Przyznanie literackiej Nagrody Nobla Mo Yanowi zwr\u00f3ci\u0142o uwag\u0119 na jego stanowisko, czy te\u017c brak tego\u017c, w kwestii poszanowania praw cz\u0142owieka i wolno\u015bci s\u0142owa w Chinach. Jako wiceprzewodnicz\u0105cy pa\u0144stwowego Stowarzyszenia Pisarzy milcza\u0142, kiedy prze\u015bladowano koleg\u00f3w po pi\u00f3rze, wzi\u0105\u0142 udzia\u0142 w rocznicowym maratonie kaligrafowania przem\u00f3wie\u0144 przewodnicz\u0105cego Mao, ka\u017c\u0105cego zaprz\u0105c sztuk\u0119 w s\u0142u\u017cb\u0119 politycznych interes\u00f3w partii, i d\u0142ugo odmawia\u0142 s\u0142owa wsparcia Liu Xiaobo, siedz\u0105cemu w wi\u0119zieniu laureatowi pokojowego Nobla z dwa tysi\u0105ce dziesi\u0105tego roku.<\/p>\n
<\/p>\n
Wielu widzia\u0142o w tym \u201ekompromisy\u201d, na jakie cz\u0119sto id\u0105 zwykli ludzie, uk\u0142adaj\u0105c sobie \u017cycie pod rz\u0105dami opresyjnego re\u017cimu. Zachodni obserwatorzy gremialnie przyjmowali, \u017ce gdyby tylko m\u00f3g\u0142, Mo Yan z pewno\u015bci\u0105 opowiedzia\u0142by si\u0119 za uniwersalizmem wolno\u015bci s\u0142owa. My\u015blano, \u017ce na pewno nie jest mu lekko ze \u015bwiadomo\u015bci\u0105, \u017ce jego rodacy gnij\u0105 w wi\u0119zieniach za to, co napisali; zak\u0142opotanie, z jakim odpowiada\u0142 na pytania dziennikarzy, da\u0142o si\u0119 interpretowa\u0107 jako zmagania z dylematem moralnym, do kt\u00f3rego nie mo\u017ce si\u0119 przyzna\u0107. Nie jest bohaterem \u2013 uznano powszechnie \u2013 ale i nie marionetk\u0105 partii.<\/p>\n
Jednak mowa, kt\u00f3r\u0105 Mo Yan wyg\u0142osi\u0142 w Sztokholmie, odbieraj\u0105c Nagrod\u0119, pozwala spekulacje te zako\u0144czy\u0107, w podsumowaniu powiedzia\u0142 bowiem wyra\u017anie, co s\u0105dzi o swoich krytykach i przywo\u0142ywanych przez nich warto\u015bciach. Do kontrowersji, jak to uj\u0105\u0142, odni\u00f3s\u0142 si\u0119, przytaczaj\u0105c trzy anegdoty.<\/p>\n
Historia pierwsza<\/p>\n
\u201eW latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych jako trzecioklasista poszed\u0142em ze szko\u0142\u0105 na wystaw\u0119 cierpienia, gdzie pod dyktando nauczyciela wszyscy p\u0142akali\u015bmy rzewnymi \u0142zami. Nie wyciera\u0142em si\u0119, by pani mog\u0142a nale\u017cycie doceni\u0107 moje, i podgl\u0105da\u0142em koleg\u00f3w, kt\u00f3rzy pluli na d\u0142onie i mazali twarze \u015blin\u0105, \u017ceby wygl\u0105da\u0107 na zap\u0142akanych. W t\u0142umie rozbeczanych dzieci \u2013 jednych naprawd\u0119, innych dla picu \u2013 zauwa\u017cy\u0142em ucznia, kt\u00f3ry mia\u0142 suche policzki i nie zakrywa\u0142 buzi r\u0119koma. Sta\u0142 tylko z szeroko otwartymi oczami i patrzy\u0142 na nas z wyrazem zdumienia albo niedowierzania. Po wycieczce naskar\u017cy\u0142em na niego nauczycielce i dosta\u0142 nagan\u0119. Wyraziwszy po latach skruch\u0119 z powodu tego donosu, dowiedzia\u0142em si\u0119 od niej, \u017ce tak samo jak ja post\u0105pi\u0142o kilkunastu uczni\u00f3w. Okaza\u0142o si\u0119 tak\u017ce, \u017ce \u00f3w ch\u0142opiec zmar\u0142 jakie\u015b dziesi\u0119\u0107 lat wcze\u015bniej, i na my\u015bl o tym gryz\u0142o mnie sumienie. Niemniej wydarzenie to nauczy\u0142o mnie przecie\u017c jednej wa\u017cnej rzeczy, a mianowicie: kiedy wszyscy wok\u00f3\u0142 p\u0142acz\u0105, mamy prawo tego nie robi\u0107, a gdy \u0142zy s\u0105 wy\u0142\u0105cznie na pokaz, staje si\u0119 ono jeszcze wi\u0119ksze\u201d.<\/p>\n
Nieuwa\u017cny czytelnik mo\u017ce uzna\u0107 t\u0119 opowie\u015b\u0107 za \u015bwiadectwo koszmaru maoizmu. Mamy tu jednak co\u015b wi\u0119cej \u2013 analogi\u0119, w niej za\u015b tylko jeden oczywisty element.<\/p>\n
W opisanej scenie nie ma nic szczeg\u00f3lnego. Na \u201ewystawach cierpienia\u201d (w roku tysi\u0105c dziewi\u0119\u0107set sze\u015b\u0107dziesi\u0105tym trzecim albo czwartym) pokazywano dioramy, przedstawiaj\u0105ce obszarnik\u00f3w \u015bci\u0105gaj\u0105cych nale\u017cno\u015bci od ch\u0142op\u00f3w, poni\u017canie ubogich czy inne pod\u0142o\u015bci minionego re\u017cimu, ewentualnie japo\u0144skie zbrodnie, a nawet brytyjskie nikczemno\u015bci z czas\u00f3w wojen opiumowych. Wszystko to \u2013 z czego Mo Yan, pisarz, doskonale zdawa\u0142by sobie spraw\u0119, nawet gdyby ta historyjka nie nale\u017ca\u0142a do jego biografii \u2013 musia\u0142o by\u0107 absurdalne dla o\u015bmiolatk\u00f3w z rolniczej komuny. Co mogli czu\u0107 na widok karykaturalnych gipsowych rze\u017ab, pi\u0119tnuj\u0105cych \u015bwiat, kt\u00f3ry znik\u0142 na d\u0142ugo przed ich narodzinami? Nauczyciel wymaga\u0142 jednak emocji. Podatni na sugestie chlipali sami nie wiedz\u0105c dlaczego, inni musieli symulowa\u0107, zmuszani do udawania, \u017ce ekspozycja robi na nich wra\u017cenie.<\/p>\n
Nienazwana po imieniu sytuacja, z kt\u00f3r\u0105 zestawia si\u0119 ten obrazek, to po\u0142o\u017cenie, w jakim znalaz\u0142 si\u0119 dzi\u015b sam Mo Yan. Teraz to on<\/em> jest ch\u0142opcem, kt\u00f3ry nie p\u0142acze. Od chwili og\u0142oszenia decyzji komitetu szczuje si\u0119 na niego zachodnich dziennikarzy, pyta o prawa cz\u0142owieka, ka\u017ce podpisywa\u0107 petycje w obronie Liu Xiaobo i razem z Zachodem za\u0142amywa\u0107 r\u0119ce nad chi\u0144sk\u0105 cenzur\u0105. On odmawia, a opowiadaj\u0105c t\u0119 historyjk\u0119, idzie krok dalej, odrzucaj\u0105c wszystkie te kwestie jako fa\u0142sz dyktowany konformistyczn\u0105 ideologi\u0105. Osobi\u015bcie nie czuje oburzenia, o kt\u00f3rym m\u00f3wi\u0105 jego krytycy, i \u2013 co znacznie wa\u017cniejsze \u2013 nie wierzy w szczero\u015b\u0107 ich uczu\u0107 (w ko\u0144cu te \u201e\u0142zy s\u0105 wy\u0142\u0105cznie na pokaz\u201d). To o\u015bwiadczenie wcale nie jest tak niezwyk\u0142e, jak mog\u0142oby si\u0119 w pierwszej chwili wydawa\u0107. Apologeci Komunistycznej Partii Chin cz\u0119sto powtarzaj\u0105, \u017ce zagraniczne zainteresowanie prawami cz\u0142owieka to tylko pretekst do czepiania si\u0119 Pekinu. M\u00f3wi\u0105c po ludzku: Mo Yan ma w dupie to, co dzieje si\u0119 z takimi jak Liu Xiaobo, i jest przekonany, \u017ce wy r\u00f3wnie\u017c. Dla niego ca\u0142a wrzawa wok\u00f3\u0142 praw cz\u0142owieka to brednie i przymus, kt\u00f3re pami\u0119ta z czas\u00f3w Mao, i domaga si\u0119 przestrzegania swego prawa do trzymania si\u0119 od nich z daleka.<\/p>\n Historia druga<\/p>\n \u201ePonad trzydzie\u015bci lat temu, jeszcze w wojsku, do pokoju, w kt\u00f3rym czyta\u0142em co\u015b za biurkiem, wszed\u0142 starszy oficer. Spojrza\u0142 na stoj\u0105ce przede mn\u0105 puste krzes\u0142o i zapyta\u0142: \u00bbGdzie s\u0105 wszyscy?\u00ab. Wsta\u0142em i odpowiedzia\u0142em, podnosz\u0105c g\u0142os: \u00bbChcecie powiedzie\u0107, \u017ce ja to niby nikt?\u00ab. Dziadkowi w jednej chwili sp\u0105sowia\u0142y uszy, obr\u00f3ci\u0142 si\u0119 na pi\u0119cie i wyszed\u0142. D\u0142ugo potem napawa\u0142em si\u0119 my\u015blami o tej, jak mi si\u0119 zdawa\u0142o, \u015bwietnej zagrywce. Z czasem jednak to samozadowolenie zmieni\u0142o si\u0119 w poczucie wstydu\u201d.<\/p>\n Innymi s\u0142owy, Mo Yanowi zrobi\u0142o si\u0119 przykro, \u017ce oficer interesuje si\u0119 nieobecnymi (\u201epustym krzes\u0142em\u201d), a nie jak najbardziej obecnym Mo Yanem. Trudno nie dostrzec w tym aluzji do mebla, kt\u00f3ry sta\u0142 si\u0119 symbolem Liu Xiaobo. Chwila nieuwagi stra\u017cnik\u00f3w pilnuj\u0105cych bezprawnie wi\u0119zionej Liu Xii (jego \u017cony) wystarczy\u0142a, by na kilka dni przed wr\u0119czeniem Nagrody zagraniczni dziennikarze nagrali jej s\u0142owa i szlochy. Mo Yan jest zirytowany, \u017ce z okazji jego benefisu po\u015bwi\u0119ca si\u0119 tyle uwagi innemu laureatowi.<\/p>\n Ale mo\u017ce owa uraza to tylko poz\u00f3r, s\u0142u\u017c\u0105cy uwypukleniu g\u0142\u0119bokiej m\u0105dro\u015bci, kt\u00f3r\u0105 Mo Yan dzieli si\u0119 z nami, opowiadaj\u0105c o swojej skrusze? Brzmi \u015bwietnie, problem w tym, \u017ce m\u0142odzie\u0144cza reakcja wci\u0105\u017c pozostaje \u017cywa, a analogia z obecn\u0105 sytuacj\u0105 jest po prostu idealna, podczas gdy owa nabyta m\u0105dro\u015b\u0107 wydaje si\u0119 jedynie go\u0142os\u0142own\u0105 deklaracj\u0105, nic bowiem za ni\u0105 nie idzie. Chcia\u0142by pozby\u0107 si\u0119 tej zadry, jednak ta uparcie w nim tkwi. Mamy tu zatem klasyczn\u0105 figur\u0119 retoryczn\u0105, praeteritio<\/em>, aczkolwiek w wersji najzupe\u0142niej dzieci\u0119cej: \u201eNie zauwa\u017cyli\u015bcie mojej nowej fryzury, ale jestem za du\u017cy, \u017ceby si\u0119 tym przejmowa\u0107. Zapomnieli\u015bcie o moich urodzinach, nie m\u00f3wmy jednak o tym. Nie robi mi to, naprawd\u0119\u201d.<\/p>\n Przykro mi, lecz to ju\u017c ca\u0142e znaczenie tej historii.<\/p>\n Historia trzecia<\/p>\n \u201eO\u015bmiu murarzy schroni\u0142o si\u0119 w opuszczonej \u015bwi\u0105tyni. Ziemi\u0105 wstrz\u0105sn\u0105\u0142 pot\u0119\u017cny grzmot, posypa\u0142y si\u0119 iskry. Kto\u015b j\u0119kn\u0105\u0142, \u017ce brzmia\u0142o to jak ryk smoka. Ze strachu poszarza\u0142y wszystkie twarze. \u00bbJeden z nas o\u015bmiu \u2013 powiedzia\u0142 kt\u00f3ry\u015b \u2013 musia\u0142 obrazi\u0107 niebiosa jakim\u015b straszliwym uczynkiem. Zbrodniarz winien z w\u0142asnej woli wyj\u015b\u0107 na zewn\u0105trz i przyj\u0105\u0107 kar\u0119, oszcz\u0119dzaj\u0105c cierpie\u0144 niewinnym\u00ab. Ch\u0119tnych, rzecz jasna, nie by\u0142o. W ko\u0144cu jeden rzek\u0142: \u00bbSkoro nikt nie chce si\u0119 zg\u0142osi\u0107, rzu\u0107my wszyscy swoje kapelusze w stron\u0119 drzwi. Ten, co wypadnie, zdemaskuje winnego, kt\u00f3rego poprosimy o wyj\u015bcie i oczekiwanie tam na kar\u0119\u00ab. Tak te\u017c zrobili. Siedem s\u0142omianych kapeluszy wwia\u0142o z powrotem, jeden pofrun\u0105\u0142 na dw\u00f3r. Poniewa\u017c w\u0142a\u015bciciel nie chcia\u0142 i\u015b\u0107 w jego \u015blady, pozostali wyrzucili go si\u0142\u0105. Mog\u0119 si\u0119 za\u0142o\u017cy\u0107, \u017ce wszyscy znacie zako\u0144czenie: chwil\u0119 p\u00f3\u017aniej \u015bwi\u0105tynia si\u0119 zawali\u0142a, grzebi\u0105c pod gruzami siedmiu m\u0119\u017cczyzn\u201d.<\/p>\n Ta opowie\u015b\u0107 jest d\u0142uga, trzyma w napi\u0119ciu i ju\u017c wst\u0119p (\u201ebardzo prosz\u0119 o cierpliwo\u015b\u0107, to b\u0119dzie ostatnia historia\u201d) sugeruje, \u017ce ma znaczenie szczeg\u00f3lne. Chi\u0144scy komentatorzy prze\u015bcigali si\u0119 w najdziwniejszych interpretacjach, dopatruj\u0105c si\u0119 w niej nawet paszkwilu na w\u0142adze. Nie nale\u017cy przesadza\u0107 z alegoriami i spodziewa\u0107 si\u0119, \u017ce wszystko nam wyja\u015bni\u0105 (pisarz s\u0142ynie w ko\u0144cu z lu\u017anych skojarze\u0144), niemniej mo\u017cemy przypuszcza\u0107, \u017ce elementy przypowie\u015bci maj\u0105 znaczenie i \u017ce nie powinno si\u0119 ono k\u0142\u00f3ci\u0107 si\u0119 ani z mora\u0142em, ani z psychologiczn\u0105 konstrukcj\u0105 autora. A idzie tu przede wszystkim o system warto\u015bci murarzy. Maj\u0105 oni nieczyste sumienia i s\u0105 zabobonni, wydaje si\u0119 im, \u017ce ukaranie kogo\u015b rozwi\u0105\u017ce ich problemy, patrz\u0105 na \u015bwiat i jego zjawiska przez pryzmat g\u0142upiego moralizmu. Wreszcie szukaj\u0105 schronienia w \u015bwi\u0105tyni, \u015bwi\u0105tyni opuszczonej, symbolizuj\u0105cej wiar\u0119 staromodn\u0105, przebrzmia\u0142\u0105.<\/p>\n Cz\u0142owiek, kt\u00f3rego czyni\u0105 ofiarnym koz\u0142em, jak oni robi w budowlance kulturowej. Jest osamotniony, maj\u0105 nad nim przewag\u0119. Pocz\u0105tkowo nic go od nich nie odr\u00f3\u017cnia, ale \u017ce jego kapelusz wypada na dw\u00f3r, zostaje uznany za winnego i wykluczony.<\/p>\n Je\u015bli w wyst\u0105pieniu, w kt\u00f3rym zaimek pierwszej osoby liczby pojedynczej wyst\u0119puje ponad trzysta razy, pojawia si\u0119 parabola, a w niej samotny bohater, mo\u017cna w miar\u0119 bezpiecznie uzna\u0107, \u017ce autor widzi w nim siebie. Burza wyobra\u017ca zam\u0119t spo\u0142eczny i ludzkie cierpienie, zapewne to, kt\u00f3re by\u0142o wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie udzia\u0142em Chi\u0144czyk\u00f3w. \u015awi\u0105tynia symbolizuje moralny, iluzoryczny system warto\u015bci. Murarze to pisarze i arty\u015bci. Wygna\u0144cem jest Mo Yan, kt\u00f3rego my\u015bl wyrwa\u0142a si\u0119 z ciasnych ram moralizmu, \u015bci\u0105gaj\u0105c na\u0144 pot\u0119pienie. Pozostali wyrobnicy s\u0105 wsp\u00f3\u0142czesnymi mu artystami, usi\u0142uj\u0105cymi wini\u0107 go za niedoskona\u0142o\u015bci chi\u0144skiego spo\u0142ecze\u0144stwa. Do ostracyzmu wprawdzie nie dosz\u0142o (i raczej trudno wyobrazi\u0107 go sobie w kontek\u015bcie otrzymania Nagrody Nobla), niemniej Mo Yan mo\u017ce uwa\u017ca\u0107, \u017ce taki w\u0142a\u015bnie zamys\u0142 stoi za przypuszczanymi na\u0144 atakami. I m\u00f3wi tym, kt\u00f3rzy widz\u0105 w nim sprzedawczyka albo \u015blepe narz\u0119dzie w\u0142adz: \u201eProsz\u0119 bardzo, wyrzu\u0107cie mnie poza nawias. I tak mnie ju\u017c tam nie ma. Sko\u0144czy\u0142em z waszymi warto\u015bciami. Nie prawcie mi kaza\u0144 o moralnej odpowiedzialno\u015bci pisarza. To nonsens, kt\u00f3ry sprowadzi na was zgub\u0119, je\u015bli b\u0119dziecie w nim trwali. Ja, na szcz\u0119\u015bcie, jestem pragmatykiem i dobrze mi to s\u0142u\u017cy\u201d.<\/p>\n Problem z takim odczytaniem polega na tym, \u017ce skar\u017cenie si\u0119 na ostracyzm przez popularnego i szanowanego pisarza, kt\u00f3ry odbiera w\u0142a\u015bnie Nobla, wydaje si\u0119 do\u015b\u0107 idiotyczne. Mo Yan \u2013 patrz\u0105c na to obiektywnie \u2013 nie jest te\u017c z pewno\u015bci\u0105 samotny w swej symbiozie z parti\u0105 i politycznej moralno\u015bci, niemniej interpretacja ta wydaje si\u0119 sp\u00f3jna z przypowie\u015bci\u0105 pierwsz\u0105, w kt\u00f3rej pozuje na samotn\u0105 ofiar\u0119 polowania na czarownice.<\/p>\n Dlaczego to wa\u017cne? Analiza ta nie ma przecie\u017c zwi\u0105zku z jako\u015bci\u0105 tw\u00f3rczo\u015bci Mo Yana i nie wynika z niej nic, co mog\u0142oby wskazywa\u0107, czy pisarz zas\u0142u\u017cy\u0142 na Nobla.<\/p>\n To jest wa\u017cne, poniewa\u017c \u2013 najpro\u015bciej rzecz ujmuj\u0105c \u2013 warto rozumie\u0107, co ludzie do was m\u00f3wi\u0105. Przytyk tak subtelny, \u017ce trudno go zauwa\u017cy\u0107 i odczyta\u0107, mo\u017ce wydawa\u0107 si\u0119 dziwnym \u015brodkiem komunikacji. Z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 widzieli\u015bcie jednak sytuacj\u0119, kiedy m\u00f3wca irytuje si\u0119 na s\u0142uchacza i s\u0105dzi, \u017ce jest od niego znacznie m\u0105drzejszy. Zwykle dzieje si\u0119 to na oczach \u2013 i u\u017cytek \u2013 widza, nazwijmy go \u201eswoim\u201d, maj\u0105cego w\u0142a\u015bciwie przeczyta\u0107 kontekst. (A gdyby przedmiot takiego zabiegu zacz\u0105\u0142 si\u0119 nagle burzy\u0107, zawsze mo\u017cna mu powiedzie\u0107, \u017ce zrozumia\u0142 wszystko opacznie.)<\/p>\n I wreszcie jest wa\u017cne dlatego, \u017ce otrzymawszy najbardziej presti\u017cow\u0105 nagrod\u0119 na \u015bwiecie, Mo Yan, nawet je\u015bli nie mia\u0142 na to najmniejszej ochoty, znalaz\u0142 si\u0119 na froncie batalii Chin o mi\u0119kk\u0105 si\u0142\u0119. Ich przyw\u00f3dcy musz\u0105 si\u0119 cieszy\u0107, \u017ce zbywa jako zak\u0142amany nonsens warto\u015bci le\u017c\u0105ce u podstaw obrony praw cz\u0142owieka przed pa\u0144stwem. Jeszcze to us\u0142yszymy, od Mo Yana i innych, i nie zawsze w tak subtelnej formie. Nie znaczy to przecie\u017c, \u017ce w obszarze strze\u017cenia owych praw nie b\u0119dzie zmian na lepsze. Liu Xia, na przyk\u0142ad, prawie na pewno ma ju\u017c nowych, lepszych stra\u017cnik\u00f3w.<\/p>\n <\/p>\n 14 grudnia 2012<\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n \u201eMilcza\u0142, kiedy prze\u015bladowano koleg\u00f3w po pi\u00f3rze\u201d: Wed\u0142ug Mi\u0119dzynarodowego PEN Clubu w czasie piastowania przez Mo Yana urz\u0119du wiceprzewodnicz\u0105cego Stowarzyszenia Pisarzy aresztowano <\/span>Chena Weia, Chena Xi, Zhu Yufu i Li Bifenga, a Guo Quan, Hada, Tursunjan Hezim, Kong Youping, Lu Jianhua, Liu Xiaobo, Lu Zengqi i Yan Qiuyan, Liu Xianbin, Liu Yonggen, Hailaite Niyazi, Dilishat Paerhat, Qi Chonghuai, Shi Tao, Tan Zuoren, Wang Xiaoning, Yang Tongyan, Nurehamet Yasin, Yuan Xianchen, Zhang Qi oraz Li Tie odbywali kary wi\u0119zienia orzeczone wobec nich wcze\u015bniej. Mo Yan publicznie wypowiedzia\u0142 si\u0119 na temat tylko raz, m\u00f3wi\u0105c 9 grudnia 2012 roku w Sztokholmie, \u017ce \u201enie s\u0142ysza\u0142, \u017ceby w wi\u0119zieniach by\u0142o wielu pisarzy, i \u017ce s\u0105 po temu z\u0142o\u017cone powody\u201d.<\/p>\n \u201eD\u0142ugo odmawia\u0142 s\u0142owa wsparcia Liu Xiaobo\u201d: Odpowiadaj\u0105c na pytanie dziennikarza, i \u201edystansuj\u0105c si\u0119\u201d od polityki Liu, 12 pa\u017adziernika 2012 roku Mo Yan powiedzia\u0142: \u201eMam teraz nadziej\u0119, \u017ce bardzo szybko odzyska wolno\u015b\u0107. Je\u015bli zostanie zwolniony wcze\u015bniej w dobrym zdrowiu, b\u0119dzie m\u00f3g\u0142 studiowa\u0107 swoj\u0105 polityk\u0119 i sw\u00f3j system spo\u0142eczny\u201d, od tej pory kategorycznie odmawia jednak poruszania tego tematu tudzie\u017c cho\u0107by powt\u00f3rzenia s\u0142\u00f3w, kt\u00f3re, by\u0107 mo\u017ce przedwcze\u015bnie, uznano na Zachodzie za dow\u00f3d zmiany pogl\u0105d\u00f3w.<\/p>\n \u201eZagraniczni dziennikarze nagrali jej s\u0142owa i szlochy\u201d: Wed\u0142ug AP \u201eLiu Xia powiedzia\u0142a, \u017ce przetrzymywanie jej bez ko\u0144ca w areszcie domowym jest bole\u015bnie surrealistyczne i stanowi niezwyk\u0142y kontrast dla oficjalnych celebracji tegorocznego noblowskiego zwyci\u0119stwa Chin \u2013 literackiej nagrody Mo Yana\u201d.<\/p>\n \u201ePrzytyk tak subtelny, \u017ce trudno go zauwa\u017cy\u0107 i odczyta\u0107\u201d: W 1972 roku Zhou Enlai tak stukn\u0105\u0142 kieliszkiem w kieliszek Nixona, \u017ce tylko Chi\u0144czyk dostrzeg\u0142by w tym lekcewa\u017cenie go\u015bcia. Pianista Lang Lang, zaproszony do Bia\u0142ego Domu w 2011 roku, zagra\u0142 tam melodi\u0119 z propagandowego filmu z czas\u00f3w wojny korea\u0144skiej.<\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n