{"id":7925,"date":"2019-03-07T06:21:28","date_gmt":"2019-03-07T05:21:28","guid":{"rendered":"http:\/\/www.hfhr.org.pl\/tybet\/?p=7925"},"modified":"2022-05-04T12:02:39","modified_gmt":"2022-05-04T10:02:39","slug":"dziamjang-norbu-niepodlegly-tybet-fakty","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/?p=7925","title":{"rendered":"Dziamjang Norbu: Niepodleg\u0142y Tybet. Fakty"},"content":{"rendered":"

Pa\u0144stwowo\u015b\u0107<\/strong><\/p>\n

\n

Przed chi\u0144sk\u0105 inwazj\u0105 Tybet by\u0142 funkcjonuj\u0105cym niepodleg\u0142ym pa\u0144stwem. Nie stanowi\u0142 zagro\u017cenia dla s\u0105siad\u00f3w, bez niczyjej pomocy rok w rok karmi\u0142 swych mieszka\u0144c\u00f3w, nie mia\u0142 \u017cadnych d\u0142ug\u00f3w u innych pa\u0144stw ani instytucji. <\/span><\/p>\n

<\/p>\n

Cho\u0107 za\u015bciankowy, teokratyczny i niedemokratyczny, strzeg\u0142 w swoich granicach prawa i porz\u0105dku oraz skrupulatnie wywi\u0105zywa\u0142 si\u0119 z wzi\u0119tych na siebie mi\u0119dzynarodowych zobowi\u0105za\u0144 traktatowych. Jako jedno z pierwszych pa\u0144stw stanowi\u0142 prawa chroni\u0105ce przyrod\u0119 oraz \u015brodowisko naturalne. Publikowano je od 1642 roku<\/span>1<\/a><\/span><\/sup> w Edyktach z g\u00f3rskiej doliny (a zapewne i wcze\u015bniej<\/span>2<\/a><\/span><\/sup>). <\/span><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

W 1913 roku, jako jeden z pierwszych na \u015bwiecie, Tybet zni\u00f3s\u0142 kar\u0119 \u015bmierci, na co zwraca\u0142o uwag\u0119 wielu cudzoziemc\u00f3w<\/span>3<\/a><\/span><\/sup>. Nic nie wskazuje, by kiedykolwiek prze\u015bladowa\u0142 mniejszo\u015bci (cho\u0107by muzu\u0142ma\u0144sk\u0105<\/span>4<\/a><\/span><\/sup>) albo, jak Chiny (na przyk\u0142ad na Tiananmen), okresowo mordowa\u0142 swoich obywateli. Cho\u0107 granice z Indiami, Nepalem i Bhutanem by\u0142y w\u0142a\u015bciwie niestrze\u017cone, a Tybeta\u0144czycy s\u0142yn\u0119li z zami\u0142owania do podr\u00f3\u017cy, ma\u0142o kto ucieka\u0142 z kraju z powod\u00f3w politycznych lub ekonomicznych. Przed chi\u0144skim najazdem w Stanach Zjednoczonych i Europie nie by\u0142o ani jednego tybeta\u0144skiego uchod\u017acy. <\/span><\/p>\n

\n

Zbrojna inwazja, nie \u201epokojowe wyzwolenie\u201d<\/strong><\/p>\n

\n

Rankiem 5 pa\u017adziernika 1950 roku trzy chi\u0144skie dywizje (52, 53 i 54) 18 Armii (prawdopodobnie ponad 40 tysi\u0119cy \u017co\u0142nierzy) przekroczy\u0142y lini\u0119 demarkacyjn\u0105 na rzece Driczu, kt\u00f3rej strzeg\u0142o 3500 tybeta\u0144skich \u017co\u0142nierzy i 2000 khampowskich ochotnik\u00f3w. Wcze\u015bniej, pod koniec 1949 roku, wojska komunist\u00f3w wkroczy\u0142y do cz\u0119\u015bci wschodniego (Kham) i p\u00f3\u0142nocno-wschodniego Tybetu (Amdo), okupowanej przez oddzia\u0142y wata\u017ck\u00f3w wspieranych przez re\u017cim nacjonalist\u00f3w (Guomindang). 22 stycznia 1950 roku Mao mia\u0142 spotka\u0107 si\u0119 ze Stalinem i prosi\u0107 o transportowe wsparcie sowieckiego lotnictwa podczas inwazji. \u201eDobrze, \u017ce szykujecie si\u0119 do ataku na Tybet \u2013 us\u0142ysza\u0142. \u2013 Tybeta\u0144czyk\u00f3w trzeba ujarzmi\u0107\u201d<\/span>5<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Wed\u0142ug angielskiego radiooperatora Roberta Forda, kt\u00f3ry pracowa\u0142 dla rz\u0105du Tybetu w Czamdo, Tybeta\u0144czycy bronili g\u0142\u00f3wnej przeprawy promowej niemal do ostatniego \u017co\u0142nierza<\/span>6<\/a><\/span><\/sup>. Inny naoczny \u015bwiadek, misjonarz, pisze, \u017ce na po\u0142udniu, u rozwidlenia rzeki w Markhamie, tybeta\u0144skie oddzia\u0142y stawia\u0142y heroiczny op\u00f3r, ale zosta\u0142y zmiecione przez przewa\u017caj\u0105ce si\u0142y chi\u0144skie<\/span>7<\/a><\/span><\/sup>. Ci, co prze\u017cyli, walcz\u0105c, wycofywali si\u0119 na zach\u00f3d. Dwa tygodnie po ataku armia Tybetu z\u0142o\u017cy\u0142a bro\u0144. \u201eW walce o Czamdo zgin\u0119\u0142o wielu Tybeta\u0144czyk\u00f3w \u2013 wspomina komunistyczny aparatczyk<\/span>8<\/a><\/span><\/sup>. \u2013 Byli dzielni, ale nie mieli szans z liczniejszymi i lepiej wyszkolonymi\u201d Chi\u0144czykami. Zdaniem jedynego zachodniego eksperta od spraw wojskowych, kt\u00f3ry pisa\u0142 o tej kampanii, \u201eczerwoni stracili co najmniej dziesi\u0119\u0107 tysi\u0119cy ludzi\u201d<\/span>9<\/a><\/span><\/sup>. Pu\u0142k Armii Ludowo-Wyzwole\u0144czej, kt\u00f3ry atakowa\u0142 z Xinjiangu, zosta\u0142 zatrzymany przez koczownicz\u0105 milicj\u0119 z Gerce w Ngari (zachodni Tybet). \u017bo\u0142nierz tego oddzia\u0142u wspomina te\u017c, \u017ce dow\u00f3dcy nie mieli chi\u0144skich map i pos\u0142ugiwali si\u0119 brytyjskimi<\/span>10<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

W 1956 roku powstanie Khamp\u00f3w zacz\u0119\u0142o rozlewa\u0107 si\u0119 na ca\u0142y kraj, a w marcu 1959 roku ogarn\u0119\u0142o Lhas\u0119. Oddzia\u0142y partyzanckie n\u0119ka\u0142y Chi\u0144czyk\u00f3w a\u017c do 1974 roku. Z ostro\u017cnych szacunk\u00f3w wynika, \u017ce na skutek walk zgin\u0119\u0142o co najmniej p\u00f3\u0142 miliona Tybeta\u0144czyk\u00f3w. Kolejne ofiary poch\u0142ania\u0142y \u201ekampanie polityczne\u201d, obozy pracy (laogai<\/em>) i wielki g\u0142\u00f3d. O tym, \u017ce walka wci\u0105\u017c trwa, najlepiej \u015bwiadcz\u0105 brutalnie t\u0142umione zrywy w latach 1987\u20131990 i w 2008 roku.<\/p>\n

\n

Flaga pa\u0144stwowa<\/strong><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Wsp\u00f3\u0142czesna tybeta\u0144ska flaga pa\u0144stwowa zosta\u0142a przyj\u0119ta w 1916 roku<\/span>11<\/a><\/span><\/sup>. Na arenie mi\u0119dzynarodowej debiutowa\u0142a w zestawieniu magazynu \u201eNational Geographic\u201d z 1934 roku, cho\u0107 wcze\u015bniej pojawia\u0142a si\u0119 na europejskich kartach papierosowych. By\u0142a zapewne zbyt nowa, \u017ceby znale\u017a\u0107 si\u0119 w pierwszym wydaniu z roku 1917, jest tam za to mowa o samym Tybecie. Wed\u0142ug wybitnego weksylologa prof. P. Lux-Worma przodkiem flagi jest lwi proporzec cesarza Songcena Gampo z VII wieku. Warto pami\u0119ta\u0107, \u017ce 90 procent flag pa\u0144stw cz\u0142onkowskich Organizacji Narod\u00f3w Zjednoczonych (w tym chi\u0144sk\u0105) stworzono po drugiej wojnie \u015bwiatowej. Tybeta\u0144ska (zawieszona jako emblemat delegacji) uczestniczy\u0142a w pierwszej Konferencji Panazjatyckiej, na kt\u00f3rej przemawia\u0142 Mahatma Gandhi w 1947 roku. <\/span><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Hymn pa\u0144stwowy<\/strong><\/p>\n

\n

Stary hymn narodowy W niebia\u0144skim kraju otoczonym murem \u015bnie\u017cnych g\u00f3r<\/em> napisa\u0142 (\u015bwiecki) w\u0142adca Pholhane w 1745 roku. Tradycyjnie recytowany na zako\u0144czenie uroczysto\u015bci pa\u0144stwowych i rozpoczynaj\u0105cy przedstawienia operowe w Lhasie, dzi\u015b jest najpopularniejsz\u0105 modlitw\u0105 o d\u0142ugie \u017cycie Jego \u015awi\u0105tobliwo\u015bci Dalajlamy.<\/p>\n

Po powo\u0142aniu rz\u0105du na wychod\u017astwie bardziej wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 pie\u015b\u0144, Pok\u00f3j i szcz\u0119\u015bcie wszystkim<\/em>, u\u0142o\u017cy\u0142 jeden z nauczycieli Dalajlamy, Tridziang Rinpocze, uwa\u017cany za wybitnego mistrza klasycznej poezji njengak<\/em>.<\/p>\n

\n

Mapy Tybetu<\/strong><\/p>\n

\n

Wi\u0119kszo\u015b\u0107 map, globus\u00f3w i atlas\u00f3w sprzed 1950 roku przedstawia Tybet jako niepodleg\u0142e pa\u0144stwo \u2013 nazywane te\u017c Tobbat, Thibbet czy Barantola \u2013 niezale\u017cne od Chin. Na mapie holenderskiego kartografa Pietar van der Aa (oko\u0142o 1680) Tybet sk\u0142ada si\u0119 z dw\u00f3ch cz\u0119\u015bci, niemniej \u017cadna nie nale\u017cy od Chin. Dwadzie\u015bcia lat p\u00f3\u017aniej francuski kartograf Guillaume de L\u2019isle nazwa\u0142 go \u201eKr\u00f3lestwem Wielkiego Tybetu\u201d. Na ameryka\u0144skiej mapie z 1877 roku niezawis\u0142y Tybet rozdziela Indie i Chiny.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Najstarszy istniej\u0105cy i prawdopodobnie pierwszy globus stworzy\u0142 w 1492 roku Martin Behain, geograf kr\u00f3la Portugalii. Nie ma nim jeszcze obu Ameryk, jest za to Tybet, nazywaj\u0105cy si\u0119 z niemiecka \u201eThebet ein konigreich\u201d (czyli \u201ekr\u00f3lestwem\u201d).<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Na starych chi\u0144skich mapach Tybet r\u00f3wnie\u017c nie nale\u017cy do Chin. Mapa nakre\u015blona w 1594 roku przez Wang Fena, wysokiego urz\u0119dnika na dworze Ming\u00f3w, zawiera \u2013 zgodnie z adnotacj\u0105 \u2013 \u201eca\u0142e terytorium chi\u0144skie\u201d, ale nie znalaz\u0142y si\u0119 na niej nawet najbardziej wysuni\u0119te na wsch\u00f3d rubie\u017ce Amdo i Khamu<\/span>12<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

Po opublikowaniu atlasu zam\u00f3wionego przez mand\u017curskiego cesarza Kangxi u francuskich jezuit\u00f3w na niekt\u00f3rych chi\u0144skich i europejskich mapach zacz\u0119to oznacza\u0107 Tybet jako chi\u0144sk\u0105 koloni\u0119 albo protektorat. Jezuici nie mogli osobi\u015bcie dokona\u0107 pomiar\u00f3w w Tybecie (jak w Chinach i Mand\u017curii), poniewa\u017c nie nale\u017ca\u0142 on do chi\u0144skiego imperium. Przeszkolili wi\u0119c w Pekinie dw\u00f3ch mongolskich mnich\u00f3w, kt\u00f3rzy potajemnie zrobili to za nich. Podobnym fortelem pos\u0142u\u017cyli si\u0119 p\u00f3\u017aniej w tym samym celu Brytyjczycy. Ameryka\u0144ska sinolo\u017cka zauwa\u017ca, \u017ce Chi\u0144czycy, podobnie jak Europejczycy, \u201ewykorzystywali kartografi\u0119 do promowania kolonialnych ambicji\u201d w Korei i Tybecie<\/span>13<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

\n

Pieni\u0105dz<\/strong><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Z literatury (cho\u0107by biografii Milarepy) wiemy, \u017ce w dawnym Tybecie rol\u0119 pieni\u0105dza pe\u0142ni\u0142y sztabki z\u0142ota, srebra i miedzi, a nawet kauri. Od po\u0142owy XVII wieku srebrne monety dla Tybetu bito, na podstawie umowy traktatowej, w Nepalu. Kiedy jego wojska zosta\u0142y pokonane przez si\u0142y tybeta\u0144sko-mand\u017curskie, pojawi\u0142y si\u0119 monety z napisami tybeta\u0144skimi i chi\u0144skimi. Rz\u0105d Tybetu bi\u0142 jednak r\u00f3wnie\u017c czysto rodzime tangki<\/em>: Kongpar (w latach 1791\u201393) i Gaden (1836\u20131911). W 1909 dosz\u0142a jeszcze \u2013 zapewne z okazji powrotu z Pekinu Trzynastego Dalajlamy \u2013 srebrna Kelsang.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Po wydaleniu chi\u0144skiej armii w 1912 roku Tybet zacz\u0105\u0142 bi\u0107 z\u0142ote, srebrne i miedziane srangi<\/em> z buddyjskimi symbolami i nazw\u0105 tybeta\u0144skiego rz\u0105du. Na pocz\u0105tku XX wieku wprowadzono banknoty, kt\u00f3re numizmatyk Wolfgang Bertsch nazywa \u201ema\u0142ymi dzie\u0142ami sztuki\u201d<\/span>14<\/a><\/span><\/sup>. Co ciekawe, by zapobiec fa\u0142szerstwom, numery seryjne wpisywali na nich r\u0119cznie specjalnie szkoleni kaligrafowie. D\u0142ugo po inwazji Tybeta\u0144czycy bronili si\u0119 przed chi\u0144skimi pieni\u0119dzmi, kt\u00f3re \u2013 po raz pierwszy w historii Tybetu \u2013 wprowadzono dopiero po opuszczeniu kraju przez Dalajlam\u0119 i jego rz\u0105d w marcu 1959 roku. <\/span><\/p>\n

\n

Paszporty<\/strong><\/p>\n

\n

Rz\u0105d Tybetu wydawa\u0142 w\u0142asne paszporty przebywaj\u0105cym na jego terytorium cudzoziemcom oraz opuszczaj\u0105cym je (nielicznym) Tybeta\u0144czykom. Przed drug\u0105 wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 s\u0142owo \u201epaszport\u201d obejmowa\u0142o i dokumenty podr\u00f3\u017cy, i wizy. Pierwszy znany tybeta\u0144ski paszport dla cudzoziemca otrzyma\u0142 ormia\u0144ski kupiec Hovannes (Johannes) w 1688 roku. Sto lat p\u00f3\u017aniej taki dokument sporz\u0105dzono r\u00f3wnie\u017c dla Purangira Gossaina (Warren Hastings), wys\u0142annika rz\u0105du w Delhi, pr\u00f3buj\u0105cego otworzy\u0107 Tybet dla Kompanii Wschodnioindyjskiej<\/span>15<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Rz\u0105d Tybetu wyrazi\u0142 zgod\u0119 na pierwsz\u0105 wypraw\u0119 na Czomolungm\u0119 (w 1921 roku). \u201eOtrzyma\u0142em oficjalny paszport \u2013 pisa\u0142 z Lhasy brytyjski dyplomata Charles Bell \u2013 upowa\u017cniaj\u0105cy do wspinaczki na Mount Everest\u201d<\/span>16<\/a><\/span><\/sup>. Nast\u0119pne ekspedycje brytyjskie (w 1924 i 1936 roku) tak\u017ce legitymowa\u0142y si\u0119 takimi dokumentami. Paszporty wydawano r\u00f3wnie\u017c naukowcom: botanikowi Wardowi (1924), antropologowi Schaefferowi (1939) czy etnologowi Tucciemu (1949). <\/span><\/p>\n

Wys\u0142annicy prezydenta Roosevelta w 1942 roku odebrali swoje dokumenty w Jatungu. \u201eKiedy rozpostarto przed nami paszport Dalajlamy \u2013 zanotowa\u0142 w 1949 roku Amerykanin Lowell Thomas Jr. \u2013 nie mog\u0142em nie pomy\u015ble\u0107 o wszystkich tych badaczach, kt\u00f3rzy nie mog\u0105c ich zdoby\u0107, nie spe\u0142nili marzenia o Lhasie\u201d<\/span>17<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Od 1912 roku paszporty wydawano tak\u017ce wyje\u017cd\u017caj\u0105cym z kraju Tybeta\u0144czykom. Pierwsze nowoczesne dokumenty ze zdj\u0119ciem i miejscem na wizy otrzymali w 1948 roku cz\u0142onkowie misji handlowej. Wizowali je potem mi\u0119dzy innymi Brytyjczycy i Amerykanie, w sumie siedem pa\u0144stw.<\/p>\n

\n

Traktaty<\/strong><\/p>\n

\n

Jeden z najwa\u017cniejszych traktat\u00f3w w dziejach Tybetu zawarto (po zwyci\u0119stwie nad chi\u0144sk\u0105 armi\u0105) w roku 821\u201322. Tekst (w obu j\u0119zykach) wyryto na trzech kamiennych filarach (tyb. doring<\/em>), z kt\u00f3rych przetrwa\u0142 tylko ten przed D\u017cokhangiem: \u201eTybet i Chiny trwa\u0107 b\u0119d\u0105 w swych granicach. Wsz\u0119dzie na wschodzie (mniej wi\u0119cej od obecnej granicy prowincji Gansu i Shaanxi) rozci\u0105ga si\u0119 kraj Wielkich Chin, a wsz\u0119dzie na zachodzie, bez \u017cadnej w\u0105tpliwo\u015bci, kraj Wielkiego Tybetu. Odt\u0105d z \u017cadnej strony nie b\u0119dzie gr\u00f3\u017ab wojny ani zaboru. (…) I nikt nie wypowie nigdy s\u0142owa \u00bbwr\u00f3g\u00ab\u201d<\/span>18<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Ten doring bywa cz\u0119sto mylony z filarem z Szolu przed Potal\u0105 (kt\u00f3ry opisuje inn\u0105 wielk\u0105 wiktori\u0119 tybeta\u0144skiej armii i zaj\u0119cie stolicy imperium Tang\u00f3w w 763 roku).<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Niepodleg\u0142y Tybet zawiera\u0142 traktaty z s\u0105siednimi pa\u0144stwami, na przyk\u0142ad z Ladakhiem (1683) czy Nepalem (1856). Podpisywa\u0142 te\u017c porozumienia z Brytyjczykami, w tym konwencj\u0119 w Simli, ustalaj\u0105c\u0105 granic\u0119 z Indiami (1914). Wsp\u00f3\u0142czesne indyjskie roszczenia do p\u00f3\u0142nocnej granicy (i tak zwanej linii McMahona) opieraj\u0105 si\u0119 na umowie podpisanej przez niepodleg\u0142y Tybet, a nie Chiny.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

W styczniu 1913 roku <\/span>Tybet i Mongolia zawar\u0142y w Urdze traktat \u201eprzyja\u017ani, wzajemnej pomocy i buddyjskiego braterstwa\u201d, kt\u00f3rego preambu\u0142a m\u00f3wi\u0142a o \u201eoswobodzeniu si\u0119 spod mand\u017curskich rz\u0105d\u00f3w i oddzieleniu od Chin\u201d oraz o zdobyciu \u201eniepodleg\u0142o\u015bci\u201d, co po tybeta\u0144sku oddano s\u0142owem \u201erangzen<\/em>\u201d. <\/span><\/p>\n

\n

Stosunki zagraniczne<\/strong><\/p>\n

\n

Biuro spraw zagranicznych utworzono w 1909 roku \u2013 po powrocie Trzynastego Dalajlamy z Pekinu i ofiarowaniu mu przez tybeta\u0144skie Zgromadzenie Narodowe nowej pa\u0144stwowej piecz\u0119ci na znak symbolicznego odrzucenia mand\u017curskich rz\u0105d\u00f3w \u2013 i ukonstytuowano ponownie w roku 1941. Utrzymywa\u0142o ono stosunki dyplomatyczne z Wielk\u0105 Brytani\u0105, Stanami Zjednoczonymi, Nepalem, niepodleg\u0142ymi Indiami i Chinami. Nepal otworzy\u0142 przedstawicielstwo w Lhasie w 1856, Chiny w 1934, a Wielka Brytania w 1936 roku. Przedstawiciele ministerstwa reprezentowali Tybet na Konferencji Panazjatyckiej w Indiach w marcu 1947, podczas kt\u00f3rej omawiano \u0142ad na kontynencie po drugiej wojnie \u015bwiatowej. Wiele uczestnicz\u0105cych kraj\u00f3w nie przesz\u0142o jeszcze dekolonizacji, co czyni\u0142o Tybet jednym z niewielu ca\u0142kowicie niepodleg\u0142ych pa\u0144stw w tym gremium.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

W li\u015bcie wystosowanym 2 listopada 1949 roku do \u201ePana Mautsetunga\u201d Biuro opisuje Tybet jako kraj religijny i \u201eniepodleg\u0142y od najdawniejszych czas\u00f3w\u201d, prosz\u0105c komunistycznego przyw\u00f3dc\u0119 o wydanie podw\u0142adnym \u201ekategorycznego rozkazu\u201d nieprzekraczania granicy. Rz\u0105d Tybetu informowa\u0142 go r\u00f3wnie\u017c, \u017ce chcia\u0142by \u201eprzyst\u0105pi\u0107 do negocjacji\u201d w sprawie ziem zaj\u0119tych wcze\u015bniej przez Chi\u0144czyk\u00f3w \u201ezaraz po zako\u0144czeniu wojny domowej w Chinach\u201d.<\/p>\n

\n

Neutralno\u015b\u0107<\/strong><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Tybet zachowa\u0142 neutralno\u015b\u0107 podczas drugiej wojny \u015bwiatowej, nie ulegaj\u0105c presji Brytyjczyk\u00f3w, gro\u017abom inwazji ze stron Chin ani osobistym pro\u015bbom prezydenta Roosevelta o zgod\u0119 na budow\u0119 drogi i przepuszczenie konwoj\u00f3w z zaopatrzeniem dla wojska. Ze wzgl\u0119d\u00f3w humanitarnych zgodzono si\u0119 jedynie na przew\u00f3z \u0142adunk\u00f3w cywilnych. Tybet udzieli\u0142 azylu dw\u00f3m austriackim wspinaczom, kt\u00f3rzy zbiegli z brytyjskiego obozu jenieckiego w Indiach<\/span>19<\/a><\/span><\/sup>. Zapewni\u0142 te\u017c opiek\u0119 i transport ameryka\u0144skim lotnikom, kt\u00f3rych samolot rozbi\u0142 si\u0119 na jego terytorium w 1944 roku<\/span>20<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

\n

Poczta i telegraf<\/strong><\/p>\n

\n

Protoplast\u0105 nowoczesnej poczty tybeta\u0144skiej by\u0142a sie\u0107 kurier\u00f3w z czas\u00f3w tybeta\u0144skiego imperium i p\u00f3\u017aniejszych rz\u0105d\u00f3w mongolskich. Oficjalne przesy\u0142ki rozwo\u017cono konno, zwyk\u0142e przenosili biegacze. Centralny urz\u0105d pocztowy i telegraficzny (kt\u00f3ry przej\u0105\u0142 istniej\u0105ce plac\u00f3wki) utworzono w Lhasie w 1920 roku<\/span>21<\/a><\/span><\/sup>. Poszukiwane dzi\u015b przez kolekcjoner\u00f3w znaczki o r\u00f3\u017cnych nomina\u0142ach drukowano r\u0119cznie. Cho\u0107 Tybet nie by\u0142 stron\u0105 Mi\u0119dzynarodowego Traktatu Pocztowego, zadbano o dostarczenie i odbieranie przesy\u0142ek zagranicznych. <\/span><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Spencer Chapman, kt\u00f3ry by\u0142 w Lhasie w 1936 roku, nazwa\u0142 tybeta\u0144sk\u0105 poczt\u0119 \u201eniezwykle sprawn\u0105\u201d<\/span>22<\/a><\/span><\/sup>. Dzia\u0142a\u0142a ona jeszcze po 1950 roku. W 1954 pocztowy biegacz wr\u0119czy\u0142 list z Pragi czeskiemu filmowcowi Vladimirowi Cisowi, kt\u00f3ry na jakim\u015b odludziu kr\u0119ci\u0142 film dla chi\u0144skich komunist\u00f3w<\/span>23<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

Lini\u0119 telegraficzn\u0105 przeci\u0105gni\u0119to z Indii do Lhasy w 1923 roku. Wtedy te\u017c w mie\u015bcie pojawi\u0142y si\u0119 pierwsze telefony. Z obu us\u0142ug skorzysta\u0107 m\u00f3g\u0142 ka\u017cdy, o czym skrupulatnie informowa\u0142o Kr\u00f3lewskie Towarzystwo Geograficzne w Londynie.<\/p>\n

Stolic\u0119 Tybetu zelektryfikowano w 1927 roku. Elektrowni\u0119 wodn\u0105 i instalacje \u201ezbudowa\u0142 w\u0142asnor\u0119cznie\u201d<\/span>24<\/a><\/span><\/sup> m\u0142ody tybeta\u0144ski in\u017cynier Ringang. Ca\u0142y projekt sfinansowa\u0142 lhaski rz\u0105d, kt\u00f3ry by\u0142 jego inicjatorem. <\/span><\/p>\n

W 1948 zacz\u0119\u0142o nadawa\u0107 \u2013 po tybeta\u0144sku, angielsku i chi\u0144sku \u2013 Radio Lhasa.<\/p>\n

\n

\u015awiadkowie<\/strong><\/p>\n

\n

Niepodleg\u0142o\u015b\u0107 Tybetu przed inwazj\u0105 za\u015bwiadcza wielu bezstronnych obserwator\u00f3w \u2013 cudzoziemc\u00f3w, kt\u00f3rzy cz\u0119sto mieszkali tam przez d\u0142u\u017cszy czas, o czym z dum\u0105 informowali w tytu\u0142ach swych ksi\u0105\u017cek: Dwadzie\u015bcia lat w Tybecie<\/em> (David McDonald), Siedem lat w Tybecie<\/em> (Heinrich Harrer) czy Osiem lat w Tybecie<\/em> (Peter Aufschnaiter).<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Hugh Richardson, jeden z najwybitniejszych uczonych, zajmuj\u0105cych si\u0119 Tybetem, prze\u017cy\u0142 tam dziewi\u0119\u0107 lat i opisywa\u0142 jako kraj dobrze funkcjonuj\u0105cy, praworz\u0105dny i spokojny, o d\u0142ugiej historii politycznej niepodleg\u0142o\u015bci oraz niezwyk\u0142ych osi\u0105gni\u0119\u0107 na niwie kultury. \u201eRz\u0105d brytyjski, kt\u00f3ry jako jedyny na Zachodzie zawiera\u0142 z Tybetem porozumienia traktatowe, zwyczajnie sprzeda\u0142 Tybeta\u0144czyk\u00f3w\u201d, stwierdzi\u0142 potem \u201ez g\u0142\u0119bokim wstydem\u201d<\/span>25<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Charles Bell, inny wybitny uczony i dyplomata, uznawany za \u201earchitekta brytyjskiej polityki wobec Tybetu\u201d, uwa\u017ca\u0142, \u017ce Brytyjczycy i Amerykanie nie uznaj\u0105 niepodleg\u0142o\u015bci Tybetu (cho\u0107 taktycznie j\u0105 potwierdzaj\u0105, ilekro\u0107 maj\u0105 w tym interes) wy\u0142\u0105cznie za spraw\u0105 \u201ech\u0119ci pomno\u017cenia zysk\u00f3w z handlu z Chinami\u201d<\/span>26<\/a><\/span><\/sup>. <\/span><\/p>\n

Nie ulega za to w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce \u017caden z propagandyst\u00f3w, demonizuj\u0105cych Tybet sprzed chi\u0144skiego najazdu, nie widzia\u0142 go na w\u0142asne oczy. Prawd\u0119 powiedziawszy, \u017caden z zachodnich apologet\u00f3w Pekinu (Michael Parenti, Tom Grunfeld, Barry Sautman, Melvin Goldstein etc.) nie by\u0142 tam przed 1980 rokiem. Dw\u00f3ch pierwszych kleci swoj\u0105 czarn\u0105 wizj\u0119 przesz\u0142o\u015bci z wyrwanych z kontekstu cytat\u00f3w brytyjskich dziennikarzy i urz\u0119dnik\u00f3w, kt\u00f3rzy towarzyszyli ekspedycji pu\u0142kownika Younghusbanda w 1904 roku (L. A. Waddell, Percival Landon, Edmund Candler, kapitan W.F.T. O\u2019Connor) i zwyczajnie starali si\u0119 znale\u017a\u0107 jakie\u015b uzasadnienie dla imperialnego najazdu.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Dr Shen Tsung-lien, przedstawiciel Republiki Chi\u0144skiej w Lhasie w latach 1944\u201349, by\u0142 jedynym znaj\u0105cym Tybet chi\u0144skim urz\u0119dnikiem wy\u017cszego szczebla z dorobkiem akademickim. W swojej ksi\u0105\u017cce opisuje Tybet jako zupe\u0142nie r\u00f3\u017cny od Chin i korzystaj\u0105cy z \u201epe\u0142nej niepodleg\u0142o\u015bci od 1911 roku\u201d. Cho\u0107 tybeta\u0144skie spo\u0142ecze\u0144stwo \u201ezastyg\u0142o przed stuleciami\u201d, jego zdaniem ludzie byli tu porz\u0105dni, spokojni i go\u015bcinni, aczkolwiek \u201ejak bodaj nigdzie indziej sk\u0142onni do pieniactwa\u201d. Shen zauwa\u017ca, \u017ce \u201ewnosili swoje skargi do wszelkich urz\u0119d\u00f3w, a nawet do samego Dalajlamy i jego regenta\u201d<\/span>27<\/a><\/span><\/sup> [o czym obywatel Chi\u0144skiej Republiki Ludowej nie mo\u017ce dzi\u015b nawet marzy\u0107]. <\/span><\/p>\n

Przypisy<\/em><\/p>\n

\n

1<\/a> W 1642 roku Pi\u0105ty Dalajlama wyda\u0142 Rilung Cacik<\/i>, co z regu\u0142y oddaje si\u0119 jako Edykt z g\u00f3rskiej doliny<\/i> (cho\u0107 spotyka si\u0119 tak\u017ce t\u0142umaczenie Dekret w sprawie ochrony zwierz\u0105t i przyrody<\/i>). Do 1958 roku wznawiano go rokrocznie, rozsy\u0142ano do wszystkich zak\u0105tk\u00f3w kraju i odczytywano mieszka\u0144com. Wadze tre\u015bci przydawa\u0142 ju\u017c sam wygl\u0105d tego dwumetrowego dokumentu, bogato zdobionego symbolami pomy\u015blno\u015bci i nosz\u0105cego piecz\u0119\u0107 Dalajlamy.<\/p>\n<\/div>\n

\n

2<\/a> Wed\u0142ug Ceringa Siakji, dyrektora Instytutu Amnje Maczen, podobne dekrety wydawali ju\u017c kr\u00f3lowie z dynastii Rimpung i Cangpowie.<\/p>\n<\/div>\n

\n

3<\/a> Na przyk\u0142ad Charles Bell (Tibet Past and Present<\/i>, Londyn 1924).<\/p>\n<\/div>\n

\n

4<\/a> Wed\u0142ug historyk\u00f3w w\u0142adze, elity i spo\u0142ecze\u0144stwo Tybetu by\u0142y bardzo szczodre dla muzu\u0142man\u00f3w; por. Henry Grey, Islam in Tibet<\/i>, Kentucky 1997.<\/p>\n<\/div>\n

\n

5<\/a> Jung Chang, Jon Halliday. Mao: The Unknown Story<\/i>, Londyn 2005.<\/p>\n<\/div>\n

\n

6<\/a> Robert Ford, Captured in Tibet<\/i>, Londyn 1957.<\/p>\n<\/div>\n

\n

7<\/a> Geoffrey Bull, When Iron Gates Yield<\/i>, Londyn 1955.<\/p>\n<\/div>\n

\n

8<\/a> Melvyn Goldstein, A Tibetan Revolutionary: The Political Life and Times of Bapa Phuntso Wangye<\/i>, 2004.<\/p>\n<\/div>\n

\n

9<\/a> Edgar O\u2019Ballance, The Red Army Of China<\/i>, Londyn 1962.<\/p>\n<\/div>\n

\n

10<\/a> Kong Fei-tsi, Tse srog gi bhul skyes (Dar \u017cycia)<\/i>, Lhasa 2001.<\/p>\n<\/div>\n

\n

11<\/a> Dundul Namgyal Tsarong, In the Service of His Country: The Biography of Dasang Damdul Tsarong Commander General of Tibet<\/i>, Ithaca 2000.<\/p>\n<\/div>\n

\n

12<\/a> Dawa Norbu, China\u2019s Tibet Policy<\/i>, Richmond 2001.<\/p>\n<\/div>\n

\n

13<\/a> Laura Hostetler, Qing Colonial Enterprise: Ethnography and Cartography in Early Modern China<\/i>, Chicago 2001.<\/p>\n<\/div>\n

\n

14<\/a> Wolfgang Bertsch, The Currency of Tibet<\/i>, Dharamsala 2002.<\/p>\n<\/div>\n

\n

15<\/a> Hugh Richardson, High Peaks Pure Earth: Collected Writings on Tibetan History and Culture<\/i>, Londyn 1998.<\/p>\n<\/div>\n

\n

16<\/a> Charles Bell, Portrait of a Dalai Lama: The Life and Times of the Great Thirteenth<\/i>, Boston 1987.<\/p>\n<\/div>\n

\n

17<\/a> Thomas Lowell Jr., Out of This World: Across the Himalayas to Forbidden Tibet<\/i>, Nowy Jork 1950.<\/p>\n<\/div>\n

\n

18<\/a> Hugh Richardson, Tibet and Its History<\/i>, Londyn 1962.<\/p>\n<\/div>\n

\n

19<\/a> Heinrich Harrer, Seven Years in Tibet<\/em>, Londyn 1953.<\/p>\n<\/div>\n

\n

20<\/a> Richard Starks, Lost in Tibet: The Untold Story of Give American Airmen, a Doomed Plane and the Will to Survive<\/i>, Connecticut 2004.<\/p>\n<\/div>\n

\n

21<\/a> Arnold C. Waterfall, The Postal History of Tibet<\/i>, Londyn 1965.<\/p>\n<\/div>\n

\n

22<\/a> Spencer F. Chapman, Lhasa the Holy City<\/i>, Londyn 1940.<\/p>\n<\/div>\n

\n

23<\/a> Peter Cis, Tibet, Through the Red Box<\/i>, Nowy Jork 1998.<\/p>\n<\/div>\n

\n

24<\/a> Dundul Namgyal Tsarong, In the Service of His Country: The Biography of Dasang Damdul Tsarong Commander General of Tibet<\/i>, Ithaca 2000.<\/p>\n<\/div>\n

\n

25<\/a> Hugh Richardson, Tibet and Its History<\/i>, Londyn 1962.<\/p>\n<\/div>\n

\n

26<\/a> Charles Bell, Portrait of a Dalai Lama: The Life and Times of the Great Thirteenth<\/i>, Boston 1987.<\/p>\n<\/div>\n

\n

27<\/a> Shen Tsung-lien, Tibet and the Tibetans<\/i>, Kalifornia 1953.<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Pa\u0144stwowo\u015b\u0107 Przed chi\u0144sk\u0105 inwazj\u0105 Tybet by\u0142 funkcjonuj\u0105cym niepodleg\u0142ym pa\u0144stwem. Nie stanowi\u0142 zagro\u017cenia dla s\u0105siad\u00f3w, bez niczyjej pomocy rok w rok karmi\u0142 swych mieszka\u0144c\u00f3w, nie mia\u0142 \u017cadnych d\u0142ug\u00f3w u innych pa\u0144stw ani instytucji.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":7951,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4,7],"tags":[27],"class_list":["post-7925","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-teksty","category-z-perspektywy-tybetanczykow","tag-historia"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7925","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=7925"}],"version-history":[{"count":12,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7925\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":12658,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7925\/revisions\/12658"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/7951"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=7925"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=7925"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tybet.hfhr.org.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=7925"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}