Z pozoru wydawa\u0107 si\u0119 mo\u017ce, i\u017c problem Tybetu ma charakter historyczny i bierze si\u0119 z faktu, \u017ce w 1959 roku uciek\u0142 do Indii Dalajlama oraz ponad sto tysi\u0119cy Tybeta\u0144czyk\u00f3w. Niemniej jednak prawdziwy problem tkwi w kraju, a nie poza jego granicami. Gdyby wywo\u0142ywali go tylko uchod\u017acy, nie stanowi\u0142by dla Chin zagro\u017cenia. Spo\u0142eczno\u015b\u0107 mi\u0119dzynarodowa cz\u0119sto m\u00f3wi w\u0142adzom chi\u0144skim, \u017ce je\u015bli szybko nie uporaj\u0105 si\u0119 z t\u0105 kwesti\u0105, tybeta\u0144ska diaspora si\u0119gnie w ko\u0144cu po przemoc. Dla Pekinu, kt\u00f3ry posiada najliczniejsz\u0105 armi\u0119 na \u015bwiecie, nie jest to jednak \u017cadne niebezpiecze\u0144stwo.<\/p>\n
<\/p>\n
Rz\u0105d ChRL nie patrzy na ten problem przez palce dlatego, \u017ce w Tybecie \u017cyje ponad dziesi\u0119\u0107 razy wi\u0119cej Tybeta\u0144czyk\u00f3w ni\u017c na wychod\u017astwie. Region, kt\u00f3ry zamieszkuj\u0105, stanowi czwart\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 powierzchni Chin. Nie wiadomo, czy \u017cycz\u0105 sobie chi\u0144skiej kontroli, czy raczej widz\u0105 w Chinach wroga; czy b\u0119d\u0105 powiewa\u0107 szturm\u00f3wkami, czy te\u017c pewnego dnia rusz\u0105 do ataku. To w\u0142a\u015bnie, z perspektywy Pekinu, prawdziwy problem Tybetu. Kwestia narodowo\u015bci sprowadza si\u0119 do tego, w jaki spos\u00f3b je sobie zjedna\u0107. Gdyby, jak si\u0119 utrzymuje, Tybeta\u0144czycy, kt\u00f3rzy mieszkaj\u0105 w swojej ojczy\u017anie, byli faktycznie \u201elojalni wobec partii komunistycznej\u201d i \u201ekochali wielk\u0105 socjalistyczn\u0105 rodzin\u0119\u201d, Pekin w og\u00f3le nie zawraca\u0142by sobie g\u0142owy tybeta\u0144skimi uchod\u017acami. Gdyby diaspora nie otrzymywa\u0142a moralnego wsparcia z Tybetu, to, na tej samej zasadzie, szybko pokry\u0142by j\u0105 mrok niepami\u0119ci.<\/p>\n
Rz\u0105d centralny, ma si\u0119 rozumie\u0107, cieszy\u0142by si\u0119 z takiego scenariusza. Identyczn\u0105 strategi\u0119 zastosowa\u0142 wobec Chi\u0144czyk\u00f3w, kt\u00f3rzy uciekli z kraju po wydarzeniu \u201eSze\u015b\u0107 Cztery\u201d<\/span>1<\/a><\/span><\/sup> \u2013 odseparowuj\u0105c uchod\u017ac\u00f3w od ich rodak\u00f3w w ojczy\u017anie. Ta taktyka okaza\u0142a si\u0119 ca\u0142kiem skuteczna. Niestety dla Pekinu problem Tybetu jest zupe\u0142nie inny. Za spraw\u0105 jednego cz\u0142owieka \u2013 Dalajlamy. Nie da si\u0119 go zignorowa\u0107 ani \u0142atwo wymaza\u0107 z pami\u0119ci. Jest istot\u0105 \u017cycia Tybeta\u0144czyk\u00f3w i ich zwi\u0105zk\u00f3w z Budd\u0105. W obliczu takiego Buddy doczesna w\u0142adza, armia i polityka nie s\u0105 rozstrzygaj\u0105ce. <\/span><\/p>\n \n Sprzeczno\u015bci mi\u0119dzy umys\u0142em a rozwojem<\/p>\n \n Od czasu Deng Xiaopinga klucz do rozwi\u0105zania problemu le\u017cy w rozwoju gospodarczym. \u201eSpraw\u0105 dla nas najwa\u017cniejsz\u0105 \u2013 orzek\u0142 Deng \u2013 jest zadba\u0107 o interesy Tybeta\u0144czyk\u00f3w i szybko wprowadzi\u0107 Tybet na drog\u0119 rozwoju, stawiaj\u0105c go w czo\u0142\u00f3wce czterech modernizacji Chin\u201d.<\/p>\n Chen Kuiyuan, kt\u00f3ry niemal dziesi\u0119\u0107 lat piastowa\u0142 stanowisko pierwszego sekretarza Komunistycznej Partii Chin (a wi\u0119c sprawowa\u0142 w\u0142adz\u0119 najwy\u017csz\u0105) w Tybeta\u0144skim Regionie Autonomicznym, powiedzia\u0142: \u201eKomitet Centralny KPCh i Rada Pa\u0144stwa wezwa\u0142y nar\u00f3d chi\u0144ski do wspierania szybkiego rozwoju Tybetu oraz pomagania Tybeta\u0144czykom w wyzwalaniu si\u0119 z n\u0119dzy i bogaceniu. To najbardziej realistyczna i konkretna polityka partii wobec narodowo\u015bci\u201d.<\/p>\n W ci\u0105gu ostatnich dwudziestu lat Chiny traktowa\u0142y gospodark\u0119 Tybetu w spos\u00f3b uprzywilejowany. W 1997 roku wpompowano tu, na przyk\u0142ad, trzysta dwadzie\u015bcia razy razy wi\u0119cej \u015brodk\u00f3w ni\u017c w roku 1952 (i siedem razy wi\u0119cej ni\u017c w 1978). Pekin jest dzi\u015b \u017ar\u00f3d\u0142em dochod\u00f3w z niemal wszystkich przedsi\u0119wzi\u0119\u0107 w Tybeta\u0144skim Regionie Autonomicznym. Bez ekonomicznych wi\u0119zi ze stolic\u0105 trudno by\u0142oby utrzyma\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwo tybeta\u0144skie \u2013 w ka\u017cdym razie miasta \u2013 nawet kilka dni.<\/p>\n W 1997 roku rz\u0105d centralny zaplanowa\u0142 bud\u017cet TRA na 3.300.009.776 yuan\u00f3w. W tym samym roku dochody Tybetu wynosi\u0142y 200.009.537, a jego wydatki 3.800.001.952 yuany. Bez pomocy finansowej Pekinu deficyt TRA by\u0142by trzyna\u015bcie razy wy\u017cszy od wp\u0142yw\u00f3w. Je\u015bli spojrzymy na to przez pryzmat populacji, oka\u017ce si\u0119, \u017ce rz\u0105d centralny da\u0142 ka\u017cdemu Tybeta\u0144czykowi \u015brednio 1.410 yuan\u00f3w. W tym czasie ni\u017csze by\u0142y statystyczne dochody mieszka\u0144c\u00f3w wsi w co najmniej pi\u0119ciu chi\u0144skich prowincjach (Gansu, Shanxi, Guizhou, Yunnan i Qinghai). Innymi s\u0142owy, roczny doch\u00f3d<\/span>2<\/a><\/span><\/sup> Tybeta\u0144czyk\u00f3w \u2013 bez kiwni\u0119cia palcem \u2013 przer\u00f3s\u0142 dochody milion\u00f3w pracuj\u0105cych okr\u0105g\u0142y rok ch\u0142op\u00f3w z wymienionych prowincji. W dwudziest\u0105 rocznic\u0119 utworzenia TRA (1985) Pekin podarowa\u0142 Tybetowi czterdzie\u015bci trzy, a dziesi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej sze\u015b\u0107dziesi\u0105t dwa \u201eprojekty budowlane\u201d. \u0141\u0105czny koszt owych przedsi\u0119wzi\u0119\u0107 si\u0119ga\u0142 pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu miliard\u00f3w yuan\u00f3w. Prowincje i miasta Chin wewn\u0119trznych (dziesi\u0119\u0107 od 1994 roku) zobowi\u0105zano do d\u0142ugofalowego wspierania rozbudowy Tybetu bez \u017cadnych rekompensat. Pomocy tej udzielano zupe\u0142nie za darmo. W ca\u0142ych Chinach z podatk\u00f3w zwolniono tylko ch\u0142op\u00f3w i koczownik\u00f3w z Tybeta\u0144skiego Regionu Autonomicznego. Cho\u0107 w miastach podatki si\u0119 p\u0142aci, s\u0105 one przeznaczane w ca\u0142o\u015bci na Tybet. Uprzywilejowanie to wywo\u0142uje ogromn\u0105 zazdro\u015b\u0107 w innych regionach Chin. Dzi\u0119ki owym preferencjom w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych gospodarka TRA rozwija\u0142a si\u0119 rokrocznie \u015brednio o dziesi\u0119\u0107 procent, przewy\u017cszaj\u0105c \u015bredni\u0105 krajow\u0105. W latach 1991-97 \u015bredni doch\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w miast wzr\u00f3s\u0142 tu o 19,6, a ch\u0142op\u00f3w i koczownik\u00f3w o 9,3 procent. I nie s\u0105 to tylko statystyki \u2013 ka\u017cdy, kto podr\u00f3\u017cowa\u0142 po Tybecie, potwierdzi znacz\u0105cy wzrost stopy \u017cyciowej. W wioskach i miastach wyrastaj\u0105 nowe budynki. W Lhasie i innych o\u015brodkach zasz\u0142y ogromne zmiany. Odk\u0142adaj\u0105c na bok krytyk\u0119 kulturow\u0105, je\u015bli idzie o infrastruktur\u0119 i zadowolenie [spo\u0142eczne], warunki w Tybecie s\u0105 dzi\u015b takie, jak w Chinach \u015brodkowych. Pod wzgl\u0119dem rozwoju i stopy \u017cyciowej nigdy jeszcze nie by\u0142o tu tak dobrze. Zgodzi si\u0119 z tym wi\u0119kszo\u015b\u0107 Tybeta\u0144czyk\u00f3w. <\/span><\/p>\n Mimo to nie zi\u015bci\u0142y si\u0119 nadzieje Pekinu na zdobycie zaufania Tybeta\u0144czyk\u00f3w. Przeciwnie, coraz bardziej sk\u0142aniaj\u0105 si\u0119 oni ku Dalajlamie, kt\u00f3ry nie da\u0142 im nawet grosza. Wystarczy wej\u015b\u0107 do \u015bwi\u0105tyni buddyjskiej lub stan\u0105\u0107 obok pielgrzym\u00f3w na Barkhorze, by us\u0142ysze\u0107 zanoszone do\u0144 modlitwy. Je\u015bli przyj\u0105\u0107, \u017ce Pekin i on stoj\u0105 po przeciwnych stronach barykady, to wi\u0119kszo\u015b\u0107 Tybeta\u0144czyk\u00f3w niew\u0105tpliwie popiera Dalajlam\u0119. We\u017amy spraw\u0119 reinkarnacji Panczenlamy. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 Tybeta\u0144czyk\u00f3w nie uznaje ch\u0142opca mianowanego przez Chiny, tylko tego, kt\u00f3rego wskaza\u0142 Dalajlama. Popularno\u015b\u0107 Karmapy, wysokiego lamy szko\u0142y kagju, w czasie, gdy widziano w nim przedstawiciela peki\u0144skiego frontu jedno\u015bci, jest niczym w por\u00f3wnaniu z mirem, jakim zacz\u0119to go darzy\u0107 po ucieczce do Dalajlamy. Dawniej litanie do Karmapy intonowano tylko w klasztorach kagju. Kiedy zbieg\u0142, zacz\u0105\u0142 si\u0119 do\u0144 modli\u0107 ca\u0142y Tybet. Konfrontacja mi\u0119dzy Karmap\u0105 a w\u0142adzami chi\u0144skimi uczyni\u0142a z przyw\u00f3dcy jednej linii<\/span>3<\/a><\/span><\/sup> posta\u0107, kt\u00f3r\u0105 wielbi\u0105 wszystkie szko\u0142y buddyzmu tybeta\u0144skiego. Jednocze\u015bnie Tybeta\u0144czycy widz\u0105 w nim kogo\u015b, kto b\u0119dzie kontynuowa\u0142 prac\u0119 Dalajlamy, gdy zabraknie tego ostatniego. <\/span><\/p>\n Karmapa przed\u0142o\u017cy\u0142 wygnanie nad proponowan\u0105 mu przez Pekin \u015bwietlan\u0105 karier\u0119. Podobnego wyboru dokonuje wielu Tybeta\u0144czyk\u00f3w. \u201eW ostatnich latach liczni urz\u0119dnicy, dziennikarze, znani aktorzy, biznesmeni itd. zwracali si\u0119 przeciwko macierzy, uciekaj\u0105c do innych pa\u0144stw \u2013 m\u00f3wi\u0142 Chen Kuiyuan. \u2013 Niekt\u00f3rzy jawnie przy\u0142\u0105czaj\u0105 si\u0119 do kliki Dalaja. Inni wst\u0119puj\u0105 na s\u0142u\u017cb\u0119 si\u0142 zachodnich, dla kt\u00f3rych Chiny s\u0105 wrogiem. Szkolili\u015bmy ich na elity naszego spo\u0142ecze\u0144stwa, a oni zajmuj\u0105 teraz kluczowe stanowiska w grupach separatystycznych, kt\u00f3re aktywnie wyst\u0119puj\u0105 przeciwko jedno\u015bci Chin, partii komunistycznej i narodowi chi\u0144skiemu\u201d.<\/p>\n Ponadto tysi\u0105ce Tybeta\u0144czyk\u00f3w ryzykuj\u0105 \u017cyciem, by przekroczy\u0107 \u0142a\u0144cuch Himalaj\u00f3w i, id\u0105c w \u015blady Dalajlamy, dotrze\u0107 do Indii. Wielu cz\u0142onk\u00f3w partii (w tym najwy\u017csi aparatczycy) pochodzenia tybeta\u0144skiego natychmiast po przej\u015bciu na emerytur\u0119 zaczyna praktykowa\u0107 rytua\u0142y buddyjskie. Co wi\u0119cej, m\u0142odzie\u017c, kt\u00f3r\u0105 wysy\u0142a si\u0119 do Chin po komunistyczn\u0105 edukacj\u0119, wybiera nacjonalizm i przyst\u0119puje do opozycji.<\/p>\n Znam Tybeta\u0144czyka, kt\u00f3ry na pocz\u0105tku lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych dos\u0142ownie zakocha\u0142 si\u0119 w Komunistycznej Partii Chin. By\u0142 tak \u017carliwy, \u017ce gdy szed\u0142 ora\u0107 pole, przywi\u0105zywa\u0142 do rog\u00f3w wo\u0142u czerwony sztandar z pi\u0119cioma gwiazdami. Zaprasza\u0142 do domu ch\u0142op\u00f3w pa\u0144szczy\u017anianych i prawi\u0142 im o rewolucji. S\u0105siedzi zacz\u0119li go przezywa\u0107 \u201eGjami\u201d (tyb. Chi\u0144czyk). Ale nawet tego cz\u0142owieka zaliczono w poczet nacjonalist\u00f3w i, na polecenie w\u0142adz, poddano krytyce. O czym \u015bwiadczy ta dramatyczna zmiana? Jej przyczyn z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 nie nale\u017cy szuka\u0107 w stopie \u017cyciowej. Temu cz\u0142owiekowi wiedzie si\u0119 zupe\u0142nie nie\u017ale, ma du\u017cy, nowoczesny dom; dzieci robi\u0105 kariery w Tybecie. Kiedy rozmowa schodzi na polityk\u0119, wpada jednak w z\u0142o\u015b\u0107 i przygn\u0119bienie.<\/p>\n Da\u0142 mi rad\u0119. Nie zak\u0142adaj, powiedzia\u0142, \u017ce sytuacja jest dzi\u015b bardziej stabilna ni\u017c w okresie rozruch\u00f3w z lat osiemdziesi\u0105tych. Wtedy na czele wichrzycieli stali mnisi i podjudzana m\u0142odzie\u017c. Dzi\u015b w opozycji s\u0105 urz\u0119dnicy, intelektuali\u015bci i robotnicy. Obecna stabilizacja jest iluzoryczna. Kiedy sytuacja zacznie wymyka\u0107 si\u0119 spod kontroli, na ulice wyjdzie znacznie wi\u0119cej ludzi ni\u017c w latach osiemdziesi\u0105tych.<\/p>\n \n Kampania przeciwko Dalajlamie<\/p>\n \n Dlaczego Pekin nie zdo\u0142a\u0142 zjedna\u0107 sobie zaufania, pompuj\u0105c w Tybet takie pieni\u0105dze? Moim zdaniem, najwa\u017cniejsza przyczyna le\u017cy w tym, \u017ce uwa\u017ca Dalajlam\u0119 za wroga. Ten jednak nie jest zwyk\u0142\u0105 osob\u0105 prywatn\u0105. Reprezentuje instytucj\u0119, kt\u00f3ra pojawi\u0142a si\u0119 na scenie historii przed ponad pi\u0119ciuset laty, i wszystkich poprzednich dalajlam\u00f3w. Ustawiaj\u0105c si\u0119 w roli wroga jednego z nich, stajesz si\u0119, wedle tybeta\u0144skiej doktryny reinkarnacji, wrogiem wszystkich. A tak\u017ce tybeta\u0144skiej religii i narodu tybeta\u0144skiego. Dlatego te\u017c pieni\u0105dze, niezale\u017cnie od kwoty, nie zdadz\u0105 si\u0119 tu na nic.<\/p>\n W latach osiemdziesi\u0105tych Pekin stara\u0142 si\u0119 przeci\u0105gn\u0105\u0107 Dalajlam\u0119 na swoj\u0105 stron\u0119. Utworzono specjalny komitet roboczy, kt\u00f3ry mia\u0142 przygotowa\u0107 powr\u00f3t kliki Dalaja i uchod\u017ac\u00f3w tybeta\u0144skich. W tym celu powo\u0142ano wr\u0119cz ca\u0142y departament. Nie osi\u0105gni\u0119to \u017cadnych rezultat\u00f3w, gdy\u017c obie strony dzieli\u0142a w\u00f3wczas przepa\u015b\u0107. W\u0142adze chi\u0144skie og\u0142osi\u0142y, \u017ce przywr\u00f3c\u0105 Dalajlamie tytu\u0142y \u201ewiceprzewodnicz\u0105cego Og\u00f3lnochi\u0144skiego Zgromadzenia Przedstawicieli Ludowych\u201d oraz \u201ewiceprzewodnicz\u0105cego Og\u00f3lnochi\u0144skiej Ludowej Politycznej Konferencji Konsultatywnej\u201d, zapowiadaj\u0105c jednak, \u017ce nie zezwol\u0105 mu na powr\u00f3t do Tybetu i piastowanie tam \u017cadnych funkcji. Dalajlama zabiega\u0142 natomiast o szerok\u0105 autonomi\u0119 i demokracj\u0119 dla wi\u0119kszego Tybetu. Przy takich rozbie\u017cno\u015bciach nie mog\u0142o by\u0107 mowy o dialogu.<\/p>\n W obliczu tego pata Dalajlama zmieni\u0142 strategi\u0119 i zacz\u0105\u0142 wykorzystywa\u0107 si\u0142y zachodnie do wywierania presji na Pekin. Uda\u0142o mu si\u0119 umi\u0119dzynarodowi\u0107 spraw\u0119 Tybetu, a przy okazji sta\u0142 si\u0119 jedn\u0105 z najbardziej wp\u0142ywowych postaci na arenie mi\u0119dzynarodowej. Z drugiej strony, pod koniec lat osiemdziesi\u0105tych dochodzi\u0142o w Lhasie do wielu demonstracji. Administracja t\u0142umi\u0142a je przy u\u017cyciu si\u0142y. La\u0142a si\u0119 krew. W ko\u0144cu og\u0142oszono stan wojenny, kt\u00f3ry trwa\u0142 a\u017c czterysta dziewi\u0119tna\u015bcie dni. Wydarzenia te sprawi\u0142y, \u017ce spo\u0142ecze\u0144stwa zachodnie, jak jeden m\u0105\u017c, stan\u0119\u0142y po stronie Dalajlamy. Sprawa Tybetu sta\u0142a si\u0119 elementem regularnej krytyki Chin. Pekin nie cofn\u0105\u0142 si\u0119 jednak pod wp\u0142ywem zewn\u0119trznych nacisk\u00f3w. Przeciwnie, straci\u0142 cierpliwo\u015b\u0107 i usztywni\u0142 stanowisko. Wszelkie poczynania Dalajlamy na arenie mi\u0119dzynarodowej uznawano za wrogie knowania i winiono go za wszystko, co dzia\u0142o si\u0119 w Tybecie.<\/p>\n W ko\u0144cu rz\u0105d centralny zacz\u0105\u0142 rozumie\u0107, \u017ce znalaz\u0142 si\u0119 w b\u0142\u0119dnym kole w\u0142asnej polityki opresji. Tybeta\u0144czycy s\u0105 g\u0142\u0119boko religijni. Ludzie wierz\u0105cy bezwarunkowo podporz\u0105dkowuj\u0105 si\u0119 duchowemu przyw\u00f3dcy. Dalajlama jest g\u0142ow\u0105 religii Tybeta\u0144czyk\u00f3w \u2013 oraz politycznym przyw\u00f3dc\u0105 na wychod\u017astwie.<\/p>\n To b\u0142\u0119dne ko\u0142o ma oczywist\u0105 logik\u0119. Je\u015bli da\u0107 Tybeta\u0144czykom wolno\u015b\u0107 religii, b\u0119d\u0105 czcili Dalajlam\u0119. Jako przyw\u00f3dca religijny Dalajlama z \u0142atwo\u015bci\u0105 mo\u017ce przenie\u015b\u0107 swoje wp\u0142ywy duchowe na p\u0142aszczyzn\u0119 polityczn\u0105 i wykorzysta\u0107 je przeciwko Pekinowi. Potencja\u0142 przekszta\u0142cenia religii w bro\u0144 polityczn\u0105 postawi\u0142 Chiny przed dylematem.<\/p>\n Nie ulega w\u0105tpliwo\u015b\u0107, \u017ce nie da si\u0119 zn\u00f3w zakaza\u0107 religii w Tybecie. Jedynym sposobem na wyj\u015bcie z tego zakl\u0119tego kr\u0119gu by\u0142a praca \u201enad\u201d Dalajlam\u0105. W 1994 roku zebra\u0142o si\u0119 Trzecie Forum, by om\u00f3wi\u0107 zagadnienie Tybetu. Zdecydowano si\u0119 na polityk\u0119 twardej r\u0119ki. Aby zabi\u0107 gada, trzeba odr\u0105ba\u0107 mu \u0142eb. Dla Pekinu \u201eg\u0142ow\u0105\u201d by\u0142 Dalajlama. W 1995 roku, kiedy nie czekaj\u0105c na administracj\u0119 pa\u0144stwow\u0105, rozpozna\u0142 inkarnacj\u0119 Panczenlamy, uznano go za jawnego wroga. Li Ruihuan, cz\u0142onek Sta\u0142ego Komitetu Biura Politycznego KPCh, opisuje Dalajlam\u0119 takimi s\u0142owy: \u201e\u201eDalaj stoi na czele grupy separatystycznej, kt\u00f3ra spiskuje, by zdoby\u0107 niepodleg\u0142o\u015b\u0107 Tybetu. Stanowi narz\u0119dzie mi\u0119dzynarodowego ruchu antychi\u0144skiego. Jest nie tylko g\u0142\u00f3wn\u0105 przyczyn\u0105 i \u017ar\u00f3d\u0142em wszelkich niepokoj\u00f3w w spo\u0142eczno\u015bci tybeta\u0144skiej, ale i najwi\u0119ksz\u0105 przeszkod\u0105, uniemo\u017cliwiaj\u0105c\u0105 zaprowadzenie porz\u0105dku w\u015br\u00f3d tybeta\u0144skich buddyst\u00f3w\u201d.<\/p>\n Tyle \u017ce nie da si\u0119 oddzieli\u0107 Dalajlamy od buddyzmu tybeta\u0144skiego. Kampania przeciwko niemu nie mo\u017ce dotyczy\u0107 wy\u0142\u0105cznie jego osoby ani ogranicza\u0107 si\u0119 do polityki. Nieuchronnie rozci\u0105gnie si\u0119 na ca\u0142\u0105 religi\u0119. Je\u015bli, na przyk\u0142ad, zechce si\u0119 \u201ezdemaskowa\u0107 i podda\u0107 krytyce\u201d Dalajlam\u0119, natychmiast trzeba zrobi\u0107 co\u015b z faktem, \u017ce jego portrety wisz\u0105 we wszystkich tybeta\u0144skich \u015bwi\u0105tyniach i domach, gdzie codziennie oddaje si\u0119 mu cze\u015b\u0107. Jak \u201edemaskowa\u0107\u201d go w takich okoliczno\u015bciach? C\u00f3\u017c, Pekin kaza\u0142 skonfiskowa\u0107 i zniszczy\u0107 zdj\u0119cia Dalajlamy. Cho\u0107 taka kampania mog\u0142aby si\u0119 powie\u015b\u0107 tylko w zamierzch\u0142ej przesz\u0142o\u015bci, w 1996 roku odtr\u0105biono jej rozpocz\u0119cie w ca\u0142ym Tybecie. Pierwszy stawi\u0142 op\u00f3r Ganden, jeden z trzech najwi\u0119kszych o\u015brodk\u00f3w szko\u0142y gelug. Ponad czterystu mnich\u00f3w wznosi\u0142o niepodleg\u0142o\u015bciowe okrzyki i demolowa\u0142o posterunek policji na terenie \u015bwi\u0105tyni. Sera i Drepung oraz D\u017cokhang przesta\u0142y na znak protestu odprawia\u0107 ceremonie religijne oraz zamkn\u0119\u0142y swoje szko\u0142y, a nawet g\u0142\u00f3wne bramy.<\/p>\n \u201eKlasztory to najwa\u017cniejsze instytucje, do kt\u00f3rych przenika klika Dalaja \u2013 komentowa\u0142 protesty sekretarz Chen Kuiyuan. \u2013 Tam w\u0142a\u015bnie spiskuje, ukrywa si\u0119 i mieszka wi\u0119kszo\u015b\u0107 jego stronnik\u00f3w. Je\u015bli nie przejmiemy kontroli nad \u015bwi\u0105tyniami, nie po\u0142o\u017cymy kresu knowaniom kliki Dalaja, kt\u00f3ra wywo\u0142uje niepokoje w Tybecie i niszczy nar\u00f3d. Tym samym Tybet nigdy nie zazna szcz\u0119\u015bcia\u201d. Postanowiono wi\u0119c \u201ewydrze\u0107 klasztory Dalajlamie\u201d. \u201eOczyszczano\u201d oraz \u201eukr\u00f3cano\u201d, wysy\u0142aj\u0105c do \u015bwi\u0105ty\u0144 cz\u0142onk\u00f3w partii, urz\u0119dnik\u00f3w pa\u0144stwowych i policjant\u00f3w. Mnisi musieli ubiega\u0107 si\u0119 o za\u015bwiadczenia wydawane przez s\u0142u\u017cb\u0119 bezpiecze\u0144stwa. Tych, kt\u00f3rzy nie zas\u0142ugiwali na zaufanie w\u0142adz, wydalano albo odwo\u017cono do rodzinnych dom\u00f3w. Inni trafiali do wi\u0119zie\u0144. Tych, co zostali, zmuszano do publicznego manifestowania niech\u0119ci wobec Dalajlamy. Wprowadzono nowe przepisy, zacie\u015bniaj\u0105ce kontrol\u0119 \u2013 zakazano, na przyk\u0142ad, prowadzenia prac renowacyjnych i ograniczono liczb\u0119 duchownych w poszczeg\u00f3lnych \u015bwi\u0105tyniach. Klasztory nie mog\u0142y si\u0119 kontaktowa\u0107, zabroniono nauczania religii za ich murami. Partia komunistyczna decydowa\u0142a nawet o rozpoznawaniu inkarnowanych lam\u00f3w. Do zarz\u0105d\u00f3w \u015bwi\u0105ty\u0144 weszli urz\u0119dnicy pa\u0144stwowi, co uniemo\u017cliwia\u0142o podj\u0119cie jakiejkolwiek decyzji bez ich zgody.<\/p>\n Kampani\u0119 prowadzono nie tylko w klasztorach. Wszystkich cz\u0142onk\u00f3w partii i urz\u0119dnik\u00f3w pa\u0144stwowych powiadomiono, \u017ce nie wolno im wierzy\u0107 w religi\u0119. Mieli traktowa\u0107 Dalajlam\u0119 jak wroga i usun\u0105\u0107 jego portrety ze swoich dom\u00f3w. Zakazano posiadania o\u0142tarzy i uczestniczenia w ceremoniach religijnych. Innymi s\u0142owy, nie wolno im by\u0142o anga\u017cowa\u0107 si\u0119 w \u017cadne praktyki ani wystawia\u0107 na widok publiczny przedmiot\u00f3w o symbolice buddyjskiej. Wprowadzono zakaz wysy\u0142ania dzieci do szk\u00f3\u0142, prowadzonych przez tybeta\u0144ski rz\u0105d emigracyjny. Osoby, kt\u00f3re nie stosowa\u0142y si\u0119 do tych zarz\u0105dze\u0144, nara\u017ca\u0142y si\u0119 na wydalenie z partii oraz utrat\u0119 \u015bwiadcze\u0144 i pa\u0144stwowej posady; uczniowie powtarzali rok. W strukturze administracyjnej TRA pracuje obecnie sze\u015b\u0107dziesi\u0105t tysi\u0119cy urz\u0119dnik\u00f3w, a w przedsi\u0119biorstwach pa\u0144stwowych sto pi\u0119\u0107dziesi\u0105t tysi\u0119cy os\u00f3b; partia liczy dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t tysi\u0119cy cz\u0142onk\u00f3w. Osiemdziesi\u0105t procent to Tybeta\u0144czycy. Szacuje si\u0119, \u017ce nowe przepisy zak\u0142\u00f3ci\u0142y \u017cycie ponad dziesi\u0105tej cz\u0119\u015bci populacji tybeta\u0144skiej (wliczaj\u0105c w to krewnych aparatczyk\u00f3w). Niekt\u00f3re biura zarz\u0105dzi\u0142y wyrywkowe rewizje w domach pracownik\u00f3w. Podczas obchod\u00f3w Saga Da\u0142y<\/span>4<\/a><\/span><\/sup> wszystkie departamenty musia\u0142y wydelegowa\u0107 ludzi do \u201emonitorowania\u201d uroczysto\u015bci religijnych. W lokalnej telewizji nie wolno by\u0142o pokazywa\u0107 flag modlitewnych. Dosz\u0142o do komicznej sytuacji: ekipy z innych prowincji z zapa\u0142em filmowa\u0142y flagi modlitewne, \u017ceby pokaza\u0107 co\u015b tybeta\u0144skiego, podczas gdy kamerzy\u015bci z Tybetu rozpaczliwie szukali uj\u0119\u0107, w kt\u00f3rych nie b\u0119dzie \u017cadnych przedmiot\u00f3w kultu. <\/span><\/p>\n W\u0142adze nie mia\u0142y \u015brodk\u00f3w, by zakaza\u0107 udzia\u0142u w \u015bwi\u0119tach religijnych Tybeta\u0144czykom spoza sektora pa\u0144stwowego. Niemniej dawniej po takich uroczysto\u015bciach ludzie urz\u0105dzali pikniki, odwiedzali przyjaci\u00f3\u0142, pili piwo, grali w karty itd. Kobiety popisywa\u0142y si\u0119 najlepszymi sukniami i bi\u017cuteri\u0105. Za spraw\u0105 nowej polityki \u201ewolno\u015bci religii\u201d zaroi\u0142o si\u0119 jednak od posterunk\u00f3w, policjant\u00f3w i szpicli. Po zako\u0144czeniu ceremonii ludzie natychmiast pierzchali do dom\u00f3w, obawiaj\u0105c si\u0119 kary za \u015bwi\u0119towanie. W takich okoliczno\u015bciach ma\u0142a sprzeczka przy piwie \u0142atwo mo\u017ce sko\u0144czy\u0107 si\u0119 aresztowaniem.<\/p>\n Co robi w\u0142adza, zdaj\u0105c sobie spraw\u0119, \u017ce nie mo\u017ce ca\u0142kowicie zakaza\u0107 religii? Po pierwsze dzieli j\u0105 na dwie kategorie: na to, co tolerowane, i na to, co zakazane. Na dwie grupy dzieli tak\u017ce Tybeta\u0144czyk\u00f3w: jednym wolno wierzy\u0107, innym \u2013 kategorycznie nie. Ma przy tym nadziej\u0119, \u017ce ci pierwsi po\u0142\u0105cz\u0105 religi\u0119 ze spo\u0142ecze\u0144stwem socjalistycznym. Pozostali maj\u0105 s\u0142ucha\u0107 jej polece\u0144 partii, bo s\u0105 na partyjnym \u017co\u0142dzie. Tybeta\u0144czycy, kt\u00f3rym p\u0142aci pa\u0144stwo, wierzy\u0107 nie mog\u0105. Religia jest jednak integraln\u0105 ca\u0142o\u015bci\u0105, kt\u00f3rej podzieli\u0107 nie mo\u017cna. Istnieje od tysi\u0105ca lat. Atakuj\u0105c jeden element, dokonuje si\u0119 inwazji na ca\u0142y organizm. Komu przysz\u0142oby do g\u0142owy, \u017ce religi\u0119 da si\u0119 po\u0142\u0105czy\u0107 z chwiej\u0105cym si\u0119 socjalizmem? Jak mo\u017cna dzieli\u0107 ludzi jednej rasy na dwie grupy i kaza\u0107 im z sob\u0105 walczy\u0107 \u2013 zw\u0142aszcza teraz, gdy na ca\u0142ym \u015bwiecie z tak\u0105 si\u0142\u0105 o\u017cywaj\u0105 nastroje nacjonalistyczne? Obawa przed utrat\u0105 \u015brodk\u00f3w do \u017cycia potrafi pewnie zmusi\u0107 garstk\u0119 Tybeta\u0144czyk\u00f3w do zastosowania si\u0119 do takich rozkaz\u00f3w. Pieni\u0105dze nie s\u0105 jednak sercem, kt\u00f3re gro\u017abami mo\u017cna tylko utraci\u0107.<\/p>\n Wszelkie pr\u00f3by narzucania podobnych podzia\u0142\u00f3w to tylko \u015brodki dora\u017ane. Tybeta\u0144scy dostojnicy z KPCh ujawniaj\u0105 swoje pogl\u0105dy w broszurkach, zatytu\u0142owanych \u201eB\u00f3g kontra ateizm\u201d, \u201eIdealizm i materializm s\u0105 sprzeczne\u201d, \u201eReligia: opium dla mas\u201d, \u201eReligia maluje fa\u0142szywy obraz \u015bwiata\u201d, \u201eWalka z religijnym idealizmem o palm\u0119 pierwsze\u0144stwa na arenie filozoficznej\u201d czy te\u017c \u201eReforma religijnych zasad i przykaza\u0144 w celu dostosowania ich do spo\u0142ecze\u0144stwa socjalistycznego\u201d. Dla wiernych musi to brzmie\u0107 jak wypowiedzenie wojny. Ostatnie posuni\u0119cia w\u0142adz w Tybecie s\u0105 dla wierz\u0105cych zorganizowan\u0105, systematyczn\u0105 kampani\u0105, kt\u00f3ra ma zniszczy\u0107 religi\u0119. Tury\u015bci nie widz\u0105 r\u00f3\u017cnicy. Wydaje si\u0119 im, \u017ce ogl\u0105daj\u0105 normalne obrz\u0105dki, niemniej restrykcje dotykaj\u0105 wszystkich \u201edrogocennych klejnot\u00f3w\u201d: Buddy, Doktryny i Spo\u0142eczno\u015bci monastycznej, b\u0119d\u0105cej \u017cywotn\u0105 si\u0142\u0105 buddyzmu. Najwi\u0119kszym problemem dla tybeta\u0144skich duchownych nie jest wspomniana \u201ekampania oczyszczania\u201d klasztor\u00f3w, lecz zakaz prowadzenia edukacji religijnej. Wiara pozbawiona wymiaru filozoficznego staje si\u0119 zbiorem przes\u0105d\u00f3w. Bez filozofii nie da si\u0119 zrozumie\u0107 jej znaczenia. Brak filozofii musi ni\u0105 w ko\u0144cu zachwia\u0107. Co gorsza, spo\u0142ecze\u0144stwo goni za zbytkiem i wyznaje coraz ni\u017csze warto\u015bci moralne. Uniemo\u017cliwianie studiowania i zg\u0142\u0119biania my\u015bli religijnej zagra\u017ca trwaniu dziedzictwa buddyzmu. Zakazy i ograniczenia tycz\u0105 tak\u017ce odprawiania rytua\u0142\u00f3w. Od ponad dziesi\u0119ciu lat nie odby\u0142y si\u0119 egzaminy gesze lharampa<\/span>5<\/a><\/span><\/sup>. Wiedza mnich\u00f3w z Tybetu jest dzi\u015b znacznie mniejsza ni\u017c ich koleg\u00f3w za granic\u0105. Zrozpaczeni duchowni dowodz\u0105, \u017ce popularne klasztory coraz bardziej przypominaj\u0105 muzea lub parki rozrywki. Wolno\u015b\u0107 religii, sprowadzonej do zapalania lampek i sk\u0142adania pok\u0142on\u00f3w, ma tylko zamydli\u0107 oczy turystom. W gruncie rzeczy jest to znacznie gorsze od braku jakichkolwiek swob\u00f3d religijnych. <\/span><\/p>\n Polityka Pekinu w Tybecie usztywnia si\u0119 z dnia na dzie\u0144. Ka\u017cdemu posuni\u0119ciu rz\u0105du przy\u015bwieca jedna wytyczna: \u201eNiszczy\u0107 przyczyny destabilizacji u korzeni\u201d. W tym kontek\u015bcie trudno jednak precyzyjnie zdefiniowa\u0107 \u201ekorzenie\u201d, a \u201eniszczenie\u201d nie ma \u017cadnych granic. To idealna recepta na autorytarn\u0105 w\u0142adz\u0119, kt\u00f3ra d\u0142awi wszelk\u0105 wolno\u015b\u0107. Stabilizacja, jak\u0105 osi\u0105gni\u0119to dzi\u015b w Tybecie, jest pozorna. Tybeta\u0144czycy nawet nie pr\u00f3buj\u0105 wypowiada\u0107 krytycznych ocen. Nie znaczy to przecie\u017c, \u017ce problem przesta\u0142 istnie\u0107. Deng Xiaoping wyg\u0142osi\u0142 kiedy\u015b niezwykle trafn\u0105 uwag\u0119: \u201enajbardziej przera\u017caj\u0105c\u0105 rzecz\u0105 jest milczenie mas, kt\u00f3re na nic nie narzekaj\u0105\u201d. Ludzie skar\u017c\u0105 si\u0119, gdy wci\u0105\u017c maj\u0105 nadziej\u0119, \u017ce problem da si\u0119 rozwi\u0105za\u0107. Je\u015bli nie m\u00f3wi\u0105 ju\u017c nic, to znaczy, \u017ce nadziej\u0119 stracili. Czekaj\u0105 tylko na wybuch.<\/p>\n \n Dalajlama i pragnienia Tybeta\u0144czyk\u00f3w<\/p>\n \n Z ateistycznej perspektywy Pekinu Dalajlama zdaje si\u0119 nie mie\u0107 znaczenia, gdy\u017c nie posiada armii ani nie kontroluje \u017cadnego terytorium. Niemniej tym \u015bwiatem nie rz\u0105dzi wy\u0142\u0105cznie si\u0142a. Zapleczem Dalajlamy jest religia. W konfrontacji z ni\u0105 administracja okazuje si\u0119 bezradna. Historia uczy, \u017ce w\u0142adza szybko przechodzi z r\u0105k do r\u0105k, podczas gdy religia trwa \u2013 dumna i niezachwiana. Pekin powinien starannie przemy\u015ble\u0107 jedn\u0105 kwesti\u0119: XIV Dalajlama nie by\u0142 w Tybecie od ponad czterdziestu lat, dlaczego wi\u0119c miliony Tybeta\u0144czyk\u00f3w, kt\u00f3rzy nigdy go nie widzieli, pa\u0142aj\u0105 do\u0144 tak \u017carliw\u0105 wiar\u0105? Przyczyna nie le\u017cy w jego uroku osobistym, lecz charakterze miejsca, jakie zajmuje w systemie religijnym. Dla Tybeta\u0144czyk\u00f3w Dalajlama jest ludzk\u0105 emanacj\u0105 Czenrezika, Bodhisattwy Wsp\u00f3\u0142czucia; filarem nauk buddyzmu tybeta\u0144skiego oraz uosobieniem rodzimej tradycji, kt\u00f3ra \u0142\u0105czy\u0142a polityk\u0119 i religi\u0119. Je\u017celi zniknie instytucja dalajlamy, runie pi\u0119\u0107setletni gmach buddyzmu tybeta\u0144skiego. Wzniesiona na fundamencie buddyzmu kultura straci znaczenie. Dla Tybeta\u0144czyk\u00f3w instytucja ta jest wi\u0119c \u015bwi\u0119ta i po prostu nie wolno jej szarga\u0107.<\/p>\n Cho\u0107 Pekin atakuje tylko Dalajlam\u0119 obecnego, kt\u00f3ry przebywa na wygnaniu w Indiach, dla tybeta\u0144skich buddyst\u00f3w czternastu dalajlam\u00f3w nie jest czternastoma r\u00f3\u017cnymi osobami, ale jedn\u0105 manifestacj\u0105, ludzk\u0105 emanacj\u0105 Czenrezika. Nie ma wi\u0119c \u017cadnej r\u00f3\u017cnicy mi\u0119dzy tym a poprzednimi. Pekin powtarza, \u017ce jest przeciwnikiem wy\u0142\u0105cznie Tenzina Gjaco, kt\u00f3ry pr\u00f3buje podzieli\u0107 macierz, i \u017ce nie ma to nic wsp\u00f3lnego z jego poprzednikami \u2013 depcz\u0105c w ten spos\u00f3b nie tylko wiar\u0119 w reinkarnacj\u0119, ale i fundamenty religii Tybeta\u0144czyk\u00f3w. Deklarowanie poszanowania dla buddyzmu tybeta\u0144skiego przy jednoczesnym odrzuceniu XIV Dalajlamy nie ma zatem \u017cadnego sensu.<\/p>\n Buddy\u015bci wierz\u0105, \u017ce \u017cycie to bezustanna walka z cierpieniem. Jedyn\u0105 drog\u0105 ucieczki przed nim jest osi\u0105gni\u0119cie stanu buddy. Tylko w ten spos\u00f3b mo\u017cna uwolni\u0107 si\u0119 od cierpie\u0144 cyklicznej egzystencji i cieszy\u0107 wiecznym szcz\u0119\u015bciem w \u201eczystej krainie\u201d. To w\u0142a\u015bnie ostateczny cel Tybeta\u0144czyk\u00f3w i tre\u015b\u0107 ich \u017cycia. Najwa\u017cniejszym aspektem tej w\u0119dr\u00f3wki do o\u015bwiecenia jest oddanie dla mistrza duchowego, b\u0119d\u0105cego pomostem, kt\u00f3ry \u0142\u0105czy wiernych z buddyjskim \u201erajem\u201d. Tybeta\u0144czycy wierz\u0105, \u017ce nawet je\u015bli Budda u\u015bmiecha si\u0119 do nich, nie zdo\u0142aj\u0105 tego dostrzec bez pomocy takiego nauczyciela. Codzienne modlitwy rozpoczynaj\u0105 wi\u0119c od przyj\u0119cia schronienia w najwy\u017cszym Mistrzu, a dopiero potem zwracaj\u0105 si\u0119 do Buddy, Doktryny i Spo\u0142eczno\u015bci monastycznej. Nie ma on sobie r\u00f3wnych jako drugi, po Buddzie \u015aakjamunim, przedmiot oddania.<\/p>\n Dalajlama zajmuje najwy\u017csze miejsce w hierarchii. Jest mistrzem wszystkich mistrz\u00f3w. Jego w\u0142adz\u0119 uznaje ka\u017cda szko\u0142a buddyzmu tybeta\u0144skiego. W ostatecznym sensie Dalajlama jest najwy\u017cszym nauczycielem wszystkich wyznawc\u00f3w \u2013 a wi\u0119c dos\u0142ownie wszystkich Tybeta\u0144czyk\u00f3w \u2013 buddyzmu tybeta\u0144skiego. Nie okazuj\u0105c szacunku najwy\u017cszemu mistrzowi, wierny dopuszcza si\u0119 najci\u0119\u017cszej zbrodni. Nie tylko przekre\u015bla wszelkie poprzednie wysi\u0142ki zg\u0142\u0119bienia buddyzmu i osi\u0105gni\u0119cia o\u015bwiecenia, ale te\u017c skazuje si\u0119 na b\u0142\u0105dzenie w kole cierpie\u0144. Trzeba to poj\u0105\u0107, by zrozumie\u0107, dlaczego Tybeta\u0144czycy nie mog\u0105 wyrzec si\u0119 Dalajlamy i jak prze\u017cywaj\u0105 wymierzone we\u0144 kampanie.<\/p>\n Czadrel Dziampa Trinlej, opat klasztoru Taszilhunpo w Szigace, by\u0142 cz\u0142onkiem sta\u0142ego komitetu Og\u00f3lnochi\u0144skiej Ludowej Politycznej Konferencji Konsultatywnej oraz wiceprzewodnicz\u0105cym LPKK TRA. Na co dzie\u0144 wykonywa\u0142 polecenia Pekinu. Po \u015bmierci X Panczenlamy powierzono mu zadanie odnalezienia nowej inkarnacji. I w tej wa\u017cnej kwestii, \u015bci\u015ble zwi\u0105zanej z podstawami buddyzmu tybeta\u0144skiego, jasno pokaza\u0142, wobec kogo jest lojalny. Potajemnie informowa\u0142 Dalajlam\u0119 o wszystkim, co wi\u0105za\u0142o si\u0119 z poszukiwaniami. Dzi\u0119ki temu m\u00f3g\u0142 on, nie czekaj\u0105c na Pekin, wskaza\u0107 now\u0105 inkarnacj\u0119 Panczenlamy. Cho\u0107 w\u0142adze chi\u0144skie skaza\u0142y za to Czadrela na sze\u015b\u0107 lat wi\u0119zienia, niczego nie \u017ca\u0142owa\u0142. \u201eOd Dalajlamy przyj\u0105\u0142em \u015blubowania gelonga<\/span>6<\/a><\/span><\/sup> i inicjacje \u2013 powiedzia\u0142. \u2013 Musz\u0119 szanowa\u0107 \u017cyczenia lamy, kt\u00f3ry mi ich udzieli\u0142. Bez tego nie m\u00f3g\u0142bym wej\u015b\u0107 do Czystej Krainy\u201d. Osoby, kt\u00f3re praktykuj\u0105, wierz\u0105 \u2013 a wi\u0119c oddadz\u0105 za religi\u0119 \u017cycie. Ka\u017c\u0105c im przedk\u0142ada\u0107 doczesn\u0105 parti\u0119 komunistyczn\u0105 nad wiar\u0119, depcze si\u0119 fundamentalny element religii. I, rozumie si\u0119 samo przez si\u0119, dodaje chwa\u0142y aktowi po\u015bwi\u0119cenia w imi\u0119 wiary. Podczas \u201eoczyszczania\u201d klasztor\u00f3w wielu mnich\u00f3w nie chcia\u0142o podporz\u0105dkowa\u0107 si\u0119 rozkazom komitet\u00f3w demokratycznego zarz\u0105dzania i atakowa\u0107 Dalajlamy, cho\u0107 r\u00f3wna\u0142o si\u0119 to wydaleniu ze \u015bwi\u0105tyni. Urz\u0119dnicy s\u0105 z regu\u0142y bardziej podatni na naciski, gdy\u017c zarabiaj\u0105 na \u017cycie dzi\u0119ki rz\u0105dowi. Popularne powiedzenie m\u00f3wi: \u201eW tym \u017cyciu zdaj si\u0119 na parti\u0119, w nast\u0119pnym \u2013 na Dalajlam\u0119\u201d. Niemniej jednak konflikt tego rodzaju uniemo\u017cliwia zachowanie r\u00f3wnowagi, poniewa\u017c buddy\u015bci wierz\u0105, \u017ce konsekwencje pod\u0142o\u015bci, jakich dopuszczaj\u0105 si\u0119 w tym \u017cyciu, ponios\u0105 w nast\u0119pnym \u017cywocie. Innymi s\u0142owy, za wyp\u0142acane im pobory funduj\u0105 sobie podr\u00f3\u017c do piek\u0142a. W\u0142adze przysparzaj\u0105 im wi\u0119c mentalnych katuszy, kt\u00f3re z czasem musz\u0105 zmieni\u0107 si\u0119 w nienawi\u015b\u0107. <\/span><\/p>\n Przyw\u00f3dcy Komunistycznej Partii Chin nie potrafi\u0105 tego zrozumie\u0107. \u201eW ostatnich latach \u2013 powiada sekretarz Chen Kuiyuan \u2013 wydawali\u015bmy wi\u0119cej na odbudow\u0119 klasztor\u00f3w ni\u017c na struktury partii i administracji. W niekt\u00f3rych regionach naszego kraju mamy dzi\u015b wi\u0119cej klasztor\u00f3w ni\u017c w chwili pokojowego wyzwolenia. Instytucje i przyw\u00f3dcy religijni powinni okaza\u0107 wi\u0119cej wdzi\u0119czno\u015bci, a nie tolerowa\u0107 separatyst\u00f3w i ich nielegaln\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107\u201d. Chen nie m\u00f3wi tego g\u0142o\u015bno, ale wszyscy wiedz\u0105, kogo ma na my\u015bli. Materialne wsparcie go nie zadowoli. Pekin pope\u0142nia b\u0142\u0105d, uto\u017csamiaj\u0105c prawa cz\u0142owieka z prawem do \u017cycia. B\u0142\u0105dzi wi\u0119c r\u00f3wnie\u017c wtedy, gdy uznaje, \u017ce polityka rozwoju gospodarczego jest synonimem polityki wobec narodowo\u015bci. Klucz do tej ostatniej stanowi\u0105 bowiem ludzkie umys\u0142y. Przedmioty nie s\u0105 umys\u0142em i nie mo\u017cna go za nie kupi\u0107. Zdarza si\u0119 przecie\u017c, \u017ce kto\u015b podnosi r\u0119k\u0119 na matk\u0119, kt\u00f3ra go \u017cywi\u0142a. Tybeta\u0144skie przys\u0142owie powiada: \u201eZrobili dla nas dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t dziewi\u0119\u0107 dobrych rzeczy, ale punkt setny i ostatni \u2013 to nas zabi\u0107\u201d. \u201eZabi\u0107\u201d oznacza tu zag\u0142ad\u0119 tybeta\u0144skiej religii. Tybeta\u0144czycy uwa\u017caj\u0105, \u017ce odbieraj\u0105c buddyzm, odbiera si\u0119 im \u017cycie.<\/p>\n Niezale\u017cnie od tego, jaki b\u0119dzie mia\u0142a zasi\u0119g, obecnej kampanii przeciwko Dalajlamie nie da si\u0119 por\u00f3wna\u0107 z okresem rewolucji kulturalnej. Wystarczy spojrze\u0107 na renesans religii w Tybecie, by przekona\u0107 si\u0119, \u017ce systematyczne niszczenie buddyzmu ani na jot\u0119 nie zachwia\u0142o oddaniem Tybeta\u0144czyk\u00f3w dla Dalajlamy. Jakie\u017c rezultaty mo\u017ce zatem przynie\u015b\u0107 obecna kampania oczyszczania klasztor\u00f3w i wyrzucania ludzi z pracy?<\/p>\n \n Problem Tybetu nie mo\u017ce ju\u017c czeka\u0107<\/p>\n \n Wydaje si\u0119, \u017ce Pekin nie spieszy si\u0119 z rozwi\u0105zaniem problemu. Najwyra\u017aniej ma nadziej\u0119, \u017ce z czasem rozwi\u0105\u017ce si\u0119 on sam. Poniewa\u017c kontroluje Tybet, nie s\u0105dzi, by Dalajlama zdo\u0142a\u0142 mu sprawi\u0107 powa\u017cniejsze k\u0142opoty. Co wi\u0119cej, spo\u0142eczno\u015b\u0107 mi\u0119dzynarodowa potrzebuje \u017cyczliwo\u015bci rz\u0105du, kontroluj\u0105cego dost\u0119p do chi\u0144skiego rynku. Nikt tak naprawd\u0119 nie chce walczy\u0107 z Chinami o spraw\u0119 Tybetu. Pekin my\u015bli wi\u0119c, \u017ce mo\u017ce spokojnie czeka\u0107 na \u015bmier\u0107 Dalajlamy, kt\u00f3ra pogr\u0105\u017cy w otch\u0142ani niepami\u0119ci jego tybeta\u0144skich zwolennik\u00f3w i pozbawi Zach\u00f3d tak ch\u0119tnie oklaskiwanej gwiazdy. Tymczasem partia komunistyczna znajdzie nowego dalajlam\u0119, kt\u00f3rego b\u0119dzie kontrolowa\u0107 i wykorzystywa\u0107 do zjednania sobie poparcia Tybeta\u0144czyk\u00f3w. Zapomnijmy na moment o k\u0142opotach, jakie mo\u017ce przynie\u015b\u0107 taka postawa. Zastan\u00f3wmy si\u0119 tylko nad tym, czy czas rzeczywi\u015bcie dobrze wr\u00f3\u017cy rozwi\u0105zaniu problemu. Nawet je\u015bli, to obecny system rz\u0105dzenia Chinami musia\u0142by dotrwa\u0107 do chwili, gdy nast\u0119pne wcielenie Dalajlamy osi\u0105gnie pe\u0142noletno\u015b\u0107. Czyli kilkadziesi\u0105t lat. Dopiero wtedy b\u0119dzie mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 o rezultatach. Wszelkie zmiany w systemie czy \u0142onie przyw\u00f3dc\u00f3w z definicji zniwecz\u0105 wszystkie wysi\u0142ki. Takiej tezy nie da si\u0119 wi\u0119c obroni\u0107. Nikt nie wierzy, \u017ce ten system polityczny przetrwa jeszcze kilka dekad. Op\u00f3r KPCh wobec reform nie zapobiegnie zmianom, co najwy\u017cej mo\u017ce je spowolni\u0107. W nowoczesnych spo\u0142ecze\u0144stwach wa\u015bnie mi\u0119dzy r\u00f3\u017cnymi narodami cz\u0119sto poci\u0105gaj\u0105 za sob\u0105 zmiany polityczne. I takie w\u0142a\u015bnie konflikty stanowi\u0105 wyzwanie, przed kt\u00f3rym stoi partia.<\/p>\n Dla Pekinu \u201eTybet\u201d jest dzi\u015b \u201etybeta\u0144skim regionem Chin\u201d \u2013 jednym Tybeta\u0144skim Regionem Autonomicznym, dziesi\u0119cioma Tybeta\u0144skimi Prefekturami Autonomicznymi oraz dwoma Tybeta\u0144skimi Okr\u0119gami Autonomicznymi. To w sumie 2.250.000 kilometr\u00f3w kwadratowych, czwarta cz\u0119\u015b\u0107 terytorium Chin. Tybeta\u0144ski rz\u0105d emigracyjny m\u00f3wi o \u201eTybecie wi\u0119kszym\u201d o powierzchni dw\u00f3ch i p\u00f3\u0142 miliona kilometr\u00f3w kwadratowych. To, czy Tybet \u2013 historycznie \u2013 nale\u017cy do Chin, jest kwesti\u0105 otwart\u0105. Je\u015bli spojrze\u0107 na ni\u0105 z punktu widzenia prawa, mo\u017cliwe s\u0105 obie odpowiedzi. Sprawa Tybetu jest niew\u0105tpliwie najbardziej nag\u0142o\u015bnionym problemem mniejszo\u015bci narodowej. Niemal wszystkie pa\u0144stwa zachodnie stoj\u0105 po stronie Dalajlamy. Prawie ca\u0142y Zach\u00f3d uwa\u017ca, \u017ce Pekin uciska Tybeta\u0144czyk\u00f3w. W latach 1959-65 Organizacja Narod\u00f3w Zjednoczonych przyj\u0119\u0142a w tej sprawie trzy rezolucje. Wszystkie one m\u00f3wi\u0142y o Tybecie jako o suwerennym pa\u0144stwie. Cho\u0107 Chiny wydaj\u0105 si\u0119 go kontrolowa\u0107, nie znaczy to wcale, \u017ce nie ma tu elementu ryzyka. Bior\u0105c pod uwag\u0119 rozpad Jugos\u0142awii i przedk\u0142adanie przez Zach\u00f3d praw cz\u0142owieka nad suwerenno\u015b\u0107, pa\u0144stwa zachodnie mog\u0105 \u2013 je\u015bli w polityce mi\u0119dzynarodowej zajd\u0105 zmiany \u2013 zrewidowa\u0107 stanowisko i poprze\u0107 samookre\u015blenie Tybetu, kt\u00f3ry od\u0142\u0105czy si\u0119 w\u00f3wczas od Chin i stanie niepodleg\u0142ym pa\u0144stwem. Spo\u0142eczno\u015b\u0107 mi\u0119dzynarodowa jest g\u0142\u0119boko przekonana, \u017ce nikt nie ma takiego tytu\u0142u do reprezentowania Tybetu jak Dalajlama. W pewnych okoliczno\u015bciach jego \u017cyczenia mog\u0105 wi\u0119c sta\u0107 si\u0119 prawem. Cho\u0107 wielokrotnie m\u00f3wi\u0142, \u017ce chce, by Tybet pozosta\u0142 w granicach Chin, nie potwierdzono tego wi\u0105\u017c\u0105cymi negocjacjami. Mo\u017ce wi\u0119c w ka\u017cdej chwili wycofa\u0107 t\u0119 propozycj\u0119 i opowiedzie\u0107 si\u0119 za niepodleg\u0142o\u015bci\u0105. Odpowiedzialno\u015bci\u0105 za zmian\u0119 stanowiska obarczy Pekin, kt\u00f3ry nie raczy\u0142 odpowiedzie\u0107 na jego wcze\u015bniejsze inicjatywy, i bez trudu zyska poparcie opinii publicznej na Zachodzie.<\/p>\n P\u00f3ki Chiny b\u0119d\u0105 silne i stabilne, nic takiego si\u0119 nie wydarzy. Je\u015bli jednak dojdzie do niepokoj\u00f3w spo\u0142ecznych i politycznych, pa\u0144stwo stanie si\u0119 bardzo s\u0142abe. Rosja, na przyk\u0142ad, nadal ma powa\u017cne k\u0142opoty, cho\u0107 jej spo\u0142ecze\u0144stwo nie wrze. Poniewa\u017c Chiny wci\u0105\u017c uchylaj\u0105 si\u0119 przed reformowaniem systemu politycznego, przysz\u0142e wstrz\u0105sy b\u0119d\u0105 silniejsze i trudny okres potrwa d\u0142u\u017cej. Co si\u0119 wydarzy, je\u017celi dojdzie do g\u0142\u0119bokiej recesji gospodarczej i innych prowincji nie b\u0119dzie sta\u0107 na zajmowanie si\u0119 Tybetem? Mo\u017cna poszuka\u0107 odpowiedzi w historii i spojrze\u0107, co dzia\u0142o si\u0119 z nim podczas rewolucji Xin-Hai<\/span>7<\/a><\/span><\/sup>. Sytuacja wygl\u0105da\u0142a bardzo podobnie. I c\u00f3\u017c si\u0119 sta\u0142o? Tybet wydali\u0142 wszystkich Chi\u0144czyk\u00f3w i przez niemal czterdzie\u015bci lat by\u0142 ca\u0142kowicie niepodleg\u0142ym pa\u0144stwem. <\/span><\/p>\n Preludium do niepodleg\u0142o\u015bci Tybetu mo\u017ce by\u0107 ju\u017c kilka miesi\u0119cy destabilizacji w Chinach. Posiadaj\u0105c powszechnie uznawanego przyw\u00f3dc\u0119 i dojrza\u0142e, kszta\u0142towane przez czterdzie\u015bci lat struktury rz\u0105dowe, Tybeta\u0144czycy mog\u0105 zej\u015b\u0107 z drogi \u015brodka i ruszy\u0107 ku niepodleg\u0142o\u015bci z takim impetem, i\u017c stanie si\u0119 ona faktem, nim Chiny przywr\u00f3c\u0105 porz\u0105dek i b\u0119d\u0105 mog\u0142y zaj\u0105\u0107 si\u0119 rubie\u017cami. I nawet gdyby wci\u0105\u017c by\u0142y zdolne do uporania si\u0119 z tym problemem, mo\u017ce si\u0119 w\u00f3wczas okaza\u0107, \u017ce musz\u0105 stawi\u0107 czo\u0142o ca\u0142emu zachodniemu \u015bwiatu. Odzyskana krucha r\u00f3wnowaga i wreszcie samo przetrwanie Chin by\u0142yby zapewne uzale\u017cnione \u2013 w zwi\u0105zku z militarn\u0105 s\u0142abo\u015bci\u0105 w obliczu takiego przeciwnika \u2013 od woli pa\u0144stw zachodnich. Post\u0119puj\u0105ca globalizacja czyni ten scenariusz coraz bardziej prawdopodobnym. Kiedy Zach\u00f3d uzyska kontrol\u0119 nad kluczowymi ga\u0142\u0119ziami gospodarki Chin, b\u0119dzie m\u00f3g\u0142 im narzuca\u0107 swoj\u0105 wol\u0119 bez odwo\u0142ywania si\u0119 do przewagi militarnej. Wystarczy mu ekonomia. Moim zdaniem, zachodnia fascynacja Tybetem i stanowcze poparcie polityczne dla Dalajlamy sprawiaj\u0105, \u017ce ewentualne sankcje przeciwko Pekinowi s\u0105 ca\u0142kiem prawdopodobne. Z tych te\u017c powod\u00f3w Dach \u015awiata stanowi problem znacznie powa\u017cniejszy ni\u017c Xinjiang. Kwesti\u0119 Tybetu charakteryzuj\u0105: niepewna suwerenno\u015b\u0107, umi\u0119dzynarodowienie, poparcie spo\u0142ecze\u0144stw Zachodu, stosunkowo dojrza\u0142y rz\u0105d emigracyjny, niezwykle wp\u0142ywowy, wielbiony przez rodak\u00f3w przyw\u00f3dca, przewaga liczebna Tybeta\u0144czyk\u00f3w i uzale\u017cnienie od Chin wewn\u0119trznych. W Xinjiangu nie ma wszystkich tych czynnik\u00f3w, a te, kt\u00f3re si\u0119 pokrywaj\u0105, s\u0105 znacznie s\u0142absze. Sprawia, \u017ce niepodleg\u0142o\u015b\u0107 Tybetu \u2013 i autodestrukcja Chin \u2013 jest rzeczywi\u015bcie w zasi\u0119gu r\u0119ki. Fakt, i\u017c Pekin wci\u0105\u017c uchyla si\u0119 od przeprowadzania reform politycznych, stwarza Tybeta\u0144czykom dodatkow\u0105 szans\u0119, na kt\u00f3r\u0105 czekaj\u0105 od tak dawna.<\/p>\n Xinjiang znajduje si\u0119 w centrum uwagi dlatego, \u017ce dokonuje si\u0119 tam akt\u00f3w gwa\u0142tu. Ilekro\u0107 Chiny si\u0119 destabilizuj\u0105, dochodzi tam do rzezi. Je\u017celi Tybet odzyska niepodleg\u0142o\u015b\u0107, Xinjiang niemal na pewno od\u0142\u0105czy si\u0119 od Chin. Sprawa Tybetu jest wi\u0119c kluczem do wszystkich problem\u00f3w narodowo\u015bciowych w Chinach. Rozwi\u0105zanie jej oznacza\u0107 b\u0119dzie rozstrzygni\u0119cie wszystkich kwestii tego rodzaju. I odwrotnie.<\/p>\n Dalajlama ma sze\u015b\u0107dziesi\u0105t pi\u0119\u0107 lat. Dzi\u0119ki dobremu zdrowiu i osi\u0105gni\u0119ciom nauki mo\u017ce spokojnie \u017cy\u0107 jeszcze dziesi\u0119\u0107, dwadzie\u015bcia lat. W tym okresie musi doj\u015b\u0107 do politycznej transformacji Chin. A to sprawia, \u017ce Dalajlama jest jeszcze wa\u017cniejszy. To on decyduje o tym, co zrobi Tybet. Tybeta\u0144czycy zawsze p\u00f3jd\u0105 za nim. Jego \u017cyczenie jest dla nich rozkazem. Mnisi gotowi s\u0105 odda\u0107 za\u0144 \u017cycie. Rz\u0105d emigracyjny wype\u0142nia wszystkie polecenia. Spo\u0142eczno\u015b\u0107 mi\u0119dzynarodowa liczy si\u0119 z jego zdaniem i udziela mu jednoznacznego poparcia. Je\u017celi Pekin b\u0119dzie widzie\u0107 w nim wroga i nie zaproponuje mu dialogu, zmusi go, gdy nadejdzie po temu czas, do poparcia idei niepodleg\u0142o\u015bci. Kiedy presja stanie si\u0119 tak silna, \u017ce nie da si\u0119 ju\u017c odwleka\u0107 reform spo\u0142ecznych, w jego osobie zejd\u0105 si\u0119 wszystkie czynniki, przemawiaj\u0105ce za separacj\u0105, co spot\u0119guje prawdopodobie\u0144stwo od\u0142\u0105czenia Tybetu od Chin. Pod tym wzgl\u0119dem Dalajlama jest pot\u0119\u017cniejszy ni\u017c wielotysi\u0119czna armia. Ten, kto nie docenia jego wp\u0142yw\u00f3w, pope\u0142nia wielki b\u0142\u0105d, za kt\u00f3ry przyjdzie zap\u0142aci\u0107 bardzo wysok\u0105 cen\u0119.<\/p>\n Z drugiej strony, je\u015bli Pekin zechce podj\u0105\u0107 rozmowy i uczciwe negocjacje z Dalajlam\u0105, wyra\u017caj\u0105c gotowo\u015b\u0107 do przyj\u0119cia jego propozycji \u201epozostania w granicach Chin\u201d, natychmiast rozwi\u0105\u017ce problem i zyska podstawy prawne do swoich roszcze\u0144 wobec Tybetu. Pretensje te s\u0105 s\u0142abe, poniewa\u017c brakuje dokument\u00f3w, kt\u00f3re by\u0142yby wa\u017cne z perspektywy prawa mi\u0119dzynarodowego. \u015awiat widzi w Dalajlamie reprezentanta Tybeta\u0144czyk\u00f3w. Podpisany przeze\u0144 dokument uchodzi\u0107 b\u0119dzie za wyraz woli narodu. Umowa taka zapobiegnie oderwaniu Tybetu. Od tej chwili ani Tybeta\u0144czycy, ani Zach\u00f3d nie b\u0119d\u0105 mieli tytu\u0142u do zabiegania o niepodleg\u0142o\u015b\u0107, kt\u00f3ra stanie si\u0119 kwesti\u0105 akademick\u0105, nie polityczn\u0105. \u015awiat uzna taki dokument za prawnie wi\u0105\u017c\u0105cy tylko wtedy, gdy b\u0119dzie na nim podpis XIV Dalajlamy. Tybeta\u0144czycy przystan\u0105 wy\u0142\u0105cznie na rozwi\u0105zanie, na kt\u00f3re zgodzi si\u0119 on.<\/p>\n Sk\u0105d ta pewno\u015b\u0107? Po pierwsze, XIV Dalajlama opu\u015bci\u0142 kraj jako niekwestionowany przyw\u00f3dca polityczny i duchowy. Ma wi\u0119c pe\u0142ny tytu\u0142 do podpisania takiego dokumentu. Po wt\u00f3re, nikt nie mo\u017ce zakwestionowa\u0107 tego statusu. Powszechnie uznaje si\u0119 go za najwy\u017cszego mistrza wszystkich Tybeta\u0144czyk\u00f3w, kt\u00f3rzy bezwarunkowo akceptuj\u0105 jego zdanie. Po trzecie, nie ma wreszcie nikogo innego, kto spe\u0142nia\u0142by dwa poprzednie warunki. Nawet jego inkarnacja nie b\u0119dzie posiada\u0107 takich przymiot\u00f3w, gdy\u017c zabraknie jej do\u015bwiadczenia w rz\u0105dzeniu Tybetem. Je\u017celi XIV Dalajlama odejdzie przed rozwi\u0105zaniem problemu, niemal na pewno b\u0119dziemy mieli dw\u00f3ch dalajlam\u00f3w. Dalajlama, kt\u00f3rego mianuje Pekin, b\u0119dzie dla Tybeta\u0144czyk\u00f3w marionetk\u0105 i nie zyska statusu najwy\u017cszego mistrza. Nie zaakceptuje go r\u00f3wnie\u017c spo\u0142eczno\u015b\u0107 mi\u0119dzynarodowa.<\/p>\n Z drugiej strony, sama kontrowersja utrudni przyj\u0119cie dalajlamy, wskazanego przez diaspor\u0119. W\u0105tpliwa to\u017csamo\u015bci najwy\u017cszego przyw\u00f3dcy sprawi, \u017ce dokumenty podpisywane przez obu dalajlam\u00f3w b\u0119d\u0105 kwestionowane przez wielu ludzi.<\/p>\n Tybeta\u0144czycy nie s\u0105 dzi\u015b zgodni co do przysz\u0142o\u015bci Tybetu. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 uchod\u017ac\u00f3w opowiada si\u0119 za niepodleg\u0142o\u015bci\u0105 i wyklucza pozostanie w granicach Chin. M\u00f3wi si\u0119, \u017ce spo\u015br\u00f3d stu trzydziestu tysi\u0119cy Tybeta\u0144skich uchod\u017ac\u00f3w tylko jeden nie obstaje przy niepodleg\u0142o\u015bci. Sam Dalajlama. Z bada\u0144 opinii publicznej wynika jednak, \u017ce 64,4 procent uchod\u017ac\u00f3w poprze jego stanowisko. W 1997 roku parlament emigracyjny przyj\u0105\u0142 rezolucj\u0119, upowa\u017cniaj\u0105c\u0105 Dalajlam\u0119 do podejmowania decyzji w sprawie przysz\u0142ego statusu Tybetu bez przeprowadzania referendum. Osobi\u015bcie zadawa\u0142em to pytanie wielu Tybeta\u0144czykom z r\u00f3\u017cnych region\u00f3w Chin. Zdecydowana wi\u0119kszo\u015b\u0107 udziela\u0142a takiej samej odpowiedzi: popr\u0105 decyzj\u0119 Dalajlamy. Dlatego te\u017c jestem przekonany, \u017ce jego wola b\u0119dzie stanowiskiem wi\u0119kszo\u015bci Tybeta\u0144czyk\u00f3w. Zaproponowane przez niego rozwi\u0105zanie zyska przyt\u0142aczaj\u0105ce poparcie.<\/p>\n Ugoda mi\u0119dzy Chinami a Dalajlam\u0105 b\u0119dzie zatem mia\u0142a wielk\u0105 wag\u0119. Je\u015bli podpisze j\u0105 przyw\u00f3dca Tybetu z pewno\u015bci\u0105 zostanie przyj\u0119ta w referendum, zyskuj\u0105c w ten spos\u00f3b legitymacj\u0119 najwy\u017csz\u0105. Nie b\u0119dzie \u017cadnych podstaw prawnych do jej kwestionowania. Z drugiej strony, bez XIV Dalajlamy rezultat g\u0142osowania nad tym samym traktatem mo\u017ce by\u0107 zgo\u0142a inny. Nie znaj\u0105c stanowiska najwy\u017cszego mistrza, ka\u017cdy Tybeta\u0144czyk b\u0119dzie mia\u0142 w\u0142asne zdanie oraz tytu\u0142 do wyg\u0142aszania krytycznych opinii. Pr\u0119dzej czy p\u00f3\u017aniej, gdy w Chinach zaprowadzony zostanie system demokratyczny, i tak dojdzie do referendum. Czy Pekin odwa\u017cy si\u0119 w\u00f3wczas na zasi\u0119ganie opinii Tybeta\u0144czyk\u00f3w? Bez autorytetu Dalajlamy pierwsze skrzypce zaczn\u0105 gra\u0107 skrajni nacjonali\u015bci, kt\u00f3rzy mog\u0105, korzystaj\u0105c z mechanizm\u00f3w demokratycznych, zjedna\u0107 sobie wielu rodak\u00f3w. Jak zareaguj\u0105 Chiny, je\u015bli oka\u017ce si\u0119, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 chce niepodleg\u0142o\u015bci Tybetu?<\/p>\n Z punktu widzenia d\u0142ugofalowych interes\u00f3w chi\u0144skiego pa\u0144stwa odwlekanie decyzji i czekanie na \u015bmier\u0107 Dalajlamy jest b\u0142\u0119dem. To po prostu z\u0142a polityka. Z wy\u0142uszczonych wy\u017cej powod\u00f3w nale\u017cy korzysta\u0107 z jego dobrego zdrowia i jak najszybciej wypracowa\u0107 konstruktywne rozstrzygni\u0119cie, kt\u00f3re zaakceptuj\u0105 wszyscy zainteresowani. Czas nie jest ani sojusznikiem Dalajlamy, ani Pekinu. Co wi\u0119cej, Chinom s\u0142u\u017cy gorzej. Nie powinny wi\u0119c one traktowa\u0107 Dalajlamy jak przeszkody. W rzeczy samej, jest on kluczem do trwa\u0142ego rozwi\u0105zania.<\/p>\n Je\u017celi problem zostanie rozwi\u0105zany jak nale\u017cy, klucz zostanie w drzwiach.<\/p>\n \n \u201eNie ma szans na negocjacje\u201d \u2013 fa\u0142sz<\/p>\n \n W ostatnich latach peki\u0144scy dygnitarze, kt\u00f3rzy odpowiadaj\u0105 za sprawy tybeta\u0144skie, nieodmiennie wyst\u0119puj\u0105 przeciwko Dalajlamie i powtarzaj\u0105, \u017ce nie ma szans na negocjacje. Ci\u0105g\u0142e atakowanie Dalajlamy i \u201efilozofia walki\u201d rani\u0105 uczucia Tybeta\u0144czyk\u00f3w. Dop\u00f3ki nie wr\u00f3ci on do ojczyzny i jego ziomkowie b\u0119d\u0105 oddzieleni od swego najwy\u017cszego mistrza, dop\u00f3ty nie rozwi\u0105\u017ce si\u0119 problemu Tybetu. Pekin planuje mianowanie nowego dalajlamy. Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce nie b\u0119dzie to \u0142atwe. XIV Dalajlama og\u0142osi\u0142 ju\u017c, \u017ce je\u015bli umrze na wygnaniu, nie odrodzi si\u0119 na ziemiach kontrolowanych przez Chiny, poniewa\u017c celem inkarnacji jest kontynuowanie pracy i misji poprzednika, a nie ich niszczenie. Pekin mo\u017ce oczywi\u015bcie zignorowa\u0107 te o\u015bwiadczenia i si\u0142\u0105 narzuci\u0107 w\u0142asnego kandydata. Niemniej w procesie poszukiwania tulku kluczowe znaczenie maj\u0105 intencje i wskaz\u00f3wki wcze\u015bniejszego wcielenia. To w\u0142a\u015bnie na ich podstawie szuka si\u0119 nast\u0119pcy. Obecny Dalajlama nie pozostawia cienia w\u0105tpliwo\u015bci co do swych zamierze\u0144. W takich okoliczno\u015bciach Tybeta\u0144czycy nigdy nie zaakceptuj\u0105 dziecka mianowanego przez Pekin. Chiny nie tylko nie osi\u0105gn\u0105 wi\u0119c celu, ale stworz\u0105 now\u0105 p\u0142aszczyzn\u0119 powa\u017cnej konfrontacji.<\/p>\n \u201eJe\u017celi zdob\u0119dziesz serce ludu, mo\u017cesz panowa\u0107 nad ca\u0142ym \u015bwiatem\u201d, powiada stare przys\u0142owie. Kluczem do rozwi\u0105zania problemu Tybetu jest zdobycie zaufania Tybeta\u0144czyk\u00f3w, a to nie ma \u017cadnego zwi\u0105zku z tempem rozwoju tybeta\u0144skiej gospodarki. Pekin musi zrewidowa\u0107 w\u0142asn\u0105 polityk\u0119, kt\u00f3ra ka\u017ce mu widzie\u0107 w Dalajlamie wroga i sprawia, \u017ce traci poparcie milion\u00f3w ludzi. Czy by\u0142oby to sprytne posuni\u0119cie? Nawet ateista i komunista mo\u017ce traktowa\u0107 Dalajlam\u0119 jako wytrawnego polityka. Rz\u0105dz\u0105c krajem, Pekin powinien stara\u0107 si\u0119 zrozumie\u0107 Tybeta\u0144czyk\u00f3w, ich religi\u0119 i uczucia. Ju\u017c staro\u017cytni cesarze wiedzieli, i\u017c \u201ezdobycie serca ludu jest najlepsz\u0105 metod\u0105 rz\u0105dzenia\u201d. Wci\u0105gaj\u0105c s\u0142owo \u201elud\u201d na sztandary, partia komunistyczna nie powinna li tylko sprawowa\u0107 w\u0142adzy, ale te\u017c autentycznie zabiega\u0107 o zaufanie pi\u0119ciu milion\u00f3w Tybeta\u0144czyk\u00f3w. Najlepszym metod\u0105 osi\u0105gni\u0119cia tego celu jest wsp\u00f3\u0142praca, a nie walka z Dalajlam\u0105. Dzi\u0119ki niej obie strony zyskaj\u0105 szans\u0119 na wypracowanie, na drodze dialogu, korzystnego dla wszystkich rozwi\u0105zania. Da to r\u00f3wnie\u017c Tybeta\u0144czykom przestrze\u0144 do swobodnego praktykowania religii, przynosz\u0105c po\u017cytek nie tylko im, ale przede wszystkim Chi\u0144czykom, kt\u00f3rzy od tak dawna \u017cyj\u0105 w kraju pozbawionym wiary.<\/p>\n Pekin mo\u017ce dowodzi\u0107, \u017ce otworzy\u0142 ju\u017c drzwi dla Dalajlamy, ale ten zaprzepa\u015bci\u0142 szans\u0119, gdy\u017c okaza\u0142 si\u0119 zbyt uparty. Moim zdaniem, nie wolno jednak wini\u0107 go za fiasko negocjacji, podj\u0119tych w latach osiemdziesi\u0105tych. Propozycje Hu Yaobanga sprowadza\u0142y si\u0119 do statusu Dalajlamy i nie dotyka\u0142y samego problemu Tybetu. Gdyby przyj\u0105\u0142 on stanowisko wiceprzewodnicz\u0105cego, czyli tytu\u0142, z kt\u00f3rym nie wi\u0105\u017ce si\u0119 \u017cadna w\u0142adza, uznano by, \u017ce si\u0119 podda\u0142, a nie nawi\u0105za\u0142 wsp\u00f3\u0142prac\u0119. Latami po\u015bwi\u0119ca\u0142 si\u0119 w imi\u0119 zasad. B\u0119d\u0105c nie tylko przyw\u00f3dc\u0105, ale i dusz\u0105 Tybetu, musia\u0142by by\u0107 niespe\u0142na rozumu, przyjmuj\u0105c tak\u0105 ofert\u0119.<\/p>\n Wsp\u00f3\u0142praca z Dalajlam\u0105 nie sprowadza si\u0119 wi\u0119c do jego statusu. W og\u00f3le nie powinna dotyczy\u0107 poszczeg\u00f3lnych os\u00f3b, lecz sprawy Tybetu. Nale\u017cy odnie\u015b\u0107 si\u0119 do jego inicjatyw w kategoriach interes\u00f3w regionu. Niestety, wydaje si\u0119, \u017ce w to nie wierzy ju\u017c nikt. Wygl\u0105da na to, i\u017c Pekin i Dalajlama oraz jego zwolennicy nie maj\u0105 wsp\u00f3lnej p\u0142aszczyzny. Istniej\u0105 tylko dwa wyra\u017anie zarysowane stanowiska i przepa\u015b\u0107 mi\u0119dzy nimi \u2013 przepa\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 trudno zasypa\u0107. Obie strony zabrn\u0119\u0142y w \u015blepe zau\u0142ki.<\/p>\n Je\u015bli jednak uwa\u017cnie przeanalizowa\u0107 ich propozycje, oka\u017ce si\u0119, \u017ce wcale nie musz\u0105 by\u0107 one sprzeczne. Pekin pragnie zapewni\u0107 Chinom panowanie nad Tybetem. \u201eMo\u017cemy rozmawia\u0107 o wszystkim z wyj\u0105tkiem niepodleg\u0142o\u015bci\u201d, m\u00f3wi\u0142 Deng Xiaoping. Dalajlama, z kolei, odpowiada: \u201eNie zabiegam o niepodleg\u0142o\u015b\u0107. Wielokrotnie powtarza\u0142em, \u017ce chc\u0119, by Tybeta\u0144czycy mieli mo\u017cliwo\u015b\u0107 autentycznego kierowania w\u0142asnymi sprawami, aby m\u00f3c zachowa\u0107 swoj\u0105 cywilizacj\u0119 oraz rozwija\u0107 jedyn\u0105 w swoim rodzaju kultur\u0119, religi\u0119, j\u0119zyk i tradycje. Moj\u0105 najwi\u0119ksz\u0105 trosk\u0105 jest przetrwanie narodu tybeta\u0144skiego z jego unikalnym, buddyjskim dziedzictwem kulturowym\u201d.<\/p>\n Jedna strona domaga si\u0119 zwierzchnictwa, druga \u2013 religii i kultury. Nie ma powodu, by nie mog\u0142y one z sob\u0105 wsp\u00f3\u0142istnie\u0107. Co ciekawe, Dalajlama cz\u0119sto podkre\u015bla, \u017ce nie zabiega o niepodleg\u0142o\u015b\u0107, Pekin za\u015b ci\u0105gle obiecuje, \u017ce b\u0119dzie chroni\u0107 tybeta\u0144sk\u0105 kultur\u0119 i religi\u0119. Wypada uzna\u0107, \u017ce obie strony nie przestrzegaj\u0105 swoich zobowi\u0105za\u0144 \u2013 przeciwnie, ro\u015bnie wzajemna wrogo\u015b\u0107. Dlaczego?<\/p>\n Problem le\u017cy w braku zaufania. Dalajlama tak okre\u015bla kryteria: \u201eChi\u0144czycy nie powinny niepokoi\u0107 si\u0119 niepodleg\u0142o\u015bci\u0105 Tybetu. Tybeta\u0144czycy nie mog\u0105 obawia\u0107 si\u0119 niszczenia swych klasztor\u00f3w. Niechaj jedni i drudzy darz\u0105 si\u0119 zaufaniem\u201d. Zaufania nie zbuduje si\u0119 jednak \u017cadnym przem\u00f3wieniem. Trzeba wiarygodnych zapewnie\u0144. \u201eNiech Tybeta\u0144czycy kieruj\u0105 swoimi sprawami wewn\u0119trznymi i swobodnie decyduj\u0105 o rozwoju spo\u0142ecznym, gospodarczym i kulturalnym\u201d, m\u00f3wi Dalajlama. Innymi s\u0142owy, domaga si\u0119 prawdziwej autonomii i systemu demokratycznego dla wi\u0119kszego Tybetu. Oraz chronienia tybeta\u0144skiej religii i kultury. Bez tego nie ma mowy o zaufaniu Tybeta\u0144czyk\u00f3w.<\/p>\n Pekin te\u017c nie mo\u017ce patrze\u0107 z ufno\u015bci\u0105 na \u201eprawdziw\u0105 autonomi\u0119\u201d czwartej cz\u0119\u015bci swojego terytorium. Po cz\u0119\u015bci dlatego, \u017ce autorytarne rz\u0105dy nie maj\u0105 sk\u0142onno\u015bci do dzielenia si\u0119 w\u0142adz\u0105. Niemniej i w\u0142adcy, czy to autorytarni, czy to demokratyczni, te\u017c cierpi\u0105 na pewne ograniczenia. Dla mnie \u201ewi\u0119kszy Tybet\u201d jest tylko regionem. \u201ePrawdziwa autonomia\u201d r\u00f3wnie\u017c nie powinna stanowi\u0107 wi\u0119kszego problemu. Je\u015bli nie b\u0119dzie gro\u017aby niepodleg\u0142o\u015bci, powierzenie kontroli Tybeta\u0144czykom zmniejszy tylko finansowe obci\u0105\u017cenie Chin. Jedyny k\u0142opot sprawia \u201esystem demokratyczny\u201d. I nie mam tu na my\u015bli zagro\u017cenia, jakim jest demokracja dla w\u0142adzy autorytarnej. Idzie o wyzwanie, jakie stanowi ona dla chi\u0144skiego panowania nad Tybetem. Nie zniknie ono nawet po zdemokratyzowaniu ca\u0142ego kraju. Spo\u0142ecze\u0144stwo, kt\u00f3re nie ma takiej tradycji i wlecze pot\u0119\u017cny baga\u017c nienawi\u015bci, \u0142atwo mo\u017ce wykorzysta\u0107 demokracj\u0119 do podsycania nacjonalizmu. W nagle otwartej przestrzeni spo\u0142ecze\u0144stwo, elity i media cz\u0119sto doprowadzaj\u0105 do \u201esyndromu placu\u201d. Niemal na pewno byliby\u015bmy \u015bwiadkami wy\u015bcigu do skrajno\u015bci. Ekstremi\u015bci zawsze s\u0105 w nim g\u00f3r\u0105. Wszystko to widzieli\u015bmy ju\u017c na Tiananmen w 1989 roku. Za\u0142\u00f3\u017cmy, \u017ce demokratyczne mechanizmy \u2013 referendum, g\u0142osowanie, opinia publiczna, wolno\u015b\u0107 s\u0142owa \u2013 uruchomi\u0105 \u201esyndrom placu\u201d i zaowocuj\u0105 niepodleg\u0142o\u015bci\u0105. \u017baden chi\u0144ski przyw\u00f3dca nie zgodzi si\u0119 na utrat\u0119 \u201ewi\u0119kszego Tybetu\u201d, czyli czwartej cz\u0119\u015bci powierzchni kraju. Musi to niepokoi\u0107 nie tylko obecny re\u017cim autorytarny, ale i, nawet w wi\u0119kszym stopniu, przysz\u0142e rz\u0105dy demokratyczne. Dzi\u015b Pekin mo\u017ce bowiem rozwi\u0105za\u0107 problem, si\u0119gaj\u0105c po przemoc, a nowe w\u0142adze nie zdo\u0142aj\u0105 usprawiedliwi\u0107 gwa\u0142tu na demokracji.<\/p>\n Rozd\u017awi\u0119k mi\u0119dzy Pekinem a Dalajlam\u0105 tyczy wi\u0119c nie celu, lecz \u015brodk\u00f3w jego osi\u0105gni\u0119cia. Rozbie\u017cno\u015b\u0107 cel\u00f3w w oczywisty spos\u00f3b uniemo\u017cliwia\u0142aby wsp\u00f3\u0142prac\u0119. Nie ma jednak powodu, by obie strony by\u0142y wobec siebie wrogie tylko dlatego, \u017ce pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 innymi metodami. Musimy skupi\u0107 si\u0119 na jednym. Czy jest spos\u00f3b na wypracowanie takiej demokracji, kt\u00f3ra nie doprowadzi do \u201esyndromu placu\u201d? Je\u017celi Chiny b\u0119d\u0105 pewne swego panowania nad regionem, nic nie powinno stan\u0105\u0107 na przeszkodzie idei \u201eprawdziwej autonomii wi\u0119kszego Tybetu\u201d. To za\u015b sprawi, i\u017c Tybeta\u0144czycy zyskaj\u0105 pewno\u015b\u0107, \u017ce mog\u0105 chroni\u0107 i rozwija\u0107 sw\u0105 unikaln\u0105 kultur\u0119.<\/p>\n Problem Tybetu ma wiele wymiar\u00f3w. Wierz\u0119 jednak, \u017ce mo\u017cna go rozwi\u0105za\u0107, je\u015bli tylko znajdziemy odpowiedni klucz.<\/p>\n \n <\/p>\n <\/p>\n Lhasa i Pekin, maj-lipiec 2000<\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n 1<\/a> \u201eCzwarty czerwca\u201d 1989 roku.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<\/div>\n 2<\/a> Oczywi\u015bcie \u2013 statystyczny.<\/p>\n<\/div>\n 3<\/a> Linii \u201eprzekazu nauk\u201d.<\/p>\n<\/div>\n