{"id":7740,"date":"2019-01-28T06:21:36","date_gmt":"2019-01-28T05:21:36","guid":{"rendered":"http:\/\/www.hfhr.org.pl\/tybet\/?p=7740"},"modified":"2019-01-11T11:51:31","modified_gmt":"2019-01-11T10:51:31","slug":"panczenlama-wystapienie-na-forum-stalego-komitetu-tra-ogolnochinskiego-zgromadzenia-przedstawicieli-ludowych-pekin-28-marca-1987-roku","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/?p=7740","title":{"rendered":"Panczenlama: Wyst\u0105pienie na forum Sta\u0142ego Komitetu TRA Og\u00f3lnochi\u0144skiego Zgromadzenia Przedstawicieli Ludowych, Pekin, 28 marca 1987 roku"},"content":{"rendered":"

\u017byjemy w kraju wielu narod\u00f3w. Obok Chi\u0144czyk\u00f3w mamy tu pi\u0119\u0107dziesi\u0105t pi\u0119\u0107 mniejszo\u015bci narodowych. Lewackie odchylenia, tak przed, jak i po rewolucji kulturalnej, zawsze przysparza\u0142y im wielu cierpie\u0144. Zupe\u0142nie niedawno opublikowano \u201eHistori\u0119 Pasang i jej krewnych\u201d po to tylko, \u017ceby o\u015bmieszy\u0107 Tybeta\u0144czyk\u00f3w. W zesz\u0142ym roku przedstawiciele z Tybetu protestowali, gdy na podstawie tego tekstu pisano scenariusz. Zwr\u00f3cili\u015bmy si\u0119 nawet do wiceprzewodnicz\u0105cego Ngabo Nga\u0142anga Dzigme, by przedstawi\u0142 nasze obiekcje odpowiednim departamentom. Mimo to film powsta\u0142 i dosta\u0142 nawet nagrod\u0119. Wyr\u00f3\u017cniono r\u00f3wnie\u017c podobne \u201edzie\u0142o\u201d, zatytu\u0142owane \u201eWsp\u00f3\u0142czucie bez lito\u015bci\u201d. Podobne afronty spotyka\u0142y tak\u017ce inne mniejszo\u015bci narodowe. <\/span><\/p>\n

<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

Tybet: lekcewa\u017cony, zaniedbywany, spychany na margines<\/em><\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

W listopadzie zesz\u0142ego roku pojawi\u0142 si\u0119 dziesi\u0119ciopunktowy dokument, dotycz\u0105cy obowi\u0105zuj\u0105cego prawa, kt\u00f3ry polecono nam studiowa\u0107. Tyle \u017ce nie by\u0142o w nim mowy o autonomii region\u00f3w mniejszo\u015bciowych. Na dwudziestym posiedzeniu Sta\u0142ego Komitetu OZPL pytali\u015bmy departament prawa, jak mo\u017cna by\u0142o pomin\u0105\u0107 tak wa\u017cn\u0105 kwesti\u0119. Us\u0142yszeli\u015bmy, \u017ce studiowanie ustaw dotycz\u0105cych kierowania regionami autonomicznymi nale\u017cy zostawi\u0107 poszczeg\u00f3lnym mniejszo\u015bciom.<\/p>\n

Stanowczo si\u0119 temu sprzeciwi\u0142em. Twierdz\u0119, \u017ce przepisy te powinni zg\u0142\u0119bia\u0107 tak\u017ce Chi\u0144czycy, a zw\u0142aszcza urz\u0119dnicy, kt\u00f3rzy odpowiadaj\u0105 za ich wdra\u017canie. \u201eRzecz nie w tym, \u017ce nie umiemy sprawowa\u0107 w\u0142adzy, rzecz w tym, \u017ce \u017cadnej w\u0142adzy nam nie dano. S\u0142uga nie chodzi go\u0142y dlatego, \u017ce nie chce nosi\u0107 ubrania, ale dlatego, \u017ce pan nie da\u0142 mu \u017cadnej szaty\u201d, powiedzia\u0142em.<\/p>\n

W ko\u0144cu wprowadzono pewne zmiany, kt\u00f3re og\u0142oszono w Dzienniku Ludowym. Problemy dotycz\u0105ce mniejszo\u015bci narodowych ignoruje si\u0119 jednak znacznie cz\u0119\u015bciej. Dlatego te\u017c wyliczy\u0142em uchybienia rz\u0105du podczas wsp\u00f3lnego posiedzenia podkomisji Sta\u0142ego Komitetu OZPL. Nie neguj\u0119 wagi, jak\u0105 przywi\u0105zuje si\u0119 do Hongkongu i Tajwanu. Nie podoba\u0142o si\u0119 nam jednak odk\u0142adanie na bok i kompletne ignorowanie naszych spraw.<\/p>\n

Podczas wyzwalania Mao Zedong i Zhou Enlai konsultowali swoje posuni\u0119cia z poszczeg\u00f3lnymi mniejszo\u015bciami. Nie umiem zrozumie\u0107 tego, co sta\u0142o si\u0119 p\u00f3\u017aniej ze statusem mniejszo\u015bci. Mam nadziej\u0119, \u017ce wszyscy b\u0119d\u0105 starali si\u0119 to zrozumie\u0107. Cho\u0107 mniejszo\u015bci narodowe stanowi\u0105 tylko sze\u015b\u0107 procent populacji, s\u0105 w\u0142a\u015bcicielami sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu czterech procent terytorium Chin. Zachowanie pokoju i stabilno\u015bci w tych regionach le\u017cy wi\u0119c w interesie Chin.<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

Rozw\u00f3j Tybetu<\/em><\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

W raporcie krajowej Komisji Planowania przedstawiono liczne propozycje walki z n\u0119dz\u0105 w wielu regionach. Nie znajdziecie w nim jednak s\u0142owa o regionach mniejszo\u015bciowych. Poruszaj\u0105c t\u0119 kwesti\u0119 na forum Sta\u0142ego Komitetu, powiedzia\u0142em: \u201eNie ma nic z\u0142ego w tym, \u017ce wzbogacicie si\u0119 pierwsi. B\u0119dziemy chodzi\u0107 w wytartych ubraniach i \u017cebra\u0107 o jedzenie. Ale czy napawa to was dum\u0105?\u201d. Nie jestem ekspertem od rozwoju gospodarczego. Nie znaczy to jednak, \u017ce nie mam o tym zielonego poj\u0119cia. Jestem przekonany, \u017ce nak\u0142ady na rozw\u00f3j transportu, komunikacji i uruchomienie \u017ar\u00f3de\u0142 energii w Tybecie zwr\u00f3c\u0105 si\u0119 w ci\u0105gu dw\u00f3ch, trzech lat. Zdajemy sobie spraw\u0119 z trudno\u015bci gospodarczych kraju. Wiemy te\u017c, \u017ce nie sta\u0107 go na inwestowanie w wiele wa\u017cnych przedsi\u0119wzi\u0119\u0107. Decyzje tego rodzaju s\u0105 przecie\u017c kwesti\u0105 polityczn\u0105. Jak ju\u017c m\u00f3wi\u0142em, ponad dwie dekady stosowania lewackich strategii w regionach mniejszo\u015bciowych przynios\u0142y ogromne szkody. Tybeta\u0144czycy odczuwaj\u0105 ich skutki do dzisiaj. Obecna polityka liberalizacji jest dobra, niemniej Tybeta\u0144czycy obawiaj\u0105 si\u0119, \u017ce mo\u017ce nie trwa\u0107 d\u0142ugo.<\/p>\n

W zesz\u0142ym roku odwiedzi\u0142em Kham i widzia\u0142em spustoszenie, jakie wywo\u0142uje bezmy\u015blne karczowanie las\u00f3w na ogromn\u0105 skal\u0119. Ogl\u0105da\u0142em wielkie usuwiska. Jednocze\u015bnie w regionach mniejszo\u015bciowych zamyka si\u0119 przedsi\u0119biorstwa, kt\u00f3re mog\u0142yby przynosi\u0107 du\u017ce zyski. We\u017acie zak\u0142ady przemys\u0142u tytoniowego w Taklo-Tron, w Yunnanie. Mia\u0142y ogromny potencja\u0142, zamkni\u0119to je jednak z uwagi na brak wykwalifikowanej si\u0142y roboczej i nisk\u0105 jako\u015b\u0107 produkowanych przez nie papieros\u00f3w. A korzystali ze \u015bwietnych surowc\u00f3w. Natomiast wytw\u00f3rnie w Szanghaju, kt\u00f3re maj\u0105 kiepski tyto\u0144, ale za to wyszkolony personel i najlepsze technologie, produkuj\u0105 dobre papierosy i przynosz\u0105 dochody.<\/p>\n

Regionom mniejszo\u015bciowym trzeba po\u015bwi\u0119ci\u0107 szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119. Pa\u0144stwo powinno wspiera\u0107 lokalny przemys\u0142. Dzi\u015b rz\u0105d interesuje si\u0119 nim tylko wtedy, gdy zak\u0142ady stoj\u0105 na progu bankructwa. Mamy tu do czynienia z beztrosk\u0105 lub premedytacj\u0105, kt\u00f3rej celem jest jeszcze wi\u0119ksze obci\u0105\u017cenie ludno\u015bci lokalnej. Kiedy towarzysz Hu Yaobang odwiedzi\u0142 Tybet w 1980 roku, postanowi\u0142 repatriowa\u0107 stamt\u0105d wszystkich bezu\u017cytecznych Chi\u0144czyk\u00f3w. Uwa\u017camy, \u017ce to m\u0105dra decyzja. Z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 trzeba nam wykwalifikowanych, zdolnych ludzi. Na co nam jednak ludzie bezu\u017cyteczni?! Nie s\u0105dz\u0119, by wszyscy Chi\u0144czycy byli kompetentni \u2013 s\u0105 w\u015br\u00f3d nich i jedni, i drudzy.<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

Chi\u0144scy imigranci w Tybecie<\/em><\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

Utrzymanie jednego Chi\u0144czyka w Tybecie kosztuje cztery razy wi\u0119cej ni\u017c w Chinach. Dlaczego Tybeta\u0144czycy maj\u0105 wydawa\u0107 pieni\u0105dze na ich wy\u017cywienie? Nale\u017ca\u0142oby raczej dobrze si\u0119 zastanowi\u0107, jak wykorzysta\u0107 te \u015brodki na rozw\u00f3j regionu. Polityka przysy\u0142ania tysi\u0119cy bezu\u017cytecznych ludzi przysporzy\u0142a Tybetowi wielu cierpie\u0144. Zacz\u0119\u0142o si\u0119 od kilku tysi\u0119cy, potem liczba chi\u0144skiej ludno\u015bci zwi\u0119kszy\u0142a si\u0119 wielokrotnie. Dla wielu Chi\u0144czyk\u00f3w, kt\u00f3rzy pracowali bardzo ci\u0119\u017cko w pierwszym okresie, nie ma wi\u0119c dzi\u015b \u017cadnego zaj\u0119cia. Chi\u0144scy pracownicy przyje\u017cd\u017caj\u0105 teraz do Tybetu z ca\u0142ymi rodzinami. S\u0105 chciwi i zach\u0142anni, jak ameryka\u0144scy najemnicy. Walcz\u0105 i gin\u0105 za pieni\u0105dze. \u015amiechu warte.<\/p>\n

Tybeta\u0144czycy s\u0105 prawowitymi panami Tybetu. Trzeba szanowa\u0107 \u017cyczenia i uczucia narodu tybeta\u0144skiego. Powszechnie uwa\u017ca si\u0119, \u017ce Wu Jinghua zostanie odwo\u0142any. Poproszono mnie o przedstawienie szczerej opinii na jego temat. Napisa\u0142em, \u017ce jest jednym z najlepszych urz\u0119dnik\u00f3w w Tybecie. Uda\u0142o mu si\u0119, mi\u0119dzy innymi, prowadzi\u0107 s\u0142uszn\u0105 polityk\u0119 wobec narodu, religii, frontu jedno\u015bci. Poniewa\u017c w tej chwili priorytetem jest rozw\u00f3j gospodarczy, musimy post\u0119powa\u0107 dalekowzrocznie. Nie wolno zamyka\u0107 oczu na problemy mniejszo\u015bci narodowych. Rozw\u00f3j gospodarczy i sprawy mniejszo\u015bci \u2013 to kwestie takiej samej wagi.<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

Nier\u00f3wno\u015bci w sferze edukacji<\/em><\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

W Tybecie powsta\u0142o kilka szk\u00f3\u0142, niemniej s\u0105 one na bardzo niskim poziomie. W szesnastu prowincjach Chin dzia\u0142aj\u0105 szko\u0142y, w kt\u00f3rych naucza si\u0119 po tybeta\u0144sku, co oczywi\u015bcie \u015bwiadczy o trosce rz\u0105du o nasz nar\u00f3d. Niemniej wywo\u0142a\u0142o to pewne problemy. Przede wszystkim, konkursowe zasady naboru student\u00f3w stawiaj\u0105 na przegranej pozycji szko\u0142y w Tybecie. Plac\u00f3wki te s\u0105 te\u017c powa\u017cnym obci\u0105\u017ceniem dla bud\u017cetu regionu.<\/p>\n

Po drugie, wi\u0119kszo\u015b\u0107 uczni\u00f3w ucz\u0119szcza do szk\u00f3\u0142 podstawowych \u2013 w bardzo m\u0142odym wieku s\u0105 wi\u0119c odcinani od rodzimej kultury i domu. Z czasem stan\u0105 si\u0119 obcy swoim rodzicom, rodakom, krajowi. Co gorsza, wykszta\u0142cenie, jakie otrzymuj\u0105 w Chinach, nie jest dostosowane do ich potrzeb. Cho\u0107 tybeta\u0144ski jest w programie niekt\u00f3rych szk\u00f3\u0142 w prowincji Yunnan, post\u0119py uczni\u00f3w s\u0105, jak mog\u0142em si\u0119 osobi\u015bcie przekona\u0107, bardzo mizerne. Rodzice pragn\u0105, by dzieci mia\u0142y prac\u0119 i mieszka\u0142y z nimi po uko\u0144czeniu szko\u0142y \u015bredniej. Nie chc\u0105, by by\u0142y daleko od domu.<\/p>\n

Podczas zesz\u0142orocznej wizyty w Khamie powiedzia\u0142em, \u017ce Chi\u0144czycy maj\u0105 bardzo mocne skrzyd\u0142a i \u015bwietnie znaj\u0105 si\u0119 na technice latania. \u201eMog\u0105 oblecie\u0107 Chiny i przelecie\u0107 Ocean Indyjski. Umiej\u0105 nawet lata\u0107 za granic\u0119, \u017ceby si\u0119 tam kszta\u0142ci\u0107. Ale tylko trzydzie\u015bci procent wraca potem do domu, by pomaga\u0107 swemu krajowi. My, mniejszo\u015bci, te\u017c mogliby\u015bmy wr\u00f3ci\u0107, gdyby dano nam mo\u017cliwo\u015b\u0107 podj\u0119cia takich studi\u00f3w. Tybet i inne regiony kraju przeznaczaj\u0105 ogromne \u015brodki na kszta\u0142cenie chi\u0144skich student\u00f3w. Ale gdzie w tym sens, skoro zdobywszy wiedz\u0119, nie wracaj\u0105 oni potem do kraju?\u201d. Podnosi\u0142em t\u0119 kwesti\u0119 nawet na zebraniu Sta\u0142ego Komitetu. Trzeba wypracowa\u0107 jaki\u015b system: niech studenci, kt\u00f3rych wysy\u0142a si\u0119 za granic\u0119, podpisuj\u0105 zobowi\u0105zanie s\u0142u\u017cenia krajowi przez okre\u015blony czas. Je\u017celi nie wr\u00f3c\u0105, b\u0119d\u0105 musieli sp\u0142aci\u0107 ca\u0142\u0105 sum\u0119, jak\u0105 pa\u0144stwo zainwestowa\u0142o w ich edukacj\u0119. Podobne zasady powinny obowi\u0105zywa\u0107 student\u00f3w z Tybetu.<\/p>\n

Zastan\u00f3wmy si\u0119 teraz nad r\u00f3\u017cnicami w sferze edukacji. Chi\u0144ski student musi uzyska\u0107 dwie\u015bcie pi\u0119\u0107dziesi\u0105t punkt\u00f3w, \u017ceby zda\u0107 egzamin; Tybeta\u0144czyk tylko sto dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t. Niemniej egzaminy zdaje znacznie wi\u0119cej Chi\u0144czyk\u00f3w. Przyczyn\u0105 jest bariera j\u0119zykowa, kt\u00f3ra stawia Tybeta\u0144czyk\u00f3w na przegranej pozycji. Do\u015bwiadczy\u0142em tego na w\u0142asnej sk\u00f3rze. Znam chi\u0144ski, cz\u0119sto pope\u0142niam jednak straszne b\u0142\u0119dy. Z prostego powodu \u2013 chi\u0144ski nie jest moim j\u0119zykiem ojczystym. W tej sferze nigdy nie m\u00f3g\u0142bym wsp\u00f3\u0142zawodniczy\u0107 z Chi\u0144czykami.<\/p>\n

Co gorsza, tybeta\u0144scy uczniowie wysy\u0142ani do innych prowincji maj\u0105 problemy z aklimatyzacj\u0105. Trudno im przyzwyczai\u0107 si\u0119 do pogody, \u017cywno\u015bci, wody i tak dalej. Wielu zapada na zdrowiu, co musi si\u0119 odbi\u0107 na ich post\u0119pach w nauce. Jest tylko jeden spos\u00f3b na spotkanie si\u0119 z rodzicami \u2013 samolot. A wi\u0119c lataj\u0105, rodzice albo uczniowie, co stanowi niebywa\u0142e obci\u0105\u017cenie finansowe.<\/p>\n

W zesz\u0142ym roku niekt\u00f3re szko\u0142y z Szanghaju i innych region\u00f3w zakupi\u0142y \u2013 w imieniu szk\u00f3\u0142 tybeta\u0144skich \u2013 samochody. Okaza\u0142o si\u0119 jednak, \u017ce korzystaj\u0105 z nich same. Kiedy sprawa wysz\u0142a na jaw, w\u0142adze podj\u0119\u0142y odpowiednie kroki, niemniej wszyscy nabrali wody w usta i nigdy nie powiadomiono o tym opinii publicznej. Tak czy owak, dzi\u015b sytuacja jest nieco lepsza, trzeba jednak co\u015b zrobi\u0107, \u017ceby takie praktyki nie mog\u0142y si\u0119 powt\u00f3rzy\u0107.<\/p>\n

Rz\u0105d ma zorganizowa\u0107 wkr\u00f3tce spotkanie po\u015bwi\u0119cone edukacji w Tybecie. Jego celem b\u0119dzie powa\u017cna dyskusja nad systemem o\u015bwiaty w regionie. Uwa\u017cam, \u017ce Tybeta\u0144czycy potrzebuj\u0105 zaplecza edukacyjnego w Tybecie. Trzeba zrobi\u0107 wszystko, by powo\u0142a\u0107 tu szko\u0142y ka\u017cdego szczebla. M\u0142odzi ludzie, kt\u00f3rzy ko\u0144cz\u0105 nauk\u0119 w liceum, powinni by\u0107 \u2013 stosownie do zdolno\u015bci i potrzeb regionu \u2013 kierowani do szk\u00f3\u0142 wy\u017cszych. Wcze\u015bniej zd\u0105\u017c\u0105 w miar\u0119 przyzwoicie opanowa\u0107 tybeta\u0144ski i uto\u017csami\u0107 si\u0119 z regionem. Ju\u017c to, jak s\u0105dz\u0119, b\u0119dzie wielkim krokiem naprz\u00f3d. Uwa\u017cam, \u017ce przedstawiciele ka\u017cdego narodu powinni uczy\u0107 si\u0119 swego j\u0119zyka i pos\u0142ugiwa\u0107 si\u0119 nim. Rz\u0105d centralny wielokrotnie m\u00f3wi\u0142 o wadze studiowania i u\u017cywania j\u0119zyka tybeta\u0144skiego w Tybecie. Nic jednak w tej sprawie nie zrobi\u0142.<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

Piel\u0119gnowanie j\u0119zyka i kultury<\/em><\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

Rz\u0105d og\u0142osi\u0142 cztery plany modernizacji. Powinni\u015bmy uczy\u0107 si\u0119 od pa\u0144stw rozwini\u0119tych. Musimy wzi\u0105\u0107 od nich wiedz\u0119 techniczn\u0105 i naukowe metody zarz\u0105dzania. Najlepszym systemem dysponuje ten, kto ma najwy\u017csz\u0105 stop\u0119 \u017cyciow\u0105. Nie po\u015bwi\u0119ca\u0142em tej kwestii zbyt wiele uwagi. We\u017amy styl \u017cycia Japo\u0144czyk\u00f3w. Maj\u0105 oni wysoko rozwini\u0119ty system o\u015bwiaty w dziedzinie kultury, nauki i techniki. Ka\u017cd\u0105 publikowan\u0105 na \u015bwiecie ksi\u0105\u017ck\u0119 mo\u017cna przeczyta\u0107 trzydzie\u015bci dni p\u00f3\u017aniej po japo\u0144sku.<\/p>\n

Je\u015bli idzie o przek\u0142ady, zw\u0142aszcza z j\u0119zyk\u00f3w europejskich, sytuacja w Tybecie jest \u017ca\u0142osna. Znacznie gorsza ni\u017c w Turkiestanie Wschodnim czy Mongolii Wewn\u0119trznej. W zesz\u0142ym roku by\u0142em za granic\u0105. Nie mog\u0142em znale\u017a\u0107 nikogo, kto umia\u0142by t\u0142umaczy\u0107 z tybeta\u0144skiego na angielski. Musia\u0142em wi\u0119c wzi\u0105\u0107 ze sob\u0105 chi\u0144skiego t\u0142umacza i m\u00f3wi\u0107 po chi\u0144sku. Z pewno\u015bci\u0105 zrobi\u0142o to fatalne wra\u017cenie na cudzoziemcach. Trudno o lepszy dow\u00f3d op\u0142akanej sytuacji szkolnictwa w Tybecie.<\/p>\n

W ca\u0142ym Tybeta\u0144skim Regionie Autonomicznym nie znalaz\u0142 si\u0119 nikt, kto m\u00f3g\u0142by prze\u0142o\u017cy\u0107 na tybeta\u0144ski podr\u0119cznik do fizyki. Co robi\u0105 w\u0142adze TRA? W Qinghai prze\u0142o\u017cyli wszystko, mniejsza o jako\u015b\u0107. S\u0105 gotowi pomaga\u0107 TRA. Ale w\u0142adze lokalne nie raczy\u0142y nawet odpowiedzie\u0107 na ten gest. Urz\u0119dnicy ci pr\u00f3buj\u0105 ca\u0142kowicie zmarginalizowa\u0107 j\u0119zyk tybeta\u0144ski. To bardzo, bardzo smutne. Wiceprzewodnicz\u0105cy Ngabo Nga\u0142ang Dzigme ma w tym roku z\u0142o\u017cy\u0107 wizyt\u0119 w Tybecie. Zastanawiam si\u0119, czy mo\u017cecie wprowadzi\u0107 przepisy, kt\u00f3re pomog\u0105 w rozwoju j\u0119zyka tybeta\u0144skiego. Je\u017celi to zrobicie, sytuacja poprawi si\u0119 ju\u017c wci\u0105gu dw\u00f3ch, trzech lat. Gwarantuj\u0119. Dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t pi\u0119\u0107 procent Tybeta\u0144czyk\u00f3w nie m\u00f3wi po chi\u0144sku i nie rozumie tego j\u0119zyka. Pos\u0142ugiwanie si\u0119 chi\u0144skim w sprawach administracyjnych s\u0142u\u017cy wy\u0142\u0105cznie wygodnictwu chi\u0144skich urz\u0119dnik\u00f3w. Czy nie rozumiecie, \u017ce przej\u015bcie na tybeta\u0144ski przynios\u0142oby ogromne korzy\u015bci masom? Niekt\u00f3rzy narzekaj\u0105, \u017ce za du\u017co m\u00f3wi\u0119. Mo\u017ce. Ale wielu ludzi dawa\u0142o wyraz podobnemu niezadowoleniu. Sytuacja, kt\u00f3r\u0105 opisa\u0142em, tak rozw\u015bcieczy\u0142a Ngabo Nga\u0142anga Dzigme, \u017ce podczas zesz\u0142orocznego zebrania wali\u0142 pi\u0119\u015bci\u0105 w st\u00f3\u0142. Mam nadziej\u0119, \u017ce wszyscy podejd\u0105 do tej sprawy z najwy\u017csz\u0105 powag\u0105. Rozw\u00f3j j\u0119zyka tybeta\u0144skiego to nie b\u0142ahostka, tylko kwestia \u015bci\u015ble zwi\u0105zana z polityk\u0105.<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

Instytut tybetologii w Pekinie<\/em><\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

Kilka s\u0142\u00f3w do Dord\u017ce Cetena i reszty. Jak ludzie, kt\u00f3rzy nie maj\u0105 wi\u0119kszego poj\u0119cia o j\u0119zyku i kulturze Tybetu, chcieliby prowadzi\u0107 studia tybetologiczne? Od wielu ludzi s\u0142ysza\u0142em powa\u017cne zarzuty pod adresem Instytutu Tybetologii. Najci\u0119\u017csze dotyczy\u0142y systemu naboru.<\/p>\n

Kr\u00f3tko: jest wiele do zrobienia w sprawie Tybetu. Prosz\u0119, by komitet partii i rz\u0105d ludowy TRA g\u0142\u0119boko zastanowi\u0142y si\u0119 nad systemem administracyjnym i zrobi\u0142y wszystko, by go ulepszy\u0107.<\/p>\n

Mam r\u00f3wnie\u017c nadziej\u0119, \u017ce rz\u0105d centralny po\u015bwi\u0119ci wi\u0119cej uwagi sytuacji politycznej w Tybecie i wesprze region gospodarczo. Na naszym regionie spoczywa ogromne brzemi\u0119. My, przedstawiciele TRA w OZPL, przedstawili\u015bmy pewne propozycje. Starych, niepewnych urz\u0119dnik\u00f3w \u015bredniego szczebla zast\u0119puje si\u0119 m\u0142odym, wykwalifikowanym personelem.<\/p>\n

Niemniej wielu winnych zbrodni rewolucji kulturalnej nadal cierpi na lewack\u0105 zgag\u0119. Niekt\u00f3rzy, mimo g\u0142o\u015bnych protest\u00f3w, poszli nawet w g\u00f3r\u0119.<\/p>\n

Rz\u0105d centralny zdecydowa\u0142: nie ma miejsca na powt\u00f3rk\u0119 rewolucji kulturalnej. Awansowanie tych ludzi jest skutkiem kampanii \u201e\u017calu za pope\u0142nione b\u0142\u0119dy i gotowo\u015bci do zmian\u201d, kt\u00f3r\u0105 prowadzono tylko w Tybecie. Za tym ruchem nie stoi rz\u0105d centralny. Nie wiadomo te\u017c, kto rozpocz\u0105\u0142 t\u0119 kampani\u0119.<\/p>\n

Nie m\u00f3wi\u0119 tu o oderwanych incydentach. Tybet powinien by\u0107 regionem specjalnym. Tybet potrzebuje specjalnej strategii politycznej i gospodarczej. Nale\u017cy j\u0105 realizowa\u0107, dop\u00f3ki nie rozwi\u0105\u017cemy najbardziej pal\u0105cych problem\u00f3w gospodarczych i nie zadowolimy ludzi.<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

Przyzna\u0107 si\u0119 do b\u0142\u0119d\u00f3w<\/em><\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

Zgadzam si\u0119 z tym, co m\u00f3wi\u0142 o niepokojach w Tybecie Rigzin \u0141angjal. W 1959 roku by\u0142a tu rewolta. Zd\u0142awiono j\u0105 si\u0142\u0105. S\u0142usznie. Nie nale\u017cy temu zaprzecza\u0107. Niemniej prze\u015bladowano te\u017c wielu niewinnych ludzi. Podczas t\u0142umienia powstania pope\u0142niono liczne b\u0142\u0119dy. W\u0142adze nie ogl\u0105da\u0142y si\u0119 na nic: winny, niewinny. Na chybi\u0142 trafi\u0142 aresztowano i wtr\u0105cano do wi\u0119zie\u0144. Nie prowadzono \u017cadnych dochodze\u0144. Ka\u017cdy Tybeta\u0144czyk, kt\u00f3ry si\u0119 nawin\u0105\u0142, by\u0142 bity i trafia\u0142 za kraty. I teraz zdarza si\u0119 to w Tybecie na co dzie\u0144. Musimy podej\u015b\u0107 do tego z najwy\u017csz\u0105 powag\u0105. Trzeba prowadzi\u0107 \u015bledztwa, winni musz\u0105 ponie\u015b\u0107 kar\u0119. To jedyny spos\u00f3b na u\u015bmierzenie goryczy i \u017calu ludu. Czy\u017c nie mieli\u015bmy tu rozmawia\u0107 w\u0142a\u015bnie o tym?<\/p>\n

Przed laty ukarano mnie za przedstawienie \u201ePetycji siedemdziesi\u0119ciu tysi\u0119cy znak\u00f3w\u201d. M\u00f3wi\u0142em w niej w\u0142a\u015bnie o takich faktach. W gruncie rzeczy, moje pogl\u0105dy na temat dzia\u0142alno\u015bci wy\u017cszych urz\u0119dnik\u00f3w by\u0142ego rz\u0105du lokalnego Tybetu pokrywaj\u0105 si\u0119 z tym, co m\u00f3wi\u0142 Ngabo. By\u0142y mocne struktury i system prawny. Zasiadaj\u0105cego w rz\u0105dzie arystokrat\u0119, kt\u00f3ry nie wykonywa\u0142 polece\u0144, przebierano w bia\u0142\u0105 czub\u0119, sadzano na czerwonego wo\u0142u i wyp\u0119dzano. Co by\u015bcie zrobili, gdyby spotka\u0142o to was? Ka\u017cdemu zale\u017cy na karierze.<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

Aneksja Tybetu<\/em><\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

Siedemnastopunktowa Ugoda stanowi\u0142a, \u017ce rz\u0105d lokalny b\u0119dzie sprawowa\u0142 w\u0142adz\u0119 do czasu wprowadzenia reform demokratycznych. Identyczn\u0105 obietnic\u0119 z\u0142o\u017cono w\u0142adzom klasztornym w Taszilhunpo. To, co sta\u0142o si\u0119 p\u00f3\u017aniej, najlepiej oddaje slogan: \u201eKrytykowa\u0107 stary system z perspektywy nowej ideologii\u201d. Niezbyt etyczna praktyka.<\/p>\n

Naukowiec wywodzi wnioski z naukowo dowiedzionych fakt\u00f3w. Tybeta\u0144scy arystokraci s\u0142u\u017cyli rz\u0105dowi od pokole\u0144. Byli g\u0142\u0119boko oddani Dalajlamie, w kt\u00f3rym widzieli schronienie nie tylko w tym, ale i w nast\u0119pnych \u017cywotach. Dok\u0142adnie takie samo oddanie i szacunek \u017cywi\u0142y masy. To niezaprzeczalne fakty. P\u00f3\u017aniej arystokrat\u00f3w oskar\u017cono o wywo\u0142anie rebelii i prze\u015bladowano. Uwa\u017cam, \u017ce post\u0105piono absolutnie niew\u0142a\u015bciwie. Oczywi\u015bcie, takiej krytyce poddano i mnie. Zosta\u0142em te\u017c ukarany. Jednak prawda jest bezczasowa. Zawsze taka sama. Niew\u0105tpliwie w mojej petycji by\u0142y b\u0142\u0119dy. Jednak nie pope\u0142ni\u0142em b\u0142\u0119du, zabieraj\u0105c g\u0142os. Nigdy. Pomy\u0142ki w tre\u015bci by\u0142y i s\u0105 pomy\u0142kami. Trzeba jednak powiedzie\u0107 sobie jasno, gdzie si\u0119 myli\u0142em, a gdzie mia\u0142em racj\u0119.<\/p>\n

We\u017amy Lhok\u0119, pierwsz\u0105 baz\u0119 powsta\u0144c\u00f3w z Khamu. Kiedy przez ten region przeje\u017cd\u017ca\u0142 Dalajlama, ludzie z rado\u015bci\u0105 sk\u0142adali dary: mas\u0142o, m\u0105k\u0119 i inne artyku\u0142y. Nikt ich o to nie prosi\u0142. To by\u0142y spontaniczne gesty, wyraz mi\u0142o\u015bci ludu. P\u00f3\u017aniej zostali uznani za cz\u0142onk\u00f3w ruchu oporu. Jak mo\u017cna by\u0142o to zrobi\u0107? Ka\u017cdy powinien o tym wiedzie\u0107. Dzi\u015b, gdziekolwiek jad\u0119, ludzie okazuj\u0105 mi w\u0142a\u015bnie tak\u0105 mi\u0142o\u015b\u0107 i oddanie. Czy nale\u017cy patrze\u0107 na to w kategoriach politycznych? Okazuj\u0105 mi szacunek dlatego, \u017ce s\u0105 religijni, i dlatego, \u017ce tak ka\u017ce tybeta\u0144ski obyczaj. Trzeba rozumie\u0107 i szanowa\u0107 nasze obyczaje i tradycje.<\/p>\n

St\u0142umienie powstania i wprowadzenie reform by\u0142o w zasadzie s\u0142uszne. Jednak zrobiono to na spos\u00f3b skrajnie lewacki. Takie rzeczy nie mog\u0105 si\u0119 powt\u00f3rzy\u0107, a krzywdy trzeba naprawi\u0107. W ci\u0105gu ostatnich trzydziestu lat rz\u0105d\u00f3w komunistycznych uczyniono wiele dobrego, ale i wiele z\u0142ego. M\u00f3wiono o tym na sz\u00f3stej konferencji jedenastego Zjazdu Komunistycznej Partii Chin. Wiadomo o tym i poza granicami kraju. Przyznaj\u0105c si\u0119 do b\u0142\u0119d\u00f3w nie niszczymy wizerunku partii, ale pomagamy go budowa\u0107. Wielu towarzyszy m\u00f3wi\u0142o mi, \u017ce byli towarzysze z Dow\u00f3dztwa Okr\u0119gu Tybet i Dow\u00f3dztwa Okr\u0119gu Czengdu nie powinni byli robi\u0107 tego, co zrobili. To zdrowa postawa. Cz\u0119sto m\u00f3wimy, \u017ce wyzwalaj\u0105c i reformuj\u0105c Tybet, osi\u0105gni\u0119to, w pocie czo\u0142a, bardzo wiele. I \u017ce lud Tybetu nigdy o tym nie zapomni. To szczere s\u0142owa. Niemniej jednak pope\u0142nili\u015bcie te\u017c wiele b\u0142\u0119d\u00f3w, r\u00f3wnie\u017c w Tybecie. Tego te\u017c nigdy nie zapomnimy. M\u00f3wi\u0119 o tym dlatego, \u017ce b\u0142\u0119dy trzeba naprawia\u0107. Je\u015bli tego dokonamy, p\u00f3jdziemy do przodu. Powoduj\u0105 mn\u0105 najlepsze intencje.<\/p>\n

Opowiem wam teraz bardziej osobist\u0105 histori\u0119. Za wybuchem powstania sta\u0142 rz\u0105d, kaszag. Labrangi [monastyczne \u201ezaplecze\u201d wysokiego lamy] nie bra\u0142y udzia\u0142u w \u017cadnej agitacji. Z pocz\u0105tku opowiadano nam wznios\u0142e komuna\u0142y o pokojowych reformach i polityce braterskich relacji. Kiedy jednak zacz\u0119to wprowadza\u0107 reformy, otaczaj\u0105cy nas ludzie doznali niewyobra\u017calnych cierpie\u0144. Wszyscy byli nieufni, czuli wstr\u0119t. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 cz\u0142onk\u00f3w lokalnego rz\u0105du Tybetu uciek\u0142a do Indii. Garstk\u0119, kt\u00f3ra zosta\u0142a, wychwalano jako elementy post\u0119powe i awansowano. Natomiast naszym ludziom, kt\u00f3rzy zostali, gdy\u017c czuli si\u0119 zwi\u0105zani z Chinami, zadawano straszliwe cierpienia. By\u0142em w\u00f3wczas w Lhasie, wi\u0119c oszcz\u0119dzono mi takiego losu, niemniej wszyscy cz\u0142onkowie mojej rodziny przeszli thamzingi [wiece walki klasowej].<\/p>\n

Aresztowano te\u017c \u017con\u0119 jednego z moich ludzi. Kiedy pewnego dnia prowadzono j\u0105 na przes\u0142uchanie, wymamrota\u0142a: \u201eTen cz\u0142owiek, Panczen, przysporzy\u0142 mi tylu cierpie\u0144, \u017ce chyba umr\u0119 z b\u00f3lu\u201d. W\u0142adze uzna\u0142y, \u017ce powie wreszcie co\u015b, co mnie obci\u0105\u017cy \u2013 a d\u0142ugo czeka\u0142y na tak\u0105 okazj\u0119. Natychmiast wezwano protokolanta, \u017ceby spisa\u0107 zeznanie. I zacz\u0119\u0142o si\u0119: \u201ePope\u0142nili\u015bmy ogromny b\u0142\u0105d, s\u0142uchaj\u0105c tego Panczena i nie uczestnicz\u0105c w walkach z Chi\u0144czykami. Gdyby poprowadzi\u0142 nas do powstania, \u017cy\u0142oby si\u0119 nam teraz znacznie lepiej. Zabiliby\u015bmy tylu Chi\u0144czyk\u00f3w, ilu by si\u0119 da\u0142o, a potem uciekli do Indii. Bez \u017cadnych problem\u00f3w, bo nasza wioska le\u017cy w pobli\u017cu granicy. Ale ten cz\u0142owiek kaza\u0142 nam zachowywa\u0107 si\u0119 post\u0119powo i patriotycznie. I tyle mamy z jego rad. Teraz nie da si\u0119 ju\u017c uciec do Indii. Prze\u015bladuj\u0105 tu wszystkich, m\u0119\u017cczyzn i kobiety. \u017byjemy w piekle na ziemi\u201d.<\/p>\n

Gdyby powsta\u0142 film o zbrodniach w prowincji Qinghai, zaszokowa\u0142by ka\u017cdego widza. W Gologu cia\u0142a zabitych spychano ze wzg\u00f3rza do g\u0142\u0119bokiego rowu. \u017bo\u0142nierze m\u00f3wili krewnym ofiar, \u017ce powinni cieszy\u0107 si\u0119 ze zd\u0142awienia rebelii. Zmuszano ich do ta\u0144czenia na zw\u0142okach pomordowanych, a potem wystrzelano z karabin\u00f3w maszynowych. Wszystkich pogrzebano w tym samym miejscu.<\/p>\n

W rzeczy samej, walki nie toczy\u0142y si\u0119 wsz\u0119dzie. Oczywi\u015bcie w Khamie by\u0142o ich najwi\u0119cej. Ale w Dziarung Parpo i w Mili \u2013 w Amdo \u2013 koczownicy zebrali bro\u0144 i przekazali j\u0105 w\u0142adzom chi\u0144skim. Zwo\u0142ano wiec, na kt\u00f3rym wychwalano ich pod niebiosa i obwieszano girlandami. Potem zapakowano ich do samochod\u00f3w i odwieziono do wiosek, gdzie zostali natychmiast aresztowani. Siedzieli w wi\u0119zieniach przez ca\u0142e lata. Byli w\u015br\u00f3d nich starcy.<\/p>\n

W Amdo i Khamie dopuszczano si\u0119 nies\u0142ychanych okrucie\u0144stw. Ludzi dzielono na dziesi\u0119cio, dwudziestoosobowe grupy i zabijano. Wiem, \u017ce nie nale\u017cy o tym m\u00f3wi\u0107, ale te zbrodnie zostawi\u0142y g\u0142\u0119bokie urazy. S\u0105 przyw\u00f3dcy, kt\u00f3rzy zawsze pozostawiaj\u0105 za sob\u0105 cie\u0144 z\u0142ego dziedzictwa. Czemu to s\u0142u\u017cy? Winnych trzeba, oczywi\u015bcie, ukara\u0107. Ale po co z\u0142e dziedzictwo? Ludzie, kt\u00f3rzy uparcie przy nim trwaj\u0105, s\u0105 naprawd\u0119 g\u0142upi. C\u00f3\u017c, znajd\u0105 si\u0119 jednak i tacy, kt\u00f3rzy b\u0119d\u0105 s\u0142awi\u0107 ich m\u0105dro\u015b\u0107 i zdolno\u015bci. Towarzysz Wu Jinghua chce zbada\u0107 b\u0142\u0119dy, jakie pope\u0142nili niekt\u00f3rzy urz\u0119dnicy podczas t\u0142umienia powstania w Tybecie. Uwa\u017cam, \u017ce dochodzenie takie powinno by\u0107 bardzo skrupulatne.<\/p>\n

Mao Zedong powiedzia\u0142 wyra\u017anie, \u017ce zabi\u0142by nie tylko Jiang Jieshi seniora, ale i junior\u00f3w. Cho\u0107 ja, Panczen senior, zdo\u0142a\u0142em prze\u017cy\u0107, wielu m\u0142odych Panczen\u00f3w zabito i zam\u0119czono na \u015bmier\u0107 w wi\u0119zieniach.<\/p>\n

W Qinghai, na przyk\u0142ad, mamy jakie\u015b trzy, cztery tysi\u0105ce wiosek i miast. W ka\u017cdym \u017cyj\u0105 trzy, cztery tysi\u0105ce rodzin. W ka\u017cdej wiosce i w ka\u017cdym mie\u015bcie uwi\u0119ziono od o\u015bmiuset do tysi\u0105ca os\u00f3b. Z tego co najmniej trzysta, czterysta zgin\u0119\u0142o w wi\u0119zieniach. Zg\u0142adzono po\u0142ow\u0119 wi\u0119\u017ani\u00f3w. W zesz\u0142ym roku odkryli\u015bmy, \u017ce w powstaniu bra\u0142a udzia\u0142 garstka. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 [zabitych] to zupe\u0142nie niewinni ludzie.<\/p>\n

W mojej petycji pisa\u0142em, \u017ce do wi\u0119zie\u0144 trafi\u0142o pi\u0119\u0107 procent ludno\u015bci. Z informacji, kt\u00f3re wtedy mia\u0142em, wynika\u0142o, \u017ce wska\u017anik ten faktycznie wynosi dziesi\u0119\u0107, pi\u0119tna\u015bcie procent. Zabrak\u0142o mi odwagi i nie poda\u0142em prawdziwej liczby. Gdybym to zrobi\u0142, zgin\u0105\u0142bym na thamzingu. W przypadku Tybetu to bardzo powa\u017cne kwestie. Je\u017celi poprzestaniemy na czczych frazesach i nie zrobimy nic, by rzeczywi\u015bcie naprawi\u0107 krzywdy, czekaj\u0105 nas bardzo powa\u017cne konsekwencje. To, co m\u00f3wi\u0119, mo\u017ce si\u0119 nie podoba\u0107. Niemniej powoduje mn\u0105 mi\u0142o\u015b\u0107 do ojczyzny.<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

Lojalno\u015b\u0107 i przysz\u0142e zagro\u017cenia<\/em><\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

Kiedy by\u0142em w Turkiestanie Wschodnim, powiedzia\u0142em tamtejszym towarzyszom: \u201eWasza praca zostanie wystawiona na pr\u00f3b\u0119, je\u015bli dojdzie do inwazji na Turkiestan. Na wiecach s\u0142yszycie tylko k\u0142amstwa. Nie powinni\u015bmy w nie wierzy\u0107. B\u0119dziecie mogli powiedzie\u0107, \u017ce zrobili\u015bcie tu kawa\u0142 dobrej roboty, je\u015bli lud stanie rami\u0119 w rami\u0119 z Armi\u0105 Ludowo-Wyzwole\u0144cz\u0105 w chwili sowieckiej inwazji na t\u0119 prowincj\u0119\u201d.<\/p>\n

Dwa przyk\u0142ady historyczne. Lenin powiedzia\u0142, i\u017c zwyci\u0119stwo Rewolucji Pa\u017adziernikowej \u015bwiadczy o tym, \u017ce w\u0142a\u015bciwie pracowano z masami. Stalin nie zrobi\u0142 dla mas nic dobrego. Dlatego te\u017c mieszka\u0144cy republik mniejszo\u015bciowych nie wsparli armii sowieckiej w czasie hitlerowskiej inwazji. Widzieli\u015bmy filmy z wojny wietnamskiej. Mniejszo\u015bci narodowe wita\u0142y AL-W z otwartymi ramionami, wskazywa\u0142y \u017co\u0142nierzom drog\u0119, przynosi\u0142y wod\u0119, tylko dlatego, \u017ce mia\u0142y do\u015b\u0107 re\u017cimu faworyzuj\u0105cego wi\u0119kszo\u015b\u0107 Kinh. Kinhowie byli bardzo okrutni. Je\u017celi kto\u015b nie chcia\u0142 si\u0119 im podporz\u0105dkowa\u0107, po prostu strzelali. Nawet do sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciolatk\u00f3w. Powinni\u015bmy wyci\u0105ga\u0107 wnioski z historycznych lekcji.<\/p>\n

W 1964 roku wezwano mnie do Pekinu, gdzie niekt\u00f3rzy przyw\u00f3dcy m\u00f3wili mi: \u201eOdwracacie si\u0119 od macierzy. Chcecie wznieci\u0107 separatystyczn\u0105 rebeli\u0119? Nawet je\u015bli uzbroicie ca\u0142\u0105 populacj\u0119 Tybetu, wystawicie ledwie trzy miliony \u017co\u0142nierzy. Nie boimy si\u0119 tego\u201d. Napawa\u0142o mnie to ogromnym smutkiem; zrozumia\u0142em wtedy, co to znaczy nie by\u0107 wolnym. Po pierwsze, nie by\u0142o we mnie takich my\u015bli. Po drugie, nawet gdybym chcia\u0142 wywo\u0142a\u0107 powstanie, jak mia\u0142bym zapewni\u0107 sobie poparcie ca\u0142ej ludno\u015bci Tybetu? Kto wa\u017cy\u0142by si\u0119 na co\u015b podobnego przy takich dysproporcjach? Nawet gdyby kto\u015b taki si\u0119 znalaz\u0142, zosta\u0142by natychmiast zlikwidowany.<\/p>\n

Powstanie w Tybecie wywo\u0142ali ludzie, kt\u00f3rzy nie mieli wyczucia czasu ani \u017cadnego poj\u0119cia o polityce i strategii. Je\u017celi rzeczywi\u015bcie chce si\u0119 wojny, trzeba to robi\u0107 w odpowiedniej chwili. Nale\u017cy by\u0107 wystarczaj\u0105co silnym. Zna\u0107 si\u0142y swoje i przeciwnika. Bez tego nie ma nadziei na zwyci\u0119stwo. Nie da si\u0119 wygra\u0107 wojny kilkoma przestarza\u0142ymi karabinami. Powsta\u0144cy byli \u017ca\u0142o\u015bnie naiwni. Gdyby jednak chwycili za bro\u0144 w czasie obcej interwencji, kraj znalaz\u0142by si\u0119 w bardzo trudniej sytuacji.<\/p>\n

Dlatego w\u0142a\u015bnie trzeba my\u015ble\u0107 o dobrobycie mniejszo\u015bci w czasie pokoju. Musimy mie\u0107 pewno\u015b\u0107, \u017ce przedstawiciele mniejszo\u015bci s\u0105 szcz\u0119\u015bliwi w granicach macierzy. Je\u017celi b\u0119d\u0105, z rado\u015bci\u0105 wespr\u0105 Chi\u0144czyk\u00f3w w rozwijaniu kraju. Uparcie s\u0105dz\u0105c, \u017ce zawsze b\u0119dziecie rz\u0105dzi\u0107 i uciska\u0107 mniejszo\u015bci, narazicie si\u0119 na powa\u017cne problemy w przysz\u0142o\u015bci.<\/p>\n

Warto pami\u0119ta\u0107 o przyk\u0142adach, kt\u00f3re da\u0142em przed chwil\u0105. Trzeba my\u015ble\u0107 o wojnie zw\u0142aszcza teraz, gdy wydaje si\u0119 ona coraz bardziej prawdopodobna. Oczywi\u015bcie mo\u017cemy jej zapobiec. Ale co zrobimy, je\u015bli rzeczywi\u015bcie wybuchnie? W 1962 roku AL-W wygra\u0142a konflikt graniczny z Indiami dzi\u0119ki logistycznej pomocy Tybeta\u0144czyk\u00f3w, kt\u00f3rzy na w\u0142asnych plecach i grzbietach swoich zwierz\u0105t [nosili jej sprz\u0119t]. Cho\u0107 niekt\u00f3rzy m\u00f3wi\u0105 dzi\u015b o nowej wojnie z Indiami, wydaje si\u0119 ona ma\u0142o prawdopodobna. Gdyby jednak do niej dosz\u0142o, w\u0105tpi\u0119, by Tybeta\u0144czycy udzielili takiej pomocy jak w 1962 roku.<\/p>\n

Niekt\u00f3rym towarzyszom nie spieszno do realizowania nowej polityki. Ludzie ci nie maj\u0105 wyczucia strategii. Nic te\u017c nie wiedz\u0105 o polityce. Je\u015bli w Tybecie dojdzie do zamieszek, w\u0142adze zwo\u0142aj\u0105 nadzwyczajne zebranie i polec\u0105 Ngabo lub mnie uspokoi\u0107 sytuacj\u0119. Ma si\u0119 rozumie\u0107, \u017ce zrobimy wszystko, co w naszej mocy. Je\u015bli jednak nigdy nie czyni si\u0119 nic dla ludu, to jak mamy pomaga\u0107 rz\u0105dowi, gdy sytuacja wymyka si\u0119 spod kontroli?<\/p>\n

Zawsze m\u00f3wi\u0119 rzeczy grubia\u0144skie. Ale i kieruj\u0119 si\u0119 tylko dobrem pa\u0144stwa. Nic nie mog\u0119 na tym zyska\u0107. W gruncie rzeczy, osobi\u015bcie jestem zadowolony. Mam wra\u017cenie, \u017ce jestem najszcz\u0119\u015bliwszym cz\u0142owiekiem w Chinach. My\u015blcie zatem szerzej.<\/p>\n

Co zyskujemy na prowadzeniu lewackiej polityki w Tybecie? Lewacy wszystko t\u0142amsz\u0105. Kiedy odsuni\u0119to towarzysza Hu Yaobanga, uczcili to odpalaniem petard i pija\u0144stwem. Og\u0142osili kl\u0119sk\u0119 wiernego sojusznika narodu tybeta\u0144skiego. Powiadaj\u0105 te\u017c, \u017ce Wu Jinghua, Panczen i Ngabo nie b\u0119d\u0105 mogli wr\u00f3ci\u0107 do Tybetu. Dlaczego mieliby\u015bmy nie otrzyma\u0107 pozwolenia na powr\u00f3t do naszej ojczyzny? Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce \u015bwi\u0119towali troch\u0119 przedwcze\u015bnie. Ci ludzie pr\u00f3buj\u0105 wbi\u0107 klin mi\u0119dzy Chi\u0144czyk\u00f3w i Tybeta\u0144czyk\u00f3w. Nale\u017cymy do jednej rodziny. Jak o\u015bmielaj\u0105 si\u0119 m\u00f3wi\u0107 o kl\u0119sce przyjaciela Tybetu?<\/p>\n

Prosz\u0119 wszystkich o namys\u0142 i prac\u0119 na rzecz narodu tybeta\u0144skiego. Rz\u0105d przyj\u0105\u0142 du\u017cy bud\u017cet dla Tybetu. Co si\u0119 sta\u0142o z tymi pieni\u0119dzmi? Czy\u017c wi\u0119kszo\u015b\u0107 nie zosta\u0142a sprzeniewierzona przez urz\u0119dnik\u00f3w? To w\u0142a\u015bnie uniemo\u017cliwia realizacj\u0119 wielu projekt\u00f3w. Musimy zrobi\u0107 co\u015b dla ludu Tybetu, kt\u00f3rego jedynym \u017ar\u00f3d\u0142em utrzymania jest praca fizyczna.<\/p>\n

Wielu rzeczy nie jeste\u015bmy w stanie zrobi\u0107. Brakuje mo\u017cliwo\u015bci. Zbyt ma\u0142o uwagi po\u015bwi\u0119ca si\u0119 j\u0119zykowi tybeta\u0144skiemu. Tak na poziomie o\u015bwiaty, jak pos\u0142ugiwania si\u0119 nim [w codziennym \u017cyciu]. Tybet jest najbardziej religijnym regionem, nale\u017cy wi\u0119c promowa\u0107 nauczanie i pos\u0142ugiwanie si\u0119 j\u0119zykiem tybeta\u0144skim. Rozumie si\u0119 to samo przez si\u0119.<\/p>\n

Dopuszczono si\u0119 wielu nieprawo\u015bci. W 1958 roku, w Qinghai, m\u00f3wiono mi o dokumencie, kt\u00f3ry stanowi\u0142: \u201eNajpierw nale\u017cy st\u0142umi\u0107 rebeli\u0119. Przyst\u0119puj\u0105c do kampanii, kt\u00f3ra zapobiegnie nast\u0119pnym rebeliom, trzeba wypracowa\u0107 jasn\u0105 strategi\u0119 wobec narodowo\u015bci i religii\u201d.<\/p>\n

Nadal musimy zastanawia\u0107 si\u0119 nad polityk\u0105 przysz\u0142o\u015bci. Cho\u0107 dzi\u015b mo\u017ce panowa\u0107 pok\u00f3j i stabilizacja, b\u0119dzie dochodzi\u0107 do wielu niepokoj\u00f3w. Trzeba jednak my\u015ble\u0107 o ca\u0142ym problemie. W tej chwili mamy harmoni\u0119 mi\u0119dzy narodami, pok\u00f3j i stabilizacj\u0119. Nie wolno jednak spocz\u0105\u0107 na laurach. Co zrobimy, je\u015bli w przysz\u0142o\u015bci dojdzie do rozruch\u00f3w?<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n


Dziesi\u0105ty Panczenlama Lobsang Czokji Gjalcen (1938\u20131989) pozosta\u0142 w Tybecie po upadku powstania i ucieczce Dalajlamy do Indii. Chi\u0144czycy postawili go na czele marionetkowego \u201erz\u0105du lokalnego\u201d, licz\u0105c, \u017ce pomo\u017ce im w kolonizacji nowej prowincji. Jednak wkr\u00f3tce potem wystosowa\u0142 do Mao \u201ePetycj\u0119 siedemdziesi\u0119ciu tysi\u0119cy znak\u00f3w\u201d, za kt\u00f3r\u0105 zosta\u0142 pot\u0119piony jako wr\u00f3g ludu, partii i socjalizmu. Cho\u0107 nie odby\u0142 si\u0119 \u017caden proces, nast\u0119pnych czterna\u015bcie lat sp\u0119dzi\u0142 za kratami: dziesi\u0119\u0107 w najbardziej strze\u017conym wi\u0119zieniu Chin, Qincheng \u2013 gdzie, poddawany nieludzkim torturom, pr\u00f3bowa\u0142 odebra\u0107 sobie \u017cycie, cztery kolejne \u2013 w areszcie domowym. Po wyj\u015bciu z wi\u0119zienia by\u0142 rzecznikiem reform; robi\u0142 wszystko, by ocali\u0107 religijne, kulturowe i j\u0119zykowe dziedzictwo swego kraju. Cho\u0107 pr\u00f3bowa\u0142 \u0142agodzi\u0107 niepokoje \u2013 pot\u0119pi\u0142 na przyk\u0142ad rozruchy i demonstracje w Lhasie, kt\u00f3re doprowadzi\u0142y, ju\u017c po jego \u015bmierci, do og\u0142oszenia stanu wojennego \u2013 pozosta\u0142 nieprzejednanym krytykiem polityki Chin w Tybecie, powtarzaj\u0105c, \u017ce cena, jak\u0105 jego kraj \u201ezap\u0142aci\u0142 za rozw\u00f3j, by\u0142a znacznie wy\u017csza ni\u017c zyski\u201d.<\/em><\/p>\n

W ostatniej mowie \u2013 ku zdumieniu zebranych mnich\u00f3w, nie podejrzewaj\u0105cych, \u017ce zosta\u0142o mu tylko kilkana\u015bcie godzin \u017cycia \u2013 da\u0142 jasno do zrozumienia, i\u017c jego nast\u0119pne wcielenie musi wskaza\u0107 Dalajlama, i podkre\u015bli\u0142, \u017ce \u201erok mi\u0119dzy \u015bmierci\u0105 [mistrza] a narodzinami [jego nowego wcielenia] nie jest do niczego potrzebny. Urzeczywistniona osoba mo\u017ce przejawia\u0107 si\u0119 jednocze\u015bnie w wielu postaciach. Nie musi czeka\u0107 na przej\u015bcie \u015bwiadomo\u015bci z poprzedniego cia\u0142a. W buddyzmie mo\u017cliwe s\u0105 narodziny wcze\u015bniejsze\u201d. Sta\u0142o si\u0119 dok\u0142adnie tak, jak przepowiedzia\u0142. Sze\u015b\u0107 lat p\u00f3\u017aniej Dalajlama wskaza\u0142 jego nowe wcielenie \u2013 Genduna Czokji Nim\u0119, kt\u00f3ry przyszed\u0142 na \u015bwiat w trzy miesi\u0105ce po \u015bmierci Lobsanga Czokji Gjalcena. Komunistyczna Partia Chin nie uzna\u0142a jednak decyzji przyw\u00f3dcy Tybeta\u0144czyk\u00f3w i uprowadzi\u0142a wybranego przeze\u0144 ch\u0142opca, mianuj\u0105c nast\u0119pnie w\u0142asnego, \u201eautentycznego\u201d Panczenlam\u0119.<\/em><\/p>\n

\u00a0<\/p>\n


Za przek\u0142adem Departamentu Informacji i Stosunk\u00f3w Zagranicznych Centralnej Administracji Tybeta\u0144skiej w Indiach<\/p>\n\n\n

<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u017byjemy w kraju wielu narod\u00f3w. Obok Chi\u0144czyk\u00f3w mamy tu pi\u0119\u0107dziesi\u0105t pi\u0119\u0107 mniejszo\u015bci narodowych. Lewackie odchylenia, tak przed, jak i po rewolucji kulturalnej, zawsze przysparza\u0142y im wielu cierpie\u0144. Zupe\u0142nie niedawno opublikowano \u201eHistori\u0119 Pasang i jej krewnych\u201d po to tylko, \u017ceby o\u015bmieszy\u0107 Tybeta\u0144czyk\u00f3w. W zesz\u0142ym roku przedstawiciele z Tybetu protestowali, gdy na podstawie tego tekstu pisano scenariusz. […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":7748,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4,7],"tags":[23,28,27,44,31,26],"class_list":["post-7740","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-teksty","category-z-perspektywy-tybetanczykow","tag-buddyzm","tag-edukacja","tag-historia","tag-jezyk","tag-marginalizacja","tag-polityka"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7740","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=7740"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7740\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7750,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7740\/revisions\/7750"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/7748"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=7740"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=7740"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=7740"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}