u0119dzynarodowej wzywali obie strony do powrotu do rozm\u00f3w; wielu z nich wyra\u017ca\u0142o opini\u0119, \u017ce Memorandum mo\u017ce stanowi\u0107 dobry punkt wyj\u015bcia do dyskusji.<\/p>\n \n <\/p>\n 1. Poszanowanie suwerenno\u015bci i terytorialnej integralno\u015bci ChRL<\/p>\n \n Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015b\u0107 Dalajlama wielokrotnie o\u015bwiadcza\u0142, \u017ce nie zabiega o oderwanie Tybetu od Chi\u0144skiej Republiki Ludowej ani o jego niepodleg\u0142o\u015b\u0107. Szuka trwa\u0142ego rozwi\u0105zania w ramach ChRL. Stanowisko to zosta\u0142o jednoznacznie przedstawione w Memorandum.<\/p>\n Memorandum m\u00f3wi o korzystaniu z faktycznej autonomii, a nie niepodleg\u0142o\u015bci, \u201ep\u00f3\u0142niepodleg\u0142o\u015bci\u201d czy \u201eniepodleg\u0142o\u015bci zakamuflowanej\u201d, jednoznacznie wyja\u015bniaj\u0105c, czym owa autonomia jest. Jej proponowana forma i zakres s\u0105 zgodne z odpowiednimi postanowieniami konstytucji ChRL. Regiony autonomiczne w r\u00f3\u017cnych cz\u0119\u015bciach \u015bwiata korzystaj\u0105 z takiej w\u0142a\u015bnie formy samorz\u0105du, nie kwestionuj\u0105c w ten spos\u00f3b suwerenno\u015bci i jedno\u015bci pa\u0144stwa, kt\u00f3rego s\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105. Dzieje si\u0119 tak w pa\u0144stwach unitarnych, jak i federalnych. Obserwatorzy na arenie mi\u0119dzynarodowej, w tym bezstronni przyw\u00f3dcy polityczni i eksperci, potwierdzaj\u0105, \u017ce Memorandum proponuje autonomi\u0119 w ChRL, a nie niepodleg\u0142o\u015b\u0107 czy oderwanie si\u0119 od ChRL.<\/p>\n Pogl\u0105dy rz\u0105du Chin na temat historii Tybetu r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 od wizji Tybeta\u0144czyk\u00f3w i Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015b\u0107 Dalajlama doskonale zdaje sobie spraw\u0119, \u017ce s\u0105 one dla nich nie do zaakceptowania. Historia to przesz\u0142o\u015b\u0107 i nie mo\u017cna jej zmieni\u0107. Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015b\u0107 patrzy w przysz\u0142o\u015b\u0107, a nie ogl\u0105da si\u0119 za siebie. Nie chce, by ta rozbie\u017cno\u015b\u0107 by\u0142a przeszkod\u0105 w poszukiwaniu korzystnej dla obu stron, wsp\u00f3lnej przysz\u0142o\u015bci w ChRL.<\/p>\n Reakcje centralnych w\u0142adz Chin na Memorandum ods\u0142aniaj\u0105 ich uporczywe podejrzenia, \u017ce propozycje Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015bci s\u0105 taktycznymi inicjatywami, za kt\u00f3rymi kryje si\u0119 plan zmierzania ku niepodleg\u0142o\u015bci. Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015b\u0107 Dalajlama zdaje sobie spraw\u0119 z niepokoj\u00f3w ChRL i dra\u017cliwo\u015bci kwestii legitymizacji obecnej sytuacji w Tybecie. Dlatego te\u017c zakomunikowa\u0142 za po\u015brednictwem wys\u0142annik\u00f3w oraz publicznie zadeklarowa\u0142 gotowo\u015b\u0107 poparcia swym autorytetem moralnym wypracowanego porozumienia w sprawie autonomii, by zyska\u0142o ono legitymacj\u0119 niezb\u0119dn\u0105 do zdobycia aprobaty ludzi i prawid\u0142owego wprowadzenia w \u017cycie.<\/p>\n \n <\/p>\n 2. Poszanowanie konstytucji ChRL<\/p>\n \n Memorandum m\u00f3wi wyra\u017anie, \u017ce prawdziwa autonomia, o kt\u00f3r\u0105 zabiega dla Tybeta\u0144czyk\u00f3w Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015b\u0107 Dalajlama, ma mie\u015bci\u0107 si\u0119 w przepisach konstytucji i zawartych w niej zasadach autonomii, a nie poza nimi.<\/p>\n Fundamentami idei regionalnej autonomii narodowej s\u0105 \u2013 na zasadach r\u00f3wno\u015bci i wsp\u00f3\u0142pracy \u2013 zachowanie i ochrona to\u017csamo\u015bci, j\u0119zyka, obyczaj\u00f3w, tradycji oraz kultury mniejszo\u015bci w wielonarodowym pa\u0144stwie. Konstytucja przewiduje ustanowienie organ\u00f3w samorz\u0105dowych tam, gdzie mniejszo\u015bci narodowe \u017cyj\u0105 w zwartych spo\u0142eczno\u015bciach, by mog\u0142y one korzysta\u0107 z prawa do autonomii. Zgodnie z tym w bia\u0142ej ksi\u0119dze o \u201eRegionalnej autonomii etnicznej w Tybecie\u201d (z maja 2004 roku) stwierdzono, \u017ce mniejszo\u015bci s\u0105 \u201earbitrami w\u0142asnego losu i panami swych spraw\u201d.<\/p>\n Konstytucja, nie odchodz\u0105c od swych fundamentalnych zasad, powinna dostosowywa\u0107 si\u0119 do wymog\u00f3w czasu oraz nowych b\u0105d\u017a zmieniaj\u0105cych si\u0119 okoliczno\u015bci. Przyw\u00f3dcy ChRL wykazywali si\u0119 elastyczno\u015bci\u0105 w interpretowaniu, wprowadzaniu w \u017cycie, modyfikowaniu i nowelizowaniu przepis\u00f3w konstytucyjnych w odpowiedzi na zmian\u0119 reali\u00f3w. Gdyby, jak proponujemy w Memorandum, podobn\u0105 postaw\u0119 zastosowa\u0107 wobec sytuacji w Tybecie, potrzeby jego mieszka\u0144c\u00f3w mog\u0142yby zosta\u0107 zaspokojone zgodnie z konstytucj\u0105 i ide\u0105 autonomii.<\/p>\n \n <\/p>\n 3. Poszanowanie \u201etrzech zasad\u201d<\/p>\n \n Przedstawione w Memorandum stanowisko Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015bci Dalajlamy w \u017caden spos\u00f3b nie podwa\u017ca ani nie kwestionuje przyw\u00f3dztwa Komunistycznej Partii Chin w ChRL. Jednocze\u015bnie mo\u017cemy jednak racjonalnie oczekiwa\u0107, \u017ce partia przestanie traktowa\u0107 tybeta\u0144sk\u0105 kultur\u0119, religi\u0119 i to\u017csamo\u015b\u0107 jako zagro\u017cenie, by budowa\u0107 jedno\u015b\u0107, stabilizacj\u0119 i harmonijne spo\u0142ecze\u0144stwo.<\/p>\n Memorandum nie kwestionuje r\u00f3wnie\u017c socjalistycznego systemu ChRL. W \u017cadnym miejscu nie sugeruje jego zmiany czy nieobejmowania nim Tybetu. Je\u015bli idzie o pogl\u0105dy Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015bci Dalajlamy, powszechnie wiadomo, \u017ce zawsze opowiada\u0142 si\u0119 on za gospodark\u0105 socjalistyczn\u0105 i ideologi\u0105 zak\u0142adaj\u0105c\u0105 r\u00f3wno\u015b\u0107 oraz aktywne wspieranie ubogich warstw spo\u0142ecze\u0144stwa.<\/p>\n W swym d\u0105\u017ceniu do faktycznego samorz\u0105du w ChRL Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015b\u0107 uznaje zasady autonomii mniejszo\u015bci narodowych zapisane w konstytucji oraz deklarowane przy\u015bwiecaj\u0105ce im intencje. Niemniej jednak w Memorandum stwierdzamy, \u017ce obecny spos\u00f3b wprowadzania w \u017cycie tych przepis\u00f3w skutecznie odbiera Tybeta\u0144czykom prawdziw\u0105 autonomi\u0119, uniemo\u017cliwia im korzystanie z prawa do samorz\u0105du i stanie si\u0119 \u201epanami w\u0142asnych spraw\u201d. Najwa\u017cniejsze decyzje dotycz\u0105ce losu Tybeta\u0144czyk\u00f3w nie s\u0105 dzi\u015b podejmowane przez nich. Propozycje zawarte w Memorandum maj\u0105 umo\u017cliwi\u0107 Tybeta\u0144czykom korzystanie z prawa do faktycznej autonomii, a wi\u0119c \u2013 zgodnie z jej zasadami i przepisami konstytucji \u2013 bycie panami swego losu.<\/p>\n Memorandum nie kwestionuje zatem \u201etrzech zasad\u201d.<\/p>\n \n <\/p>\n 4. Poszanowanie hierarchii i w\u0142adzy rz\u0105du centralnego<\/p>\n \n Propozycje zawarte w Memorandum w \u017caden spos\u00f3b nie sugeruj\u0105 zaprzeczania w\u0142adzy Og\u00f3lnochi\u0144skiego Zgromadzenia Przedstawicieli Ludowych (OZPL) i innych organ\u00f3w chi\u0144skich w\u0142adz centralnych. Zak\u0142adaj\u0105 pe\u0142ne poszanowanie hierarchicznych r\u00f3\u017cnic mi\u0119dzy rz\u0105dem centralnym i jego organami, w tym OZPL, a autonomicznym rz\u0105dem Tybetu.<\/p>\n Ka\u017cda forma faktycznej autonomii wymaga podzia\u0142u i delegowania w\u0142adzy oraz odpowiedzialno\u015bci, w tym stanowienia prawa i przepis\u00f3w, mi\u0119dzy centralnym a autonomicznym rz\u0105dem lokalnym. Prerogatywa przyjmowania ustaw i przepis\u00f3w jest oczywi\u015bcie ograniczona do obszar\u00f3w kompetencji regionu autonomicznego. Dotyczy to tak pa\u0144stw unitarnych, jak i federalnych.<\/p>\n Zasada ta zawarta jest r\u00f3wnie\u017c w konstytucji. Zgodnie z jej duchem regiony autonomiczne maj\u0105 mie\u0107 szersze uprawnienia decyzyjne ni\u017c prowincje zwyk\u0142e. Wym\u00f3g uzyskania wcze\u015bniejszej aprobaty Sta\u0142ego Komitetu OZPL dla wszystkich ustaw i przepis\u00f3w region\u00f3w autonomicznych (art. 116 konstytucji) daje im dzi\u015b jednak znacznie mniej uprawnie\u0144 do podejmowania decyzji zgodnych z warunkami lokalnymi ni\u017c pozosta\u0142ym prowincjom Chin.<\/p>\n Podzia\u0142 w\u0142adzy decyzyjnej mi\u0119dzy r\u00f3\u017cne szczeble rz\u0105du (centralnego i autonomicznego) wymaga uruchomienia procesu konsultacji i wsp\u00f3\u0142pracy. Pomaga on we wzajemnym zrozumieniu i minimalizuje ryzyko pojawienia si\u0119 sprzeczno\u015bci czy niesp\u00f3jno\u015bci w polityce, ustawach i przepisach b\u0105d\u017a konflikt\u00f3w zwi\u0105zanych z kompetencjami r\u00f3\u017cnych organ\u00f3w rz\u0105dowych. Ten proces i mechanizmy nie oznaczaj\u0105 zr\u00f3wnania rz\u0105du centralnego i autonomicznego ani w \u017caden spos\u00f3b nie oznaczaj\u0105 odrzucenia zwierzchno\u015bci tego pierwszego.<\/p>\n Konstytucyjne i inne odpowiednie gwarancje autonomii nie implikuj\u0105 r\u00f3wnego statusu obu rz\u0105d\u00f3w ani nie ograniczaj\u0105 i nie os\u0142abiaj\u0105 w\u0142adzy centralnej. Maj\u0105 jedynie zapewni\u0107 (prawne) bezpiecze\u0144stwo rz\u0105dowi autonomicznemu i centralnemu, uniemo\u017cliwiaj\u0105c jednostronne zmienianie ustalonych, podstawowych zasad i ustanawiaj\u0105c w tym celu proces konsultacji.<\/p>\n \n <\/p>\n 5. Zastrze\u017cenia rz\u0105du centralnego wobec podnoszonych w Memorandum kwestii kompetencyjnych<\/p>\n \n a. Bezpiecze\u0144stwo publiczne<\/p>\n \n Rz\u0105d zaniepokoi\u0142a zawarta w Memorandum propozycja przekazania spraw bezpiecze\u0144stwa publicznego regionowi autonomicznemu, poniewa\u017c najwyra\u017aniej uznano, \u017ce obejmuje to kwesti\u0119 obronno\u015bci. Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015b\u0107 Dalajlama stwierdza jednoznacznie, \u017ce obrona granic ChRL nale\u017cy, i powinno tak pozosta\u0107, do rz\u0105du centralnego. Zadanie to nie le\u017cy w kompetencjach regionu autonomicznego. Kwesti\u0119 t\u0119 uregulowano podobnie w wi\u0119kszo\u015bci system\u00f3w autonomii. Memorandum m\u00f3wi wyra\u017anie o \u201ewewn\u0119trznym porz\u0105dku publicznym oraz bezpiecze\u0144stwie\u201d i podkre\u015bla, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 funkcjonariuszy powinna by\u0107 Tybeta\u0144czykami, poniewa\u017c rozumiej\u0105 oni lokalne tradycje i obyczaje. Pomaga to r\u00f3wnie\u017c rozwi\u0105zywa\u0107 problemy, kt\u00f3re mog\u0142yby przerodzi\u0107 si\u0119 w konflikt mi\u0119dzy nacjami. Memorandum jest pod tym wzgl\u0119dem zgodne z artyku\u0142em 120 konstytucji (oraz art. 24 Ustawy o Regionalnej Autonomii Narodowej), kt\u00f3ry stanowi: \u201eOrgany samorz\u0105du obszar\u00f3w autonomii narodowej mog\u0105, zgodnie z systemem wojskowym pa\u0144stwa i praktycznymi potrzebami lokalnymi, za zgod\u0105 Rady Pa\u0144stwa organizowa\u0107 lokalne si\u0142y bezpiecze\u0144stwa publicznego w celu utrzymywania porz\u0105dku publicznego\u201d.<\/p>\n Nale\u017cy tu tak\u017ce podkre\u015bli\u0107, \u017ce Memorandum nigdzie nie proponuje wycofania Armii Ludowo-Wyzwole\u0144czej z ziem tybeta\u0144skich.<\/p>\n \n b. J\u0119zyk<\/p>\n \n Ochrona, u\u017cywanie i rozw\u00f3j j\u0119zyka tybeta\u0144skiego s\u0105 dla Tybeta\u0144czyk\u00f3w jednym z najwa\u017cniejszych aspekt\u00f3w korzystania z faktycznej autonomii. Podkre\u015blanie potrzeby uznania tybeta\u0144skiego za g\u0142\u00f3wny, naczelny j\u0119zyk w Tybecie nie budzi kontrowersji, poniewa\u017c podobne stanowisko zaj\u0105\u0142 centralny rz\u0105d Chin w bia\u0142ej ksi\u0119dze o \u201eRegionalnej autonomii etnicznej w Tybecie\u201d, w kt\u00f3rej stwierdza, \u017ce przepisy przyj\u0119te przez rz\u0105d lokalny nakazuj\u0105 \u201eprzywi\u0105zywanie jednakowej wagi do j\u0119zyka tybeta\u0144skiego i mandary\u0144skiego w Tybeta\u0144skim Regionie Autonomicznym z tybeta\u0144skim jako j\u0119zykiem g\u0142\u00f3wnym\u201d (podkre\u015blenie dodane). Co wi\u0119cej, poniewa\u017c Memorandum m\u00f3wi wyra\u017anie o \u201ej\u0119zyku g\u0142\u00f3wnym\u201d, jednoznacznie zak\u0142ada pos\u0142ugiwanie si\u0119 r\u00f3wnie\u017c innymi.<\/p>\n Memorandum nie wzywa do u\u017cywania i nauczania j\u0119zyka mandary\u0144skiego, nie nale\u017cy tego jednak interpretowa\u0107 jako \u201ewykluczenia\u201d, poniewa\u017c jest to najwa\u017cniejszy, wsp\u00f3lny j\u0119zyk w ca\u0142ej ChRL. Warto te\u017c zauwa\u017cy\u0107, \u017ce przyw\u00f3dcy spo\u0142eczno\u015bci na wychod\u017astwie aktywnie zach\u0119caj\u0105 tybeta\u0144skich emigrant\u00f3w do uczenia si\u0119 chi\u0144skiego.<\/p>\n Propozycji po\u0142o\u017cenia nacisku na studiowanie przez Tybeta\u0144czyk\u00f3w j\u0119zyka ojczystego nie nale\u017cy wi\u0119c traktowa\u0107 jako pogl\u0105du \u201eseparatystycznego\u201d.<\/p>\n \n c. Ustalenie zasad migracji ludno\u015bci<\/p>\n \n W Memorandum proponujemy, by rz\u0105d lokalny m\u00f3g\u0142 ustala\u0107 zasady sta\u0142ego przebywania, osiedlania, zatrudniania i prowadzenia dzia\u0142alno\u015bci gospodarczej przez osoby, kt\u00f3re pragn\u0105 przenie\u015b\u0107 si\u0119 na ziemie tybeta\u0144skie z innych region\u00f3w. Jest to powszechny aspekt system\u00f3w autonomii, maj\u0105cy r\u00f3wnie\u017c precedensy w ChRL.<\/p>\n Wiele pa\u0144stw wprowadzi\u0142o zasady albo przepisy, maj\u0105ce chroni\u0107 zagro\u017cone regiony lub rdzenn\u0105 ludno\u015b\u0107 b\u0105d\u017a mniejszo\u015bci przed nadmiern\u0105 migracj\u0105 z innych cz\u0119\u015bci kraju. Memorandum m\u00f3wi jasno, \u017ce nie sugerujemy wydalenia nie-Tybeta\u0144czyk\u00f3w, kt\u00f3rzy od lat zamieszkuj\u0105 ziemie tybeta\u0144skie. O\u015bwiadczenia podobnej tre\u015bci sk\u0142adali wcze\u015bniej Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015b\u0107 Dalajlama, kaszag i wys\u0142annicy podczas dyskusji z chi\u0144skimi partnerami. Na forum Parlamentu Europejskiego Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015b\u0107 powt\u00f3rzy\u0142 4 grudnia 2008 roku, \u017ce \u201enie zamierzamy wydala\u0107 nie-Tybeta\u0144czyk\u00f3w. Niepokoi nas pobudzany, masowy nap\u0142yw na ziemie tybeta\u0144skie przede wszystkim Han\u00f3w, ale i przedstawicieli innych nacji, co prowadzi do marginalizacji rdzennej, tybeta\u0144skiej populacji i stanowi zagro\u017cenie dla kruchego \u015brodowiska naturalnego\u201d. Wynika z tego jasno, \u017ce Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015b\u0107 w \u017cadnym razie nie uwa\u017ca, \u017ce Tybet powinien by\u0107 zamieszkiwany wy\u0142\u0105cznie przez Tybeta\u0144czyk\u00f3w i zamkni\u0119ty pod tym wzgl\u0119dem dla innych. Idzie tu o w\u0142a\u015bciwy podzia\u0142 kompetencji regulowania nap\u0142ywu sezonowych pracownik\u00f3w i nowych osadnik\u00f3w, by m\u00f3c chroni\u0107 rdzenn\u0105 populacj\u0119 tybeta\u0144sk\u0105.<\/p>\n Odpowiadaj\u0105c na Memorandum, rz\u0105d centralny Chin odrzuci\u0142 propozycj\u0119 kontrolowania przez w\u0142adze autonomiczne ruchu i dzia\u0142alno\u015bci gospodarczej mieszka\u0144c\u00f3w innych region\u00f3w ChRL, poniewa\u017c \u201ekonstytucja i Ustawa o Regionalnej Autonomii Narodowej nie zawieraj\u0105 przepis\u00f3w dotycz\u0105cych ogranicze\u0144 wobec ludno\u015bci nap\u0142ywowej\u201d. Tymczasem m\u00f3wi o tym wprost artyku\u0142 43 wspomnianej ustawy: \u201ePrzestrzegaj\u0105c prawa, organy samorz\u0105dowe obszar\u00f3w autonomii narodowej wypracuj\u0105 \u015brodki s\u0142u\u017c\u0105ce kontrolowaniu ludno\u015bci nap\u0142ywowej\u201d.<\/p>\n Tybeta\u0144ska propozycja zawarta w Memorandum nie jest wi\u0119c niezgodna z konstytucj\u0105.<\/p>\n \n d. Religia<\/p>\n \n Postulat, by Tybeta\u0144czycy mogli swobodnie praktykowa\u0107 religi\u0119 stosownie do swych wierze\u0144, jest ca\u0142kowicie zgodny z zapisanymi w konstytucji ChRL zasadami wolno\u015bci sumienia oraz obowi\u0105zuj\u0105c\u0105 w wielu krajach filozofi\u0105 rozdzia\u0142u religii i pa\u0144stwa.<\/p>\n Artyku\u0142 36 konstytucji stanowi, \u017ce nikt nie mo\u017ce \u201ezmusza\u0107 obywateli do wierzenia lub niewierzenia w \u017cadn\u0105 religi\u0119\u201d.<\/p>\n